Chín tỷ cái tên của Chúa

Chín tỷ cái tên của Chúa

Arthur Charles Clarke là nhà văn khoa học viễn tưởng, nhà văn khoa học, nhà thám hiểm đại dương, người dẫn chương trình truyền hình và nhà phát minh người Anh nổi tiếng toàn thế giới sinh ngày 16.12.1917 tại Minehead, Somerset, Anh. Cha ông là nông dân. Clarke học tại trường King’s College danh tiếng ở London và trước khi trở thành một nhà văn, Clarke đã làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học.
Trong suốt Thế chiến II, Arthur Clarke từng là người hướng dẫn radar. Ông là người đầu tiên đưa ra ý tưởng về liên lạc vệ tinh và ông đã trình bày ý tưởng này rất lâu trước khi nó thực sự trở thành hiện thực. Ngoài ra, công lao của ông là dự đoán về máy tính siêu nhanh và tàu con thoi, việc con người đặt chân lên mặt trăng và giao tiếp siêu nhanh.
Ông là tác giả của hơn 100 cuốn sách, chủ đề của Clarke chủ yếu xoay quanh những chuyến thám hiểm trong tương lai gần và xa. Một số cuốn sách được đọc nhiều nhất của ông bao gồm Prelude to Space (1951), cũng là cuốn đầu tiên của ông, 2001: A Space Odyssey (Chuyến du hành không gian) (1968), Rendezvous with Rama (Cuộc hẹn với Rama) (1973) và The Fountains of Paradise (Nguồn nước Thiên đường) (1979). “Chuyến du hành không gian” cho đến nay vẫn là tác phẩm nổi tiếng nhất của ông. Những cuốn sách cũng đã trở thành một bộ phim rất thành công của đạo diễn Stanley Kubrick. Một số tác phẩm sau này của ông bao gồm “Khu vườn của Rama” (1991) và “Tuyết trên đỉnh Olympus” (1994). Vào năm 2000, Clarke được Nữ hoàng Elizabeth phong tước hiệp sĩ. Nhà văn đã mắc hội chứng sau bại liệt trong nhiều thập kỷ và phải ngồi xe lăn.Vào ngày 19  tháng Ba năm 2008, ở tuổi 90, Arthur C. Clarke đã qua đời tại Sri Lanka.
Truyện ngắn “Chín tỷ cái tên của Chúa” về tôn giáo, máy tính và ngày tận thế  được xuất bản lần đầu trong tuyển tập “Star Science Fiction Stories” (Truyện ngắn khoa học viễn tưởng về các vì sao) năm 1953.  Câu chuyện của Arthur C. Clarke kết hợp thế giới công nghệ hiện đại với lĩnh vực thần bí cổ đại và niềm tin của các tu sĩ Phật giáo rằng, nếu họ có thể khám phá ra “chín tỷ tên gọi của Chúa”, thì vũ trụ sẽ kết thúc, bởi vì (như Chuck giải thích với George Hanley) loài người sẽ đạt được những gì họ được tạo ra để làm, và sẽ không có lý do gì để tiếp tục. Arthur C. Clarke trong truyện này nhắc nhở chúng ta rằng ngay cả khi con người không tự hủy diệt mình ngay lập tức bằng vũ khí hạt nhân thì điều gì đó sẽ xảy ra để mang lại ngày tận thế.
“Đây là một yêu cầu hơi bất thường,” Tiến sĩ Wagner nói với vẻ mà ông hy vọng là sự kiềm chế đáng khen ngợi. “Theo những gì tôi biết, đây là lần đầu tiên có người được yêu cầu cung cấp Máy tính điều khiển dãy phép toán tự động cho một tu viện Tây Tạng. Tôi không muốn tò mò, nhưng tôi chưa bao giờ có thể nghĩ rằng cơ sở … ờ …của thầy lại có nhiều ứng dụng cho một chiếc máy như vậy. Thầy có thể giải thích xem ông định làm gì với cỗ máy đó không?”
“Sẵn lòng”, vị Lạt ma vừa trả lời vừa chỉnh lại chiếc áo choàng lụa của mình và cẩn thận cất thước trượt mà ông đã sử dụng để chuyển đổi tiền tệ. “Máy tính kiểm soát bắn Mark V của ông có thể thực hiện bất kỳ phép toán thông thường nào liên quan đến mười chữ số. Tuy nhiên, đối với công việc của mình, chúng tôi quan tâm đến các chữ cái, không phải số. Vì chúng tôi mong muốn ông sửa đổi các mạch đầu ra, máy sẽ in các từ chứ không phải các cột số”.
“Tôi không hiểu lắm… Điều đó chưa hoàn toàn rõ ràng với tôi …”
“Đây là một dự án mà chúng tôi đã làm việc trong ba thế kỷ qua – thực tế là kể từ khi tu viện  được thành lập. Nó hơi xa lạ với cách suy nghĩ của ông, vì vậy tôi hy vọng ông sẽ lắng nghe với tinh thần cởi mở, không thành kiến  trong khi tôi giải thích nó.”
“Đương nhiên rồi, thưa thầy”.
“Nó thực sự khá đơn giản. Chúng tôi đã biên soạn một danh sách chứa tất cả các tên có thể có của Chúa”.
“Tôi xin lỗi?”
“Chúng tôi có lý do để tin”, vị lạt ma tiếp tục với vẻ điềm nhiên, “rằng tất cả những cái tên như vậy có thể được viết với không quá chín chữ cái trong bảng chữ cái do chúng tôi phát minh ra”.
“Và các thầy đã làm điều này trong ba thế kỷ?”
“Đúng thế: theo tính toán, chúng tôi dự kiến ​​sẽ mất khoảng mười lăm nghìn năm để hoàn thành nhiệm vụ này”.
“Ồ”, tiến sĩ Wagner rõ ràng đã sửng sốt.  “Bây giờ tôi hiểu tại sao thầy muốn thuê một trong những chiếc máy của chúng tôi. Nhưng chính xác thì mục đích của dự án này là gì?”
Vị Lạt ma do dự trong một tích tắc, và Wagner tự hỏi liệu mình có xúc phạm ông ta không. Nếu vậy thì không có dấu vết của sự khó chịu trong câu trả lời.
“Hãy gọi nó là nghi lễ, nếu ông thích, nhưng đó là một phần cơ bản trong niềm tin của chúng tôi. Tất cả những danh xưng mà chúng ta sử dụng cho Đấng Tối Cao – Thượng Đế, Đức Giê-hô-va, Allah, v.v. – chỉ là những danh xưng do con người đặt ra. Có một vấn đề triết học hơi khó hiểu ở đây mà tôi không đề nghị thảo luận, nhưng ở đâu đó trong số tất cả các tổ hợp chữ cái có thể xảy ra là cái mà người ta có thể gọi là tên thật của Chúa. Vì vậy, chúng tôi đang cố gắng xác định chúng bằng cách hoán vị, sắp xếp lại các chữ cái một cách có hệ thống”.
“Tôi hiểu rồi. Các thầy đã bắt đầu từ AAAAAAA… và các thầy tiếp tục làm việc đến ZZZZZZZZ….”
“Chính xác là thế đấy. Với sự khác biệt là chúng tôi sử dụng bảng chữ cái đặc biệt  do chính chúng tôi phát minh ra. Tất nhiên, sửa đổi máy đánh chữ điện tử để giải quyết vấn đề này là chuyện nhỏ. Một vấn đề khá thú vị hơn là nghĩ ra các mạch phù hợp để loại bỏ các kết hợp vô lý. Ví dụ, không có chữ cái nào được xuất hiện liên tiếp quá ba lần”.
“Ba? Chắc chắn ý thầy muốn nói là hai”.
“Ba là đúng: Tôi e rằng sẽ mất quá nhiều thời gian để giải thích tại sao, ngay cả khi ông hiểu ngôn ngữ của chúng tôi.”
“Tôi Tôi không nghi ngờ gì đâu”,  Wagner vội vàng đồng ý. “Xin thầy nói tiếp”.
“May mắn thay, sẽ rất đơn giản để điều chỉnh Máy tính điều khiển dãy phép toán tự động của ông cho công việc này, vì một khi nó đã được lập trình đúng cách, nó sẽ lần lượt hoán vị từng chữ cái và in ra kết quả. Điều mà chúng ta phải mất mười lăn nghìn năm năm thì nó sẽ có thể hoàn thành trong một trăm ngày”.
Tiến sĩ Wagner hầu như không nhận thức được những âm thanh ồn ào mơ hồ từ những con đường ở Manhattan xa xa phía dưới. Ông đang ở một thế giới khác, một thế giới của những ngọn núi tự nhiên thực sự chứ không phải những ngọn núi nhân tạo do bàn tay con người chất đống lên.  Trong những khoảng không xa xôi, ẩn dật tại những đỉnh cao siêu việt của họ, những nhà sư này đã kiên nhẫn làm việc, hết thế hệ này đến thế hệ khác, biên soạn danh sách những từ vô nghĩa của họ. Có giới hạn nào cho sự điên rồ của loài người không? Tuy nhiên, ông không được tiết lộ những suy nghĩ bên trong thâm tâm của mình. Khách hàng luôn đúng….
“Chắc chắn rồi”, vị tiến sĩ trả lời, “chúng tôi có thể sửa đổi Mark V để in các danh sách có bản chất thế này. Tôi lo lắng hơn nhiều về vấn đề cài đặt và bảo trì. Mà vào dịp này, đến Tây Tạng sẽ không phải là việc dễ dàng”.
“Chúng tôi có thể thu xếp được việc đó. Các linh kiện và bộ phận không quá lới thì có thể vận chuyển bằng máy bay, — đó là một lý do tại sao chúng tôi chọn máy của ông. Nếu ông có thể đưa các bộ phận máy đó đến Ấn Độ, sau đó chúng tôi sẽ lo liệu dịch vụ vận chuyển từ đó”.
“Thế các thầy muốn thuê hai kỹ sư của chúng tôi?”.
“Vâng, trong ba tháng cho đến khi chương trình dự án hoàn thành.
“Tôi chắc chắn là bên Nhân sự chuyên môn sẽ xử lý được điều đó”. Tiến sĩ Wagner viết nguệch ngoạc ghi chú vào cuốn sổ của mình.  “Còn hai câu hỏi nữa cần được trả lời…”
Trước khi ông có thể nói hết câu, vị Lạt ma đã đưa ra một mảnh giấy nhỏ.
“Đây là giấy tờ xác nhận số dư tín dụng của tôi tại Ngân hàng Á Châu”.
“Tôi xin cảm ơn. Nó có vẻ là.. ờ…đã đầy đủ. Câu hỏi thứ hai tầm thường đến mức tôi ngần ngại phải đề cập đến – nhưng thầy biết là những điều sơ đẳng nhất, điều hiển nhiên nhất lại thường bị bỏ qua. Thế thầy dùng nguồn điện nào vậy?”
“Một máy phát điện diesel công suất năm mươi kilowatt với điện áp một trăm mười volt. Nó đã được lắp đặt khoảng năm năm trước và khá tin cậy. Nó làm cho cuộc sống ở tu viện thoải mái hơn nhiều, nhưng tất nhiên, nó thực ra được lắp đặt để cung cấp năng lượng cho động cơ quay kinh luân^[1]”.
“Tất nhiên rồi”, tiến sĩ Wagner lặp lại. “Làm sao tôi lại không nghĩ ra cơ chứ? Lẽ ra tôi đã phải suy nghĩ về điều đó rồi”.
Tầm nhìn từ lan can rất chóng mặt, nhưng theo thời gian người ta sẽ quen với mọi thứ. Sau ba tháng, George Hanley không còn bị sợ hãi do nghĩ đến cú lao xuống vực sâu hai nghìn bộ^[2] hay hình bàn cờ từ xa của những cánh đồng ở thung lũng bên dưới. Anh đang đứng dựa vào những phiến đá nhẵn bóng và rầu rĩ ngắm nhìn những ngọn núi xa xa mà anh chưa bao giờ bận tâm khám phá tên của chúng.
George nghĩ, đây là điều điên rồ nhất từng xảy ra với anh. “Dự án Shangri-La”, đó là cái tên mà một số trí thức ở phòng thí nghiệm đã đặt cho nó. Trong nhiều tuần nay, cỗ máy Mark V đã tạo ra hàng mẫu Anh^[3] những tờ giấy phủ đầy những từ vô nghĩa. Máy tính kiên nhẫn và không biết mệt mỏi sắp xếp lại các chữ cái theo tất cả các cách kết hợp có thể của chúng, làm hết từng lớp trước khi chuyển sang lớp tiếp theo. Khi các tờ giấy hiện ra từ thiết vị viết chữ điện tử, các nhà sư đã cẩn thận cắt chúng ra và dán vào những cuốn sách dày.
Cảm ơn Chúa, một tuần nữa, và mọi thứ sẽ kết thúc. George không biết chính xác những phép tính khó hiểu nào đã thuyết phục các vị thầy tu rằng họ không cần bận tâm đến những từ có tổ hợp mười, hai mươi hay một trăm chữ cái. Một trong những cơn ác mộng lặp đi lặp lại của anh ấy là sẽ có một số thay đổi trong kế hoạch, và vị Lạt ma tối cao (người mà họ thường gọi là Sam Jaffe^[4], mặc dù thầy trông chẳng giống Jaffe chút nào) sẽ đột ngột thông báo rằng dự án sẽ được gia hạn. đến khoảng năm 2060 sau Công nguyên. Họ hoàn toàn có khả năng làm được điều đó chứ.
George nghe thấy tiếng cánh cửa gỗ nặng nề đóng sầm lại trong gió khi Chuck bước ra lan can bên cạnh anh. Như thường lệ, Chuck đang hút một trong những loại xì gà khiến anh ta được lòng và nổi tiếng với các nhà sư – những người dường như sẵn sàng đón nhận tất cả mọi thú vui nhỏ nhặt và hầu hết những thú vui lớn nơi cuộc sống. Đó là một điều có lợi cho họ: hãy để họ bị ám ảnh, nhưng bạn không thể gọi họ là những kẻ đạo đức giả. Họ vẫn có những chuyến đi thường xuyên xuống làng, chẳng hạn…
“Nghe này, George”, Chuck nói vội. “Tôi vừa biết có chuyện rắc rối”.
“Chuyện gì vậy? Máy không hoạt động sao?” Đó là tình huống tồi tệ nhất mà George có thể tưởng tượng. Nó có thể trì hoãn việc anh trở về, và không gì có thể kinh khủng hơn thế. Cảm giác của anh bây giờ là ngay cả việc được nhìn thấy một quảng cáo trên TV thì cũng chẳng khác gì được mana^[5] chu cấp từ trên trời xuống. Ít nhất thì điều đó có thể gợi khiến anh nhớ tới căn nhà thân yêu.
“Không - không có chuyện đó đâu”. Chuck ngồi yên trên lan can, điều này thật bất thường vì vốn lúc bình thường thì anh rất sợ bị ngã lắm. “Tôi vừa phát hiện ra họ đang làm tất cả những điều này để làm gì”.
“Ý anh là gì vậy? Tôi không hiểu. Chúng ta không biết điều này sao?
“Chắc chắn thế , chúng ta đã biết bổn tọa tự đặt ra nhiệm vụ gì. Nhưng chúng ta không biết tại sao. Thật là điên rồ…”
“Kể cho tôi nghe điều gì đó mới hơn đi”,  George rên rỉ.
“…Thầy Sam già mới mở lóng thú thật với tôi. Chắc anh biết cái thói quen thầy đến mỗi buổi chiều để xem máy phát ra các tờ giấy như thế nào. Chà, lần này thầy ấy có vẻ khá bị kích động, hoặc ít nhất là gần như thế. Khi tôi nói với thầy rằng chúng ta đang ở chu kỳ cuối cùng, thầy hỏi tôi bằng thứ giọng Anh ngọt ngào rằng liệu tôi có bao giờ tự hỏi xem các thầy đang cố gắng theo đuổi điều gì không. Tôi đáp, “Tất nhiên rồi”,  và thế là  thầy bảo tôi”.
“Nào, nào, tôi sẽ sử dụng nó bằng cách nào đó”.
“Ồ, họ tin rằng khi họ đã liệt kê xong tất cả tên của Chúa—và họ nghĩ rằng có khoảng chín tỷ cái tên như thế — thì đúng lúc đó mục đích của Thượng Đế sẽ đạt được rồi. Nhân loại sẽ hoàn thành những gì họ được tạo ra để làm, và sẽ chẳng có ích gì khi tiếp tục tồn tại nữa. Thật vậy, chính cái ý tưởng này là một điều gì đó thật báng bổ”.
“Vậy thì họ mong đợi chúng ta sẽ làm gì đây? Tự sát chăng?”
“Không cần thiết phải tự sát đâu. Khi mà danh sách được hoàn thành, Chúa sẽ bước vào và chỉ đơn giản là Người kết thúc tất thảy mọi thứ…thế thôi!”   
“Ồ, tôi hiểu rồi. Khi chúng ta hoàn thành công việc của mình, đó sẽ là ngày tận thế”.
Chuck bật ra một tiếng cười nho nhỏ đầy lo lắng.
“Đó chỉ là những gì tôi đã nói với già Sam. Và anh có biết chuyện gì đã xảy ra không? Thầy nhìn tôi một cách rất kỳ lạ, như thể tôi là một đứa thộn trong lớp vậy, và nói, ‘Không có gì tầm thường như vậy đâu’ ”.
George nghĩ về điều vừa nghe mất một lát.
“Đó là cái mà tôi gọi là có được Tầm Nhìn Bao Quát,” anh ấy nói ngay sau đó. “Nhưng anh nghĩ chúng ta nên làm gì với chuyện này? Khám phá của anh không thay đổi bất cứ điều gì. Rốt cuộc thì chúng ta đã biết rằng họ bị điên mất rồi.
“Vâng – nhưng anh không thấy điều gì có thể xảy ra sao? Khi danh sách hoàn tất và Thời khắc Phán xử Cuối cùng không  xảy ra – hoặc bất cứ điều gì họ mong đợi – chúng ta có thể bị đổ lỗi. Đó chính là cỗ máy của chúng ta mà họ đã sử dụng đó. Tôi không thích cái tình cảnh này một chút nào cả đâu”.
“Tôi hiểu,” George chậm rãi nói. “Anh nói đúng và tôi đồng ý với anh ở ở điểm đó. Nhưng điều này đã xảy ra trước đây, anh biết rồi đấy. Tôi nhớ khi tôi còn là một đứa trẻ ở Louisiana, một nhà thuyết giáo lập dị, điên rồ đã xuất hiện nói rằng thế giới sẽ kết thúc vào Chủ nhật tới. Hàng trăm người đã tin anh ta — thậm chí có những đã bán nhà của họ đi. Tuy nhiên, khi không có gì xảy ra, họ không trở nên phẫn nộ như người ta vẫn nghĩ. Họ chỉ đơn giản quyết định rằng anh ta đã tính toán sai và tiếp tục tin tưởng. Tôi đoán một số người trong số họ vẫn chờ đợi ngày tận thế”.
“Chà, đây không phải là Louisiana,  tôi nói vậy phòng ngừa trường hợp anh không chú ý. Chỉ có hai chúng ta và hàng trăm nhà sư này ở đây. Tôi thích họ, và tôi sẽ lấy làm tiếc cho ông già Sam khi công việc cả đời của ông ấy lại phản tác dụng với ông. Nhưng dù sao đi nữa, tôi ước mình đang ở một nơi khác hơn”.
“Tôi đã ước điều đó trong nhiều tuần. Nhưng chúng ta không thể làm gì cho đến khi hợp đồng kết thúc và phương tiện vận chuyển đến để đưa chúng ta ra ngoài khỏi đây”.
“Tất nhiên,” Chuck trầm ngâm nói, “Nếu chúng ta chỉnh sửa gì đó thì sao”.
“Trời ơi, không, chúng ta không thể làm được đâu! Điều đó sẽ khiến mọi thứ trở nên tồi tệ hơn đấy”.
“Không phải theo cách tôi vừa nói đâu. Hãy nhìn vào sự thể có thể như thế này. Máy sẽ kết thúc hoạt động bốn ngày sau kể từ bây giờ, trên cơ sở hiện tại là hai mươi giờ một ngày. Máy bay sẽ đến trong một tuần nữa. Điều này có nghĩa là ta chỉ cần tìm một số bộ phận cần thay thế trong lần điều chỉnh tiếp theo  – thứ gì đó sẽ duy trì hoạt động trong vài ngày. Tất nhiên, chúng ta sẽ sửa nó, nhưng không quá nhanh. Và nếu chúng ta có thể tính toán mọi thứ một cách chính xác, thì chúng ta sẽ có mặt tại sân bay vào thời điểm máy đưa ra tên cuối cùng. Sau đó, họ sẽ không thể bắt được chúng ta”.
“Tôi không thích ý tưởng của anh”, George nói. – Không có chuyện tôi không hoàn thành công việc mình đã bắt đầu. Chưa kể thực tế là họ sẽ ngay lập tức nghi ngờ có điều gì đó không ổn. Không, tốt hơn hết là tôi nên làm đến cùng, dù chuyện gì có xảy ra đi nữa”.
“Tôi vẫn không tán thành việc trốn thoát của chúng ta”, anh nói như vậy bảy ngày sau, khi những chú ngựa núi bé nhỏ chở họ đi trên con đường quanh co. “Này, anh đừng nghĩ rằng tôi bỏ chạy vì sợ hãi nhé. Tôi chỉ cảm thấy tiếc cho những ông già tội nghiệp này, tôi không muốn không muốn có mặt ở đó và thấy họ buồn bã khi họ tin rằng họ đã tự lừa dối mình.  Không biết ông già Sam sẽ chấp nhận điều đó ra sao?”.  “Thật buồn cười,” Chuck trả lời, “nhưng khi tôi nói lời tạm biệt, tôi hiểu rằng thầy biết chúng ta đang rời bỏ thầy thật bất ngờ, tuy nhiên thầy không quan tâm vì biết cỗ máy đang chạy trơn tru và công việc sẽ sớm hoàn thành. Sau  đó – tất nhiên, trong tâm trí thầy sẽ không có bất cứ “Sau Đó” nào hết…”
George quay người trên yên ngựa và nhìn chằm chằm lên con đường núi. Đây là nơi cuối cùng mà từ đó người ta có thể nhìn rõ tu viện. Những tòa nhà góc cạnh, thấp lè tè in bóng trong ánh hoàng hôn rực rỡ: đây đó, ánh đèn lấp lánh như những ô cửa sổ trên mạn tàu biển. Tất nhiên mọi bóng đèn điện sử dụng chung một mạch điện với cỗ máy tính Mark V. Chúng sẽ dùng chung trong bao lâu nữa đây? George tự hỏi. Các nhà sư sẽ đập vỡ máy tính trong cơn thịnh nộ và cơn thất vọng của họ sao? Hay là họ sẽ chỉ lặng lẽ ngồi xuống và bắt đầu tính toán lại từ đầu?”
Anh tưởng tượng chính xác những gì đang xảy ra trên núi vào lúc này. Vị Lạt ma tối cao và các phụ tá của thầy mặc áo choàng lụa đang ngồi kiểm tra các tờ giấy trong khi các nhà sư cấp thấp hơn  mang chúng ra khỏi máy đánh chữ và dán chúng vào những tập sách lớn. Chẳng ai nói gì cả. Âm thanh duy nhất sẽ là tiếng lạch cạch không ngừng, tiếng như mưa rào không dứt của phím va vào mặt giấy, vì bản thân cỗ máy Mark V hoàn toàn im lặng khi nó lướt qua hàng nghìn phép tính trong một giây. Ba tháng như vậy, George nghĩ, là đủ để khiến bất kỳ ai bắt đầu rơi vào những cảm giác bất an, khó chịu.
“Máy bay đây rồi!” Chuck cất tiếng gọi, tay chỉ xuống thung lũng. “Chiếc máy bay đẹp thế!”
Máy bay chắc chắn là như vậy, George nghĩ. Chiếc DC3 cũ nát nằm cuối đường băng như một cây thánh giá nhỏ bằng bạc. Sau hai giờ nữa, chiếc phi cơ sẽ đưa họ đến với tự do và lý trí. Đó là một suy nghĩ đáng để thưởng thức như một loại rượu mùi hảo hạng. George để  nghĩ suy ấy cứ xoay quanh tâm trí mình khi chú ngựa kiên nhẫn lê bước xuống dốc.
Màn đêm chóng vánh của dãy Himalaya giờ đã lảng bảng gần đến trên đầu họ. May mắn thay, con đường đi rất tốt và thuận giống như tất cả mọi con đường nơi vùng này, hơn nữa, cả hai người đều mang theo đèn pin. Không có chút nguy hiểm nào, chỉ có chút khó chịu vì cái lạnh thấu xương. Những ngôi sao thân thiện quen thuộc lấp lánh trên bầu trời trong vắt đến lạ lùng.  Ít nhất, George nghĩ, sẽ không có rủi ro cho phi công không thể cất cánh vì điều kiện thời tiết. Đó là nỗi lo duy nhất còn lại của anh.
Anh bắt đầu hát, nhưng một lúc sau thì anh bỏ dở khúc ca. Cả một vùng mênh mông rộng lớn như đấu trường gồm những ngọn núi lấp lánh tựa bao bóng ma trùm đầu trắng xóa ở mọi phía không hề thể hiện cảm xúc bạo lực. George liếc nhìn đồng hồ.
“Một giờ nữa chúng ta sẽ có mặt ở sân bay”, anh cất lời với vẻ lo lắng nói với Chuck. Sau đó, anh nói thêm trong một thoáng suy nghĩ: “Không biết máy tính đã chạy xong chưa. Nó đã đến hạn chừng khoảng bây giờ rồi đấy”.
Chuck không trả lời, thế là George xoay người trên yên ngựa. Anh chỉ có thể nhìn thấy khuôn mặt của Chuck, một hình bầu dục màu trắng hướng lên trời.
“Nhìn này”, Chuck thì thầm, và George ngước mắt lên trời. (Luôn luôn có một lần cuối cùng cho mọi thứ).
Tít trên cao, lặng lẽ, không ồn ào, những vì sao đang lần lượt vụt tắt.
Chú thích:
^[1] Kinh luân: Hay còn gọi là bánh xe Mani, bánh xe cầu nguyện được giáo đồ Phật giáo sử dụng trong tụng niệm.(ND)
^[2] Bộ (foot): Đơn vị đo chiều dài bằng 12 inch, tức là 30,48 cm. (ND)
^[3] Mẫu Anh (acre): Đơn vị đo đất bằng 4840 yard vuông, tức là tương đương 0,405 ha. (ND)
^[4] Sam Jaffe (1891 –1984): Diễn viên, giáo viên, nhạc sĩ và kỹ sư người Mỹ. Năm 1951, ông được đề cử giải Oscar cho Nam diễn viên phụ xuất sắc nhất cho vai diễn trong phim “Rừng nhựa đường” (The Asphalt Jungle) (1950). Ông cũng từng đóng vai “Vị Lạt ma tối cao” trong phim “Chân trời đã mất” (Lost Horizon) (1937).
^[5] Mana: Theo Kinh thánh, đây là một chất ăn được mà Đức Chúa Trời đã cung cấp cho dân Israel  trong cuộc hành trình của họ trong sa mạc vào khoảng thời gian 40 năm sau cuộc Xuất hành (Exodus) và trước cuộc chinh phục Canaan. Nó cũng được đề cập trong Kinh Qur’an ba lần. (ND).
19/7/2025
Arthur Charles Clarke
Nguyễn Văn Chiến dịch
Theo https://vanhocsaigon.com/

Chùm truyện ngụ ngôn cực ngắn của Trần Vinh

Chùm truyện ngụ ngôn cực
ngắn của Trần Vinh

Thế rồi cái giờ G lịch sử cũng đến. Sau khi các bạn đứng trước lần lượt bị xé bỏ thì tờ lịch 1/7 xuất hiện rạng rỡ. Cả xã hội như lột xác cùng bước vào nhịp sống mới. Nhưng chỉ đúng một ngày sau tờ lịch 1/7 đã bị xé bỏ vứt vào sọt rác. Nằm trong sọt rác, tờ lịch 1/7 chợt hiểu ra tờ lịch nào thì cũng chỉ là tờ lịch mà thôi.
TỜ LỊCH 1/7
Suốt mấy tháng nay tờ lịch ngày 1/7 rất khó chịu khi phải đứng yên xếp hàng chờ đến lượt mình xuất hiện. Không kìm lòng được, tờ lịch 1/7 thúc dục:
– Các bạn Tháng Năm, Tháng Sáu hãy biến nhanh đi. Các bạn tồn tại chỉ mất thời gian, cản đường của tôi thôi.
Những tờ lịch đứng trước ngoái đầu nhắc nhở:
– Muốn nhanh thì phải từ từ! Chúng tôi chỉ sẽ đi đúng thời điểm. Không có sự tồn tại của chúng tôi thì sẽ không có bạn đâu.
Tờ lịch 1/7 vỗ ngực:
– Các bạn có biết mọi người đang đếm ngược thời gian để chờ đón sự xuất hiện của tôi không? Tôi sẽ lập các kỷ lục, kỷ nguyên mới. Tôi sẽ làm ra những bước ngoặt chưa từng có trong lịch sử. Tôi sẽ được người ta tôn thờ mãi mãi.
Thế rồi cái giờ G lịch sử cũng đến. Sau khi các bạn đứng trước lần lượt bị xé bỏ thì tờ lịch 1/7 xuất hiện rạng rỡ. Cả xã hội như lột xác cùng bước vào nhịp sống mới.
Nhưng chỉ đúng một ngày sau tờ lịch 1/7 đã bị xé bỏ vứt vào sọt rác. Nằm trong sọt rác, tờ lịch 1/7 chợt hiểu ra tờ lịch nào thì cũng chỉ là tờ lịch mà thôi.
HAI CÁI ĐIỆN THOẠI
Trước khi sếp và nhân viên chia tay đường ai nấy đi, cái điện thoại của sếp và cái điện thoại của nhân viên tranh thủ tâm sự với nhau. Điện thoại nhân viên rủ rỉ:
– Thế là cái số của bác với cái số của em sắp hết duyên rồi. Từ nay không biết em còn được nghe tiếng loa của bác nữa không.
Điện thoại của sếp cũng lưu luyến tâm tư:
– Rồi đây có khi anh cũng trở thành thứ vô dụng mất thôi. Chú nhớ giữ gìn sức khoẻ nhé.
– Dạ vâng! Mấy năm qua em phải nghe sếp quát nhiều quá nên phần loa nghe của em hỏng rồi bác ạ. Phần loa nói thì còn mới nguyên vì nghe là chính.
– Ờ… nỗi khổ của anh trái ngược với chú. Cái loa nói bị sếp gào rách nát hết rồi. Chỉ còn cái loa nghe là vẫn còn như mới.
Biết đến bao giờ hai cái điện thoại của xếp và nhân viên mới được chữa lành (healing)?!
ĐÀN DƠI VÀ CƠN BÃO
Trời đất đang yên bình, bỗng dưng đàn dơi nhận được tin siêu bão sắp ập đến. Cả không gian bắt đầu rung lắc. Đàn dơi vội vàng rời khỏi những nơi ở quen thuộc để bay vào hang đá tránh bão.
Hang chật chội, đàn dơi chí chéo cào cấu nhau để giành chỗ đu bám. Một số dơi vốn quen nơi ở thoải mái nên không chịu chấp nhận hoàn cảnh chen chúc cùng đám đông. Chúng liền bay ra khỏi hang để tìm nơi tránh bão khác. Đàn dơi sau một lúc chen chúc giành giật chỗ đu bám thì con nào cũng đã có được một chỗ ổn định. Cả đàn dơi treo mình ngủ ngon lành mặc cho cơn bão càn quét ngoài cửa hang.
Khi cơn bão đi qua, trời lại sáng. Ngoài hang, có những con dơi gãy cánh đang hấp hối giữa vùng cỏ cây nhàu nát.
CHUỘT VỚI CHUỘT
Trong cơn đại hồng thuỷ, một số chuột may mắn sống sót dạt lên gò đất. Chú chuột đồng đề xuất:
– Muốn hay không thì bây giờ chúng ta là người một nhà. Việc đầu tiên là phải cùng nhau đào hang để có chỗ sống ổn định và an toàn. Cơ hội sống sót không có lần thứ hai nữa đâu.
Lão chuột vườn vểnh râu ngắt lời:
– Ta chỉ quen sống trên cây và thưởng thức hương thơm quả chín thôi. Đào hang không phải việc của ta và ta cũng không thèm sống trong hang đâu.
Cô chuột nhà phụ hoạ:
– Em đây chưa bao giờ phải đào hang cả. Cứ tìm một ngóc ngách nào đó là xong. Ăn uống thì người nhà ăn gì em ăn nấy. Chẳng phải lo nghĩ gì cả.
Ba con chuột cứ mãi tranh cãi, không con nào chịu nghe con nào. Bỗng một gã cú mèo lao xuống. Chỉ còn tiếng kêu chít chít hoảng loạn trong móng vuốt của cú mèo.
KHỈ VỚI KHỈ
Đàn khỉ tỉnh lẻ chỉ loanh quanh leo trèo hái lượm trong khu rừng nhỏ nên cảm thấy tù túng bí bách. Cho đến khi xuất hiện con đường nối liền tỉnh lẻ với thành phố thì đàn khỉ rất vui mừng phấn khởi. Cơ hội đổi đời đã đến, chúng tự tin kéo nhau đi hoà nhập với đàn khỉ thành phố.
Tuy nhiên khi chung sống với đàn khỉ thành phố thì đàn khỉ tỉnh lẻ mới ngộ ra là chẳng phải như hình dung ban đầu của chúng. Đàn khỉ tỉnh lẻ không đủ kỹ năng thực hiện mấy trò khỉ để mua vui, giựt đồ ăn, cướp đồ vật của con người rồi lủi vào rừng cây như đám khỉ thành phố.
Thế là những con khỉ tỉnh lẻ bị coi như đám bất tài vô dụng. Chúng bị cô lập lạc lõng nên chỉ muốn được trở về với khu rừng nhỏ nơi tỉnh lẻ bình yên. Thì ra làm khỉ với nhau mà cũng khó thật!
SANG ĐƯỜNG
Dòng xe cộ nối nhau lao vun vút trên đường. Một người liệt tứ chi rất muốn đi sang bên kia đường nhưng chờ mãi vẫn không có ai giúp đỡ. Tiếp theo có người khác không tàn tật nhưng lại quá nhát gan, không dám tự sang đường nên cũng đành đứng chôn chân. Sau đó lại có thêm một người mù chống gậy mò mẫm đến để chờ sang đường.
Cả ba người chờ mãi mà dòng xe cứ nối nhau không ngớt. Cuối cùng người bại liệt bỗng nghĩ ra cách sang đường, liền nói với hai người kia:
– Đừng chờ sự trợ giúp nữa. Chúng ta sẽ dựa vào nhau để cùng vượt qua khó khăn. Thế này nhé, anh mù cõng tôi, anh nhát gan mang hành lí. Còn tôi sẽ hướng dẫn cho hai anh cùng sang đường.
Thế là cả ba người đã dựa vào nhau vượt qua con đường đầy xe cộ một cách dễ dàng và an toàn tuyệt đối.
TRÒ KHỈ
Trong khu rừng muôn loài chung sống bình yên. Một số con khỉ nổi lên vì có khả năng diễn trò. Cư dân rừng xanh rất ngưỡng mộ và coi những con khỉ đó là “khỉ công chúng”.
Thế rồi những con “khỉ công chúng” bị bầy dã nhân dụ dỗ lợi dụng. Nhờ những con “khỉ công chúng” rất giỏi làm trò nên bầy dã nhân đã thao túng lừa đảo được muôn loài trong khu rừng. Bầy dã nhân càng lừa đảo được nhiều thì mấy con khỉ tham gia diễn trò càng hưởng lợi.
Bỗng một ngày cư dân rừng xanh nổi giận khi nhận ra trò lừa gian ác. Bầy dã nhân bị xua đuổi vào hang sâu. Mấy con “khỉ công chúng” tìm cách thanh minh rằng chúng không cố tình lừa đảo mà cũng chỉ là “khỉ bị hại”.
Mặc dù cư dân rừng xanh không nỡ thẳng tay trừng phạt nhưng từ đó khu rừng không còn là ngôi nhà bình yên của lũ “khỉ công chúng” nữa.
CHAI RƯỢU VÀ HỘP SỮA
Đêm khuya. Trên tủ kính sang trọng, chai rượu ngoại ngậm ngùi than thở với hộp sữa:
– Người ta nhìn thấy tôi là nghĩ ngay đến rượu giả. Họ hàng nhà tôi từ lâu đã bị mặc định là đồ giả. Người ta cứ biếu qua biếu lại mà chẳng ai dám uống. Buồn quá!
Hộp sữa nghe xong bèn động viên:
– Bác ạ, thà cứ bị mặc định là đồ giả từ đầu có khi lại yên phận. Chứ như họ hàng bên em mới thật sự điêu đứng. Sữa thật thì bị nghi là sữa giả. Sữa giả lại tưởng là sữa thật, lúc nào em cũng nơm nớp như mình là tội phạm ấy.
Chai rượu ngoại lắc lư:
– Nghĩ cũng phải. Khi con người đã chấp nhận chung sống với thế giới đồ giả thì cái gì thật sẽ rất khó tồn tại. Thôi thì chúng ta cứ về với đội đồ giả để khỏi bị nghi ngờ soi mói nữa. Như vậy thì may ra mới có được hai chữ bình yên.
CHUỘT VÀ MÈO
Nghe tin chủ nhà vừa tăng cường thêm mấy con mèo, họ nhà chuột lập tức triệu tập cuộc họp bàn cách đối phó.
Chuột đồng hấp tấp lên tiếng:
– Dạ thưa ngài chuột chủ! Nghe nói kỳ này lũ mèo vừa đông lại vừa được chủ nhà đầu tư chăm sóc dữ lắm. Chuyến này chắc họ nhà ta hết đường sống.
Chuột chủ cười chít chít:
– Ồ… nếu vậy thì hay quá! Lũ mèo mà được chăm sóc đầy đủ thì chúng chỉ có ngủ và làm cảnh thôi. Mèo có đói nữa đâu mà phải đi bắt chuột.
Chuột kho băn khoăn hỏi tiếp:
– Dạ thưa ngài! Thế nếu chủ nhà bỏ đói lũ mèo để cho tụi nó phải đi săn chúng ta để ăn thịt thì sao ạ?
Chuột chủ lại cười rung cả bộ râu:
– Nếu lũ mèo bị bỏ đói thì chúng ta sẽ có cách làm cho mèo no. Chẳng có mèo nào chê mỡ cả. Ta giao cho các ngươi theo dõi lũ mèo thật sát sao. Mèo thiếu thứ gì thì ta cho mèo thứ đó. Ta tin rằng sẽ có nhiều đám cưới chuột hơn nữa và họ hàng nhà chuột sẽ tiếp tục sinh sôi nảy nở.
MÈO HOANG
Đàn mèo ngày càng đông. Đám mèo già rất giỏi bắt chuột nhưng lúc thì tỏ ra săn bắt quyết liệt, lúc lại rất lơ là. Thậm chí nhiều khi tóm được chuột rồi lại tìm cách để cho chuột thoát thân.
Đám mèo trẻ rất bất bình nên vừa tố cáo đám mèo già vừa ra sức truy bắt tận diệt bằng hết lũ chuột. Sau đó một số mèo già bị chủ nhà xử lí sa thải còn lũ chuột thì bị xoá sổ hoàn toàn. Chủ nhà ca ngợi thành tích rồi khen thưởng rất hậu hĩnh cho đàn mèo.
Tuy nhiên khi không còn nạn chuột đục phá thì đàn mèo cũng bị thất nghiệp. Chủ nhà chẳng muốn nuôi báo cô cả đàn mèo nữa. Thế là đàn mèo bị giải thể.
Từ đó người ta thấy ngoài bãi đất trống xuất hiện bầy mèo hoang vật vờ đói khát.
PHỞ GIÁ RẺ
Hàng năm các Táo Nhà về chầu trời, nhân tiện Táo Nhà tranh thủ gặp gỡ đồng nghiệp Táo Trời để trao đổi học hỏi chuyên môn. Một lần Táo Trời phàn nàn:
– Trên này chỉ có bếp ăn 0 đồng thôi. Vậy mà chẳng hiểu sao ở hạ giới khi bán hàng ăn uống giá cắt cổ lại cứ nói là “bán giá trên trời”. Oan cho trời quá!
Nghe vậy một Táo Nhà vội đỡ lời:
– Dạ thưa Táo Trời, tô phở bò Wagyu giá tiền triệu là hợp lí chứ không phải cắt cổ đâu ạ.
Táo Trời ngạc nhiên hỏi lại:
– Thế trong tô phở bò ấy có rắc vàng vào hay sao mà bảo là giá hợp lí?
– Dạ, phở bò không rắc vàng nhưng ăn xong là biết ngay ạ.
– Biết ngay cái gì?
– Dạ biết ngay là mình dại. Biết dại tức là khôn đột xuất đấy ạ.
Táo Trời gật gù:
– Ừ nhỉ! Ăn xong tô phở mà khôn ra ngay thì giá tiền triệu là quá rẻ!
HAI CÂY ĐU ĐỦ
Trước nhà có hai cây đu đủ. Một cây mọc thẳng, một cây từng bị gãy gập nên mọc chúi xuống giống như cái dấu hỏi.
Một hôm cây đu đủ dấu hỏi tỉ tê với lão chủ nhà:
– Nhìn cái cây đu đủ kia mà tức không chịu được. Ai đời trái non cứ ngồi lên đầu trái già. Chẳng có tôn ti trật tự gì cả.
Nghe vậy lão chủ nhà cầm dao định chặt bỏ cây đu đủ mọc thẳng thì chợt nghe tiếng nói cất lên:
– Xin ông bình tĩnh suy xét. Trái già làm chỗ dựa, nâng đỡ cho trái non mới chính là đạo lí tôn ti đấy ạ. Còn cái cây lộn ngược kia, trái già đè lên trái non, cây càng lớn càng khom lưng đâm đầu xuống đất thì có gì là tốt đẹp đâu ạ.
Lão chủ nhà chợt hiểu. Thế là sau một nhát dao, trước nhà chỉ còn lại cây đu đủ mọc thẳng.
CHIM SÁO VÀ ĐÈN ĐỎ
Gần trụ đèn tín hiệu giao thông có một tổ chim sáo. Vợ chồng chim sáo đã quen thuộc với cảnh nhộn nhịp nơi ngả tư đèn xanh đèn đỏ. Một hôm sáo vợ véo von hỏi sáo chồng:
– Sao hôm nay không thấy ai rình rập thổi phạt xe cộ cả chồng ơi?
Sáo chồng đáp lại:
– À vì hôm nay mất điện.
Sáo vợ hỏi tiếp:
– Mất điện nhưng xe cộ vẫn qua lại mà?
Sáo chồng líu lo:
– Mất điện thì không có đèn đỏ. Không có đèn đỏ thì không bắt lỗi được. Mà không bắt lỗi được thì người ta còn mất công rình rập làm chi nữa.
Hôm đó, trên ngã tư đường phố nhịp sống reo vui, dòng người được nghe tiếng hót lảnh lót của đôi chim sáo trên cái trụ đèn mất điện.
KHÔN NHƯ BÒ
Vườn rau thu hoạch xong, chưa kịp trồng vụ mới thì cỏ đã mọc xanh mướt. Bác nông dân dắt cặp bò đến gặm cỏ. Bò đực hít hà đám cỏ rồi nói với bò cái:
– Không được ăn, mùi thuốc sâu còn nhiều lắm!
Thấy cặp bò chê cỏ non, bác nông dân đành phải dắt bò đến chỗ khác. Vừa đi bác vừa lẩm bẩm: “Đúng là ngu như bò”!
Cặp bò được dắt vào một công sở bỏ hoang gần đó. Dọc các lối đi cỏ mọc xanh rờn. Hai con bò gặm cỏ thoả thích, bò cái ngước lên hỏi bò đực:
– Nơi đây rộng rãi thoáng mát thế này mà sao người ta lại bỏ hoang? Không lẽ họ cũng…
Bò đực ngắt lời bò cái:
– Vậy mà lúc nào người ta cũng chửi họ hàng nhà mình là ngu cả đấy.
KHỈ HỌC LÀM NGƯỜI
Khỉ mẹ chăm lo dạy dỗ bầy khỉ con. Bầy khỉ con thích thú học hỏi để được trở thành người. Sau một thời gian bầy khỉ con cũng biết dùng trang phục, biết mang cà vạt, biết đeo kính trắng, kính đen, biết ôm cặp, biết xách ô, biết đi đứng khệnh khạng… Nói chung là bầy khỉ con đã rất giống loài người.
Một chú khỉ con hỏi khỉ mẹ:
– Mẹ ơi, vậy là chúng con đã sắp trở thành người chưa ạ?
Khỉ mẹ ôn tồn:
– Chưa đâu! Các con còn phải rèn luyện để có thêm thói quen đọc sách nữa. Nếu các con không có thói quen đọc sách thì mãi mãi chỉ là khỉ mà không thể thành người được.
21/7/2025
Trần Vinh
Theo https://vanhocsaigon.com/

Lễ hội Gầu Tào

Lễ hội Gầu Tào

Mùa xuân gọi cái Tết đến rất gần. Nụ đào núi đã chúm chím khoe mầu trên những sườn núi đá, bất chấp cơn gió lạnh tái tê tràn về, qua yên ngựa rồi hút xuống thung lũng Bình Thanh. Trận gió cuối mùa rít lên từng hồi, dứt nốt những chiếc lá cuối cùng trên cành cây phong đầu bản, ném xuống đất bay lất phất.
Chưa đến ngày ông Công, ông Táo lên chầu Trời nhưng Thào Sính Lùng nghe lời giục của vợ, đã cùng em gái Lẫm đến nhà thầy mo Triệu bàn việc mở hội Gầu Tào để “cầu con”, cầu cho gia đình “người yên, vật thịnh”.
Thầy mo Triệu thắp một tuần nhang trên bàn thờ, xin âm dương sau đó bảo:
– Năm nay nhà cô chú làm Gầu Tào là được đấy!
Nói rồi Triệu bầy cho Lùng cách thức chuẩn bị. Trước hết lễ hội sẽ quy tụ đông người nên cần chọn một địa điểm rộng rãi và tương đối bằng phẳng để có nhiều bãi vui chơi. Thầy bảo:
– Nên chọn khu đất bằng ở đầu bản Nùng Xín. Chỗ ấy gần đường đi lối lại, hợp với phong thủy người H’Mông, lại được thần rừng, thần núi ưng bụng. Tốt lắm đấy. Chú về cho người đánh bớt gốc, dọn sạch các bụi cây lúp xúp đi là đẹp.
Rồi thầy lại hỏi:
– Cô chú định tổ chức lễ hội suốt ba năm liền hay chỉ tổ chức gộp một lần?
Nghe giọng nói du dương của thầy Triệu, Lẫm vội hỏi:
– Làm suốt hoặc làm gộp thì khác nhau thế nào?
– Làm suốt ba năm liền thì mỗi năm chỉ dựng một cây nêu. Còn nếu lễ hội tổ chức gộp ba năm một lần, thì phải dựng ba cây nêu theo hình tam giác ở giữa.
Sính Lùng đưa mắt nhìn em gái rồi thống nhất:
– Làm gộp một lần thầy ạ.
– Thế thì trước tết ông Công ông Táo, phải đẵn ba cây mai to và dài để đến trước ngày 30 Tết làm lễ dựng nêu. Ba cây nêu được dựng chụm đầu vào nhau ngay trên đỉnh đồi. Trên ngọn treo 3 miếng vải lanh màu đen, trắng, đỏ khác nhau. Phía dưới treo một bầu rượu ngon và một dây tiền bằng giấy bản. Thầy sẽ giúp gia chủ chỉ đạo việc này.
Sính Lùng vâng dạ rối rít, rồi kéo Lẫm về chuẩn bị.
Chiều ngày 30 Tết, sau khi cúng tổ tiên trong nhà, Sính Lùng làm một mâm cỗ nhờ thầy mo Triệu đến cúng dưới gốc cây nêu, cầu xin tổ tiên, thần rừng, thần núi những điều mình cần mà chưa có. Trong lễ cúng, thầy mo Triệu dùng toàn những từ hoa mỹ, thanh cao mà người H’Mông gọi là pàng lỳ, những câu ví mỹ miều, những câu tục ngữ đẹp đẽ gọi là lù txà nghe như tiếng nước chẩy róc rách, êm ru để thưa với các đấng bề trên, khiến cho anh em nhà Sính Lùng hết lòng kính phục.
Mùng 5 Tết là ngày bắt đầu khai hội. Cô giáo Bàn Thị Liên đến rủ Phó Chủ tịch xã Trần Quốc Hoàng đi chơi từ lúc đàn gà mẹ con vừa lục tục gọi nhau đi kiếm mồi.
Hoàng đang lưỡng lự thì Xã đội trưởng Tráng A Pinh đã giục:
– Chú đi đi. Không chối được đâu. Mất “rông” là đen đủi cả năm đấy. Có việc gì để anh trực cho.
Được đà, Liên nói như đã cầm chắc phần thắng:
– Em đã bảo rồi. Thế nào Pinh cũng nhường Hoàng cho em mà. Hoàng chối làm sao được anh Pinh nhỉ?
Hoàng ngập ngừng như không còn cách nào đành phải nghe theo. Thấy thế Liên bấu vào tay anh nói nhỏ:
– Thích quá đi rồi lại còn làm ra vẻ điệu bộ.
Hoàng im lặng làm như chịu tội. Ra khỏi cổng Ủy ban, anh mới mạnh mồm:
– Em chỉ được cái bắt nạt anh là không ai bằng.
– Ô hay, anh chẳng để cô giáo bắt nạt thì để ai đây?
Tiếng cười của họ ròn tan, khiến đôi cu gáy trên cành cây trước mặt giật mình, vội bay vút lên, lẫn vào không gian lơ thơ mưa bụi.
Hai người đến hội thì thầy mo Triệu đã lên đàn cúng tế, cầu chúc cho gia chủ “vạn sự như ý”, cho dân làng được “người yên, vật thịnh”. Từ khắp nơi, trong làng, ngoài bản, mọi người tụ tập đến bãi mở hội. Không câu nệ, khách ngoài họ đến, khách đường xa về tùy theo điều kiện người ống gạo, người thố ngô, người hũ rượu, người xách đôi gà đều vào làm lễ, cầu chúc cho dòng họ Thào nhà Sính Lùng mọi người yên vui, cho mùa màng ở bản Nùng Xín bội thu, dê lợn đầy chuồng, gà vịt đầy sân. Thào Sính Lùng thay mặt dòng họ đứng ra nói lời cảm tạ và biết ơn lòng hiếu thảo của thân bằng, sự hào phóng của khách quý.
Trên bãi cỏ anh em nhà họ Thào đã dựng nhiều căn lán lợp lá cho người già ăn uống chúc tụng. Các khu vui chơi được Trưởng bản Vương Thụ đứng ra sắp xếp, tổ chức. Là người thạo việc nên ông bố trí nơi nào ra nơi đấy, vừa gọn gàng, vừa thuận tiện.
Bãi bằng nhất ở góc bên phải được dành cho thanh niên đánh quay. Sân ném pao, múa khèn, hát gầu plềnh, hát tình ca, đối đáp, trao duyên, hát vui hội hè được bố trí ở chính giữa. Nơi bắn nỏ, bắn cung ở bên phải. Phía trước triền đồi là những dây ống hát được chăng lên để các đôi nam thanh, nữ tú trổ tài. Còn đường đua ngựa được bố trí ở xung quanh để các kỵ sĩ thi đấu.
Gia chủ Thào Sính Lùng có quyền thống lĩnh toàn hội. Bên cạnh Sính Lùng còn có Trưởng bản Vương Thụ thạo đường ăn, tiếng nói thay mặt giải quyết các việc phát sinh. Vương Thụ cắt cử người quán xử mà người ta vẫn gọi là chủ sự để quản lý mỗi sân bãi. Ngoài ra còn bố trí xừ quan tức là người quản lý chuyên chăm lo việc ăn uống, hấu pầu tờ trông coi củi đuốc, hấu pầu giê trông nom việc xay giã dần sàng cùng với xừ quan để lễ hội diễn ra được quy củ và chu đáo.
Khách gần, khách xa, người già, người trẻ ai thích chơi trò gì thì đến sân ấy. Sân chơi nào cũng nườm nượp. Gia chủ và thầy mo Triệu sau những cuộc đón khách thân tình đầm ấm bắt đầu công bố mở hội. Rồi họ cùng xừ quan, quán xử cùng đi đến các sân khai mạc từng đám chơi. Đến đâu thầy mo Triệu cũng tươi tỉnh khuôn mặt, nói năng dịu dàng, khiến cho anh em nhà họ Thào của Sính Lùng cũng mát lòng, mát dạ.
Trò chơi trong lễ hội có nhiều. Nào là vặn gậy, nhảy sào, chơi đu quay, nhảy ngựa, đánh yến, đánh cầu, mi-mi-nào-tẩu-si như trò bịt mắt bắt dê của nhiều dân tộc khác. Song nổi bật nhất, hào hứng nhất đối với cánh con trai vẫn là trò đánh quay. Các con quay làm bằng gỗ cứng với đủ cỡ được trưng ra, thu hút những thanh niên trong lễ hội. Thào Sính Lùng đam mê trò chơi này từ ngày còn trẻ, cả thi quay tít và chọi quay. Anh rủ người khách họ Vương cùng thả quay, chọi quay ra chiều tâm đắc lắm.
Để thi quay tít, người ta vẽ một vòng tròn trên đất bằng, cách vạch đứng thi khoảng ba sải tay. Mọi người dàn hàng ngang đứng ở vạch thi đấu. Chủ trò hô lên một tiếng, những con quay lao vút vào vòng quay, phát ra những tiếng kêu vù vù và quay tít, con quay nào quay lâu nhất sẽ thắng.
Trò chọi quay bao giờ cũng thu hút được nhiều người chơi. Một người thả con quay ra để làm mồi. Những người khác vung tay lên, bổ quay của mình từ trên xuống, giáng mạnh vào con quay mồi khiến nó bị lảo đảo, có khi bị vỡ toác ra. Nếu chọi trúng thì thôi, còn chọi không trúng thì con quay chọi lại phải thay thế con quay mồi.
Bàn Thị Liên rủ Hoàng sang bên sân múa khèn. Làm như mình là chủ nhà, đôi môi mịn đỏ như cánh hoa đào của Liên giảng giải cho Hoàng:
– Múa khèn được coi như môn chơi tài tử cao sang nhất, thể hiện tài kinh bang tế thế của người con trai H’Mông đấy. Anh muốn lấy vợ ở đây thì phải học cho giỏi điệu múa khèn này nhé!
– Nhưng đã có ai dạy anh đâu. Để anh nói với bố cho em dạy anh nhé?
– A, cũng bắt đầu biết dẻo cái miệng rồi đây. Kiểu này con trai người H’Mông Nùng Xín này mai kia bắt gái thua anh cho mà xem.
Liên đấm thùm thụp vào vai Hoàng, cười nghiêng ngả.
Mọi người quây quanh người khách họ Vương từ Chí Sần xuống xem anh ta múa khèn. Ai đã chiêm ngưỡng những đường lượn, đường vòng mà người khách này đang thể hiện đều trầm trồ trước những thế đi, nước lùi của Vương. Anh ta múa lúc như con nai ngơ ngác, lúc như cơn gió mát nhẹ nhàng, khi như con công chụm chân xòe cánh, khi lăn tròn, lộn nhào, quay tít như vũ bão. Người họ Vương múa xong bài khèn, đám thanh niên xô đến, tay bắt, tay mừng, rót rượu mời, lại chúc tụng anh ta bằng những lời pàng lỳ (hoa mỹ) mà người H’Mông chỉ để dành riêng cho người có tài năng, được dân bản quý trọng.
Xem hết múa khèn, hai người lại dắt tay nhau sang đám hát gầu plềnh. Liên bảo Hoàng:
– Đây là đám thường có mặt những thanh niên trai gái đang độ thanh xuân hát tình ca đốí đáp. Họ hát vừa để thi thố tài nghệ, vừa để tìm hiểu nhau. Nhưng đám hát này cũng không thiếu những người đã yên nơi chốn, bởi luật chơi cho phép họ được như vậy.
– Thế vợ chồng họ không ghen nhau à?
– Ô hay. Nếu cấm thì họ mới ghen chứ, còn cuộc vui này có cấm đâu. Ở đây thoải mái như trên sân khấu ấy. Ai cũng cứ hát tự nhiên, mắt cứ đưa tình, lời cứ âu yếm. Nhưng nếu ai có ý sáp lại gần nhau thì lập tức sẽ có ngay chiếc gậy trúc của xử quan chỉ vào nhắc nhở.
Liên còn đưa Hoàng đi qua triền núi dìu dặt tiếng kèn lá bay bổng của những đôi trai gái gọi mời nhau, đến xem những người chơi nhị, thổi sáo bịt và sáo lưỡi đồng, gẩy đàn môi. Đám người này được tùy thích nhập đám hoặc chơi riêng một mình. Nghe họ thả ra những âm thanh dìu dặt, quyện vào nhau như những lời thề non, hẹn biển mà Hoàng thấy lòng mình cũng bồi hồi như đang xao xuyến cùng tâm tư, tình cảm của họ vậy.
Đám thi bắn nỏ qui định tiêu điểm bằng một chiếc lá nhỏ, di chuyển nhanh như chim bay hay sóc lượn. Lần lượt từng người một vào bắn để phân thắng bại. Người thiện xạ sẽ được ban thưởng một bầu rượu ngon. Ở đám này người khách họ Vương cũng thể hiện tài năng xuất chúng. Anh ta bắn phát nào trúng chiếc lá phát ấy, khiến ai ai cũng ngưỡng mộ. Cả hội quây lấy người họ Vương này, mời mọc như bạn bè đồng tộc gần gũi và thân tình.
Đi vòng một lượt, Liên và Hoàng lại về chỗ ba cây nêu chụm vào nhau. Các vò, các chum rượu cần được đặt xung quanh hoặc trong những căn lều, ở những gốc cây. Có chiếc chứa rượu chua, có chiếc chứa rượu nếp thơm. Mỗi chiếc đều cắm sẵn cần, ai muốn uống bao nhiêu tùy thích. Lại có cả những chum mở nắp để ai thích thì múc ra bát mời nhau, vừa tình cảm, vừa trân trọng.
Liên đưa cái ống hút cho Hoàng kèm theo ánh mắt tinh nghịch:
– Hai anh em mình làm một hơi nhé?
– Anh chịu thôi. Say chết.
– Rượu cần mà. Không say đâu. Anh thử đi.
Nói rồi Liên ngậm vào đầu ống hút, má hóp lại, rít một hơi. Hoàng cũng bắt chước làm theo. Cảm giác ngòn ngọt, chua chua êm ái trôi qua cuống họng khiến lòng anh lâng lâng. Hoàng không biết sự êm ái, lâng lâng ấy đến từ đâu? Từ men rượu? Từ ánh mắt, nụ cười, làn môi, khuôn mặt của người con gái đi bên anh? Hay từ tất cả? Những bụi mưa xuân ngập ngừng đậu vào má anh và ý nghĩ vui vui kia chợt đến làm Hoàng như người say rượu.
Đêm hôm đó những đống lửa được đốt lên tại bãi hội để mọi người tiếp tục cuộc vui. Khách đường xa được mời về gia chủ nghỉ ngơi. Liên và Hoàng theo chân đám nhẩy vào nhà thầy mo Triệu làm lễ nhảy người H’Mông gọi là đha thàng hoặc nhảy đồng tức là nhảy tập thể tốp nam hoặc tốp nữ.
Mở đầu thầy mo Triệu đánh chiêng phía sau lưng tốp nhảy. Khi cả tốp đã đồng loạt cùng nhảy lùi, rồi nhảy tiến theo bốn hướng thì độ nhặt khoan của tiếng chiêng càng lúc càng vang lên rộn rã, khiến đám đông cũng mỗi lúc một run rẩy nhẩy theo. Trong lúc nhảy, người nam có thể nắm tay một người nữ cùng nhảy cho vui. Khi tiếng chiêng đến độ cao trào mà ai nhẩy không run lên được, thầy mo Triệu sẽ phải ra tay bằng cách đệm quẻ bói dưới chân, đốt một thẻ giấy, lấy tro hòa nước, phun vào người, buộc người đó phải nhảy. Họ nhẩy cho đến lúc mệt. Cánh đàn ông lần lượt quì lạy trước bàn thờ, lạy ba lạy theo ba hướng phía trước, bên phải và bên trái người lạy, cánh đàn bà chạy ra ngoài hoặc ra phía bếp lò. Lúc đó đám nhẩy mới tạm dừng nghỉ.
Thấy Hoàng ngơ ngác, Liên kéo ra một góc giảng giải:
– Nhảy đồng là điệu nhẩy mang tính chất của lễ hội sa-man giáo. Đó là một hình thức tôn giáo cổ xưa thông qua những người môi giới để giao tiếp với thần linh, nhờ thần linh giúp đỡ những điều mình mong muốn. Ý nghĩa của nó là cầu mong sức khỏe, cầu mong mùa màng tốt tươi, cầu mong đất trời thuận hòa, cầu mong thần linh ma quái không gây ra những điều oan trái. Nhẩy đồng làm con người như được thôi miên, hồn chập cheng ra ngoài thân xác, khiến người nhẩy có cảm giác được bay bổng vào cõi mơ.
Hoàng tỏ ra khâm phục:
– Sao cái gì em cũng biết thế?
– Ô hay! Em là cô giáo mà. Với lại đây là những nét văn hóa dân tộc của em, em không biết hóa ra mất gốc à?
Hai người cùng nắm tay nhau, cười.
Qua ba ngày là hết hội. Thầy mo Triệu cùng gia chủ Thào Sính Lùng làm lễ hạ cây nêu xuống. Họ chọn một đôi nam nữ đứng tuổi, đông con cùng rước cây nêu về nhà Sính Lùng. Trên đường về thầy mo Triệu đốt thẻ giấy lấy than cho vào gáo nước, vừa đi vừa cầu khấn. Sau mỗi đoạn khấn vái, thầy lại nhấp một ngụm nước phun ra xung quanh. Gia chủ cầm bầu rượu hạ từ trên cây nêu đi theo thầy mo, cũng phun rượu theo. Mảnh vải đỏ được mang về treo trong nhà Thào Sính Lùng, cầu mong hồng phúc cho dân bản. Còn cây nêu được bổ ra làm giát giường cho vợ chồng nằm, để mong sang năm mới sớm có con.
Thế là kết thúc lễ hội Gầu Tào, một lễ hội mà bất cứ ai ở Nùng Xín này đều mong ngóng suốt cả một năm trời bắt đầu từ mùa hoa đào năm ngoái.
22/7/2025
Vũ Quốc Khánh
Theo https://vanhocsaigon.com/

Chung một dòng sông

Chung một dòng sông

Theo dòng chảy của lịch sử, sự hội nhập lần này có thể coi như một cuộc cách mạng. Những người đã từng tham gia cách mạng như ông luôn có cái nhìn tích cực, ông Sáu tin rằng sự hợp nhất hai địa phương sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp. Cái tên Đà Nẵng đã có vị thế cao trên trường quốc tế sẽ là một lợi thế để Quảng Nam có cơ hội cùng phát triển, bền vững và dài lâu.
Ông Sáu vừa châm điếu thuốc, nghe tiếng xe máy liền nhìn ra ngõ.  À, thì ra là thằng Tiến, thằng cháu nội vừa lấy được bằng thạc sĩ bên Úc, nó về thăm quê đây mà.
– Con chào ông nội!
– Ừ, mới về đó hả. Răng về có một mình rứa, cái con bé mi giới thiệu với ông hôm bữa răng không đưa nó về chơi cho biết quê xứ mình luôn ?
– Dạ, Lan hôm nay trúng phiên trực, mai mốt rảnh rỗi con đưa cô ấy về sau ông ạ.
– Ừ, ngó bộ con bé nớ cũng được đó nghe, sau ni về làm cháu dâu ông, có chi nó còn lo cho ông đi viện chớ.
– Dạ…
Tuần trước ông Sáu ra thăm gia đình con trai ở Cẩm Lệ đúng lúc Tiến mới ở Úc về, có đưa cô người yêu đến ra mắt cả nhà. Tiến chỉ ngại mỗi ông nội khó tính,  không thích dâu con là người thành phố ưa “cầu kì chải chuốt”. Nay nghe ông nói vậy thì cậu ta mừng thầm, cảm thấy yên tâm, nghĩ rằng tuần sau sẽ đưa Lan về thăm quê, thăm ông. Dựng chiếc xe vào sát hiên nhà, Tiến vừa cười vừa nói với ông Sáu:
– Ông ơi, quê mình bây giờ cũng được gọi là thành phố rồi ông nhỉ.
Ông Sáu biết cháu trêu ông, nên cũng cười đáp lại:
– Ừ, thì ngủ đêm đến sáng dậy là thành người Đà Nẵng, “đô thị loại một” hẳn hoi chứ chẳng chơi!
Một lát, Tiến hỏi ông nội:
– Vậy là danh xưng Quảng Nam không còn trên bản đồ Việt Nam nữa, ông có buồn không?
– Mi hỏi chi lạ. Ừ thì…ban đầu cũng thấy chạnh lòng, nhưng ngẫm nghĩ lại thấy bình thường, bởi đâu có chi là trường tồn, vũ trụ vạn vật còn biến thiên, sá gì một cái tên gọi.
– Ông nói vậy là không buồn hả ông ?
– Có chi phải buồn? Cái xã nhà ta ở đây cũng nhiều lần thay tên, đầu tiên là Phú Tân sau đổi thành “khu Phù Kỳ”, rồi Điện Xuân, sau cùng là Điện Quang. Bây giờ hợp nhất ba xã vùng đất này thành một, mang tên chung là “Gò Nổi”. Mà đâu phải chỉ riêng quê mình, ở đâu chẳng năm ba lần đổi tên như rứa. Nhưng có hề chi? Có ảnh hưởng đến đời sống nhân dân đâu! Dù có đổi tên bao nhiêu lần thì nếp sinh hoạt gia đình và nếp làng từ xa xưa đến ngày nay vẫn không hề thay đổi. Cái câu ca dao “Cây da nào cao bằng cây da Bàng Lãnh/ Đất nào thanh cảnh bằng đất Bảo An?” là nói về cái cốt cách của con người ở quê mình đó. Bây giờ có ai biết “cây da Bàng Lãnh” là ở chỗ mô, nhưng người ta vẫn nhắc nhớ, bởi nó ăn sâu vào tiềm thức người dân quê mình rồi con ạ. Còn như nói “không còn cái tên Quảng Nam trên bản đồ”, thì răng? Thì người Quảng mình muôn đời vẫn kêu ăn “mì Quảng” và nhớ câu ca dao “Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm/ Rượu hồng đào chưa nhấm đà say” chứ có mất đi đâu!
– Dạ, ông nội hiểu biết về quê hương sâu sắc quá.
– Quê mình thì phải biết, phải nhớ chứ. Dù có đi đâu thì cũng không quên nơi chôn nhau cắt rốn của mình. Đó là cái nghĩa cái tình với đất đai xứ sở. Con phải nhớ lấy mà sống cho nên người.
– Dạ, con biết rồi…
– Con hỏi thì ông cũng nói luôn, chẳng những ông không buồn khi nghe “sáp nhập” mà ngược lại, ông còn mừng cho con cháu quê mình từ nay có cơ hội đi ra ngoài dễ ăn nói với người ta…
– Ôi, ông thật tuyệt vời! Con cứ sợ ông buồn vì “mất” Quảng Nam, nay nghe ông bày tỏ con mới thực sự hiểu ông. Con mong ông luôn mạnh khỏe sống lâu để được nhìn thấy con cháu trưởng thành, đất nước đổi mới sau hội nhập ông ạ.
– Quảng Nam răng mà “mất” được! Cho dù tên gọi không còn thì bản chất con người Quảng Nam vẫn không bao giờ mất. Từ giọng nói cho đến tập quán sinh hoạt, dù đi đâu ở đâu sẽ phải thay đổi để hòa đồng thì khi về đất Quảng vẫn trở lại nguyên gốc như xưa. Con cứ tin ông đi.
– Dạ, con cũng tin là như vậy.
Tiến chào ông nội để đi thăm bà con quanh xóm, tặng quà cho mấy cụ già và  cháu nhỏ, gọi là chia vui vì mới từ nước ngoài về. Ông Sáu nhìn theo đứa cháu nội, cảm thấy lòng mãn nguyện. Cuộc đời ông đã đi qua hai cuộc chiến tranh, ông là người lính từng bôn ba nam chinh bắc chiến, có gian khổ nào mà ông chưa nếm trải. Ngày thống nhất trở về, nhìn quê hương xơ xác tiêu điều vì bom đạn, lòng ông quặn thắt…Năm mươi năm hòa bình dựng xây tái thiết, làng quê đã đổi mới từng ngày. Những lớp cháu con trong làng cũng lần lượt trưởng thành cùng với sự vươn mình của quê hương đất nước. Còn hạnh phúc nào hơn?
Còn lại một mình, ông Sáu bỗng trầm tư… Thời thế thay đổi thật bất ngờ! Nhưng ông tin những người lãnh đạo mới của đất nước có tầm nhìn xa trông rộng, sẽ đem lại những lợi ích lớn lao cho dân tộc. Ông quan niệm Quảng Nam và Đà Nẵng trước sau luôn là một, dù từng giai đoạn phải tách – nhập cho phù hợp với thời cuộc, thì vẫn mãi là “cây cùng một cội, người chung một nhà”, bởi đều uống nước chung một dòng sông. Thu Bồn, Vu Gia hay sông Hàn… là các nhánh với những tên gọi khác nhau khi chảy qua từng địa phận, nhưng tất cả đều chung ngọn nguồn từ một dòng sông Mẹ khởi thủy trên đỉnh Ngọc Linh. Các nhánh sông ấy đem lại sự sống cho muôn dân và nuôi lớn những tâm hồn, tạo nên bản sắc văn hóa xứ sở và tính cách con người đất Quảng… Những nhánh sông rồi sẽ hòa mình vào biển lớn, tích tụ năng lượng để lại quay về nguồn nên không bao giờ khô cạn.
Theo dòng chảy của lịch sử, sự hội nhập lần này có thể coi như một cuộc cách mạng. Những người đã từng tham gia cách mạng như ông luôn có cái nhìn tích cực, ông Sáu tin rằng sự hợp nhất hai địa phương sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp. Cái tên Đà Nẵng đã có vị thế cao trên trường quốc tế sẽ là một lợi thế để Quảng Nam có cơ hội cùng phát triển, bền vững và dài lâu.
Ông Sáu lại rít một hơi thuốc, mơ màng nhìn ra sân nắng. Một buổi sáng mùa hè trong trẻo, có tiếng chim ríu rít trong vườn, ông cảm thấy lòng lâng lâng…
23/7/2025
Trần Thiên Hương
Theo https://vanhocsaigon.com/

Dư vang trong đá

Dư vang trong đá

Đêm đã khuya. Trăng lặn. Bốn bề vắng lặng, chỉ thi thoảng có tiếng quạ kêu sương nghe vừa oán hờn lại vừa đau đớn.
Thành Tây Đô, giữa đêm, như cỗ quan tài đá khổng lồ nằm im giữa lòng đất Đại Ngu. Những khối đá xám xịt dựng thành tường thành dày tới hai thước, cao vượt đầu người cưỡi ngựa, được đẽo gọt vuông vức, xếp khít không vữa, gắn chặt bằng sự kiêu hãnh và kỳ vọng của một bậc đế vương.
Dù trời tối đen như mực, dù đôi mắt đã khép nghiền, trong tâm trí Hồ Hán Thương, hình ảnh tòa thành ấy vẫn hiện lên mồn một, không thể nào xóa nhòa.
Chàng nhớ rõ từng phiến đá khổng lồ nặng hàng chục tấn được đưa từ xa về, từng ngày từng tháng cha chàng – Hồ Quý Ly – đích thân thị sát công trình, ra lệnh: “Phải dựng nên một kinh đô vĩnh cửu, bất khả xâm phạm.”  Những ngày tháng Tây Đô trở thành một đại công trường nhộn nhịp với binh lính, thợ đục đá, dân thường tham gia xây dựng thành. Mỗi tấc thành đá được dựng lên là niềm vui của Hồ Quý Ly lại cao thêm, rộng thêm bát ngát. Tây Đô thực sự là niềm kiêu hãnh sừng sững giữa đất Đại Ngu, là đứa con linh thiêng sinh ra từ đá, từ mồ hôi và máu của muôn dân.
Còn đó những bức tường thành thẳng tắp chạy dài, bốn cửa vòm xây bằng đá xanh liền khối, cổng Nam to lớn hơn cả – nơi từng đón đoàn xa giá của chàng trong ngày đăng cơ, cờ quạt rợp trời, tiếng nhạc rền vang…Nay tất cả chìm trong bóng tối. Và chính chàng, chính cha chàng, lại bị giam giữ giữa nơi từng được xây để làm trung tâm quyền lực, nơi cha chàng từng mơ sẽ lưu danh thiên cổ. Chính nơi đây, nơi từng gọi là đế đô, giờ hóa thành ngục thất.
Và nỗi đau, chính là ở đó.
Giá như kẻ thù khi bắt được hai cha con Hồ Quý Ly cứ chém đầu ngay như những viên tướng khác thì mọi điều nhẹ nhõm hơn nhiều. Cái chết đến bất thình lình sẽ không mang gương mặt gớm ghiếc và sợ hãi. Những đau đớn cũng không còn. Sự giam cầm, chờ đợi mới là điều khủng khiếp. Khủng khiếp hơn nữa, chúng mang nhà vua và thái thượng hoàng giam cầm ở chính Tây Đô, như một sự sỉ nhục và thách thức.
Căn phòng giam  với tường đá dày, không ánh sáng, không cửa sổ, ẩm và lạnh vô cùng. Hồ Hán Thương bị trói hai tay ra sau lưng, đầu tựa vào tường lạnh. Chàng không ngủ được. Mà cũng không muốn ngủ. Bên kia bức tường, cũng trong một căn phòng giam tương tự, Hồ Quý Ly, phụ hoàng của chàng, đang thở nặng nhọc. Họ bị bắt ở Hoá Châu, nhưng quân Minh cố tình áp giải về giam tại Tây Đô, như một sự sỉ nhục khôn nguôi.  Đất đá của tổ quốc, công trình để đời do chính nhà vua Hồ Quý Ly dồn hết tâm huyết dựng nên với mong muốn việc dời đô từ Thăng Long về Đông Đô sẽ mở ra triều đại mới, giai đoạn mới huy hoàng hơn, hưng thịnh hơn cho đất nước, giờ trở thành chứng tích cho sự thất bại. Một sự thất bại nhanh chóng, đầy đau đớn!
Không ai lên tiếng.
Chỉ có tiếng gió đêm rít qua khe tường, và đôi khi, một tiếng ho khàn đục vang lên từ bên kia phòng giam. Hán Thương nhắm mắt. Nhưng không thể nào quên. Ký ức lại hiện lên mồn một. Chàng thấy những ngày ngắn ngủi tươi đẹp, khi Tây Đô còn là biểu tượng của một tương lai rạng ngời. Khi ấy, phía trong hào thành, giữa những lối đi lát đá phẳng lì, chàng tập cưỡi ngựa, bắn cung, tiếng vó ngựa vọng vào lòng thành như nhịp thơ vui.
Cha luôn bận việc triều chính.  Tuy người ở ngôi vương là chàng, nhưng thái thượng hoàng mới chính là người sắp xếp và quyết định mọi việc trong triều, ngoài thiên hạ.  Dẫu trước khi định đoạt điều gì hệ trọng, người vẫn gọi chàng đến cùng bàn bạc – nhưng chàng hiểu, mọi sự đã được định sẵn từ lâu trong đầu người. Thái thượng hoàng như một vầng dương chính ngọ, quá sáng, quá rực rỡ, đến độ chói gắt, khiến chàng – chỉ như một vì sao lẻ loi – không bao giờ có thể tự mình tỏa sáng.  Giữa hào quang của thái thượng hoàng, chàng mãi chỉ là cái bóng.
Hoàng thái hậu Huy Ninh, dáng người mảnh mai, ánh mắt buồn khắc khoải, vẫn thường nắm tay chàng, dẫn ra vườn ngự uyển, nơi treo lồng đèn hoa, nơi hai mẹ con ngồi thưởng trà dưới trăng, lặng ngắm những bông sen nở muộn trong hồ bán nguyệt.
Chàng không biết giờ này người đang ở đâu, có bị quân Minh bắt không, hay đã kịp thoát thân?  Nỗi lo như ngọn giáo xuyên suốt tâm can, từng nhịp tim như ứa máu. Trong khoảnh khắc ấy, nơi đôi môi khô nẻ, rớm máu, bất giác bật ra một lời run rẩy: “Mẫu thân…” Tiếng gọi bật ra trong cô độc và đau đớn, chìm giữa bốn bức tường đá như tiếng vọng từ cõi khác.
Không ai đáp lại. Chỉ có gió rít lên ngoài tường thành, như tiếng quạ đêm kéo dài một hồi khắc khoải.
Nhưng nhớ hơn cả, là những lần chàng vi hành ra khỏi cổng Nam, một mình cưỡi ngựa băng qua đồng lúa chín vàng, gió xào xạc như tiếng thì thầm của đất mẹ.  Chàng để vó ngựa lướt qua con kênh trong veo, hai bờ cỏ lau phất phơ như suối tóc thiếu nữ, rồi rong ruổi về phía biển phương Đông, nơi làn sóng bạc dạt dào vỗ bờ, trời nước mênh mông như không có tận cùng.
Có khi chàng lại đi sâu vào rừng rậm xứ Thanh, nơi bóng cây che lối, nơi chim hót lảnh lót, từng vạt rêu dày như nhung dưới vó ngựa hân hoan. Rừng, biển, đồng bằng – đất đai quê hương đẹp như mộng huyền, khiến lòng chàng không ngớt những vần thơ:
“Trời đất rộng mà thanh tịnh,
Non sông đẹp tựa hoàng hoa…”
“Gấm vóc tay ai thêu dệt
Cỏ cây cũng hoá hữu tình…”
Những tứ thơ ấy từng dạt dào trong tâm khảm, để rồi lúc về hoàng thành, chàng lại cất bút, viết một bài thơ, treo lên tường sách trong ngọc điện.
Đôi khi thái thượng hoàng nghiêm khắc mắng chàng, quở trách chàng vì quá đắm chìm vào vi hành, vãn cảnh, không chú tâm triều chính: “Thân là thiên tử, không thể rong ruổi như một gã nho sinh mê cảnh sắc. Giang sơn ngoài kia đâu phải để ngắm!” Nhưng chàng không dứt nổi đam mê, bởi với chàng, giang san không chỉ là ngôi báu, không chỉ là quyền lực – mà là hơi thở, là nhịp sống, là hồn sông núi ngấm vào máu thịt.
Và giờ đây, giữa đêm tăm tối trong căn phòng vốn dành cho giám mã phía cổng thành đã hoá thành ngục đá, nhớ lại cảnh đẹp của quê hương, lòng chàng như muối xát.  Mất ngôi, mất nước – đau. Nhưng mất cả những gì mình yêu tha thiết nhất, mới là nỗi đau đến tận xương tủy.
Một tiếng quạ lại rít lên trong gió đêm, vọng từ bờ thành xa xăm.
Hán Thương giật mình, mi mắt run nhẹ. Mọi hình ảnh đẹp đẽ tan vỡ như ánh trăng dưới hồ nước bị ném đá. Chàng quay lại với thực tại – đôi tay bị trói, vết máu khô nơi cổ tay, nơi cả một vương triều đang vụn vỡ trong bóng tối.
II. Hán Thương vẫn ngồi yên trong bóng tối. Dây trói cọ vào cổ tay bầm vết máu, nhưng nỗi đau thể xác không sánh nổi với vết cắt trong lòng. Trí óc chàng, như con ngựa bất kham, cứ lồng lộn phi về phía quá khứ. Những hồi ức cháy rực như lửa, thiêu đốt từng sợi thần kinh, từng nhịp thở.
Chàng thấy lại trận chiến cuối cùng ở Hoá Châu – nơi triều đình Đại Ngu dốc toàn lực để chống giặc Minh. Trời u ám, cờ xám gió rít, tiếng trống trận hòa cùng tiếng người thét gọi nhau trong khói bụi ngút trời. Chàng cưỡi ngựa cùng các tướng, gươm bên hông, áo giáp nặng trĩu. Lúc ấy, chàng không còn là một nhà vua yêu hoa và thơ nữa. Chàng đã cố gắng làm một vị tướng. Một người chỉ huy. Một người con.
Nhưng… mọi sự đã quá muộn.
Giặc mạnh. Lương cạn. Quân vỡ.
Chàng thấy tướng Đỗ Mãn gãy thương, bị bao vây giữa vòng cung sắt. Ông quay lại nhìn chàng, không nói lời nào, chỉ gật đầu – ánh mắt như muốn trao lại cả giang sơn.
Tướng Nguyễn Suý, máu đầy mặt, vẫn hét lớn:
“Xin bệ hạ thoái lui! Còn người là còn nước!”
Rồi ông xông lên giữa rừng giặc, biến mất trong mưa tên.
Viện binh không đến, vì đường bị chặn. Chiến địa như vũng lầy đỏ máu, từng người một ngã xuống, từng giấc mơ tan tành.
Chàng nhớ đến kẻ sĩ Phạm Quang Can, người từng dâng sớ khuyên chàng nên giảng hòa từ sớm, rằng sức dân đã mệt, lòng người chưa thuận.
Lúc bị bắt, ông không oán trách. Chỉ nhìn chàng buồn rầu, lặng lẽ rút trong tay áo một mảnh giấy nhỏ – là một bài thơ viết dở:
“Một tấc lòng son, biết gửi về đâu…”
Chàng từng nghĩ mình còn thời gian. Còn cơ hội để sửa sai. Nhưng vận nước thì không chờ.
Chứng kiến khói lửa bốc lên từ tàn thành, máu đổ ngập đồng, người ngã la liệt, tiếng ngựa thét lẫn tiếng kêu thất thanh, một hình ảnh kỳ lạ vụt hiện trong đầu chàng – giấc mơ lặp đi lặp lại từ năm trước.
Trong mộng, chàng thấy mình đi lạc giữa một khu rừng rậm, phía xa là thành đá đổ nát, trời đen như mực, gió gào từng hồi. Những cánh hoa đỏ như máu rơi xuống trước mặt, lấp kín một dòng suối lạnh.
Chàng đã run run kể lại với cha, nhiều lần.
“Phụ hoàng, giấc mơ ấy lại đến. Cứ y như thật… Giữa rừng. Máu. Thành đổ. Và hoa đỏ rơi tan tác…” Nhưng Hồ Quý Ly chỉ phẩy tay:
“Mộng hão! Con vốn đa cảm, nghĩ ngợi vẩn vơ. Lẽ đời này, ai đứng ở ngôi cao mà không thấy mộng dữ?” Chàng im lặng khi ấy. Nhưng giờ đây, giữa trận địa loang máu, chàng thấy rõ ràng từng chi tiết của giấc mộng ngày nào hiện ra trước mắt, sống động, lặp lại như số phận đã định.
Phải chăng đó là điềm báo? Hay là lời nhắc nhở của Trời xanh mà chàng không đủ sức hiểu?
Giữa khói lửa, giữa tiếng đao kiếm va vào nhau, chàng vẫn kịp nhìn thấy những cây rừng bị chém gãy, những bụi cỏ bị giày xéo, những hoa rừng dập nát dưới vó ngựa hung hãn của kẻ thù. Cỏ cây vô tình cũng mang sắc tang thương. Trái tim chàng như vỡ đôi – một nửa là thi sĩ, một nửa là tráng sĩ. Thi sĩ khóc cho hoa lá, cho hồn quê tan nát. Tráng sĩ khóc cho nước mất, cho người thân chết chóc.
“Trời đất chở che không nổi vận mệnh một dòng họ,
Hoa cỏ có đau vì lòng người gãy đổ?”
Chàng mím môi thật chặt, nhưng trong lòng như có một con đập vừa vỡ.“Ta không cứu được họ… không cứu được ai cả… Ta cũng không cứu được chính ta…”
Thái thượng hoàng cũng bị bắt. Trong trận ấy, ông già đi chục tuổi. Gươm rơi khỏi tay, máu chảy bên khóe môi, nhưng mắt vẫn không nhắm lại.
Cha không nói gì khi bị trói. Chỉ nhìn chàng và khẽ lắc đầu, như muốn nói: “Ta đã lường trước rồi…”
Hán Thương nhìn cha, thực lòng không biết trong giây phút dữ dội này, người đang nghĩ gì. Chưa bao giờ chàng biết cha nghĩ gì. Cũng như chưa bao giờ chàng thôi khắc khoải với câu hỏi lớn quặn thắt trong tim: cha ta là người thế nào? Đã từng sống chết cùng nhà Trần đánh đuổi giặc Chiêm, giữ yên bờ cõi, nhưng cũng chính ông đẩy nhà Trần đến bờ vực thẳm! Là người đạp lên đạo trung quân, nhưng cũng chính ông ra tay sửa sang xã tắc, khuyến học, khuyến tài, mở mang nghề nghiệp, luyện quân, rèn luật. Là người bằng mọi giá để đoạt ngai vàng, nhưng cũng là người khắt khe với bổng lộc triều đình cho quan lại và cả hoàng thân…
Giờ đây, chàng chỉ thấy nỗi căm hận và tiếc nuối trào lên trong ánh mắt ông – một ánh mắt vẫn bừng bừng khí lực, vẫn chưa chịu khuất phục. Dù tất cả đã sụp đổ, ánh mắt ấy vẫn như muốn nhắn gửi điều gì đó… như một tia lửa cuối cùng chưa tắt trong đống tro tàn.
Hán Thương biết, cha mình từ lâu đã chuẩn bị tinh thần cho điều tồi tệ nhất. Nhưng chàng thì không. Chàng vẫn ngỡ triều đình còn cơ hội. Rằng Đại Ngu chưa tàn. Rằng đá thành Tây Đô còn đứng vững thì lòng dân còn chưa ngả.
Sai lầm!
Nhưng sai lầm đến từ đâu?
Phải chăng đến từ ngày đầu tiên gây dựng vương triều bằng việc phụ thân Hồ Quý Ly ép vua Trần Thiếu Đế (khi đó mới chỉ là một ấu nhi 5 tuổi) phải nhường ngôi? Phụ thân vẫn thường nói: để giang san trong tay đứa trẻ thì nước mất lúc nào không hay! Nhưng đưa giang san vào tay đứa trẻ cũng chính là phụ thân! Bây giờ, giang san trong tay phụ thân mà vẫn mất!
Phải chăng sai lầm còn đến từ khi bắt đầu xây dựng Tây Đô? Phụ thân khi đó tuy chưa chính thức lên ngôi, nhưng đã nắm trong tay mọi quyền bính triều đình. Người ngầm muốn dời đô về đất Thanh Hoá, nơi phát tích và nuôi dưỡng dòng họ Hồ tự bao đời, với ước mong sẽ vững vàng muôn thuở ở đất tổ quê cha!
Một giọt nước nóng ứa ra nơi khoé mắt. Không phải nước mắt của một đế vương. Mà là nước mắt của một người con, của một kẻ đã đánh mất cả quê hương, cả nghĩa trung, cả mộng thơ và cả niềm tin vào chính mình. Vương triều ngắn ngủi có bảy năm! Ngắn ngủi như giấc mộng đêm xuân, như gió thoảng qua bờ trúc, như một chớp mắt vô tình! Biết bao cải tổ còn dang dở! Biết bao khát vọng vẫn chưa thành! Trong dân chúng lời khen có, tiếng chê cũng có, oán hờn cũng có! Phải chăng vì hai tiếng “tiếm ngôi” mà dẫn đến ngai vàng đổ sụp? Lòng dân còn chưa thuận, làm sao giữ được ngôi vua? Sao ta đã từng nghĩ đến điều ấy, đã từng thổ lộ với phụ thân, mà ta không đủ dũng khí để làm gì thêm?
Trời ơi! Giá như ta được quay lại, làm lại từ đầu….
Ta sẽ không chọn ngai vàng!
Dẫu phải chết, ta cũng không lựa chọn như thế nữa!
III. Gió đêm ngoài kia như lạnh hơn. Bóng tối trong phòng đá đã đặc quánh lại, phủ lên vai chàng như lớp áo tang nặng nề. Hán Thương không còn nhớ rõ thời gian. Trong căn phòng đá này, không có bình minh, không có hoàng hôn. Chỉ có ký ức là còn sáng. Và ký ức ấy đưa chàng trở về một đêm định mệnh – đêm trước khi lên ngôi hoàng đế.
Khi ấy, trời cũng lặng như thế này. Trong Cấm Thành, lồng đèn đỏ treo dọc hành lang đã tắt bớt. Chỉ còn ánh sáng mờ mờ trong nội điện. Chàng quỳ trước phụ hoàng – Hồ Quý Ly, người đã từ bỏ ngai vàng để nhường ngôi cho chàng nhưng vẫn nắm giữ mọi quyền lực thực sự.
“Con không muốn lên ngôi.” – chàng nói, giọng run nhưng ánh mắt kiên định.
Phụ hoàng nhìn chàng hồi lâu. Đôi mắt của ông khi ấy sáng rực, như lưỡi kiếm đã mài xong, sẵn sàng vung lên – không phải để đe doạ, mà để chặt đứt mọi do dự, mọi phản kháng.
“Việc của con là ngồi lên ngai. Mọi thứ còn lại, ta sẽ lo liệu cả.” – ông nói, không lớn tiếng, nhưng không cho phép phản kháng.
“Phụ hoàng… lòng dân vẫn hướng về nhà Trần. Họ chưa sẵn sàng chấp nhận đổi triều… Con sợ lắm…” – chàng khẩn khoản.
Hồ Quý Ly cau mày. Giọng ông đầy khinh bạc:
“Nhà Trần đã mục nát từ gốc rễ. Bè phái triều đình tranh giành. Kẻ cầm quyền chỉ biết lo thân. Nếu không dứt khoát, chẳng mấy mà mất nước! Giặc tứ bề vẫn đang nhòm ngó! Bên thì nhà Minh, phía lại nhà Chiêm! Con sợ tiếng đời? Sợ bia miệng? Ta không vì ta – có trời cao chứng giám. Ta vì giang san này, vì bách gia trăm họ!”
“Nhưng liệu thiên hạ có tin ta… có tin người đã là phò mã nhà Trần lại hạ chính triều Trần? Con sợ… thiên hạ sẽ không tha thứ! Có giang san mà không có lòng người, liệu rằng…”
Hồ Quý Ly không đáp ngay. Mắt ông sẫm lại. Rồi ông gằn từng tiếng – không phải nói với chàng, mà như khắc lời ấy vào máu huyết của chính mình. Mỗi lời nói ra như một nhát dao chém vào đá tảng:
“Nếu con không đủ gan để làm vua, thì để kẻ khác. Nhưng cũng đừng làm con ta! Con của ta, không có người hèn nhát và thối chí! Con của ta, phải là người nối chí ta, đứng đầu thiên hạ. Dòng họ Hồ phải là dòng họ nắm thiên hạ trong tay!”
Chàng rùng mình.
Chưa bao giờ chàng sợ cha như lúc ấy. Không phải vì đòn roi, mà vì ánh mắt ông – ánh mắt dứt khoát, mang dáng dấp một người đã quyết bước vào cuộc cờ không đường lui, không được phép lui…
Giây phút ấy, chàng biết mình đã thua.
Đêm đó, nơi chính điện, mọi thứ đã sẵn sàng. Ngai vua dát vàng ánh lên trong ánh nến – thứ ánh sáng vừa quyến rũ vừa ma mị. Trầm thơm nghi ngút tỏa ra từ lư lớn chạm đầu rồng đặt giữa chính điện.
Phía ngoài sân chầu, kéo dài ra tận cổng thành, cờ xí rợp trời, quân lính chỉnh tề, lễ quan đợi lệnh. Toàn bộ triều đình đang chuẩn bị cho buổi đăng cơ huy hoàng diễn ra trong vài canh giờ tới.
Chỉ sáng mai thôi – đúng giờ Thìn, chàng sẽ bước lên ngai. Ngai vàng – khát vọng tột đỉnh của nhân gian, là nơi bao người sẵn sàng đánh đổi cả máu và mạng sống để có được.
Vậy mà lòng chàng chỉ toàn lo sợ.
Đêm ấy, mẫu thân chàng – hoàng hậu Huy Ninh – đứng lặng trong bóng tối phía sau bình phong. Là một công chúa nhà Trần, bà không thể không đau đớn khi dòng máu mình bị dồn đến diệt vong. Nhưng là phận nữ nhi, dẫu ở chốn cành vàng lá ngọc hay nơi thôn dã, cùng đinh, đều bị sợi dây tam tòng  siết chặt lấy thân bồ liễu. Xuất giá tòng phu, dẫu người chồng tay ấp má kề có là kẻ chống lại cả hoàng tộc nhà Trần máu thịt của bà đi chăng nữa, bà vẫn phải giữ đạo phu phụ. Ngày mai Hán Thương lên ngôi. Bà không nói lời nào với cha con chàng, như thể việc đó là thuận ý trời. Như thể việc đó chẳng có gì liên hệ đến bà. Từ khi nhà Trần suy vi, bà đã thành một cái bóng lặng câm trước chồng. Một cái bóng chỉ thi thoảng nén tiếng thở dài vào trong ngực. Đêm nay cũng vậy. Chỉ khi Hán Thương lui về hậu điện, bà mới nhẹ nhàng nắm tay con trai, giọng gần như thì thầm:
“Con đã chọn rồi, nhưng nhớ… ngai vàng là nơi gió lộng. Gió có thể nâng con, cũng có thể xé con ra từng mảnh.”
Chàng muốn gào lên: con không chọn! Là phụ hoàng chọn cho con! Nhưng rồi chàng chỉ lặng câm nắm chặt bàn tay mẹ!
Đó là lần cuối cùng chàng còn thấy mẹ bình thản. Đúng ra, bà cố tỏ ra bình thản! Chỉ ít canh giờ nữa thôi, bà sẽ trở thành hoàng thái hậu. Nhưng đêm nay, bà chỉ là hiền mẫu – một người mẹ đang lặng người chứng kiến con trai mình bước những bước đầu tiên vào chốn hiểm nguy mà không thể níu giữ, không thể can ngăn. Mặt bà bình thản, nhưng trong lòng là một cơn bão ngầm dữ dội. Mỗi nếp nhăn trên vầng trán ấy là một dấu vết của tháng năm, của bao lo nghĩ không thể giãi bày. Bà nhớ lại cả đời mình – từng mốc, từng khoảnh khắc như được chạm khắc bằng lửa. Từ ngày được se duyên định mệnh với Hồ Quý Ly, một người đàn ông vừa lôi cuốn vừa khiến bà bất an. Từ giây phút đứa con đầu lòng ra đời – Hồ Hán Thương, niềm hạnh phúc như trào vỡ.
Bà vẫn nhớ như in ánh mắt rất lạ của Hồ Quý Ly khi lần đầu bế đứa trẻ đỏ hỏn trên tay. Ông không cười, mà thì thầm bằng một giọng rất khẽ nhưng cũng rất lạnh. Lạnh và sắc như một lưỡi dao:
“Con sẽ là thiên tử. Là bậc quân vương.”
Ngay khi ấy, bà đã thầm run sợ.
Rồi đến khi nhà Trần bị diệt vong dưới tay Hồ Quý Ly, bà không khóc. Không dám khóc. Chỉ lặng lẽ lên chùa, đốt nén nhang trong đêm, lạy tạ lỗi tổ tiên và cầu cho con, cho mình an toàn trước vận nước đảo điên.
Và giờ đây, đêm trước ngày con trai lên ngôi, bà đứng lặng như tượng đá, đôi mắt như dõi về một cõi rất xa. Bà ước gì con mình mãi mãi là đứa trẻ ngây thơ, được chở che trong vòng tay của mẹ. Nhưng không. Giờ đây, nó là một chàng trai 26 tuổi anh tuấn, đa sầu đa cảm, tinh khiết như vầng trăng đầu thu. Và ngai vàng kia – dù lấp lánh đến đâu, cũng đầy chông gai và cạm bẫy. Triều đình kia – dù xa hoa rực rỡ đến mấy – cũng là một mê cung của quyền lực, nơi dễ khiến lòng người biến dạng. Sinh ra và lớn lên trong hoàng cung, chứng kiến đủ mọi hưng vong triều đại nhà Trần, bà biết dưới chiếc ngai vàng kia là những gì! Là máu! Là nước mắt! Là đủ mọi điều đáng sợ đối với phận nhi nữ như bà! Bà đau vì con, đau cho con. Nhưng biết mình không thể giữ nổi.
Trở về hiện tại, trong phòng đá lạnh, Hán Thương mở mắt.
Giấc mộng nào là thật? Ngai vàng nào là vinh quang?
Chàng chẳng còn gì. Không ngai vua. Không cả nước. Chỉ còn một thân thể rách nát và một trái tim bị đánh cắp. Không khi nào trong giấc mơ thời trẻ, chàng từng nghĩ tới vương miện, ngai vàng, bảo kiếm. Chàng từng chỉ mong một mái nhà nhỏ giữa rừng, một người bạn tri kỷ, một thư phòng và một chốn hoa nở thơm ngát bốn mùa, trăng in đáy nước để  bình thơ. Giấc mơ ấy đã bị đánh cắp – bởi chiến lược, bởi quyền lực, và bởi niềm tin rằng mọi thứ trên đời có thể toan tính được.
IV. Ánh sáng đầu tiên rọi qua khe hở bức tường đá. Một vệt sáng mỏng như lưỡi dao lặng lẽ lách vào căn phòng giam dưới lòng thành. Bình minh của một ngày đau đớn.
Tiếng then cửa rít lên. Ánh lửa từ đuốc cháy xoè sáng bậc tam cấp đá. Bóng lính Minh phủ lên từng phiến đá xám xịt.
Hán Thương mở mắt. Đã đến giờ.
Sợi dây trói sau lưng kéo siết, nhưng chàng không kêu một tiếng. Đôi giày rách lết trên lối đá lát lạnh buốt, nơi ngày xưa chàng từng cưỡi ngựa lướt qua trong những lần vi hành say mê.
Thành nhà Hồ – toà thành đá từng là niềm tự hào của phụ hoàng, từng được coi là bất khả xâm phạm, vĩnh cửu – nay lạnh ngắt, xám buốt trong ánh bình minh nhợt nhạt. Những khối đá khổng lồ im lìm như cổ mộ, chứng nhân lặng lẽ cho bi kịch của một triều đại non trẻ, yểu mệnh.
Ngoài sân thành, sương sớm trắng mờ như tấm màn tang. Quân Minh đứng kín cả một vùng, áo giáp lấp loáng, tiếng ngựa hí từng hồi nén lại. Phía trước, một chiếc cũi gỗ chờ sẵn. Bên trong, cha chàng – Hồ Quý Ly – đang ngồi thẳng, đầu vẫn ngẩng cao, dù tóc đã bạc trắng và dáng hình hao gầy. Không ai nói với ai một lời. Hán Thương nhắm mắt lại. Chàng không dám nhìn thẳng hình hài tàn tạ của người cha từng là “vầng dương chính ngọ” trong đời mình.
Chàng muốn cắn lưỡi tự vẫn.
Một thoáng thôi. Ý nghĩ lóe lên như lưỡi dao trong tâm tưởng. Sẽ nhẹ nhàng hơn biết bao, nếu được chết ngay tại đây, giữa quê hương…Nhưng rồi chàng lắc đầu rất khẽ. Không. Không được yếu hèn trước kẻ thù. Cái chết – nếu đến – phải là cái chết hiên ngang. Dù đang thất thế, dù là kẻ thua cuộc, vẫn không được để người đời khinh miệt.
Chàng bị đẩy lên xe. Xe chậm rãi lăn bánh. Tiếng bánh gỗ nghiến rít trên đá vang lên nặng nề như tiếng trống tiễn đưa. Trên đỉnh thành phía xa, nơi xưa kia lá cờ triều Hồ ngạo nghễ tung bay, giờ chỉ còn tan tác mây gió. Dưới chân thành là ruộng đồng, đồi núi, con kênh lượn quanh và mãi phía xa kia là biển quê nhà ẩn sau lớp mây mù sớm.
Chàng ngoái lại – lần cuối.
Cảnh sắc xứ Thanh hiện ra, vừa quen thuộc, vừa xé lòng. Từng cánh đồng lúa non, từng rặng rừng rậm, từng ngọn sóng xa xăm … là máu thịt của chàng, là những gì chàng từng yêu hơn cả ngai vàng.
“Tạ lỗi…” – chàng thầm thì, giọng nghẹn.
“Tạ lỗi giang san, tạ lỗi mẹ… tạ lỗi chính mình.”
Bóng thành lùi lại sau lưng. Trên cao, một con chim lạ đen sì bay vòng trên trời, cất tiếng kêu dài như ai oán.
Hồ Hán Thương cúi đầu rất thấp, không phải trước quân thù, mà là cúi chào mảnh đất mình yêu lần cuối.
Vần thơ cuối vẫn kịp bật lên trong óc:
Mệnh đế dứt rồi, máu đã rơi
Bao nhiêu hoa đỏ rụng bên đời
Một mai ta hoá thành mây gió
Trở lại mong sao thấy mặt trời
Trong giây phút cuối cùng còn được ngắm nhìn quê cha đất tổ, lòng chàng rực lên một khát khao: mong sao không lâu nữa sẽ có một người trai xứ Thanh quả cảm giành lại giang sơn từ tay giặc Minh hung tàn, viết tiếp trang sử mà ta mới chỉ kịp chấm nét bút đầu tiên….
V. Lửa đã tắt.
Khói cũng đã tan.
Nhưng trong lòng đá lạnh của thành Tây Đô, vẫn còn những dư âm lặng thầm như tàn tro chưa kịp nguội.
Người dân xứ Thanh truyền nhau rằng: đêm trước khi thành thất thủ, có một giọng nam trầm buồn cất lên trong gió. Là thơ? Là thở dài? Không ai biết chắc. Chỉ biết rằng sau đêm ấy, không gian quanh thành như già đi mấy trăm năm.
Cây rừng phía sau kinh thành không còn xanh mướt như trước. Những dòng nước mương, con kênh quanh thành cũng trở nên nặng nề, trầm mặc. Lũ trẻ trong làng khi chơi ngang qua vẫn rụt vai khi nhìn về phía những tảng đá xám, như thể có ai đó vẫn còn ngồi ở đó, trong im lặng, trong hoài niệm.
Lịch sử sau này gọi nhà Hồ là “ngụy triều”.  Những trang chính sử ít nhắc đến Hồ Hán Thương.  Tên ông chìm lặng như một dấu chấm phẩy bị bỏ quên giữa dòng thời gian. Thế nhưng, ở nơi này – trong lòng đất đá xứ Thanh, người ta vẫn nhớ về ông như một vị vua bất hạnh, một thi sĩ lỡ vận, một người con yêu nước bị cuốn vào guồng xoáy của những mưu tính quá lớn lao.
Vào mùa thu, khi sương phủ trắng những lối đá quanh thành, thi thoảng người ta lại thấy bóng một người trẻ mặc áo dài xưa, bước lặng bên lề đá cũ.
Khi có gió, vẫn nghe như vẳng lại một giọng nói:
“Nếu được sống lại lần nữa… ta chỉ xin một mái nhà tranh, một khu vườn nhỏ, một dòng suối trong…  Và những trang sách êm đềm…”
Những người già cúi đầu, không dám nói gì thêm.  Chỉ lặng lẽ đốt một nén hương, như tạ lỗi cho một linh hồn chưa từng làm điều sai trái… nhưng đã bị lịch sử phán quyết bằng sự im lặng, mà đau hơn cả những nhát gươm.
Tây Đô vẫn còn đó.
Những bức tường đá vẫn sừng sững, như để chứng minh rằng có một triều đại từng tồn tại nơi đây. Có một người từng dâng cả trái tim mình cho non sông, dẫu biết mình chỉ là chiếc lá trong bão giông của thời cuộc…
Và rồi, điều chàng từng nguyện thầm trong bóng tối, điều chàng từng đau đáu nghĩ đến trong giây phút rời xa quê hương – rằng sẽ có một bậc anh hùng từ xứ Thanh, giành lại giang sơn từ tay giặc Minh – rốt cuộc đã thành sự thật. Chưa đầy ba mươi năm sau, cũng chính từ mảnh đất này, Lê Lợi – người con của Lam Sơn – đã khởi nghĩa, gươm sáng dưới cờ chính nghĩa, đánh đuổi giặc Minh, khôi phục giang san, mở ra một triều đại vinh quang cho Đại Việt.
Phải chăng, những nỗi đau mà Hồ Hán Thương mang theo trong đêm định mệnh ấy đã hóa thành lời thỉnh nguyện gửi lên trời cao?
Và trời xanh – cuối cùng – đã hồi đáp.
Dư vang trong tro tàn – là hy vọng.
Lịch sử có thể khắt khe. Nhưng lòng đất xứ Thanh vẫn âm thầm ngân vang những lời ơn nghĩa.
Và thi thoảng, trong những đêm thanh vắng, lẫn trong tiếng gió, những người còn thao thức quanh thành cổ lại nghe văng vẳng tiếng ngâm thơ khi gần khi xa, như có như không:
Trót nợ giang san không báo đáp
Nắm xương còn gửi đất quê người
Hồn về cố quốc thành mây trắng
Khóc mãi bên trời giấc mộng rơi.
Hải Dương, 24/5/2025
Nguyễn Thị Việt Nga
Theo https://vanhocsaigon.com/