Các điệu múa Việt: Múa Dân gian và múa Cung đình
I - Múa
Dân Gian
A- Điệu múa cổ truyền miền Bắc
Điệu múa miền Bắc tôn vinh
người phụ nữ Việt Nam, qua sắc đẹp và sự duyên dáng, đề cao những dức tính cao
đẹp cuả người phụ nữ. Các công việc hàng ngày cuả người đàn bà như may vá, dệt
vài, hay đồng áng…được diễn tả trong vẻ duyên dáng và đầy phụ nữ tính.
Các vũ công mặc áo tứ thân, được gọi là tứ thân vì có hai vạt trước và hai vạt sau. Bộ áo này mầu xậm để
đi làm việc, và có mầu sắc rực rỡ dành cho các lễ hội. Họ còn đội nón quai
thao, là loại nón không có chóp, đặc biệt cuả miền bắc.
1/ Múa Bài Bông
…Múa bài bông là một điệu
múa cổ Việt Nam. Múa này trong dân gian còn có một tên gọi khác là Bắt Bài
Bông. Múa Bài Bông là một điệu múa nằm trong hệ thống các bản
múa của nghệ thuật Ca trù, và được xem là đỉnh cao của nghệ thuật múa Ca
trù. Trong nghệ thuật Ca trù - sự phối hợp tuyệt vời giữa lời ca và giọng
hát hoà cùng các nhạc khí:phách, đàn đáy, trống chầu.
Điệu
múa này ra đời từ thời nhà Trần. Ông Trần Quang Khải đã dựng nên điệu
múa này để ca múa trong ngày lễ thái bình diên yến của vua Trần Nhân Tông. Sách Việt
Nam Ca trù biên khảo có ghi chép rằng điệu múa Bài Bông là do Ông Trần
Quang Khải dựng ra để ca múa trong ngày lễ Thái Bình diên yến do vua
Trần Nhân Tông tổ chức sau khi đánh thắng quân Nguyên - Mông Cổ lần thứ
3.
Tuy nhiên, ý kiến khác lại
cho rằng Múa bài bông do Chiêu Vương Trần Nhật Duật dựng nên. Trong
sách Tuyển tập thơ Ca trù, xuất bản năm 1987, nhà thơ Ngô Linh Ngọc viết rằng:
Múa Bài Bông do Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật dựng nên. Lai lịch tác giả của
điệu múa Bài Bông có thể chưa chắc chắn nhưng có nhiều dấu vết có thể coi đó là
một điệu múa của thời nhà Trần: Trong cuộc kháng chiến chống quân
Nguyên – Mông xâm lược lần thứ 2, nhà Trần có bắt được con hát Tuồng tên
là Lý Nguyên Cát trong đám loạn quân của Toa Đô, sau đó Lý Nguyên Cát tự
nguyện xin ở lại và dạy hát Tuồng, trong đó có vở Vương mẫu hiến đào được các
con em vương hầu lúc bấy giờ tranh nhau học.
Điệu múa Bài Bông còn
lại cho đến ngày nay thì về phần giai điệu ảnh hưởng khá nhiều chất nhạc của Tuồng,
mang ý chúc thọ với các động tác thể hiện hình ảnh hiến đào, dâng tửu rất
sang trọng và động tác thể hiển các cảnh tao nhã: hiến đào, dâng rượu. Điệu
múa hội ngộ giữa tinh thần Việt Nam gắn liền với văn hóa Phật giáo, hòa nhập với
sự phát triển của thiền phái Trúc Lâm.
Điệu múa này thường được sử
dụng trong các dịp đại lễ của chốn giáo phường, trong không gian uy nghi ở
nơi cửa đình. Điệu múa thường được sử dụng hai lần một năm vào ngày giỗ tổ
Ca trù (vào tháng 3 và tháng 11 âm lịch). Điệu múa này cũng được sử dụng
nơi cửa quyền tức là hát tại các dinh quan, tại các đám
khao vọng chúc thọ lớn. Những nghệ nhân Ca trù vẫn coi điệu múa Bài Bông như một
điệu múa dùng để múa chầu, múa ngự, và được coi là báu vật vì chỉ giáo phường lớn
và dinh quan, chỉ khi hát thờ ở đình, hay hát cho vua mới có.
Thông thường chỉ có
giáo phường nào lớn mạnh hay chỉ khi đi hát thờ ở mỗi dịp tế lễ ở đình, ở
dinh quan, hay vào kinh hát chầu vua thì mới có được một đội múa Bài
Bông, vì chi phí để thành lập một đội như vậy rất tốn kém. Sách Việt
Nam Ca trù biên khảo, do 2 tác giả Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề biên soạn,
xuất bản năm 1962 khẳng định rằng: “Múa Bài Bông là nhã nhạc của đế
vương thịnh điển nhất trong nhạc giới”.
Đội múa trong điệu múa
Bài Bông có ít nhất là 4 người. Tuỳ theo mức độ quan trọng của
không gian diễn xướng, mà tăng số lượng người lên gấp đôi: hoặc 8 hoặc
16. Vào những dịp đại lễ thì đội múa phải có 32 người múa.
Về trang phục các cô khi múa
thì mặc áo mã tiền thêu kim tuyến, chân áo đính chân chỉ hạt bột, trên mũ gắn một
quả bông, hai vai bên vai đeo đèn hình hoa sen, tay cầm quạt tầu, lúc thì xếp
quạt, lúa xòe quạt linh hoạt và trông rất vui mắt. Các cô vừa múa vừa
hát, động tác múa ứng hợp với lời hát đã được cách điệu đi nhiều, động tác múa
lạ không giống với bất cứ lối múa của các nghành nghệ thuật nào. Đi kèm với đội
múa là một đội nhạc: có Quản giáp cầm trống cái giữ nhịp, một người đánh
đàn đáy, một đàn nguyệt bốn dây (vẫn gọi là đàn tứ đoản); một đàn tam; một trống
mảnh, chiêng và trống cơm, nhạc tấu khoan thai, vui tươi gợi
nên cảnh thái bình.
Múa Bài Bông gồm 9 màn nhưng
trên thực tế chỉ diễn 6 màn theo thứ tự: Một bài hát Kéo ra (Tựa như
màn giáo đầu). Bài hát Xuân ca ngợi cảnh sắc tươi vui đất nước vào
mùa Xuân, cũng thế các bài Hạ - Thu - Đông diễn xướng linh hoạt
tùy theo tiết mùa - Sau bài hát Xuân đến bài hát Khách - Tiếp tục là bài Thời Hồ (Tức là Đào viên kết nghĩa) bài hát Khách và
kết thúc là bài Kéo vào. Múa đủ 6 màn hết gần một tiếng. Từ trước đến
nay hiếm có một điệu múa nào kéo dài như thế.
Trong chốn giáo phường người
ta vẫn coi điệu Bài Bông là một điệu múa chúc thọ, nhưng trên thực tế khi tìm
hiểu và phân tích ý nghĩa thông qua sự sắp xếp các màn múa, mức độ quan trọng,
và những dấu hiệu đặc biệt ở bài Thời Hồ thì thấy đây không phải
đơn thuần là một bài múa mang tính chất chúc thọ mà chính là điệu múa xưng
tụng cảnh đất nước thanh bình cũng như ý nghĩa thành công của 3
lần chiến thắng quân Nguyên - Mông xâm lược tạo nên hào khícủa vương triều nhà
Trần.
Đó cũng là những thông tin
duy nhất còn sót lại về sự ra đời của múa Bài Bông. Tư liệu còn để lại cho thấy
vào dịp Tứ tuần đại khánh (Mừng thọ 40 tuổi) của vua Khải Định (năm 1924) thì
đoàn ca công ở Thanh Hóa đã đưa điệu múa này vào trong Huế để biểu diễn chúc thọ
vua.Tiếp đó là hai tấm ảnh về một đội múa Bài Bông của bác sĩ Charles-Edouard
Hocquard, một vị bác sĩ quân y đã theo đoàn viễn chinh Pháp sang Việt Nam đầu
thế kỷ XX.
Năm 1980, có thu được
một phần nhạc của điệu múa Bài Bông do nghệ sĩ Kim Đức dựng lại. Vào năm
2007, sau 6 tháng vừa luyện tập, vừa may trang phục, điệu múa này đã
chính thức ra mắt tại chùa Trình (Yên Tử) Quảng Ninh ngày 9/12/2007
Múa bài bông tuy đơn giản về
động tác, nhưng đòi hỏi người múa phải thuộc lời hát để khớp đúng động tác với
từng câu hát, rất khác so với múa thông thường khi vũ công chỉ cần nghe nhạc là
có thể múa được. Lời bài hát xưa được viết bằng chữ Hán, rất khó học thuộc.
2/ Múa trống Bồng hay
múa “con đĩ đánh bồng”
Đây là điệu múa được làng Triêu
Khúc huyện Thanh Trì, Hà Nội duy trì và phát huy rất tốt, đội múa trống
Bồng năm nay gồm hai đôi đều là nam giới cải trang thành nữ chít khăn mỏ
quả, mặc áo váy, phấn son đeo trống bồng biểu diễn trong tiếng nhạc,
chuông trống. Từ xa xưa, múa trống bồng hay còn gọi là múa “con
đĩ đánh bồng” nam đóng giả nữ để múa. Hai vũ công mỗi người đeo 1 chiếc trống bồng
trước bụng. Điệu múa trống bồng vui nhộn, nhí nhảnh và hấp dẫn, thường được
múa trong những ngày hội làng, hội đình, mang ý nghĩa chúc tụng nhà vua. Những
điệu múa trống bồng không mang màu sắc mê tín mà mang tính "thiêng".Sở
dĩ gọi là “cặp đĩ” vì người múa trống bồng phải là trai chưa vợ, có khuôn mặt
khôi ngô, trắng trẻo, mặc váy áo và tô môi đỏ đóng giả nữ, đặc biệt phải có tài
nhảy múa, lúc biểu diễn phải toát lên vẻ... lẳng lơ. Khăn mỏ quạ chít đầu phải
mượn của mẹ, chị hoặc em gái.
Cứ mỗi lần trong đình dâng lễ
vật, dâng rượu là bên ngoài, trống chiêng khua lên inh ỏi, từng đôi nam đóng giả
nữ sắm vai con đĩ đánh bồng với phấn son, váy áo rực rỡ, đeo trống qua cổ thể
hiện tài nghệ trước hàng ngàn khán giả...
Nhạc cụ sử dụng cho điệu múa
là thanh la, trống và chiêng. Khi múa, 2 đôi múa phải thể hiện phong thái
vừa phóng khoáng, vừa dứt khoát, mạnh mẽ, mềm mại; khoa rộng tay, nhấc chân
cao, bước rộng, dáng hơi khệnh khạng, đảo người linh hoạt.
3/ Múa sinh tiền
Múa sinh tiền cũng được dân
gian mến chuộng như múa trống bồng trong những đám rước
trước Phương Đình. Cứ mỗi lần trong Đại Đình, lễ vật được dâng lên là bên ngoài
múa trống bồng và múa Sanh Tiền lần lượt được múa.
Múa Sinh tiền gồm
có 3 thanh gỗ cứng. Hai thanh dài khoảng 28cm, ngang khoảng 3cm dày khoảng 8mm,
còn thanh thứ ba ngắn hơn, dài khoảng 20cm.Thanh thứ nhất trên đầu có 2
cây đinh nhỏ,
mỗi đinh xuyên qua lỗ 3 đồng tiền, đầu đinh có núm để giữ các đồng chinh không rớt
ra khi đánh. Thanh thứ hai giống như thanh thứ nhất nhưng chỉ có 1 cây đinh gắn
các đồng tiền. Cả hai thanh này có phần cuối cùng bằng gỗ, không răng cưa, dùng
để làm tay cầm. Thanh thứ ba không có cọc tiền và răng cưa trên mặt, nhưng lại
có hàng răng cưa ở hai cạnh hông. Thanh này gọi là “con dao. Khi rập và mở
2 thanh này âm thanh phách và đồng tiền sẽ phát ra. Tay phải uyển chuyển như
múa, cầm con dao quẹt cạnh răng cưa vào 2 bên cạnh của hai thanh kia
4/ Điệu múa “Đêm
trăng bên cối gạo mới”
Điệu múa này được diễn
ra trong các buổi lễ hội linh tinh tình phộc ở
trung du Bắc Việt nhất là ở tỉnh Phú Thọ. Người con trai
biểu tượng cái chầy, người con gái biểu tượng cái cối giã gạo. Điệu
múa nhắc lại thời tiền sữ vùng sông Hồng đất thấp hay lụt lội phong ba bão táp dân Việt thiếu người đắp đê, khai thông dẫn thuỷ,
nên mùa màng không đủ nuôi sống con người. Trên đất thì rừng
rú nhiều, các thú dữ thường tung hoành, nguy hiểm cho mạng
sống con người. Chính vì vậy tổ tiên thường tổ chức lễ hội múa, để
kích động nam nữ tảo hôn, và sinh con cái cho thật nhiều, để mong
có đủ người bảo tồn sự sống của nòi giống Việt. Điệu múa này ngày nay vẫn
còn thịnh hành
B- Điệu múa miền
Trung
Năm
điệu múa Trò Xuân Phả có tên "Ngũ quốc lân bang đồ
Làng Xuân Phả, xã Xuân
Trường, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, cứ vào ngày 10/2 âm lịch hằng năm,
tại đình làng thờ Thần Thành hoàng, trình diễn Lễ hội trò
Xuân Phả 5 điệu múa cổ đặc sắc độc đáo. Trò
Xuân Phả là một di sản văn hoá, phi vật thể đặc sắc nhất còn lưu giữ được
tương đối nguyên vẹn ở Thanh Hóa sau hàng trăm năm qua cho đến ngày nay.
Các
điệu múa trong trò Xuân Phả là một vở diễn năm trò của người Việt cổ. Truyền
thuyết kể rằng, vào thời Vua Lê, đất nước có giặc ngoại xâm, nhà Vua cho sứ giả
đi khắp nơi cầu bách linh, bách tính và hiền tài cùng nhau đứng lên đánh giặc cứu
nước. Khi quan quân đi đến bờ sông Chu, gần làng Xuân Phả thì gặp giông tố phải
trú lại. Đến đêm, thần Thành hoàng làng Xuân Phả báo mộng về cách đánh giặc,
nhà Vua làm theo quả nhiên thắng trận. Đất nước trở lại thanh bình, nhà
Vua mở hội mừng công. Trong ngày hội, các nước lân bang đã đến dự hội, vừa tỏ
lòng khâm phục Vua nước Đại Việt, vừa tỏ mối giao bang hòa hảo. Đặc biệt,
các nước chư hầu, các bộ tộc đã mang đến hội nhiều điệu múa đặc sắc của dân tộc
mình. Người dẫn đầu đoàn trò vào múa hát có mang theo một biển gỗ sơn son thiếp
vàng giới thiệu về quốc gia, dân tộc mình như "Chiêm Thành đồ tiến cống," "Ai
Lao đồ tiến cống" hoặc "Hoa Lang đồ tiến cống"... Để tỏ
lòng biết ơn Thành hoàng làng Xuân Phả, Nhà Vua đã ban thưởng những điệu múa
hay nhất, đẹp nhất cho dân làng. Đó chính là các điệu Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô
Quốc, Hoa Lang và Lục Hồng Nhung(còn gọi là Tú Huần)
Trò Xuân Phả được trình diễn
trước sân đình làng, vào dịp lễ các vị thần linh làng, sân khấu không cần trang
trí cầu kỳ, thậm chí trên một bãi cỏ rộng cũng có thể diễn được.
Nhạc cụ là một cái trống,
vài đốc thanh tre….Điều quyết định giá trị của hội trò là đội múa trò, gồm khoảng
20 thành viên, thường là các lão nông và trai đinh. Họ phải luyện tập thành thạo
các vai diễn và vai quan trọng nhất của 5 “nước trò” là vai chúa. Vai chúa do
các cô gái trẻ và đẹp trong làng đóng. Các công việc này phải chuẩn bị xong trước
đó dăm ngày.
Đặc biệt trong ba
trò Chiêm Thành, Hoa Lang và Tú Huần, các nhân vật tham gia các điệu
múa trong trò diễn phải đeo mặt nạ.Các trò diễn hầu như đều do nam giới
đảm nhiệm. Chỉ có hai điệu Hoa Lang và Ngô Quốc có nữ
tham gia ở các vai tiên, phỗng. Bài Hoa Lang chỉ hát khi chúa và quân múa
xong, dạo trống bắt đầu xắp mái chèo để chèo đò... Các nhân vật tham gia
trò diễn ăn mặc sặc sỡ, với màu chủ đạo là màu đỏ, màu xanh và màu vàng. Về
năm điệu múa trong trò Xuân Phả gồm:
1 - Trò múa
Hoa Lang: Có 2 người đội lốt kỳ lân ra múa. Tiếp đó, có ông chúa múa siêu đao
và 2 quân múa đấu ngựa. Theo sau là đoàn quân 10 người múa quạt. Đoạn kết múa
chèo thuyền thay lời tạm biệt kẻ ở, người đi. Phục trang cho phần múa này là áo
dài tứ thân màu xanh nước biển, quần trắng mũ da bò cong 2 đầu.
2- Trò múa Chiêm Thành:
Gồm có 14 người (1 chúa, 1 nàng, 2 phỗng, 10 quân). Phục trang có 11 áo đỏ vải
mền dài hơn 1 m viền mép, ngực áo chúa có hình hổ phù, 2 bộ xiêm của phỗng bằng
vải cứng, 3 màu, màu đen khoác ở cổ và buộc ở bụng, áo vải trắng lót ở trong,
11 khăn buộc ngang lưng rộng 0,4m, dài gấp đôi, khi buộc gấp chéo và buộc đầu đỏ,
cạnh dài 0,6m có 2 sừng hình quả chuối dính vào đỉnh, 11 mặt nạ gỗ sơn đỏ, có mắt
lông công, phía trong mặt nạ có que để ngậm vào miệng khi đeo, 13 đôi bít tất
trắng hoặc đỏ. Trò diễn không có bài hát. Phỗng có 2 điệu múa dâng
hương, sau đó đội hình múa dàn ra và diễn theo nhịp trống. Chúa và
quân trình diễn các động tác đến 3 lần theo quy định. Phần kết múa tung hoa.
3 - Trò múa Lục Hồng
Nhung: Mở đầu có một cụ già chống gậy, theo sau là đoàn gõ sênh. Tất
cả tựa như đàn con vây quanh người mẹ. Phục trang múa gồm áo dài xanh đen, lưng
thắt khăn nâu, đầu đội tóc trắng.
4 - Trò múa Ai Lao: Một
người đội lốt hổ chạy mở đầu. Hai người đội lốt voi ra múa ngẫu hứng, mở đường.
Chúa Lào (đội mũ cánh chuồn, áo thụng xanh chàm) xuất hiện, hai bên có lính bảo
vệ. Cả đoàn đi trong tiếng sênh tre được gõ nhịp liên hồi, biểu hiện sức mạnh
các chàng trai đi săn.
5 - Trò múa Ngô Quốc: Mở
đầu có người bán thuốc, người bán kẹo và thầy địa lý múa một đoạn ngẫu hứng rồi
nhường chỗ cho hai nàng tiên và đoàn quân đi ra. Đoàn này múa quạt và
khăn, tiếp đó múa mái chèo.
Về phần âm nhạc, các trò múa
Xuân Phả thường dùng bộ gõ dân tộc, gồm trống, nhị, hồ, thanh
la, não bát, mõ hoặc xênh tre... rất độc đáo và gây ấn tượng mạnh. Các loại nhạc
cụ thì Trống có đường kính mặt 60- 65 cm nhưng phải có tiếng
và âm phù hợp với loại hình trò diễn. Mõ có hình dáng cong lưỡi liềm,
dài khoảng 20cm được chế từ gốc tre già, mặt ngoài được làm nhẵn, bên trong đục
rỗng để có độ cộng hưởng âm thanh. Khi nghe tiếng nhạc cụ của
các trò múa này vang lên, mọi người đều đứng ngồi không yên. Người ta gọi
là trò Xuân Phả bởi có phần diễn mở đầu của các nhân vật và con vật diễn
thường ngẫu hứng và đem lại cho người xem những tiếng cười sảng khoái. Múa Xuân Phả phải sử dụng nhiều đạo cụ và mỗi đạo cụ có một hình tượng
riêng. Hầu hết đạo cụ diễn trò Xuân Phả đều chế tạo bằng nguyên liệu
sẵn có như tre, trúc, gỗ vông, rễ cây si. Những động tác khi múa,
lúc uyển chuyển nhịp nhàng, khi lại mạnh mẽ, tạo nên những cao trào, đem đến
cho khán giả một khoái cảm thẩm mỹ kỳ lạ. Trong mỗi điệu múa của trò múa Xuân
Phả đều có nét độc đáo riêng mà ở các điệu múa khác không có.
Trong múa Xuân Phả, “điểm nhấn”
thuộc về các nam nghệ sĩ với những động tác phóng khoáng, tay chân mở rộng, khỏe,
thể hiện “trong nhu có cương, trong cương có nhu” qua nhiều động tác múa, tuyến
múa, đội hình múa, làm tôn nên sắc thái văn hóa lúa nước, vẻ duyên dáng, tinh tế,
kín đáo nhưng cũng rất mạnh mẽ của người Việt. Những điệu múa ấy gợi nhớ đến điệu
múa Chư hầu lai triều, Bình Ngô phá trận dưới triều Lê Thánh Tông với
các nghi thức cúng lễ có ở nhiều đám tế tự khác trước nghè thờ thành hoàng
làng, ít gặp trong các điệu vũ dân gian quen thuộc bởi lời ca không liên quan
gì đến múa, đảm bảo ổn định cả phần hồn lẫn phần sắc trong ngôn ngữ và cấu trúc
múa...
C - Điệu múa miền Nam
Vũ điệu miền Nam hay muá nón,
đưa khán gia đi một vòng đồng bằng sông Cưủ Long, một vùng trù phú, với sông
ngòi chằng chịt. Vùng đất này còn biểu hiện cho cuộc sống an hoà, cho lòng người
chìu mến. Để diển tả các sắc thái này, vũ điệu tạo nên hình ảnh cuả niềm vui và
hạnh phúc.
Vũ điệu giới thiệu cảnh
chợ nổi Phụng Hiệp, nơi qua lại cuả hàng ngàn chiếc thuyền con, những cây cầu
khỉ bằng tre, nối hai bờ những con lạch. Vũ điệu giới thiệu cảnh chợ nhộn nhịp
cuả Sa Đéc, Sóc Trang, Cần Thơ với những trái cây muôn mầu, muôn sắc…
Các vũ công mặc áo bà ba cổ
truyền cuả miền Nam. Đây là loại áo ngắn, đơn sơ, nhưng mầu sắc hài hoà với
thân hình duyên dàng cuả người phụ nữ miền Nam. Các cô cũng đội nón lá. Đi
đôi với chiếc áo bà ba để tiêu biểu cho hình ảnh quốc hồn quốc tuý, cái nón lá
được làm bằng lá gồi, rất nhẹ, rất thông dụng cho việc che mưa che nắng.
-Múa lân-sư tử -rồng
Múa lân-sư tử -rồng là
một điệu múa dân gian đường phố có nguồn gốc từ TrungHoa,
thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội, đặc biệt là Tết Nguyên Đán và Tết
Trung Thu, vì ba con thú này tượng trưng cho thịnh vượng, phát đạt, hạnh
phúc. Tùy theo không gian rộng hay hẹp, tùy theo ý nghĩa của dịp lễ hội, đội
Lân-Sư-Rồng biểu diễn từng bài, từng cách múa cho phù hợp. Có thể phối hợp múa
lân với sư tử, múa lân với rồng hoặc phối hợp cả ba thể loại với nhau.
C- Điệu múa các dân tộc thiểu
số Việt
1/ -Các điệu múa ở vùng Đông Bắc (Việt Bắc):
1/ -Các điệu múa ở vùng Đông Bắc (Việt Bắc):
- Múa chèo thuyền, múa nhảy chân sáo, múa kỳ lân, múa sư tử, múa võ, múa giáo,
múa xòe chiêng và múa then
Là lễ hội quan trọng
nhất của vùng Đông Bắc nên mọi người đều mặc y phục sắc tộc đẹp nhất, các bà,
các cô được tô điểm bằng đồ trang sức quí nhất.
Trên thửa ruộng xuống đồng,
đàn tế Thần Nông và các thần khác được trần thiết. Lễ hội bắt đầu khi chiêng
trống nổi lên, rồi các bô lão và tráng đinh rước Thần Nông và Thành Hoàng
từ đình ra ruộng, còn các gia đình thì rước cỗ bày ra trên bãi hội. Người chủ
trì hội xướng bài mo cúng chư thần rồi tuyên bố phá cỗ..
Ăn cỗ xong,thì các điệu múa được trình diễn kèm theo tiếng chiêng trống: múa chèo thuyền, múa nhảy chân sào múa kỳ lân, múa sư
tử, múa võ, múa giáo,múa xòe chiêng và múa then .
2/ Các điệu múa ở
vùng Tây Bắc (Việt Bắc)
Múa
xoè, múa sạp, múa khèn, múa ấu eo.
Tây Bắc là tên gọi theo
phương vị lấy thủ đô Hà Nội làm chuẩn, là địa bàn của các tỉnh: Lai Châu,
Sơn La, Lào Cai, Yên Bái, Hòa Bình, xứ sở của hoa ban nở trắng rừng, Đây
là vùng núi cao hiểm trở, có nhiều dãy núi theo hướng Tây Bắc- Đông Nam, trong
đó có dãy Hoàng Liên Sơn mà người Thái gọi là ''khâu phạ'' (sừng trời) dài 180
km, rộng 30 km, cao từ 1.500 m trở lên, trong đó có đỉnh Phan Xi Păng cao
3.142m. Các dân tộc sinh sống lâu đời ở Tây Bắc có: Thái, Mông, Dao,
Mường, Khơ Mú, La Ha, Xinh Mul, Tày, Xá, Máng, Kinh.v.v...Người Việt Nam
nói chung và đồng bào Tây Bắc nói riêng từ xa xưa đã rất ưa thích
múa. Những điệu múa dân gian vùng Tây Bắc vừa mang đậm bản sắc văn hóa các tộc
người, lại vừa thể hiện tính nghệ thuật cao qua từng bước đi, điệu nhảy. Trong
mỗi điệu múa còn chứa đựng tâm hồn, tình cảm và cả cốt cách của người dân miền
núi. Những điệu múa dân gian Tây Bắc vốn là sinh hoạt văn
hóa mang tính cộng đồng cao đã tồn tại lâu đời trong đời sống tinh thần của bà
con các dân tộc thiểu số. Múa dân gian Tây Bắc hấp dẫn, có sức lôi cuốn mạnh mẽ,
bởi trong đó chứa đựng nhiều giá trị nhân văn, nhiều khát vọng của con người.
Múa như ngọn lửa diệu kỳ cháy mãi lên ca ngợi những gì là tốt đẹp nhất của tình
yêu và cuộc sống. Múa là một một công cụ giáo dục đạo đức, lối sống, thẩm
mỹ v.v.
Những điệu múa vùng Tây Bắc
vừa mang bản sắc văn hóa các vùng vừa mang phong cách dân tộc độc đáo của từng
điệu múa. Chúng ta hãy làm quen với một số điệu múa nổi tiếng của các dân tộc ở
Tây Bắc.
Múa xoè
Múa xoè biểu tượng văn hoá
Tây Bắc. Những cuộc tụ họp đông vui có thể múa xoè quanh đống lửa, quanh hũ
rượu cần với sự tham gia đông đảo của già trẻ, trai, gái trong tiếng chiêng,
tiếng trống rộn ràng.
Bắt nguồn từ cuộc sống, những
điệu múa dân gian của người Thái Tây Bắc sống mãi với thời gian, là
món ăn tinh thần không thể thiếu. Để rồi qua mỗi điệu múa, mỗi người thêm yêu đời,
yêu người, tự tin bước vào một ngày mới tốt đẹp hơn. Cũng vì vậy các điệu múa
Thái đã trở thành vốn văn hóa quý báu, là niềm tự hào của người Thái Tây Bắc và
dân tộc Việt Nam.
Nói đến nghệ thuật dân
gian của người Thái không thể không nói đến điệu múa xòe đặc
trưng. Theo các già làng cho biết, có tới 32 điệu xoè, nay chỉ còn giữ
được một số điệu. Xoè vòng sôi nổi bao nhiêu thì xoè điệu nhẹ
nhàng, tinh tế bấy nhiêu. Xoè nón thì thật duyên dáng và hấp dẫn...Các cô
gái Thái trong điệu xoè nón với chiếc nón trong tay lúc chạm vào lúc mở ra từ từ
từng cánh như bông hoa trắng muốt. Có lúc nón lao nhanh trên đầu, lúc lại nhẹ
nhàng quay trên vai, nghiêng nghiêng bên má, khi e thẹn xoay tròn trước ngực rồi
lại dập dờn như cánh bướm mùa xuân
Múa sạp
Múa sạp là điệu múa dân gian
đặc sắc của dân tộc Mường trong những dịp vui, trong lễ hội xuân,
ngày nay phát triển rộng ra nhiều dân tộc khác. Đạo cụ cần thiết cho múa sạp phải có
hai cây tre to, thẳng và dài làm sạp cái và nhiều cặp sạp con bằng tre nhỏ hay
nứa (đường kính 3 đến 4 cm, dài 3 đến 4 m). Khi múa, người ta đặt 2 sạp
cái để cách nhau vừa đủ để gác hai đầu các cây sạp con, từng cây sạp con đặt
song song, cách đều nhau chừng hai gang tay tạo thành dàn sạp. Người múa chia ra
một tốp đập sạp và một tốp múa, mỗi tốp có thể từ vài cặp trai
gái đến nhiều cặp, càng nhiều, đội hình càng phong phú sinh động
Tốp đập sạp: Mỗi đôi trai
gái ngồi 2 đầu một cặp sạp con và gõ theo nhịp 4/4, cứ 3 lần gõ sạp con lên sạp
cái thì một lần gõ 2 sạp con vào nhau tạo ra âm thanh, tiết tấu cho múa, vừa gõ
vừa hát.
Tốp múa: Lần lượt từng cặp
trai gái nhảy vào dàn sạp, mỗi người cầm một chiếc khăn màu dài, khi tung lên,
khi uốn lượn quanh người. Động tác khi lướt nhẹ nhàng, uyển chuyển, lúc dồn dập
quay, nhảy, bay trên sạp; đội hình uốn lượn quấn quýt, biến đổi ngang, dọc,
chéo, tròn, tất cả đều diễn ra trên dàn sạp và phải đúng nhịp, làm sao khi hai
sạp con chập vào nhau thì không bị kẹp chân vào. Cứ 2 tốp gõ sạp và nhảy múa
thay nhau trong tiếng cồng, tiếng trống nhịp nhàng, sôi động. Cuộc
vui kéo dài không biết chán, cuốn hút mọi người rất hào hứng, say sưa.
Múa sạp cũng là điệu
múa người Dân tộc Thái cư ngự tại Nghệ An say mê. Đặt chân lên Bản
Phòng, xã Thạch Giám, huyện Tương Dương (Nghệ An) vào những ngày áp tết mới
cảm nhận một phần nào cuộc sống của đồng bào mình nơi đây. Ngày miệt mài làm
nương đốn củi là thế, tối cả bản lại quây quần bên nhau thướt tha trong điệu
múa, rộn rã tiếng cồng chiêng, dặt dìu bởi làn điệu dân ca nghe da diết mà ấm
tình người, uyển chuyển cùng điệu múa sạp
Múa khèn
Múa khèn là múa dân
gian dân tộc Mông trong các cuộc vui, trong hội hè và phiên chợ
xuân, là điệu múa của nam giới, rất độc đáo, có tinh thần thượng võ, tính
cách mạnh mẽ, dũng cảm, nhanh nhẹn, khéo léo, tài hoa với nhiều yếu tố nghệ thuật
và kỹ thuật cao, phải vừa thổi khèn vừa múa mà không được để khèn ngắt
quãng. Động tác múa khèn phong phú, đa dạng. Người ta thống kê được 33 động
tác, tổ hợp múa khèn.
Cây
khèn vừa là nhạc cụ độc đáo, gồm nhiều ống trúc nhỏ ghép lại, có thể
thổi hơi ra, có thể hít hơi vào; khèn vừa là đạo cụ múa có cấu tạo phù hợp với
dáng khum người và các thế quay, nhảy... Tiếng khèn có thể một lúc phát ra đa
âm, nhiều bè, vang xa trầm hùng như tiếng của gió ngàn, của suối reo, chim kêu,
vượn hót, tiết tấu theo nhịp 4/4 hoặc 2/4 thích hợp với các động tác múa khèn:
Vang vọng núi rừng tiếng
khèn gọi bạn
Điệu múa khèn nghiêng
ngả tán ô đen
Có thể nhiều chàng trai Mông
cùng nhau múa khèn trên bãi cỏ, đất bằng phẳng với những vũ đạo đẹp mắt, những
bước nhún, bước đảo, bước quay hoặc vừa ôm khèn vừa lăn mình các vũ điệu trên đất.
Ngoài ra, có nhiều nghệ nhân có trình độ múa khèn điêu luyện, biểu diễn nhiều
mô típ siêu việt, độc đáo: Múa khèn trên một gốc cây lớn cưa bằng, trên 4 cọc
trồng hình vuông hay trên cây gỗ tròn bắc qua suối...
Múa khèn Mông với các
vũ điệu đẹp, tài hoa, dũng mãnh và trữ tình, có sức sống mãnh liệt, lâu bền của
văn hoá Mông, được nhân dân trong, ngoài nước yêu thích, ngưỡng mộ.
Múa khèn phong phú, đa
dạng. Người ta thống kê được 33 động tác, tổ hợp múa khèn như: nhảy đưa chân,
nhảy lướt, quay đổi chỗ, nhún chuyển trọng lượng, nhảy ngang đập chân, bước trườn,
bước lượn, ngoáy chân, đánh chân tại chỗ, đánh chân di động, vờn khèn, quay tại
chỗ, quay di động, quay nhích gót, quay cầu, quay lót, chọi gà, đá hất chân.v.v. Trong đó mô típ chủ đạo là quay hất gót tại chỗ và quay hất gót di động trên
vòng quay lớn rồi thu hẹp dần theo hình xoáy ốc.
Múa ong eo
Người Khơ-mú ở Sơn La,
họ đã làm nên những điệu múa ong eo, tăng bu say đắm lòng người. Họ gọi
điệu múa này là điệu múa “Viêng Ver Guông”- (tiếng dân tộc Khơ-mú) Đây là điệu múa
lắc hông, múa lượn eo, được mô tả theo các động tác, cử chỉ lao động hàng
ngày của con người như: gặt lúa, xúc tép, làm cỏ...
Trong
những đêm trăng sáng, phụ nữ Khơ- mú múa ong eo để chơi trăng.
Mỗi khi trống, chiêng, nổi lên. Điệu múa bắt đầu, bộ trống
bring gõ giục tốp múa rộn ràng. Tốp múa nam nữ ở lẫn trong
đám đông bước ra. Nam đeo chiếc khoong khăn vừa là nhạc khí, vừa là đạo cụ
múa. Điệu múa nhún duyên dáng rộn ràng, các diễn viên múa lượn lưng eo làm
say đắm lòng người thưởng thức. Diễn viên càng say sưa múa, người vòng ngoài
vòng trong càng đắm chìm cùng tiết tấu, nhịp điệu múa. Người múa tự khoe mình
là chính, mất đi đội hình vuông tròn, gò bó... hòa vào dòng người xem tạo nên cảnh
người xem và diễn viên là một khi diễn. Đây chính là nét độc đáo của điệu múa ong
eo.
Múa ong eo là điệu múa rất khó, nó đòi hỏi phải kết hợp nhuần nhuyễn, uyển chuyển, linh hoạt của nhiều động tác trên cơ thể như: lên, xuống, uốn lượn, lắc ngang từ chân đến tay, bụng... Khi thể hiện các điệu múa, toàn thân người múa đều rung lên với đầy sức sống dồi dào, người múa dường như hòa mình cùng với nhịp của tiếng chiêng, trống, đắm mình trong cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ của vùng núi Tây Bắc, quên đi những lo âu của cuộc sống vất vả hằng ngày.
Múa ong eo là điệu múa rất khó, nó đòi hỏi phải kết hợp nhuần nhuyễn, uyển chuyển, linh hoạt của nhiều động tác trên cơ thể như: lên, xuống, uốn lượn, lắc ngang từ chân đến tay, bụng... Khi thể hiện các điệu múa, toàn thân người múa đều rung lên với đầy sức sống dồi dào, người múa dường như hòa mình cùng với nhịp của tiếng chiêng, trống, đắm mình trong cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ của vùng núi Tây Bắc, quên đi những lo âu của cuộc sống vất vả hằng ngày.
Đối với người Khơ-mú, múa ong
eo là thể hiện mối cộng cảm giữa con người với con người, con người với
thiên nhiên, các điệu múa liên quan mật thiết với tín ngưỡng cầu mùa và khát vọng
tình yêu đôi lứa.
Các dân tộc khác ở Tây Bắc
cũng có những điệu múa dân gian riêng, như điệu tăng bu (dỗ ống) của
dân tộc La Ha với những cô gái nhún nhảy mềm mại uyển chuyển trong tiếng đệm
rộn ràng của một dàn ống tre đục rỗng mắt, hay những vũ điệu đầy sức hấp dẫn của điệu
múa chuông nổi tiếng của dân tộc Dao.
3/ Các điệu múa ở Văn
hóa Cồng chiêng
a/ Nét đặc trưng của văn hóa dân tộc Tây Nguyên:
a/ Nét đặc trưng của văn hóa dân tộc Tây Nguyên:
- Múa Xoang dân tộc Bana KonTum
Văn hóa dân tộc Tây
Nguyên trải rộng suốt 5 tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, Đăk Nông, Lâm
Đồng. Đặc sắc văn hóa này là các dân tộc: Bana, Xêđăng, Mnông, Cơho,
Rơmăm, Êđê, Giarai...Cồng chiêng gắn bó mật thiết với cuộc sống của
người Tây Nguyên, là tiếng nói của tâm linh, tâm hồn con người, để diễn tả niềm
vui, nỗi buồn trong cuộc sống, trong lao động và sinh hoạt hàng ngày của họ.
Chiêng là
một đặc trưng văn hóa cổ của đồng bào Tây Nguyên, có mặt ở hầu hết các sinh hoạt
văn hóa quan trọng trong đời người, trong tất cả các nghi lễ lớn và nhỏ của gia
đình, của buôn làng. Chiêng tham gia vào mọi sinh hoạt, nghi lễ với các ý nghĩa
khác nhau, nhằm ứng xử với thế giới bên ngoài con người ở các góc độ khác nhau.
Vì thế, chiêng là nhạc cụ trung tâm của sinh hoạt nghi lễ và lễ hội, là loại nhạc
cụ “thiêng” có vị trí rất quan trọng trong đời sống tinh thần, tâm linh của các
dân tộc ở Tây Nguyên.
Chiêng là loại nhạc cụ
thuộc bộ gõ có định âm, nhóm tự thân vang, tức là âm thanh được tạo lên bằng
cách tác động trực tiếp lên nhạc cụ. Chiêng có hình vành khăn, được làm bằng chất
liệu hợp kim mà thành phần chủ yếu là đồng trộn với vài loại kim loại khác như
thiếc, bạc, vàng…
Chiêng ở Tây Nguyên
không được sử dụng từng chiếc đơn lẻ, mà kết nối nhau thành dàn, mỗi dàn từ
ba chiếc trở lên, có hình dáng và kích thước khác nhau, chiếc nhỏ nhất có đường
kính khoảng 10-15cm và đường kính chiếc lớn nhất có thể trên 90cm. Trong một
dàn chiêng thì chiêng mẹ là quan trọng nhất.
Có hai loại chiêng thường được
sử dụng ở Tây Nguyên là chiêng có núm, còn gọi là cồng, và chiêng
dẹt. Việc sử dụng chiêng có núm hay chiêng dẹt không chỉ đơn giản do hình
thức của chiêng, mà còn bao hàm nhiều ý nghĩa văn hóa, thẩm mỹ khác nhau.
Tất cả các dân tộc ở Tây
Nguyên không dùng riêng một loại chiêng dẹt hay chiêng có núm, mà luôn kết hợp
chúng nhau, trong đó chiêng có núm - tức là cồng - đánh
bè trầm, còn chiêng dẹt thể hiện giai điệu.
Trong các dịp nghi lễ, các
dàn cồng chiêng không chỉ làm nhiệm vụ điểm nhịp, đi tiết tấu, hoặc
giai điệu một bè, mà còn hòa tấu đa âm. Cồng, chiêng có thể được gõ bằng dùi hoặc
đấm bằng tay. Có người còn áp dụng các kỹ thuật khác như chặn tiếng bằng tay
trái, hoặc tạo giai điệu riêng trên một chiếc chiêng…
Mỗi bài chiêng có nhiều bè,
trong đó, mỗi cá nhân sử dụng một cái chiêng. Bài chiêng quy định bao nhiêu
chiêng thì có bấy nhiêu người sử dụng chiêng. Những người đánh chiêng phải
nhớ rất rõ các tiết tấu của bài chiêng để khi trình diễn thì phối hợp với nhau
một cách hài hòa, tạo nên những âm thanh trầm bổng, hào hùng.
Đồng bào Tây Nguyên có nhiều
cách đánh cồng chiêng rất phong phú: Người Ba Na và người Gia Rai có phương
pháp đánh chỉ điệu (một bài trầm đánh trên vài giai điệu), người Êđê đánh theo
cách thức từng chùm, người M’Nông, người Chu ru, người K’Ho... đều có những
cách đánh khác nhau.
b/ Nét đặc trưng của văn
hóa dân tộc Châu Ro (Tây Bắc)
Múa bà bóng, múa giã gạo, múa sàn sẩy gạo, múa cấy lúa, múa uống rượu.
Những điệu múa của người
Châu Ro đa phần xuất phát từ những tín ngưỡng, hoặc những sinh hoạt cộng đồng.
Ngoài cồng chiêng là linh hồn, là khởi nguồn của âm
nhạc Châu Ro, đồng bào Châu Ro còn có các nhạc cụ khác gắn liền với đời
sống văn hóa, nhất là trong các mùa lễ hội, lễ cúng thần linh, khẩn cầu mùa
màng bội thu.. như: Goong Chlog; Tuyl, Sển; kèn bầu, chinh, chập cheng…
Lễ hội cúng thần lúa
(Yangri) vào tháng 2 âm lịch, lễ hội cúng thần rừng (Yangva) vào tháng 11 âm lịch,
thì cồng chiêng là nhạc cụ không thể thiếu. cồng chiêng Châu Ro mang bản sắc
riêng, không hòa lẫn với cồng chiêng của các dân tộc khác bởi âm hưởng nhẹ nhàng,
thẳm sâu. Với người dân Châu Ro, cồng chiêng còn là thứ rất thiêng liêng, “mất
cồng chiêng là không còn văn hoá của dân tộc Châu Ro nữa”.
“Đối với âm nhạc, cồng
chiêng Châu Ro có một điều rất đặc biệt là tiết tấu của chiêng. Khác
với tiết tấu của chiêng Tây Nguyên, của cồng chiêng Stiêng, tiết tấu của chiêng
Châu Ro là âm điệu chính, nó điều khiển các nhạc cụ khác “đi” theo và mang cái
hồn của từng điệu múa. Cồng chiêng như một vị thần hộ mệnh cho đồng bào Châu
Ro. Từ lễ cúng Giàng, hay lễ vào mùa, vui ngày hội hay trong đám tang…
người ta đều sử dụng cồng chiêng.”
c/ Nét đặc
trưng của văn hóa dân tộc Cơtu ở miền núi tỉnh Quảng Nam:
Điệu múa ya yá
Múa ya yá được xem là
“vũ điệu dâng trời”.tuyệt tác nghệ thuật, và là một biểu tượng của văn hóa truyền
thống Cơtu.
Điệu múa đó bắt nguồn từ những
động tác dâng lễ vật từ thời xa xưa. Lễ vật được mang trên tay là xôi, thịt,
hoa, trái... để dâng mừng. Trên cơ sở hiện thực ấy, động tác dâng lễ vật theo
quá trình phát triển lâu dài của lịch sử được nhân dân sáng tạo, cách điệu hóa
lên thành nghệ thuật có trình độ thẩm mỹ cao. Khi người ta dâng lễ
vật, đầu và thân trên hướng vươn lên trang trọng, kính dâng.Kết hợp hài hòa
cùng những bước nhảy xiến, nhảy trượt ngang, xoay lật nhún nghiêng, xoay lật
nhấn nẩy, nhích quay lượn người... thể hiện dáng vẻ, đường nét tạo hình rất
sinh động, tạo nên hình tượng nghệ thuật múa Cơtu thật mượt mà, thanh cao và đầy
sức sống. Vũ điệu ya yá có kết cấu tổ hợp múa theo tính tiết tấu trên nền
nhạc cồng chiêng với điệu dồn dập, lôi cuốn, tiếng trống cha gơr rộn
ràng và múa theo tuyến gấp khúc nên mang lại hiệu quả tốt đẹp cho tác phẩm
múa. Cùng với trang phục dân tộc độc đáo, đặc biệt bộ váy nữ được quấn
ngang ngực, để trần phần trên ngực cùng với đôi vai và hai cánh tay thật mềm mại, trẻ
khỏe, tôn thêm vẻ đẹp kỳ diệu của dáng múa Cơtu... Chính vì thế, điệu múa
ya yá đã cuốn hút tư duy sáng tác của nhiều nghệ sĩ.
4/ Các điệu múa:
Múa
quạt, múa đội lu, múa khăn múa dao, múa roi múa đạp lửa, múa
chèo thuyền, và múa âm dương
(nếu
quí vị muốn theo rõi điệu múa Kate thì click vào Dân tộc Chăm)
Dân số Chàm (Chiêm Thành) 132 873 người (theo số liệu năm 1999). sống tập trung ở Ninh Thuận, Tây Ninh, Đồng
Nai, Tây Nam Bình Thuận, Tây Bắc Phú Yên... Đối với người Chăm, múa rất
quan trọng. Múa tạo không khí linh thiêng, vui tươi, sinh động cho lễ hội.
Múa gắn liền với các lễ hội
như Rija Nưgar, Katê, Rija Praung. Đi kèm với múa là những nhạc cụ dân tộc
truyền thống như: trống Ginang, trống Baranưng, Ceng (chiêng),
kèn Xaranai, Grong (lục lạc), đàn Kanhi...Phổ biến hơn cả
là bộ ba Ginang, Baranưng và Xaranai, trong đó chủ đạo vẫn là
Ginang, vì chúng có âm mạnh mẽ, hùng hồn rất phù hợp trong dịp lễ hội.
Các điệu múa Chăm hòa
nhịp với điệu trống Ginang. Có thể kể vài điệu múa tiêu biểu: Biyen,
Tiaung (bắt chước dáng con công, trĩ), Patra (hoàng tử), Wah
gaiy (chèo thuyền), Mưmơng, Mưrai,...Những hồi trống Ginang thu
hút sự chú ý của mọi người về phía người nghệ sĩ múa. Tiếp sau đó là tiếng Xaranai,
tiếng Baranưng cùng lời các bài tụng ca tương ứng. Vũ công bước ra trình diễn:
cái phẩy tay, phất quạt, quất roi hay cái chuyển gót chân, khi nhanh khi chậm,
khi khoan thai nhẹ nhàng, khi thì hùng hồn mạnh mẽ theo nhịp của tiếng nhạc.
Khán thính giả bị kích động bởi tiếng nhạc, điệu múa mà hô vang... “ahei” (hoan
hô). Trong các loại múa mà dân gian thường biết tới thì
có có các điệu múa quạt, múa đội lu, múa khăn múa dao,
múa roi múa đạp lửa, múa chèo thuyền, và múa âm dương .
- Múa quạt (Tamia
tadik):
Một hình thức múa dân gian
lâu đời. Dụng cụ chính là chiếc quạt: xòe ra hay xếp lại cả cặp hoặc một xòe một
xếp. Có thể múa cá nhân trong các ngày lễ hay múa tập thể trong những ngày lễ hội. Múa
quạt là điệu múa phổ thông mà bất cứ phụ nữ Chăm nào cũng biết
- Múa đội lu (Tamia
đwa buk):
Xuất phát điểm là Múa đội Thong
hala (cỗ bồng trầu) trong lễ dâng nước thánh trên tháp, sau đó nó được kết
hợp với thao tác đội lu nước trong sinh hoạt ngày thường, thành loại hình múa
này. Múa Đwa buk có nhiều biến thái đẹp mắt, nhưng thao tác đặc sắc
hơn cả là các cô gái thả cá.
- Múa khăn (Tamia
tanhiak):
Người nghệ sĩ cầm khăn, dùng
cổ tay hất khăn lên lúc khoan thai, nhẹ nhàng khi mạnh mẽ, dứt khoát, theo nhịp
điệu của nhạc.
- Múa dao:
Điệu múa với dụng cụ là
Carit, con dao có độ dài khoảng 40cm, hình xoắn ốc rất đẹp. Năm 60 trở về trước,
điệu múa này còn tồn tại ở một dòng họ làng Caklaing (làng Mỹ Nghiệp, tỉnh Ninh
Thuận), nay đã thất truyền.
Múa dâng Thần linh
Tất cả các điệu múa Chàm
với kèn Scranai, trống Ginang, trống Baranưng, chiêng Ceng), Grong (lục lạc), đàn Kanhi. vẫn còn tồn tại trong cộng đồng
Chăm như một hình thái sinh hoạt lễ hội và theo thời gian, chúng được cách điệu
để đưa lên sân khấu.
II - Múa Cung Đình
Nghệ thuật múa
cung đình đã phát triển qua các triều đại, từ thời kỳ Đinh, Lê, Lý
Trần, Hậu Lê, Tây Sơnđến thời kỳ Nguyễn. Nghệ thuật múa cung đình
thật là phong phú, đa dạng, độc đáo. Riêng nghệ thuật múa
cung đình triều đại Nguyễn được hình thành trên 3 thế kỷ từ đầu thế
kỷ 17, thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên mà tương truyền ông Đào Dưy Từ
là người có công giúp Chúa Nguyễn sáng tạo một số điệu múa mới, phục chế
lại một số điệu múa cung đình Thăng Long, rồi tiếp thu thêm nghệ thuật múa
dân gian, múa tôn giáo,múa sân khấu tuồng...Ông Đào Dưy Từ cũng sáng
lập Hòa Thanh Thự để tập hợp các nghệ nhân vào trong 3 đội chuyên về nhạc, hát
múa.
Đời vua Gia Long,
hai đội múa đã được thành lập là Đội tiểu nam và Đội tiểu hầu. Mỗi đội
có Chánh Ca và 184 diễn viên. Năm 1804, vua Gia long lại thành lập Việt
Tường Thự, một tổ chức nghệ thuật cung đình với một Thự trưởng và
121 diễn viên thuộc ngành sân khấu hát bội, ca múa nhạc. Thời Tự Đức, Việt Tường Thự đổi tên thành Thanh Bình Thự.
Múa cung đình thời Nguyễn có
nhiều điệu múa, nhiều loại hình, phong cách thể hiện đa dạng, độc đáo
như: múa Bát dật, múa Lục cúng hoa đăng, múa
Tứ linh, múa Song phụng (Phụng Vũ), múa Lân mẫu xuất
lân nhi, múa Quạt (Phiến vũ), múa Nữ tướng xuất quân Múa
Trình tường lập khánh (múa Liễn), múa Tế giao, múa
Tam tinh chúc thọ (múa Phúc Lộc Thọ), múa Bát tiên hiến
thọ, múa Đấu chiến thắng Phật, múa Tam quốc, múa Tây du, múa Mã
vũ (Lục triệt hoa mã đăng),múa Bông, múa Liệt vũ, múa
Thanh hoa chi, múa Hồng hoa chi, Huỳnh hoa chi, múa
tiên đào quả vũ... Thời Bảo Đại, tổ chức ca múa nhạc cung
đình được đổi tên là đội Ba Vũ. Thế kỷ 19, nghệ thuật múa cung đình,
có điều kiện phát triển một cách hiệu quả. Múa cung đình biểu
diễn phục vụ cho vua, hoàng gia, triều thần nhà Nguyễn trong các dịp lễ,
đại lễ như: lễ Quốc tế đàn vua Đinh, lễ tế Văn miếu, lễ tế kỵ Thế miếu, lễ
Thánh thọ, lễ Vạn thọ,
lễ tế giao, lễ Tịch điền, lễ
Thiên thu, lễ Thiên xuân, lễ Hưng quốc khánh niệm, các lễ Tứ tuần đại khánh,
Ngũ tuần đại khánh của các vua, lễ tiếp Sứ thần.
Sau đây, xin giới thiệu một số điệu múa:
1- Điệu múa Bát
dật
Chú
ý: Vũ khúc "Bát - Dật" có từ đời cổ, đến năm Minh Mệnh nguyên
niên (1820) vua sai viện Hàn-Lâm sửa lại để múa những khi tế giao, tế miếu, tế
xã tắc, tế lịch đại đế - vương và Đức Khổng Tử.
Bát - Dật có
nghĩa là 8 hàng. Trình diễn vũ khúc này phải dùng 8 hàng vũ - sinh đồng nam
(con trai), mỗi hàng 8 người, cộng là 64 người. Có hai ban: võ vũ ban, và
văn vũ ban. Bên võ hiệu cờ tinh, bên văn hiệu cờ Mao. Mỗi bên có một
vũ sư điều khiển
2- Điệu Múa Lục
cúng hoa đăng
Điệu múa này dưới triều vua
Minh Mạng, được đưa vào cung đình và dàn dựng thành múa "Lục cúng hoa
đăng" để biểu diễn trong những ngày lễ Vạn thọ, Thánh thọ, Tiên thọ.
- Múa Lục cúng hoa đăng (còn
gọi là múa Lục cúng) là điệu múa cung đình quan trọng thứ hai sau múa Bát dật.
Nội dung điệu múa gồm có 6 phần tượng trưng cho 6 lần dâng cúng Phật
các lễ vật hương, hoa, đèn, trà, quả và oản.
Với tư thế vừa nghiêm trang,
vừa hoa mỹ, đẹp hoành tráng trong 6 lần múa, vũ sinh bước chân theo
6 kiểu: kiểu chữ nhật, kiểu hoa hồi bốn cánh, kiểu chữ A,
kiểu chữ thuỷ, kiểu chữ vạn, kiểu chữ điền. Trong 6 lần múa, các
vũ sinh đều hát theo 6 khúc lời Hán Việt với nhan đề: Tán hoa đăng,
tán hương phù, tán hoa quả, tán trí đăng, tán Phật điện, tán khế thủ. Những
khúc hát này được hát ngân nga, trầm bổng. Dứt một khúc hát nhạc
công gõ não bạt, đánh trống đổ hồi. Toàn cục các khúc hát mang
âm hưởng điệu tán trong âm nhạc Phật Giáo, 48 vũ sinh nam nữ của điệu múa
Lục cúng hoa đăng được hóa trang thành Kim đồng Ngọc nữ má phấn, môi son.
Đầu vũ sinh đội mũ hoa sen,trong áo lót mầu lục ngoài mặc áo mã tiên, xiêm
trường, quần giáp, giải quần mầu hồng, chân quấn xà cạp, mang tất trắng,
hai tay cầm hai chậu đèn đèn hình hoa sen. Mỗi cảnh trí đều có mỗi hình
tượng khác, tạo cảm giác mới lạ cho người thưỡng ngoạn. Như cảnh "Cỗ
la liệt" được dàn dựng bằng phương pháp chồng người. Ba
người (thường là nam vũ sinh) dàn hàng ngang gác tay lên vai nhau và dang tay ở
hai đầu hàng ngang. người đứng giữa làm làm trụ cõng người thứ tư trên vai, người
thứ năm, người thứ sáu ngồi trên những cánh tay gác lên vai của những người đứng
dưới; Cảnh "cỗ giá hoàng" người thứ tư đứng thẳng
trên vai người đứng giữa làm trụ, cảnh " cỗ tướng hảo" có 3
người, đứng thành hàng ngang và ba người khác đứng trên vai ba người này.
Điểm độc đáo của điệu
múa này là trong suốt quá trình biểu diễn, 48 vũ sinh đều cầm đèn
hình hoa sen trên hai tay và những ngòn đèn luôn tỏa sáng lung linh.
3- Điệu múa Tứ
Linh
Theo quan niệm của người
phương Đông, kể cả người Việt Nam, long (rồng) kỳ lân, linh quy (rùa),phụng (chim
phụng) là bốn con vật linh thiêng rất được quý trọng (Tứ Linh).
Trong dân gian vùng đồng bằng Bắc bộ từ xưa đã có điệu múa "Tứ linh".
Về sau, triều đình nhà Nguyễn đã cho dàn dựng thành một điệu múa của cung đình
để phục vụ cho các dịp lễ Vạn thọ, Khánh thọ, Tiên thọ, Thiên Xuân và ngày lễ
cúng mụ trong hoàng triều. Điệu múa này gồm 13 vũ sinh mang lốt long, lân ly,
quy, phụng để múa. Cách kết cấu như sau: 4 vũ sinh mang lốt 2
con long, 4 vũ sinh mang lốt 2 con lân,1 vũ sinh mang lốt con lân
con, hai vũ sinh mang lốt hai con quy; hai vũ sinh mang lốt 2 con chim phụng. Điệu múa Tứ Linh không có bài hát mà chỉ có nhạc được biểu
diễn theo nhịp trống, phèn la. Điệu múa Tứ Linh gồm nhiều đoạn, trong
đó đáng chú ý nhất là điệu múa Song phụng và múa Lân mẫu xuất lân nhi (múa đẻ
lân)
1- Điệu
múa Song phụng
Múa song phụng diễn tả một số
động tác của loài chim như vỗ cánh, quẹt mỏ, rỉa lông, bước, chạy. Thể hiện
hình ảnh 2 con chim phụng âu yếm, với hình tượng đẹp. Múa Song phụng
diễn ra trên nền nhạc trống, phèn la tạo không khí sôi đọng đầm ấm,
thể hiện tính cách, hành động của 2 con chim tượng trưng cho hạnh
phúc dài lâu.
2- Điệu
múa Lân mẫu xuất lân nhi ( múa đẻ lân)
- Điệu múa Lân mẫu xuất lân
nhi (múa đẻ lân, có nội dung ca ngợi niềm hạnh phúc gia đình và sự trường tồn
của nhân loại. Đội múa gồm có 3 người đội lốt hình tượng
lân trong vai diễn: Hai diễn viên nam vai lân cha, lân mẹ; một nữ diễn
viên vai lân con. Điệu múa được biểu diễn với 4 phân đoạn cho 4 cảnh. "Lân
mẫu xuất lân nhi" là vũ khúc được xây dựng trên cơ sở điệu múa "Tứ
linh "
3- Điệu múa quạt ( phiến
vũ)
- Điệu múa quạt ( phiến vũ)
có 10 vũ nữ trở lên. Các vũ nữ trang điểm má phấn môi son, đầu chít khăn vành
xanh. Trang phục múa, áo thủy lục dài mặc bên trong, áo mệnh phụ mặc
bên ngoài, chân mang hài, tay cầm quạt. Vũ nữ vừa múa vừa hát gồm 3 khúc:
hát giáo đầu, hát khách, hát vợ chồng hòa hợp. Vũ nữ thể hiện động tác cuộn quạt
xòe (bàn tay nắm chặt giá quạt, bàn tay không cầm quạt thì cuộn
khép các ngón); động tác cuộn quạt gập (động tác chỉ bằng quạt
gâp); động tác nghiêng lườn vòng hai tay lên quá đầu với một tay có
quạt xòe. Điệu múa quạt thường được trình diễn trong những buổi yến tiệc, tiệc
tân hôn, phục vụ hoàng thái hậu, hoàng hậu, Phi tần, Công chúa. Nội dung
điệu múa: ca ngợi cuộc sống lứa đôi, chúc tụng cho sự hoà hợp, hạnh phúc của
gia đình
4- Điệu múa Nữ
tướng xuất quân
Điệu múa Nữ tướng xuất quân
là một điệu múa kiếm với sự tham gia của 10 vũ nữ gồm hai vai Trưng
Trắc Trưng Nhị và vai 8 nữ binh. Điệu múa đã sử dụng một số vũ đạo về múa
kiếm dành cho các vai nữ tướng thuộc loại hình hát Tuồng. Điệu này
có 2 phần múa: phần múa của hai bà Trưng là phần chủ đạo và phần múa của
8 nữ binh: vừa múa, diễn viên vừa sử dụng 4 khúc hát: hát giáo
đầu, hát khách, hát lâm trận, hát tẩu mã. Sự kết hợp giữa động tác múa và nội
dung lời bài hát tạo nên những biến tấu linh hoạt của đội hình.
Đây là vũ khúc được múa
trong những ngày lễ chiến thắng, Hưng-quốc- khánh niệm, những buổi dạ tiệc
và tiếp đón sứ thần ngoại quốc. Trong điệu múa, các vũ sinh là những người con
gái đóng vai hai Bà Trưng nhan sắc kiều diễm, đội mũ cửu phượng, mặc áo chiến
bào, lưng thắt lệnh tiển tay cầm song kiếm và đội nữ binh gồm có 8 người má phấn
môi son vừa múa vừa hát theo tiết tấu của âm nhạc.
5- Điệu múa
Trình tường lập khánh ( múa Liễn)
- Điệu múa Trình tường lập
khánh (múa Liễn) được biểu diễn vào những dịp lễ Tứ Tuần, Ngũ Tuần đại
khánh của nhà vua. Điệu múa gồm 4 nhân vật tượng trưng cho tứ trụ
thiên thần (hai thiên thần mặt đỏ râu bạc, hai thiên thần mặt trắng râu
đen) vâng mệnh Ngọc hoàng Thượng Đế xuống chúc thọ nhà vua. Hình thức 4
thiên thần như sau: đầu đội mão xuân thu, binh thiên, kim khôi, bao đỉnh.
Trong mặc giáp, ngoài phủ dao bào, đeo đai xiêm trường, quần giáp, lưng dắt thần
thông bữu bối, chân mang hia.. Mỗi vị thiên thần cầm một câu liễn. Với
cách dàn đội hình hàng ngang, hàng chéo, hàng vuông, hình thức múa 4 người theo cách
múa phương trận. Điệu múa chấm dứt bằng một hình tượng nghệ thuật biểu thị
nội dung chủ đề qua 4 câu liễn chúc thọ:
Thiên Tử Vạn Niên
(Chúc vua sống lâu muôn
tuổi)
Vạn Thọ Vô Cương
(Tuổi
thọ vô biên)
Quần Phương Tập Khánh
(Bốn phương đều chúc mừng)
Vạn Bảo Trình Tường
(Muôn dân tiến của báu, dâng điềm lành)
6- Điệu múa Long
Hổ hội
Điệu múa Long Hổ hội cũng là
hình thức múa đôi có hai vũ công nam: một mang lốt hổ, một mang lốt rồng. Cuộc
thư hùng giữa long (rồng) tượng trưng cho chân lý, chính nghĩa; hổ tượng
trưng cho bất nghĩa, phi nhân. Kết thúc cuộc chiến đấu, phần thắng thiên về
phía long; hổ bị thất bại và phải qui phục long. Long hổ qua động tác
múa đã được nhân cách hóa rất nhuần nhị, sáng tạo.
7- Điệu Múa Bát Tiên
Hiến Thọ
- Múa bát tiên hiến thọ được
trình diễn trong những dịp lễ Vạn Thọ, Thánh thọ, Tiên thọ. Bát tiên hiến thọ
là 8 vị tiên dâng các trái cây và các dược liệu làm tăng tuổi thọ được đựng
trong 4 quả sơn son ( gọi là táo lung) gồm bàn đào, hỏa táo, quế
chi, nhân sâm với hàm ý chúc vua trường thọ. 8 vũ sinh thể hiện
vai 8 vị tiên: Trương Qua Lão mặt trắng, lông mày bạc
rậm, râu bạc; Hán Chung Ly, mặt đỏ, râu 5 chòm đen, mặc áo tiên rộng, Hàn
Tương Tử mặt trắng, môi đỏ, mặc áo tiên chít, Tào Quốc Cửu mặt
trắng, lông mày bạc, râu 5 chòm bạc. Lam Thái Hòa mặt trắng, môi đỏ. Lã
Đồng Tân mặt thoa phấn hường (hồng), râu 3 chòm đen, Hà Tiên
Cô mặt hoa da phấn, Lý Thiết Quái mặt đen, mày trắng, râu quăn
đen, mặc áo đen, cả 8 vị tiên đều cầm quạt. Trong khi múa có
hát bốn khúc: hát bạch, nói lối, hát khách, hát dâng bàn đào,
hỏa táo.
8- Điệu Múa Phúc
Lộc Thọ
Múa Phúc Lộc Thọ trình
diễn trong những ngày lễ Vạn Thọ, Thánh Thọ, Tiên thọ, Thiên xuân hàm ý
chúc vua, hoàng thái hậu, hoàng thái phi, hoàng hậu, thái tử được an khang, hạnh
phúc, trường thọ. Ba ngôi sao (tam tinh) Phúc Lộc Thọ hiện thân ba cụ già: Phúc
tinh là cụ gìa mặt trắng, râu đen 3 chòm, một tay bồng hài nhi, một tay cầm
quạt hình thuẫn. Lộc tinh là cụ già mặt trắng, râu đen 5 chòm,
một tay cầm quạt hình thuẫn, một tay cầm ngọc như ý. Thọ tinh là
cụ già da mặt đồi mồi, lông mày bạc, một tay cầm quạt hình thuẫn, một tay chống
gậy. Điệu múa Tam tinh chúc thọ biểu diễn trên nền 5 khúc hát: khúc
giáo đầu, nói lối, bắt bài, hát khách, chúc thọ. Điệu múa này hát nhiều
hơn múa.
9- Điệu Múa
Mã vũ
- Múa Mã vũ còn được gọi
là múa Lục triệt hoa mã đăng, hay múa Ba mã là điệu múa sử dụng
người và ngựa, thường biểu diễn trước Phú Văn Lâu cho dân chúng xem vào ngày lễ
Hưng Quốc khánh niệm. Thời kỳ đầu của triều Nguyễn, Mã vũ được
biểu diễn với một đội hình gồm 48 vũ sinh cưỡi 48 con
ngựa, đã được huấn luyện thuần thục. Do điệu múa phức tạp, nên dưới thời vua
Tự Đức, Thanh Bình Thự có sáng kiến thay ngựa thật bằng cách
cho vũ sinh một tay cầm đầu ngựa giả, một tay cầm đuôingựa giả bằng
giấy di chuyển theo vũ điệu. Trang phục múa của 48 vũ sinh gồm
đầu đội mũ hoa sen, trong mặc áo thủy lục ngắn, ngoài khoác áo
tua nịt dây thiên trường, quần giáp, chân quấn xà cạp, vai nịt chữ thập, hai
bên đeo hai đèn giấy vẽ họa. Điệu mú Mã vũ vừa múa vừa hát gồm
9 khúc với nội dung ca ngợi triều Nguyễn, chúc vua trường thọ: hát giáo đầu,
hát nhất triệt, hát nhị triệt, hát tam triệt, hát tứ triệt, hát ngũ triệt,
hát hậu ngũ triệt, hát lục triệt, hát khách.
10- Điệu Múa
Song quang
Múa Song quang là
một điệu múa xuất phát từ lĩnh vực tôn giáo đã được cung đình hóa. Với hình thức múa đôi qua hai nhân vật Hộ pháp và Tề Thiên đại
thánh.Trên nền nhạc cụ bộ gõ, điệu múa Song quang
biểu hiện sức sống Bi, Trí, Dũng của Phật tính. Điệu múa Song
quang còn có tên là múa Đấu chiến thắng Phật.
11- Điệu múa bông
Tam quốc-Tây du
Múa "Tam Quốc - Tây
Du" (Gồm có hai tích):
1. Kể chuyện
ba người anh hùng áo vải Lưu Bị, Quan vũ, Trương Phi kết nghĩa ở vườn đào, thề
một lòng cứu dân giúp nước, khởi binh dẹp giặc khăn vàng và trừ Đổng Trác, khôi
phục lại một phần gian sơn nhà Hán.
2. Đời nhà
Đường vua Thái Tông xuống chơi địa phủ, thấy vong hồn thập loại chúng sinh chịu
kiếp trầm luân khổ ải, bao xiết đau lòng. Khi trở về vua sai Huyền Trang sang
Tây - Trúc thỉnh kinh Phật, mong phả độ cho các âm hồn siêu thoát.
Múa cung đình được biểu diễn
kèm theo với Nhã Nhạc
Nhã Nhạc gồm có Đại
nhạc và Tiểu nhạc
1. Đại nhạc:
Đây là hệ thống
dàn nhạc dùng trong một số nghi lễ lớn của triều đình như: Lễ tế Nam Giao, Tế
Miếu và các buổi Đại Triều... Gồm một số nhạc cụ như Trống, Kèn và các nhạc cụ
bộ gõ có âm lượng lớn.
Cấu trúc của dàn nhạc cụ đại
nhạc gồm:
Họ gõ:
-trống đại: 1 cái
-chiêng lớn: 1 cái
-trống cơm: 1 cái
-Bồng: 1 cái
-Não bạt: 1 cái
-Mõ sừng trâu: 1cái
-Trống chiến: tuỳ
theo số lượng kèn
Họ hơi:
-
Kèn bầu ( kèn đai).
-
Kèn lỡ (kèn trung)
Ba bài bản tiêu biểu trong
dàn đại nhạc:
+ Tam Luân Cửu Chuyển:
Đây là một bài bản quan trọng của Đại nhạc, thường được tấu lên để mời gọi
thần linh về quy tụ chứng giám cho buổi lễ.
+ Song tấu trống kèn:
"Mã vũ - Du xuân - Tấu mã": Đây là một liên khúc gồm ba bài: Kèn
Bóp, Mã Vũ và Tẩu Mã. Những bài bản này có tiết tấu sinh động, phù hợp với
không khí của những buổi yến tiệc trong hoàng cung.
+ Trống Thái Bình (Thái Bình
Cổ Nhạc): "Thái Bình Cổ Nhạc" là một bài bản thuộc hệ thống Đại
nhạc. Đây là một bài bản lớn, trong đó nhạc cụ Trống chiến giữ vai trò chủ đạo,
kèn Sona đảm nhận phần giai điệu trên nền nhịp của Mõ và Bạt. Thái Bình Cổ Nhạc
thường được sử dụng để cầu cho Quốc thái dân an, phong điều vũ thuận, cuộc sống
ấm no hạnh phúc
2. Tiểu Nhạc:
Các bài bản chính thống của
dàn Tiểu Nhạc mà Nhà hát đang biểu diễn:
Hệ thống 10 bài
liên hoàn (10 bản tàu, hay thập thủ liên hoàn): - phẩm tuyết, nguyên tiêu,
hồ quảng, liên hoàn, bình bán, tây mai, kim tiền, xuân phong, long hổ, tẩu mã.
Ngoài ra trong hệ thống tiểu nhạc còn có các bài bản khác như: ngũ đối thượng,
ngũ đối hạ, long ngâm, long đăng, tiểu khúc, phú lục địch, phụng vũ, bài thiều.
Trong đó: "Phú lục Địch" là một bài bản thuộc hệ thống Tiểu
nhạc có tính chất tao nhã, vui tươi, sang trọng. Ở bài bản này, nhạc cụ Địch (một
loại Sáo trúc) giữ vai trò chủ đạo nên có tên là "Phú lục Địch".
Phạm xuân Khuyến sưu tầm
Theo http://www.vanhoaviet.info/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét