VĂN THƠ NHẠC
Thứ Sáu, 20 tháng 11, 2026
Người không ai thay thế được
Xin đừng nghĩ đó là một tên tuổi lẫy lừng, một “ngọn núi” hay một nhân vật từng ngồi “ghế” cao trong làng văn nghệ. Ngược lại, ông chỉ là một người bình thường, hầu như chưa giữ chức vụ gì ngoài danh vị “hội viên”. Vậy mà một năm nay vắng ông, “sân” văn nghệ Huế hiện ra một khoảng trống không ai thay thế được.
Lòng tốt nẩy mầm từ tình yêu trong sáng
Lòng tốt nẩy mầm
từ tình yêu trong sáng
(Đọc “Người chậm”
tiểu thuyết của J.M.Coetzee, Thanh Vân dịch. NXB Văn học và Công ty Bách Việt,
2008)
Sau khi được tặng giải
thưởng Nobel văn học (2003) và tiểu thuyết “Ruồng bỏ” được dịch ra tiếng
Việt, tên tuổi nhà văn Nam Phi J.M.Coetzee (sinh năm 1940) không còn xa lạ với
bạn đọc yêu văn chương ở Việt Nam. Thú thật, có những tác giả tuy được Nobel,
nhưng đọc không dễ hoặc “khó vào” (Cao Hành Kiện là một ví dụ). Với “Người
chậm” (NC) thì khác; một lần nữa, chúng ta được thưởng thức một tác phẩm có
sức cuốn hút nhờ tài nghệ của một cây bút tiểu thuyết bậc thầy. Cũng như “Ruồng
bỏ” bắt đầu bằng chuyện vị giáo sư có “quan hệ” với một sinh viên bị hạ nhục
trước Hội đồng kỷ luật, NC khởi đầu từ một “sự cố” có thể gọi là “vặt vãnh”:
nhà nhiếp ảnh Rayment bị gãy chân trong một tai nạn giao thông, phải thuê nữ điều
dưỡng viên Marijana chăm sóc… Gọi là “vặt vãnh” vì so với các đề-tài-lớn, bối-cảnh-lớn
như “Chiến tranh và hòa bình”, “Sông Đông êm đềm”… của Nga hay các tiểu thuyết
nhiều tập “Cơn bão đã đến” của Nguyên Hồng, “Vỡ bờ” của Nguyễn Đình Thi, “Dấu
chân người lính” của Nguyễn Minh Châu… mà không ít người, với một quan niệm
“nào đó” về văn chương, thường tin rằng chỉ những đề tài lớn như thế mới làm
nên tác phẩm lớn, thì đề tài của J.M.Coetzee nghe qua thật là tầm thường, thậm
chí là “rẻ tiền”! Chuyện một anh chàng nhiếp ảnh què cụt mê mẩn, mơ ước được ôm
ấp cô điều dưỡng viên xinh đẹp thì có khác chi loại chuyện các ông chủ sờ mó
“ô-sin” thường được thêu dệt thêm bên vỉa hè sau giờ tan công sở!
Vậy mà J.M.Coetzee lại
làm “nên chuyện”, khiến hàng triệu độc giả khắp thế giới tán thưởng. Chính vì
J.M.Coetzee đã có biệt tài chọn được tình huống mà con người thời đại nào, dân
tộc nào cũng có lúc phải trải qua: đó là bi kịch của con người khi phải sống cô
đơn, do cách sống riêng không phù hợp với cộng đồng hay thời đại, do phải “di tản”
hay do tuổi tác, bệnh tật… Nói cách khác, đó là bi kịch muôn đời của nhân loại,
nên tác phẩm của J.M.Coetzee dễ dàng đến với mọi dân tộc. Trong NC, bi kịch của
Rayment không chỉ vì gãy chân - nói cách khác, sự cố gãy chân chỉ là biểu hiện
cụ thể của sự xung đột giữa hai lối sống: nhà nhiếp ảnh say mê sưu tầm những bức
ảnh cổ ghi dấu những giai đoạn lịch sử bị bỏ quên, chỉ thích đi xe đạp trước những
chàng trai khoái phóng xe với tốc độ cao. Tuy vậy, đặt nhân vật trong tình huống
gãy chân quá đầu gối, không thể nối khớp mà lại không chịu lắp chân giả, được một
nữ điều dưỡng viên - một “người đàn bà, người mẹ tuyệt vời” về mọi
phương diện chăm sóc hàng ngày, con người có dịp suy ngẫm về mọi thứ và buộc phải
bộc lộ những ham muốn đủ cung bậc về sinh lý và tinh thần. Với khả năng miêu tả
tâm lý một cách sâu sắc và tinh tế, mặc dù tác giả không ngại “lột trần” các ý
nghĩ thầm kín về bản năng nhục dục (“…có thể cảm thấy mắt ông dõi theo, chị
chắc thế, cảm thấy hơi ấm từ ông mơn trớn đùi chị, ngực chị… Nếu nhờ phép mầu
nào đó, ông có thể ôm ngay Marijana lúc này…”), nhưng điều đó không làm giảm
vẻ đẹp tình yêu chân thật và trong trắng của ông - một tình yêu mà “ông
không thể hình dung Chúa đằm thắm hơn ông yêu Marijana vào lúc này”. Cách
thể hiện tình yêu trên cả hai mặt rất “người” và rất khéo léo của tác giả đã
khiến cho trang sách thêm sức thuyết phục vì sự chân thật và tính nhân bản.
Rayment ham muốn được yêu thương đến mức “như một người đàn bà chưa bao giờ
sinh hạ một đứa con, đã quá già để làm việc ấy, nay đột nhiên ham muốn mãnh liệt
và cấp bách được làm mẹ. Thèm muốn đến mức có thể ăn trộm con người khác, thèm
muốn đến điên rồ” nhưng ông cũng tự biết “là không thể được. Như thế là
vô liêm sỉ.” Một tình yêu có phần tội nghiệp mà lại đáng tôn trọng.
Sự “cô đơn” và lạc điệu với
cộng đồng của gia đình Marijana cũng có tính phổ biến: đó là số phận của những
người di tản, phải rời xa quê hương (Ở NC, là từ Croatia chuyển đến Australia).
Cả hai vợ chồng đều phải đổi nghề, chịu phận thấp kém, nhưng là một phụ nữ có học,
có văn hoá, Marijana đã chịu đựng và vượt qua những thử thách nhiều mặt, là một
nhân vật đẹp mà không đơn giản. Chính vì thế mà Rayment, dù biết là không tưởng,
vẫn thổ lộ tình yêu của mình, không vì “sắc đẹp” mà là vì sự “hoàn hảo”,
“không giống sự thèm muốn” mà “là sự ngưỡng mộ” - những từ ngữ diễn
tả thật tinh tế cảm xúc phức tạp của nhân vật.
Khác và “Ruồng bỏ” cái kết
thúc khá là có hậu với sự kiện thằng con đam mê “tốc độ” của Marijana bí mật và
bất ngờ chế tạo một chiếc xe chuyển động bằng tay quay tặng Rayment khiến chúng
ta cảm động và tin rằng lòng tốt của con người vẫn bất chấp những điều
phi lý, những nghịch cảnh trong cuộc sống hôm nay. Và có lẽ lòng tốt ấy đã nẩy
mầm từ tình yêu chân thật và không vụ lợi của Rayment…
18/8/2009
Nguyễn Khắc Phê
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Sự thật, từ ngòi bút Phùng Quán
Sự thật, từ ngòi bút Phùng Quán
Đã là nhà văn, ai cũng biết
sử dụng thủ pháp “hư cấu” - cũng có người gọi đó là “bịa như thật”. Riêng nhà
văn Phùng
Quán, theo thiển nghĩ của tôi, suốt cả cuộc đời ông, từ tác phẩm đầu tiên
cho đến dòng chữ cuối cùng ông viết trên giường bệnh, đều được xây dựng từ những
nguyên mẫu có thực ngoài đời, đều đầy ắp những sự thật anh hùng, bi tráng và cả
đau đớn của thời đại, của kiếp nhân sinh. Ngay cả trong những tác phẩm nổi tiếng
như “Vượt Côn đảo”, “Tuổi thơ dữ dội”, mặc dù tiểu thuyết là thể loại văn học
cho phép nhà văn thả sức tưởng tượng và hư cấu, Phùng Quán vẫn “tận dụng” tối
đa nhân vật, chi tiết có thật ngoài đời. Ví như vị bác sĩ trong “Tuổi thơ dữ dội”,
ông không ngại lấy họ tên thật là Lê Khắc Thiền, một nhân vật khá nổi tiếng
trong ngành y, sau này từng giữ chức Viện trưởng Quân y 108 và Viện Đông y. Ba
trường ca nổi tiếng một thời của ông (“Năm người anh hùng thành Xê-pát-tô-pôn”,
“Võ Thị Sáu”, “Người anh hùng đánh cầu Phú ỐC”) cũng đều viết về những người
anh hùng được ghi danh trong lịch sử…
Cần phải nhắc lại như thế
để thấy cảm hứng sự thật chủ đạo trong những tác phẩm của Phùng Quán là anh
hùng ca, là những bài ca tôn vinh sự hy sinh cao cả của người chiến sĩ. Đương
nhiên, sự vật nào cũng có hai mặt, nhưng với nhà văn-chiến sĩ Phùng Quán, bất đắc
dĩ lắm, ông mới viết về mặt trái. Đó là trường hợp ông viết bài thơ “Chống
tham ô lãng phí”. Giữa lúc dư luận cả nước đang sôi sục lên án giặc “nội
xâm” tham nhũng, thiết nghĩ cũng nên nhớ lại “quả bom” chống tham nhũng mà nhà
thơ-chiến sĩ tiên phong Phùng Quán đã cho nổ từ nửa thế kỷ trước. Ông đã kể lại
với Lê Gia Ninh - một bạn văn ở Huế, như sau: Trong một dịp đi thực tế ở Nam Định,
“qua những xóm làng chiến tranh vừa chấm dứt”, ông đã gặp “những bà mẹ
già quấn giẻ rách, da đen như củ cháy giữa rừng/ Kéo dây thép gai tay máu ròng
ròng” để “trồng ngô trỉa lúa” nhưng “nước biển dâng cao ướp muối
các cánh đồng” khiến “phân người toàn vỏ khoai tím đỏ”… Vậy mà có một
“lũ người tiêu máu của dân/ Như tiêu giấy bạc giả… “Đài xem lễ” họ cao hứng
dựng lên/ nửa chừng bỏ dở…” Trở về Hà Nội, sau một đêm lang thang giữa mưa
rét, bần thần như người ốm, gặp ai cũng lặng câm, nhà thơ-chiến sĩ về
phòng, mặc lại áo trấn thủ, đặt ống điếu thuốc lào như khẩu Bazoka hướng nòng về
phía trước và viết…viết liên tục, từng chữ, từng câu trào ra đầu ngọn bút: “Bọn
tham ô, lãng phí quan liêu/ Đảng đã phê bình trên báo / Còn bao tên chưa ai
hay?/ Lớn, bé, nhỏ, to, cao, thấp, béo gầy…/ Chúng nảy nòi , sinh sôi như dòi
bọ!/ Khắp đất nước đâu đâu chẳng có!...Trung ương Đảng ơi!...Đảng phải lập những
đội quân trừ diệt/ Có tôi!/ Đi trong hàng ngũ tiên phong.” (Trích từ “Thơ
Phùng Quán” - NXB Văn học, 2003)
Thật đáng tiếc là sau khi
bài thơ “Lời mẹ dặn” (“Yêu ai cứ bảo là yêu/ Ghét ai cứ bảo là ghét/ Dù
ai ngon ngọt nuông chiều/ Cũng không nói yêu thành ghét/ Dù ai cầm dao doạ giết/ Cũng không nói ghét thành yêu…Bút giấy tôi ai cướp giật đi/ Tôi sẽ dùng dao
viết văn lên đá” - Trích sách đã dẫn) cũng ra đời trong dịp này, Phùng Quán
đã phải trả giá đắt khi “muốn làm nhà văn chân thật/ Chân thật đến trọn đời”
(Trích “Lời mẹ dặn”) Trước đây vì ngại nói sự thật, báo chí thường viết ông “bị
tai nạn nghề nghiệp”, nhưng mấy năm gần đây thì nhiều người đã nói rõ: Vì bị
cho là “dính” vụ “Nhân văn”, ông đã như bị “án treo” suốt 30 năm ! Và nhờ “Đổi
Mới”, ông đã được minh oan, hầu hết tác phẩm của ông đã được xuất bản, trong đó
có tác phẩm được giải thưởng cao của Hội Nhà văn, được tái bản nhiều lần.
Cảm hứng viết về sự thật,
lời thề “Chân thật đến trọn đời” của ông từ nửa thế kỷ trước, đã được thể
hiện đậm nét trong cuốn sách “Phùng Quán - Ba phút sự thật” (NXb
“Văn nghệ” TP. Hồ chí Minh.) Chị Vũ Bội Trâm (vợ nhà thơ Phùng Quán) với sự
giúp đỡ của nhà thơ Ngô Minh, đã tập hợp 15 bài ký của ông - trong đó có những
bài công bố lần đầu, có dòng chữ cuối cùng ông viết trên giường bệnh (năm
1995)…- làm nên cuốn sách này. 15 bài ký đều viết về những con người có
thật, sự việc có thật, với cách nhìn nhân hậu và trào lộng của một con người đã
nếm trải, đã thấu hiểu mọi nỗi của kiếp nhân sinh khiến những trang văn thấm đẫm
nước mắt và nụ cười, làm người đọc xúc động và day dứt khôn nguôi. Ngay cả khi
viết về những năm tháng cơ cực, oan trái của đời mình (Hồi ký “Một năm lao động
ở công trường Cổ Đam”), ông cũng chỉ kể lại một cách bình thản, không oán giận
ai và không quên điểm vài chi tiết trào lộng; có buồn đau thì cũng là nỗi đau của
người trong cuộc, chứ không phải là kẻ đứng ngoài bêu riếu và xỉa xói. Và ngay
cả khi kể lại chuyện mình phải “nói dối”, ông cũng nhắm mục đích giúp bạn đọc
hiểu rõ sự thật về một nhân vật tài danh từng bị “bỏ quên”.
Đó là việc ông “liều mạng”
bịa chuyện nhà văn Đoàn Phú Tứ, nguyên là đại biểu Quốc hội Khóa 1, uỷ thác cho
ông lên gặp Chủ tịch Quốc hội xin tiền mua một cỗ áo quan. Lời uỷ thác là bịa,
nhưng ông làm thật và Văn phòng Quốc Hội đã tìm ra danh sách đại biểu Khoá 1 có
tên Đoàn Phú Tứ. Lúc đó, do đồng chí Lê Quang Đạo đi vắng, không ai “duyệt chi”
tiền mua áo quan, nhưng Văn phòng đã kịp mua vòng hoa đến viếng…Tôi hiểu Phùng
Quán viết hồi ức này không chỉ để tạ tội trước vong linh nhà văn đã khuất và Chủ
tịch Lê Quang Đạo về việc mình buộc lòng phải “bịa” lời uỷ thác của Đoàn Phú Tứ
mà còn là dịp để ông kể lại việc Đoàn Phú Tứ - nhà thơ đầu tiên đứng lên chống
lại tệ tham nhũng: Chính là trong bữa tiệc cưới đầy ắp sơn hào hải vị do đại
tá, Cục trưởng quân nhu Trần Dụ Châu chủ hôn, nhà thơ cự phách của nhóm Xuân
Thu nhã tập, thay vì đọc thơ mừng theo lời mời của chủ hôn, đã lớn tiếng nói: “Bữa
tiệc cưới chúng ta sắp chén đẫy hôm nay, được dọn bằng xương máu của chiến sĩ!”
Lúc đó, nhà thơ dũng cảm của chúng ta “lặng lẽ nhổ vào cốc rượu đỏ như máu đầy
tràn trước mặt” sau khi bị tên vệ sĩ theo lệnh Trần Dụ Châu tát bốp vào mặt,
nhưng ngay đêm đó, ông viết một bức thư dài lên Hồ Chủ tịch. Và Trần Dụ Châu đã
bị tử hình như chúng ta đã biết! …
Sự thật về cuộc đời của một
nhân vật như Đoàn Phú Tứ, tác giả bài thơ “Màu thời gian” nổi tiếng (đến mức
các tác giả “Thi nhân Việt Nam” nhận định: “Không có bài nào khác tinh tế và
kín đáo như thế.”) người sáng lập ban kịch “Tinh hoa” năm 1936 quy tụ những tên
tuổi như Thế Lữ, Vũ Định Liên, Nguyễn Lương Ngọc, Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Đỗ
Cung, Nguyễn Xuân Khoát…, dịch giả của nhiều tác phẩm lớn của thế giới… lại có
thời phải ra chợ Hàng Da nhặt vỏ chuối về giúp con nuôi lợn… là đề tài của một
trường thiên tiểu thuyết. Viết về Đoàn Phú Tứ, cũng như những nhân vật nổi tiếng
khác (như Văn Cao, Tố Hữu, Trần Đức Thảo, Nguyễn Hữu Đang, Phùng Cung…) cho đến
những đồng đội thời chống Pháp của ông như nhà thơ Hồ Vi, như các liệt sĩ hy
sinh ở Huế ngày đầu kháng chiến và “Người bạn lính cùng tiểu đội” trùng tên với
một nhà văn lớn, nhưng số phận lại thật oái oăm, ông chỉ chắt lọc những chi tiết
đắt giá, những tiếng nói tri âm với mình, để rồi tác giả cùng nhân vật đúc kết,
gửi lại hậu thế điều tâm huyết nhất - bản chúc thư bằng “xương máu” của cả
cuộc đời mình. Kết thúc câu chuyện chưa đầy 3 trang sách viết về người sinh
viên anh hùng Cu Ba Ăngtôniô Êchxêvania với kế hoạch đánh chiếm Đài Phát thanh
quốc gia của chế độ độc tài Batitsta để có “Ba phút sự thật” - xé toạc bức màn
lừa mị của bọn độc tài, trước khi bị bắn chết, Phùng Quán viết: “Cả những đề
tài lớn lao nhất như sự thật, như chân lý, đều có thể diễn đạt nó trong vòng
180 giây đồng hồ với điều kiện tác giả phải sẵn sàng đem mạng sống trả giá cho
những giây đồng hồ quý báu đó.” Với nhà thơ Tố Hữu mà ông gọi bằng “cậu”,
sau 32 cái Tết, Phùng Quán mới thăm lại vì ông phải chờ…đến lúc tác giả của “Từ
ấy”, “Việt Bắc” không còn quyền lực gì trong tay nữa, ông thuật lại phút chia
tay giữa hai người: “…Nhà thơ nói vui với vợ tôi: “Thằng Quán nó dại”. Khi
ra đến gần cổng sắt, nhà thơ dừng lại, nói tiếp, như vẫn không dứt dòng suy
nghĩ của mình: “- mà cậu cũng dại…”…Tôi bật cười to:”Thưa cậu, thì chính cậu đã
viết điều đó thành thơ từ nửa thế kỷ trước: Ai nên khôn mà chẳng dại một đôi lần!”…Bài
viết về triết gia Trần Đức Thảo, sau khi nhắc việc cái lọ tro đựng thi hài ông
từ Pháp chuyển về phải “tạm trú” dưới gầm cầu thang nhà tang lễ thành phố 50
ngày đêm - một thời gian kỷ lục - để chờ “cấp trên” xem có đủ “tiêu chuẩn” an
táng ở Mai Dịch không, Phùng Quán đã viết: “Nếu tro trong bình kia biết nói
thì tro sẽ nói: “Người cách mạng không nên đòi hỏi hưởng thụ quá những
tiêu chuẩn mà cách mạng đã quy định…Thói đặc quyền đặc lợi đã làm hư hỏng biết
bao nhiêu người tốt!...” Tuy vậy, “chúc thư” hệ trọng nhất mà tác giả muốn
gửi lại cho hậu thế từ các tên tuổi như Trần Đức Thảo, Văn Cao, Phùng Cung,
Đoàn Phú Tứ… có lẽ là trách nhiệm của xã hội đối với nhân tài của đất nước.
Trong bài “Một thoáng Văn Cao”, sau khi nhắc lại kỷ niệm những ngày gian khổ thời
chống Mỹ, có lần Văn Cao hỏi vay Phùng Quán 5 đồng vì “từ sáng đến giờ chỉ
toàn rượu suông, muốn đi ăn bát cháo”, đã kể lại câu chuyện thời chống Pháp
ở “Trung đoàn 101” danh tiếng, khi Phùng Quán được cử vào đội bảo vệ cho một
nhóm văn nghệ có tên tuổi như Thanh Tịnh, Phạm Duy, Bửu Tiến…từ vùng tự do Khu
Bốn vào chiến trường Bình Trị Thiên, Chính uỷ Trung đoàn Trần Quý Hai đã chỉ thị:
“ Nhân tài là báu vật của Tổ Quốc. Những người lính chúng ta có nhiệm vụ phải
chăm nom, săn sóc, bảo vệ họ như con ngươi của mắt mình”. “Chúc thư” này,
Phùng Quán đã thể hiện trong một bài thơ mừng thọ Văn Cao 60 tuổi: “…Chúng
tôi thường mơ/ Một hôm nào đó nhạc sĩ Văn Cao bị bốn bề vây súng giặc/ Chúng
tôi sẽ xông ra lấy ngực che đạn cho anh…”
Trong cuốn sách, hồi ký“Người
bạn lính cùng tiểu đội” chiếm số trang nhiều nhất (trên 50 trang), tuy mang
cái tựa khá là “khô khan”, nhưng theo tôi đây là những trang vào lại hay nhất của
đời văn Phùng Quán, đậm đà chất tiểu thuyết với nhân vật mang khát vọng lớn và
nỗi đau của con người như nhân vật của Dostoievsky. “Nhân vật” của “tiểu thuyết”
này trước khi trở thành cán bộ của Đài Tiếng nói Việt Nam, đã xông pha trận mạc
ở chiến trường “Bình Trị Thiên khói lửa” và Trung Lào, từng dành mỗi tháng 5 đồng
giúp tác giả “Vượt Côn Đảo” nuôi con hồi ông đang phải bất đắc dĩ làm người câu
cá trộm ở Hồ Tây, từng “vỡ lòng” cho Phùng Quán về niêm luật thơ Đường và văn
hào Nga Dostoievsky; “nhân vật” ấy từng có những trang viết mà một tài năng như
Phùng Quán, sau khi nghe tác giả đọc xong hai chương tiểu thuyết, đã phải thốt
lên: “Tôi muốn nói một điều gì mà cổ tự nhiên tắc nghẹn. Từ đáy lòng tôi
dâng lên một nỗi buồn kinh khiếp. Đó là nỗi buồn khi đọc một nhà văn đồng thời,
và tự phát hiện mình không bao giờ viết nổi những trang viết như anh ta! Buồn
vì tủi thân, và cả vì…đố kỵ…” “Nhân vật” ấy, sau một “tai nạn” như trời
giáng, sau ngày đất nước thống nhất, được một người học trò cũ rước vào TP. HỒ
Chí Minh; ngày chia tay, bạn hữu đến chật căn phòng bé tẹo, đến mức Phùng Quán
đã viết: “Có nơi nào trên trái đất này / Mật độ nhà thơ như ở đây? / Ba thước
vuông sáu nhà thơ ngồi / Hai phải đứng vì không đủ chỗ…/ Có nơi nào trên trái đất
này / Mật độ yêu thương như ở đây? / Mỗi tấc đất có một người quỳ gối / Dâng
trái tim và nước mắt / cho nỗi đau của cả loài người…” Thật không may,
tháng ba âm lịch năm 1981 (vậy là đã tròn một phần tư thế kỷ đã qua!) “nhân vật”
ấy bị tai nạn giao thông, chắc là lúc đang mê mải một tứ thơ nào đó, đã đạp thẳng
xe vào một chiếc xe tải đang cài số lùi; trước cái chết cận kề, ông đã nói những
lời cũng đặc biệt như cuộc đời ông: “Xin lỗi anh, tại tôi đãng trí…” Và Phùng
Quán đã viết: “Có lẽ đây là lần đầu tiên trong lịch sử tai nạn giao
thông, người bị đụng xe lại đi xin lỗi tài xế!”…
Chỉ riêng câu chuyện về
nhân vật tai tiếng mà đã thành như “vô danh” này đủ làm cho cuốn sách có “sức nặng”
rất đáng tìm đọc. Cuốn sách còn có nhiều ảnh lưu niệm quý và tiểu sử Phùng
Quán. Nhìn một chuỗi ảnh chân dung ông, từ chú bé mang quần trắng áo dài đen đến
anh “lính cụ Hồ” 1954 và nhà thơ trong tấm “áo liệm” do Thu Bồn tặng,
trên đó có hàng trăm chữ ký của bạn bè cũng như danh mục dài dằng dặc những tác
phẩm Phùng Quán phải “mượn tên” thuở còn phải “viết chui” - nhìn những sự thật
không cần bình luận này cũng đủ để ta ngẫm nghĩ đến bao bài học đắt giá ở đời…
19/8/2006
Nguyễn Khắc Phê
Nguồn: Báo “Văn nghệ” ngày 22/7/2006
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Có một Quỳnh Dao "Tiền chiến"
Có một Quỳnh Dao "Tiền chiến"
Nhắc tên Quỳnh Dao, hẳn
là nhiều người nghĩ đến văn sĩ Đài Loan với rất nhiều tiểu thuyết tình cảm và
là tác giả kịch bản bộ phim “Hoàn Châu cách cách” chiếu trên màn ảnh nhỏ từng
cuốn hút rất đông khán giả gần đây.
Nhưng còn có một Quỳnh
Dao khác, “Quỳnh Dao tiền chiến” (1918-1947) bạn của Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Hàn
Mặc Tử, Yến Lan, Thanh Tịnh... Ông là người cùng làng với tôi, vậy mà nay tôi mới
có dịp “biết” ông một cách kỹ càng. Chỉ vì không may ông mất khi còn quá trẻ,
lúc chưa đầy 30 tuổi và giọng thơ lãng mạn của ông (cũng như của nhiều thi sĩ
tiền chiến khác) thì gần như là bị cấm kỵ việc truyền bá trong một thời kỳ dài.
Các tác giả “Thi nhân Việt Nam” thì chỉ nhắc tên ông trong nhóm thơ Hàn Mặc Tử
và trích dẫn hai câu thơ của ông khi nói đến Huế đẹp , Huế thơ và thơ về Huế:
“Một hàng Tôn Nữ cười trong nón/ Sông mở lòng ra đón bóng yêu”; có lẽ vì tập
thơ “Tơ Trăng” in năm 1939 của ông với lượng bản in không tới 200 bản, lại có
dòng ghi ở cuối sách “Tập thơ này không bán, chỉ để tặng nhà báo và thi sĩ...”,
nên chưa hẳn đã có trong tay Hoài Thanh-Hoài Chân và những tác phẩm về sau của
ông (trong đó có “Bài thơ Huế” đã trích dẫn) thì chỉ mới in báo và xuất hiện
sau khi bản thảo “Thi nhân Việt Nam” hoàn thành, như nhà thơ Anh Chi đã nhận
xét trong bài giới thiệu “Văn phẩm Quỳnh Dao”.
Nhà thơ Anh Thơ trong bài
“Nhớ bạn thơ Quỳnh Dao” đã viết: ”Quỳnh Dao và tôi đã từng tham gia viết cho Tiểu
thuyết thứ năm vào thời kỳ 1938-1940. Thơ anh có nét dịu dàng và vị ngọt ngào của
người xứ Huế. Nói vậy, nhưng thực ra hồi đó tôi nào có biết quê anh ở đâu...”
Quỳnh Dao tên thật là
Đinh Nho Diệm, quê làng Gôi Mỹ (huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh), con một nhà nho
nghèo yêu nước. Dòng họ “Đinh Nho” từ lâu đã nổi tiếng ở vùng “đất học” này với
những tên tuổi như Đinh Nho Công đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất (1670), Đinh Nho
Hoàn đỗ nhị giáp tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700), Đinh Nho Điển đỗ tiến sĩ
khoa Ất Hợi đời Tự Đức (1875)... Tài học của Đinh Nho Hoàn đến vua Tàu
cũng phải nể trọng. Khi đi sứ về, ông lâm bệnh mất dọc đường, vua Tàu nghe tin
đã gửi văn điếu ông...(Theo Hồ Hữu Phước, trong sách "Làng cổ Hà
Tĩnh")
Tiếp nối truyền thống ấy,
Quỳnh Dao từ lúc 16 tuổi (năm 1933) đã có thơ đáp lại bài thơ xướng của một vị
tiến sĩ vịnh cảnh về hưu với những câu sớm tỏ rõ chí hướng của nhà thơ sau này:
“Phú quý phong lưu cũng đã vừa/ Ngẫm mùi danh lợi ngọt hay chua..../ ...Vuốt
râu xem lại người trong cuộc/ Xiêm áo, ô kìa, bận sớm trưa.” Điều thú vị là
bài “xướng” của vị tiến sĩ không ai nhớ, nhưng bài “họa” của cây bút trẻ 16 tuổi
lại được người đời truyền tụng. (Theo Nguyễn Trọng Thụ, Văn nghệ trẻ, số 26 -
1997)
Không như các nhà thơ “tiền
chiến” khác, cuộc đời sáng tác của Quỳnh Dao quá ngắn ngủi. Ngoài tập “Tơ
trăng” gồm 25 bài xuất bản năm 1939, ông còn có truyện thơ dài “Dưới cầu Giang
Tô” gồm 324 câu, viết theo thể lục bát, xuất bản năm 1941 và một số bài thơ,
văn đăng các báo trong khoảng từ năm 1940-1942 - chủ yếu là trên Tạp chí Đông
Tây, do ông làm chủ bút. “Bàì thơ Huế” mà “Thi nhân Việt Nam” trích dẫn đăng
trên Tạp chí Đông Tây số 1/1941 chỉ 12 câu, nên xin giới thiệu để bạn đọc cùng
thưởng thức:
Cầu trắng phau phau màu
ánh sáng,
Mây xanh lánh lánh cánh
chim chiều...
Một hàng Tôn Nữ cười
trong nón,
Sông mở lòng ra đón bóng
yêu...
Khuôn ngà xao xuyến mười
phương lại,
Gót ngọc huy hoàng một lối
đi.
Em liếc sang người trai
trẻ đẹp,
Cả trời tan vỡ giữa đôi
my.
Có ai vô lý như thi sĩ,
Môi nở qua đường cũng nhớ
thương.
Đã hết mơ rồi hay vẫn mộng,
Ngang cầu lưu luyến tự
nhiên hương.
Trong văn phẩm Quỳnh Dao
để lại, truyện thơ Dưới cầu Giang Tô rất đáng chú ý. Về mặt nghệ thuật, tác giả
đã viết một cách cẩn thận, trau chuốt, nhiều đoạn làm ta liên tưởng đến
giọng điệu của Truyện Kiều:
... Giang Tô cầu vẫn xanh
màu/ Mà sao khăn trắng trên đầu chịu tang/ Chàng ôi! Lầu dát trăng vàng/ Lạy
trời là giấc mơ màng chiêm bao/ Nhưng sao tim cứa ruột bào/ Bàn tay đứt đoạn
buốt vào tận xương...
Mặt khác, để tránh sự kiểm
duyệt khắt khe khi họa phát xít đã cận kề, tác giả mượn một câu chuyện “Tàu”- một
đôi trai gái yêu nhau, chàng tòng quân cứu nước, nàng ở nhà sa vào tay giặc Nhật,
nhưng trong khi giả vờ cam chịu chung chăn gối với tên tướng Nhật, nàng đã “tay
quờ bao súng, tay vờ ôm nhau”; tiếc là nàng đã không bắn trúng đích và đã bị bọn
Nhật xử bắn bên cầu Giang Tô... Với nội dung thức tỉnh tinh thần chống phát
xít, tác giả đã thể hiện trách nhiệm trước thời cuộc của nhà thơ.
Một số bài văn đăng trong
Tạp chí Đông Tây như “Bổn phận nhà phê bình sách”, “Nhân trận lụt vừa rồi ở
vùng Nghệ An, Hà Tĩnh”, “Thanh niên hãy trở lại với gia đình”, “Phải phổ thông
học vấn cho toàn thể dân chúng”... cũng chứng tỏ tinh thần công dân và thái độ
nhập cuộc tích cực của Quỳnh Dao. Nhờ thế, tuy chỉ mới ngoài đôi mươi, đứng làm
chủ bút một tạp chí giữa thủ đô, ông đã tập hợp được nhiều nhà văn, nhà thơ tên
tuổi như Mộng Tuyết, Anh Thơ, Yến Lan, Nguyễn Bính, Hoài Thanh.... trên tờ Đông
Tây. Nhà thơ Anh Thơ trong bài “Nhớ bạn thơ Quỳnh Dao” đã kể lại giai đoạn cộng
tác với Tạp chí Đông Tây như sau:
“...Những lúc rỗi rãi đôi
chút anh còn rủ tôi đi thăm các văn, thi sĩ tên tuổi như Vũ Ngọc Phan, Hằng
Phương, Vân Đài, Ngân Giang... để làm quen và mời các vị gửi bài cho tờ báo.
Tôi thực sự kính phục anh về nhân cách và lòng tận tụy với văn học nghệ thuật,
cảm mến anh về thái độ chân thành, cởi mở và tế nhị với đồng sự bạn bè... Sau số
Tết và Xuân 1942 (số 5,6,7) Quỳnh Dao buồn rầu bảo tôi: “Lưu Hồ hết tiền rồi,
chúng ta khó mà duy trì được tờ báo. Tại mình làm ăn còn giữ lương tâm ngay thật...”
Và cũng chẳng đợi cho số phận tờ báo chết dần chết mòn do thiếu thốn về kinh tế,
mấy ngày sau đó, Quỳnh Dao bị gọi lên Sở Liêm phóng... Họ ra lệnh cấm tờ
báo...”
Không ai biết được chính
xác vì sao sau khi Tạp chí Đông Tây bị đình bản, Quỳnh Dao không có tác phẩm
nào in trên các sách báo, nhưng xét những biến chuyển thời cuộc lúc đó
(1942-1945), chúng ta có thể suy đoán rằng ông đã biết thời kỳ dùng văn thơ
tranh đấu công khai dưới chế độ thực dân đã kết thúc. Mà quả thực, ông đã mang
vợ con về quê hoạt động trong phong trào phản đế cứu quốc ở miền Trung và sau
Cách mạng 1945, ông làm công tác tuyên truyền, phụ trách đội kịch của địa
phương...
Thật tiếc là cuộc đời
sáng tác của ông quá ngắn ngủi. Cũng thật tiếc là một thời kỳ dài, tên tuổi và
văn nghiệp Quỳnh Dao hầu như ít được biết đến. Cũng như trường hợp nữ sĩ Cao Ngọc
Anh (1878-1972) mà tôi đã nêu trước đây, Quỳnh Dao không có tên trong cuốn sách
khá quy mô “Nhà văn Việt Nam hiện đại”.(Trong đó có không ít tên tuổi chỉ là
tác giả của một vài bài đáng nhớ). Rất mừng là cuốn “Văn phẩm Quỳnh Dao” và
“Tuyển thơ Hà Tĩnh thế kỷ 20” vừa xuất bản đã khắc phục được thiếu sót đó. Dù
chỉ công bố các sáng tác trong 5 năm (1938-1942), văn nghiệp Quỳnh Dao vẫn rất
đáng trân trọng, rất đáng được “bổ sung” vào những công trình tổng kết văn
chương Việt Nam thế kỷ 20.
14/9/2006
Nguyễn Khắc Phê
Nguồn: "Văn phẩm Quỳnh Dao", NXB Thanh Niên, 1999. Tạp chí "Kiến thức ngày nay" số 360, Tháng 8/2000
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Nhà văn Hoài Anh, đa tài và lặng lẽ
Nhà văn Hoài Anh,
đa tài và lặng lẽ
I-
Lần đầu tiên, Nhà xuất bản Văn học tuyển chọn để xuất bản một lúc mười sáu cuốn
tiểu thuyết và truyện về đề tài lịch sử của một tác giả. Đó là mười sáu tác phẩm
của nhà văn Hoài Anh.
Hoài Anh là nhà văn đa
tài, tự học mà có nguồn tri thức uyên thâm, cả đời lặng lẽ sống và viết. Ông viết
nhiều thể loại: thơ, kịch, truyện ngắn, tiểu thuyết, khảo cứu, phê bình văn học…
Ở thể loại nào ông cũng có những thành tựu. Tên khai sinh là Trần Trung Phương,
ông sinh ngày 8-7-1938, tại Bình Lục, Hà Nam. Ông là con trai trưởng trong một
gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nước. Lên tám tuổi, cha mẹ xích mích,
cha đi làm Việt Minh, dắt ông theo. Bởi thế ông giúp việc cho cách mạng từ khi
còn nhỏ, có lẽ là sớm nhất trong các nhà văn là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam!
Kháng chiến chống Pháp, ông làm việc tại Văn phòng huyện đội Bình Lục, rồi Ban
Chính trị Tỉnh đội Hà Nam, Ban Địch vận trung đoàn 254 thuộc Bộ tư lệnh Liên
khu 3. Hòa bình lập lại, ông về tiếp quản Hà Nội, mới mười sáu tuổi! Ông công
tác tại Phòng Văn nghệ và Nhà sáng tác Sở Văn hóa Hà Nội, biên tập viên Hội Văn
nghệ Hà Nội.
Hoài Anh được học chữ Hán
và tiếng Pháp từ rất nhỏ. Tại Hà Nội, ông tiếp tục tự học để hoàn thiện Hán
văn, nâng cao tiếng Pháp và tiếng Anh. Cũng trong thời gian này ông viết nhiều
thơ, kịch, truyện. Ông có nhiều bài thơ hay được tuyển vào các tuyển tập. Ông
viết nhiều vở kịch, nhưng phần lớn phải ký tên người khác mới được dựng (thời ấy
mới có chuyện kỳ cục như thế!). Đất nước hòa bình thống nhất, ba mươi tám tuổi
đời, ông bôn ba vào sống ở Sài Gòn với quyết tâm viết cho được những tiểu thuyết
và truyện lịch sử về những danh nhân quê gốc Nam Bộ. Ông làm biên tập ở Xưởng
phim Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, rồi Biên tập viên tuần báo Văn nghệ Thành
phố Hồ Chí Minh. Ông là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1978, Hội viên Hội
Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam. Cả đời lao động sáng tạo nghệ thuật không mệt mỏi,
ông chỉ đi bộ, và đặc biệt là ông chưa bao giờ được nhận một chức sắc nào trong
guồng máy Nhà nước!
Tập thơ đầu tay của ông
được xuất bản in chung với hai người khác mang tên Gió vào trận bão (Nxb
Văn học, 1967), Kế đó là Ngựa ông đã về (Truyện, Nxb. Kim Đồng, 1978); Đuốc
lá dừa (truyện, Nxb Măng non - Nxb Trẻ, 1981, 1994, 1995; Nxb Kim Đồng,
2002); Đầu gió (truyện, Nxb Trẻ, 1986); Rồng đá chuyển mình
(truyện, Nxb Đồng Nai, 1987; Nxb Kim Đồng 2002); Từ hương đến mật (thơ,
Nxb Văn Nghệ Tp. Hồ Chí Minh, 1987); Dạ lan (thơ, Nxb Tác phẩm mới,
1989); Chim gọi nắng (truyện, Nxb Tiền Giang, 1989); Chuyện tình
Dương Vân Nga (truyện, Nxb Thanh niên, 1990); Hương thơm và nọc độc
(truyện, Nxb Long An, 1990); Chúa Chổm ba mươi sáu tàn vàng (tiểu
thuyết, Nxb Tp Hồ Chí Minh, 1990); Sứ mệnh phù Lê (tiểu thuyết,
Nxb Lao động, 1991); 99 ngọn (thơ, Nxb Văn học,1991); Trường ca Điện
Biên, Tổ khúc Hà Nội (thơ, Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh, 1995); Bùi Hữu
Nghĩa, mối duyên vàng đá (truyện, Nxb Văn học, 1998; Nxb Kim
Đồng, 2003); Có công mài sắt (truyện, Nxb Trẻ, 1996, 1998); Ỷ Lan
phu nhân (truyện, Nxb Văn học, 1996; Nxb Kim Đồng, 2002); Nguyễn
Thông- Vọng Mai Đình (truyện, Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh, 2000); Tầng
ngày (thơ, Nxb Văn nghệ Tp. Hồ Chí Minh, 2001); Thư - Thơ (thơ, Nxb
Trẻ, 2001); Chân dung văn học (tiểu luận- phê bình, Nxb Hội Nhà
văn, 2001); Chân dung thơ (tiểu luận – phê bình, Nxb Hội Nhà văn, 2001);
Tìm hoa quá bước (tiểu luận- phê bình, Nxb Văn học, 2001); Một
trăm bài thơ Đường (dịch, Nxb Đồng Nai, 2001); 7 thế kỷ thơ tình
Pháp (dịch, Nxb Đồng Nai, 2001); Tác gia kịch nói và kịch thơ
(nghiên cứu- phê bình, Nxb Sân khấu, 2003); Gia Định tam gia
(biên dịch chú giải, Nxb Đồng Nai, 2003).
Năm 1961, Hoài Anh được
nhận Giải thưởng của Hội Nghệ sỹ sân khấu Việt Nam cho tác phẩm kịch Xe pháo
mã. Giải thưởng Văn học Thiếu nhi 1981-1983 của Hội nhà văn Việt Nam
cho truyện lịch sử Đuốc lá dừa. Tặng thưởng lý luận phê bình 2002-2003 của
Hội nhà văn Việt Nam cho tác phẩm Chân dung văn học (hơn 1000
trang). Giải A về nghiên cứu phê bình 2003 của Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam
cho tác phẩm Tác gia kịch nói và kịch thơ.
Tôi đọc thơ Hoài
Anh in trong tập Gió vào trận bão thấy tứ thơ của ông lạ, ngôn từ giàu
hình ảnh nhưng bình dị, cách diễn đạt - cho dù về những vấn đề hiện đại- vẫn
mang âm hưởng dân gian. Ông viết về những người trai Hà Nội bỏ lại tất cả để đi
kháng chiến, lao vào đạn bom khói lửa, quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh, mà nhẹ
tựa lông hồng:
Một người bạn tôi gặp
trong đêm ấy
Ra phố mua một bao thuốc
lá
Chín năm sau anh mới trở
về nhà
Ta mang ba mươi sáu phố
phường đi chiến đấu
Chín năm rừng lòng vẫn Thủ
đô
Nhớ ngày Thủ đô kháng chiến
Hoài Anh yêu Hà nội, suốt
đời hướng về Hà Nội. Ông nói hộ khát vọng của biết bao nhiêu người muốn vươn tới
những tầm cao, vươn tới hạnh phúc:
Làn mây trắng nhắc cánh
buồm lồng lộng
Một con tem cũng gợi cả
chân trời
Ôi bóng dừa và tiếng sóng
Lòng như tàu muốn vượt cạn
ra khơi
Thơ tình của Hoài Anh có
nét riêng, khá đặc sắc. Ông cảm xúc trước cảnh hai người yêu nhau tâm sự ở đâu
đó trong vườn hoa, người không thấy, chỉ thấy hai chiếc xe đạp dựa vào nhau:
Tiếng gì sột soạt trong
khe lá
Ước mơ vỗ cánh bay trên đầu…
Nắng ôm lưng cây nhảy giữa
vườn hoa
Gió khóac tay lá dạo trên
mặt đất
Không biết người ngồi đâu
khuất…
Tình ca
Càng lớn tuổi, thơ tình của
Hoài Anh càng đằm thắm, da diết:
Hồn xin làm đóa dạ lan
Lặng thầm dấu mặt trong
làn hương bay
Dạ lan
Bài Cầu thang,
Hoài Anh viết:
Cầu thang nhà em
Lên rất khó, xuống rất dễ
Nhưng với anh
Lên rất dễ, xuống rất khó
Lên: Lồng ngực lao về
phía trước
Xuống: Trái tim rớt lại đằng
sau.
Viết về tình yêu, sự si
mê, về nỗi đau mất mát như thế thì thật ngộ nghĩnh, độc đáo và sâu sắc! Cầu
thang của Hoài Anh viết từ những năm đất nước còn chìm đắm trong nỗi khốn
khó tứ bề của cơ chế hành chính quan liêu bao cấp. Giữa Sài Gòn hòn ngọc Viễn
đông mà thiếu gạo ăn, nhà văn viết trong ánh đèn dầu! Các chung cư cao tầng
bị cúp điện, thang máy ngưng hoạt động, người ta phải leo thang bộ mà lên, khi
gặp người yêu, trái tim đập gấp như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực! Đọc Cầu
thang, hình ảnh lồng ngực lao lên phía trước, trái tim rớt lại đằng sau…
tôi chợt nhớ đến bài thơ thất tình, mà tôi nghĩ là hay nhất trong các bài thơ
thất tình, của Chế Lan Viên:
Người mang lại ái tình
không ở cùng tôi nữa
Nhưng hương em còn quấn mỗi
câu thơ
Trời xanh của sông Hàn
nay đã vỡ
Mỗi câu thơ là một mảnh
trời xưa!
Những mảnh trời xanh (Toàn tập Chế Lan Viên, NXB Văn học, 2004).
II-
Hoài Anh nói: “Thể loại mà tôi thích nhất là thơ… Thể loại tôi thích thứ hai là
tiểu thuyết và truyện Lịch sử”. Từ năm 2004 trở về trước, Hoài Anh sống cô độc
trong căn phòng ở tít lầu 6, chung cư 190 Nam Kỳ Khởi nghĩa. Ông ăn uống kham
khổ, được chăng hay chớ. Ông quá say mê viết lách cho nên nơi ở khá luộm thuộm,
sách vở, tài liệu chồng chất… Một lần đến chơi, tôi hỏi ông về cuốn Đuốc
lá dừa. Đây là tác phẩm ông viết tại nhà tôi. Lúc đó tôi có một mình, được
cấp hai phòng gần sáu chục mét vuông ở lầu 8, chung cư 727 Trần Hưng Đạo, Quận
5 (trước 1975 gọi là President). Năm 1980, khi vợ chồng ông cơm không lành
canh không ngọt, ông phải ôm máy đánh chữ (Hoài Anh chỉ viết bằng máy chữ,
đến nay vẫn không biết dùng computer) chạy lên President tá túc tại nhà bạn bè.
Ông lên đó được vài ngày thì chuyển sang trụ lại ở nhà tôi gần một tháng. Ban
ngày tôi đi làm, ông ở nhà gõ máy chữ. Chiều, tôi về, ông bắt đầu nói. Ông
không có nhu cầu gì ngoài việc được nói và lắng nghe ông nói! Ông cứ nói trong
khi tôi vừa nấu cơm, giặt giũ, lau nhà… Lúc ăn, ông nói hăng hơn. Thậm chí, khi
tôi vào toilet, ông đứng ngoài nói chõ vào qua cánh cửa. Với Hoài Anh, nói tức
là đang sáng tác. Ông nói từ chương đầu tiên đến chương cuối cùng là gần một
tháng. Kém một ngày là một tháng. Hôm ông đánh vô máy xong trang bản thảo cuối
cùng của Đuốc lá dừa, đưa cho tôi đọc, giọng rưng rưng: Tôi vừa làm
xong cái việc ghi lại những điều đã thôi thúc trong tim, cũng là những điều đã
nói cho ông nghe suốt bốn tuần qua!
Về Đuốc lá dừa, Hoài Anh kể rằng năm 1981, sau khi viết xong ở President, ông đưa cho người của
một nhà xuất bản. Mấy tháng sau, anh ta trả lời là không may bị kẻ cắp lấy mất
túi xách, trong đó có bản thảo Đuốc lá dừa! Hoài Anh chết lặng, vì không
còn bản lưu. Thời đó giấy hiếm lắm. Đánh máy mà Hoài Anh không có tiền mua giấy,
chỉ đánh có một bản. Thế là đành phải viết lại. May mà ông có trí nhớ hơi bị
siêu phàm, cho nên chỉ trong hai tuần lễ, ông đánh máy xong tiểu thuyết Đuốc
lá dừa, để rồi được Nxb Măng Non và sau là Nxb Trẻ in nhiều lần: 1981,
1994, 1995; Nxb Kim Đồng in năm 2002. Đuốc lá dừa được Hội Nhà văn Việt
Nam trao Giải thưởng văn học viết cho thiếu nhi 1981-1983. Tác phẩm cũng long
đong y hệt như tác giả, nhưng may mà… tiền hung hậu cát!
Tôi hỏi ông đã viết bao
nhiêu tác phẩm về đề tài lịch sử? Hoài Anh chỉ vào đống bản thảo đầy bụi ở gầm
giường. Tôi moi ra hơn hai chục bản thảo, có cái in nhiều lần, và nhiều bản thảo
viết lâu rồi, giấy đánh máy đã ố vàng nhưng chưa hề xuất bản. Tôi ngỏ ý tuyển
chọn để xuất bản Truyển tập truyện lịch sử. Ông vui vẻ nói: Thế là Châu về Hợp
phố rồi!
Ngoại trừ nhu cầu được nói
trước khi đánh máy chữ, Hoài Anh là người sống khiêm nhường và lặng thầm!
Trong cuộc đời lao động đầy gian truân, khổ ải, ông luôn có ý thức không bao giờ
lặp lại, luôn tự làm mới mình, một cách lặng lẽ, y hệt như ông đã và đang lặng
lẽ đi bộ mỗi khi cần di chuyển. Đời sống hàng ngày thì thế, nhưng văn chương của
ông, số phận những nhân vật trong tiểu thuyết và truyện lịch sử của ông thì
không lặng lẽ chút nào! Nó năng động, hiển hiện cứ y như là cuộc đời thực trong
lịch sử đầy bão táp, lửa đạn máu và nước mắt của dân tộc!
Tuyển tập truyện lịch sử
của Hoài Anh gồm mười sáu tựa sách, trong đó có ba tập truyện, còn lại là tiểu
thuyết1:
1- MÊ LINH TỤ NGHĨA
Tác giả miêu tả cuộc đời
đầy ngang trái éo le của những phụ nữ tài sắc, không chịu khuất phục trước quân
xâm lược nhà Hán, đã tụ nghĩa ở Mê Linh, rửa thù nhà đền nợ nước. Hoài
Anh tái hiện hiện thực và thế thái nhân tình những năm đầu thế kỷ thứ Nhất của
nước ta. Tác giả khắc họa thân phận những người phụ nữ như Phương Dung, Thiều
Hoa, Thiên Thanh (sau là Thánh Thiên), Thục Nương (sau là Bát Nàn), Lê Chân,
Đào Kỳ, Đông Bảng… cùng các nghĩa sỹ khác, dưới ách đô hộ nhà Hán trước khi đến
Mê Linh tụ nghĩa với nàng Chắc. Nàng Chắc và em là nàng Nhì, có cha là Hùng Định,
lạc tướng Mê Linh. Hùng Định bị tên thái thú Tích Quang ép buộc phải bắt dân Lạc
Việt tuân theo phong tục, thể chế nhà Hán. Hùng Định không chịu, cuối cùng sinh
bệnh, qua đời. Chồng nàng Chắc là Thi Sách, lạc tướng Chu Diên, khuyên thái thú
Tô Định không nên áp bức bóc lột nặng nề dân Lạc Việt. Thi Sách bị Tô Định giết.
Thù nhà, nợ nước, nàng Chắc, nàng Nhì phất cờ khởi nghĩa ở Mê Linh, được nghĩa
sỹ và dân chúng bốn phương hưởng ứng đã lật đổ chế độ đô hộ của nhà Hán, giành
lại nền tự chủ cho đất nước.
Viết về Hai Bà Trưng,
Hoài Anh không tùy tiện hư cấu mà dựa vào thần tích các làng thờ Hai Bà Trưng,
các nữ tướng của Hai Bà. Trên cơ sở đó tái hiện bộ mặt lịch sử thời kỳ đầu Công
nguyên. Tác giả nghiên cứu, đối chiếu lịch sử Việt Nam, lịch sử Trung Quốc v những
thành tựu khảo cổ học về thời kỳ Hùng Vương. Ơng cịn tham khảo cơng trình nghin
cứu sử học VN của học giả Mỹ: Stephen O’ Harrow. Hoài Anh tung ra những chi tiết
sinh động về sinh hoạt, phong tục, tập quán tín ngưỡng tinh thần thời Hai Bà
Trưng, nêu bật sự đối tỷ giữa văn minh Lạc Việt và văn minh Hán. Tc giả lên án
mưu đồ đồng hóa dân tộc Lạc Việt để mở đường bành trướng xuống các nước phương
Nam của đế chế nhà Hán, tiêu biểu là là nhân vật Hán Quang Vũ.
Núi Nghĩa Lĩnh, nơi có đền
thờ và mộ Vua Hùng. Theo truyền thuyết, 99 con voi quay đầu về phương Nam, chỉ
có một con quay về phương Bắc. Vua Hùng rút gươm chém đầu con voi bất nghĩa đó.
Di tích là ngọn Bất Nghĩa Sơn bị sạt mất một gĩc. Nhân dân ta đời đời trung
thành với đất nước, kẻ nào phản bội Tổ quốc sẽ bị trừng trị đích đáng. Về nghệ
thuật, tc giả học tập lối viết truyện của Walter Scott (Anh), Alexandre Dumas
cha (Pháp) và Kim Dung (Trung Quốc) để tăng thêm tính hấp dẫn cho tiểu thuyết lịch
sử. Tác giả tránh dùng những chi tiết huyền hoặc, phi lý. Ông luôn tôn trọng cứ
liệu lịch sử.
2- TẤM LONG BÀO
Dương Vân Nga là cháu, gọi
Dương Như Ngọc - vợ Ngô Quyền bằng cô ruột, được Ngô Quyền nuôi ở trong cung.
Ngô Quyền mất, em vợ là Dương Tam Kha cướp ngôi của cháu là Xương Ngập. Ngô
Xương Văn trừ được Dương Tam Kha, lên ngôi vua là Nam Tấn Vương. Nam Tấn Vương
đem quân đi đánh Đinh Bộ Lĩnh. Thấy Bộ Lĩnh là người có chính nghĩa, vì dân vì
nước, DươngVân Nga ủng hộ Đinh Bộ Lĩnh nên bị Nam Tấn Vương giam vào lãnh cung.
Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong các sứ quân, thống nhất đất nước, lên làm vua, lập Dương
Vân Nga làm hoàng hậu. Nhà Tống chỉ phong Đinh Bộ Lĩnh là Giao Chỉ Quận vương.
Dương Vân Nga đã vận động dân chúng may tấm long bào cho Đinh Bộ Lĩnh bằng tơ lụa
dệt trong nước. Khi Đinh Bộ Lĩnh bị giết, con nhỏ là Đinh Tuệ lên nối ngôi.
Quân Tống sang xâm lược nước ta. Biết Thập đạo tướng quân Lê Hoàn là người có đủ
tài lãnh đạo cuộc kháng chiến chống xâm lược, Dương Vân Nga đã khoác tấm long
bào lên mình Lê Hoàn để ông ra chiến trường đánh giặc cứu nước.
Tác giả khéo tay khi viết
về Đinh Bộ Lĩnh và Lê Hoàn, đã thông qua nhân vật xuyên suốt lịch sử thời
đại này là Thái hậu Dương Vân Nga. Bà Thái hậu hiểu được tình thế mất còn của
dân tộc, nguyện vọng dân chúng cần một người tài năng, trí tuệ hơn người để
lãnh đạo cuộc kháng chiến. Vì thế bà đã chủ động khoác áo long bào (áo rồng),
biểu tượng của nhà vua, lên mình Lê Hoàn. Bào rồng cũng là áo trận. Dương Vân
Nga đã thay mặt toàn dân trao sứ mệnh chống giặc cứu nước cho người hiền tài.
Tác phẩm góp phần minh định
về nhân vật Nguyễn Bặc không hề dính líu gì đến quân xâm lược Tống. Nguyễn Bặc
chỉ vì trung nghĩa với triều Đinh nên chống lại Lê Hoàn. Đây chỉ là mâu thuẫn nội
bộ, không phải là mâu thuẫn ta-địch. Lê Hoàn đánh dẹp Nguyễn Bặc nhưng vẫn dùng
con trai Bặc là Nguyễn Đê làm tướng. Sau, Nguyễn Đê trở thành một vị tướng quan
trọng ngang với Lý Công Uẩn.
3- NHƯ NGUYỆT
Ỷ Lan là một thôn nữ hái
dâu, được vua Thần Vũ, tức Lý Thánh Tông đưa về cung, phong làm Nguyên Phi.
Nàng đã dốc lòng trị nước an dân. Vua Thần Vũ mất, con là Càn Đức lên nối
ngôi còn nhỏ dại. Hoàng hậu Thượng Dương được Thái sư Lý Đạo Thành ủng hộ, tôn
làm Nhiếp chính. Thượng Dương nghe lời xúi giục của bọn tay sai gián điệp nhà Tống,
sai người dâng biểu xin thần phục nhà Tống. Phò mã Thân Cảnh Phúc, chồng của
công chúa Động Thiên, trấn ở biên giới, bắt được người mang biểu sang nhà Tống,
đem nộp cho Lý Thường Kiệt. Lý Thường Kiệt cùng các đại thần tâu vua. Vua bắt
Thượng Dương giam lại, giáng chức Lý Đạo Thành, đầy đi Nghệ An; tôn Ỷ Lan lên
làm Nhiếp chính, tức Linh Nhân Hoàng thái hậu. Lý Thường Kiệt dẹp bỏ hiềm
riêng, đã xin Linh Nhân cho đón Lý Đạo Thành về kinh lo việc nội trị cho ông
yên lòng đi đánh quân Tống xâm lược. Sau khi chiến thắng ngoại xâm, âm mưu của
Thượng Dương vu cáo hãm hại Ỷ Lan được công chúa Động Thiên tố giác. Mọi chuyện
mờ ám xung quanh cái chết của vua Thần Vũ được sáng tỏ.
Hoài Anh xây dựng thành
công nhân vật Lý Thường Kiệt, anh hùng dân tộc. Xuất phát từ tư tưởng Tam giáo
đồng tôn, Lý Thường Kiệt chủ trương đoàn kết toàn dân để tạo sức mạnh chống ngoại
xâm. Lý Thường Kiệt sử dụng những người có chính kiến khác như Lý Đạo Thành và
trọng dụng con trai Lý Đạo Thành là Lý Kế Nguyên. Hình ảnh Ỷ Lan thật đẹp. Như
Nguyệt tượng trưng cho tấm lòng của Ỷ Lan với Lý Thánh Tông. Đây là sự sắt son
chung thủy, nhưng không tiêu cực như chuyện cũ trong thơ Đường xưa:
Tự quân chi xuất hỹ
Bất phục lí tàn ki
Tư quân như
nguyệt mãn
Dạ dạ giảm thanh huy
Thơ của Trương Cửu Linh,
đời Đường
Từ chàng cất bước ra đi
Việc canh cửi chẳng thiết
gì mó tay
Nhớ chàng như mặt trăng đầy
Đêm đêm vầng sáng hao gầy
đêm đêm
Ngơ Tất Tố dịch
Chú thích:
1. Tuyển
tập Truyện lịch sử của Hoài Anh lẽ ra được in thành 2 tập khổ lớn: 16 x 24
cm, mỗi tập 1000 trang. Nhưng, để phù hợp túi tiền của bạn đọc, nhất là giới trẻ,
chúng tôi in thành 16 quyển, mỗi quyển đều in Lời tựa có tóm tắt nội
dung của những tác phẩm trong toàn tập. Bạn đọc có thể mua một vài quyển hoặc
mua trọn bộ, tùy ý.
Sau khi Lý Thánh Tông
băng, Ỷ Lan vẫn lo đảm đương việc nước như khi chồng còn sống. Như Nguyệt
cũng là tên con sông, phòng tuyến chống quân Tống. Bài Nam quốc sơn hà Nam đế
cư của Lý Thường Kiệt đã được ông từ coi đền thờ Trương Hống, Trương Hát
ngâm lên trong đêm để động viên quân sỹ. Thời đó, mọi người tin là thơ của thần
linh, ý chí của thần linh! Từ đó tăng thêm lòng tin tưởng, dốc lòng dốc sức
tiêu diệt quân thù.
4- HƯNG ĐẠO VƯƠNG VÀ NHỮNG
TRUYỆN KHÁC
Quân Nguyên sang đánh nước
ta lần thứ hai, thấy thế địch mạnh, Hưng Đạo Vương rút quân về Vạn Kiếp củng cố
lực lượng. Giặc tiến đánh Vạn Kiếp, Hưng Đạo Vương lại đưa Thái Thượng hoàng và
vua Trùng Hưng (tức Nhân Tông) rút về Thanh Hoa. Tại Thanh Hoa, Hưng Đạo Vương
đứng hầu hai vua thường mang cây gậy đầu bịt mũi sắt nhọn để tiện leo núi. Thấy
có người nghi ngờ là Hưng Đạo Vương có thể hại vua để trả mối thù của cha là Trần
Liễu, giành lại ngôi vua về tay ngành trưởng, Hưng Đạo Vương đã rút mũi sắt nhọn
để dẹp mối nghi ngờ. Việc làm đó cổ vũ mọi người, dồn tất cả ý chí và sức lực
vào tiêu diệt quân giặc. Hưng Đạo Vương tổ chức phản công giải phóng kinh đô
Thăng Long, đuổi sạch quân xâm lược, non sông vững tựa âu vàng.
Sau truyện Hưng Đạo Vương
là các truyện khác, khắc họa sinh động những anh hùng dân tộc, danh nhân đất Việt:
Phùng Hưng, Nguyễn Thuyên, Thái Thuận, Lê Thánh Tông, Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Cầu,
Lê Hữu Trác, Nguyễn Du, Hoàng Diệu, Cao Thắng, Quản Hớn, Đội Nhân (Hà Thành đầu
độc)… Cuối cùng là truyện Phố Sử viết về 12 ngày đêm chiến thắng B 52 của
đế quốc Mỹ trên bầu trời Hà Nội. Hoài Anh tỏ ra rất lành nghề khi viết tiểu
thuyết, sắc sảo khi làm truyện ngắn. Tác giả khắc họa tính cách của từng nhân vật
tập trung vào những khoảnh khắc của lịch sử mà nhân vật phải lựa chọn cách suy
nghĩ, hành động để trở thành người chính nghĩa, hữu ích cho dân tộc, có công với
dân với nước. Ông khai triển chất liệu sử thi, chất thơ, chất triết lý. Hình ảnh
dòng sông Lục Đầu đầy nghĩa biểu trưng. Sáu con sông gặp nhau tại Vạn Kiếp,
thái ấp của Trần Hưng Đạo, là nơi đầu gió, đương đầu với sức mạnh của
quân xâm lược từ phương Bắc tràn tới. Như câu tục ngữ: Có cứng mới đứng đầu
gió. Trong tập truyện này còn những truyện về danh nhân khác là tấm gương
phấn đấu, tìm tòi phát minh như Cao Thắng chế vũ khí chống Pháp, có công mài
sắt có ngày nên kim.
Thời Trần là thời đại
oanh liệt của lịch sử nước ta. Vì sao Hoài Anh không viết tiểu thuyết về đời Trần?
Đời Trần, người trong họ lấy lẫn nhau, nay tái hiện thời ấy, ắt không thể né
tránh vấn đề luân lý! Tác giả cho rằng rất khó thể hiện trong tiểu thuyết nhũng
nhân vật như: Trần Thị Dung là chị con nhà bác lấy em là Trần Thủ Độ. Trần Hưng
Đạo lấy Thiên Thành công chúa là cháu lấy cô ruột. Trinh quận chúa con gái Trần
Hưng Đạo lấy Trần Nhân Tông là chị con nhà bác lấy em. Trần Thủ Độ bắt Trần Cảnh
phải lấy Thuận Thiên công chúa khi đó đã có mang với Trần Liễu, đẻ ra con là Trần
Quốc Khang, nhưng sau đó lại không được lập làm vua mà lập con ruột là Trần Hoảng
(tức Trần Thánh Tông). Sau này con Trần Quốc Khang là Trần Kiện đã theo giặc
Nguyên. Trần Ích Tắc, con thứ tư Trần Cảnh cũng đi theo giặc Nguyên (có lẽ vì
tranh giành ngôi vua). Mẹ Trần Hưng Đạo là ai, chính sử cũng không chép! Trong
khi đó nhà Trần không sử dụng Nguyễn Phi Khanh chỉ vì Phi Khanh lấy con gái
hoàng tộc, con gái Trần Nguyên Đán. Hồ Quý Ly lập Hồ Hán Thương mà không lập Hồ
Nguyên Trừng chỉ vì Hồ Hán Thương là cháu ngoại của vua Trần… Những chuyện thật
của lịch sử như thế đều rất khó viết. Bởi khi viết tiểu thuyết lịch sử, dù có
hư cấu thế nào chăng nữa thì cũng phải trung thành với sự thật lịch sử chứ
không thể xuyên tạc lịch sử!
5- NGỰA ÔNG ĐÃ VỀ
Tác phẩm rất hấp dẫn, gồm
những mẩu truyện về Lê Lợi từ khi khởi nghĩa ở Lam Sơn, tạm rút về Chí Linh,
cho đến khi phát triển vào Nghệ An rồi đem quân ra Bắc, dựng trại ở bến Bồ Đề,
đánh thành Đông Quan, được nhân dân hưởng ứng. “Nhong nhong ngựa Ông đã về. Cắt
cỏ Bồ Đề cho ngựa Ông ăn”. Nhờ Nguyễn Trãi giúp mưu, đánh vào lòng người, và chặn
đánh viện binh của giặc kéo sang, cuối cùng giải phóng Đông Quan (Thăng Long):
“Non sông muôn dặm lấy lại, Chợ búa Đông Đô chẳng thay”, đuổi quân Minh về nước,
“rửa sạch nỗi hổ thẹn nghìn thu. Mang lại nền thái bình muôn thuở”. Cũng giống
như Hưng Đạo Vương, đưa Lê Lợi vào tiểu thuyết sẽ gặp rất nhiều vấn đề lịch sử
rất khó xử lý! Còn nhớ sau khi tác phẩm Ngựa Ông đã về ra đời, năm 1979
có người chê Hoài Anh: Tại sao nhân vật Lê Lợi hay như vậy, thời Khởi nghĩa Lam
Sơn hào hùng như vậy mà không viết tiểu thuyết, lại đi viết mẩu chuyện ngắn?
Chê như thế là chưa hiểu hết nghề viết tiểu thuyết, là chưa cận nhân tình! Lê Lợi
là anh hùng dân tộc, là nhân vật lịch sử quá nổi tiếng, không thể tùy tiện hư cấu.
Ông có những mối quan hệ phức tạp. Thí dụ như mối quan hệ của ông với ba bà vợ,
với hai con Tư Tề và Nguyên Long, không chỉ phức tạp mà nhiều khi mang màu sắc
huyền thoại: Việc bà Phạm Thị Trần bị ném xuống sông dâng cho Thần Sông. Mối
quan hệ của Lê Lợi với những người khai quốc công thần như Nguyễn Trãi, Trần
Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo, đầy bi kịch, cũng không dễ giải thích và tái hiện.
Hoài Anh thật khôn ngoan chọn phương thức viết những mẩu chuyện xung quanh nhân
vật Lê Lợi. Theo cách này, ông có dư đất dụng võ! Mỗi chuyện trong Ngựa Ông
đã về giống như một truyện ngắn mini, có thể độc lập, nhưng đứng kế
tiếp nhau thì thành một tập truyện liên hoàn. Xưa, M. Gorki viết Những mẩu
chuyện nước Ý cũng theo phương cách này.
6- ĐẤT THANG MỘC I: CHÚA
CHỔM
Công cuộc trung hưng nhà
Lê được thể hiện qua hình ảnh tượng trưng: Đất thang mộc. Nghĩa đen là đất tắm
gội của vua khi tế trời đất, thần linh, xã tắc và tổ tiên. Nghĩa bóng là nơi
phát tích của một triều đại. Đất phát tích của nhà Lê là Lam Sơn, của Chúa Trịnh:
Sóc Sơn, của Chúa Nguyễn: Gia Miêu, đều thuộc tỉnh Thanh Hóa. Thanh Hóa được
coi là đất Thang mộc, cũng là hậu bị chiến lược của quân đội ta. Tiểu thuyết Đất
Thang Mộc chia làm hai phần:
Phần I, viết về Chúa Chổm,
tức vua Lê Trang Tông. Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê. Trung thần nhà Lê là Hữu
điện tiền đô chỉ huy sứ An Thành hầu Nguyễn Kim lánh sang Ai Lao dấy binh khôi
phục nhà Lê. Ông tìm con cháu nhà Lê là Lê Ninh, tức Chúa Chổm, con vua Chiêu
Tông, về lập làm vua, tức vua Nguyên Hòa, sau là Lê Trang Tông. Nguyễn Kim tiến
hành công cuộc diệt Mạc phù Lê, nêu rõ chính thống. Được Trịnh Kiểm, Vũ Sư Thước
và các tướng giúp đỡ, Nguyễn Kim đem quân về đóng ở Thanh Hoa, đánh nhau với
quân Mạc. Khi tiến quân ra Yên Mô (nay thuộc Ninh Bình), Nguyễn Kim bị hàng tướng
Mạc là Dương Chấp Nhất đánh thuốc độc chết. Dù bị Trịnh Kiểm nghi ngờ, chèn ép,
Vũ Sư Thước vẫn ủng hộ Trịnh Kiểm lên làm người đứng đầu quân đội, đồng lòng
phù Lê diệt Mạc.
7- ĐẤT THANG MỘC II: SỨ MỆNH
PHÙ LÊ
Phần II của Đất thang
mộc mang tên: Sứ mệnh phù Lê. Sau khi Nguyễn Kim, Lê Trang Tông qua
đời, những người còn lại vẫn kiên trì sự nghiệp diệt Mạc phù Lê, trung hưng nhà
Lê. Vua Nguyên Hòa mất, con lên nối ngôi là vua Thuận Bình, sau là Lê Trung
Tông. Thuận Bình mất sớm, Trịnh Kiểm lập Duy Bang, dòng dõi Lê Trừ, anh Lê Thái
Tổ lên làm vua, tức là vua Chính Trị, sau là Lê Anh Tông. Trịnh Kiểm mất, con
là Trịnh Tùng lên thay, lại giết vua Chính Trị, lập vua Gia Thái lên ngôi, sau
là Lê Thế Tông. Trịnh Tùng mang quân về Thăng Long diệt được nhà Mạc. Vũ Sư Thước
hy sinh nhưng con là Vũ Trần Phúc vẫn đi tiếp con đường của cha hoàn thành sự
nghiệp phù Lê. Mẹ Vũ Trần Phúc là công chúa Ngọc Lan, con gái Mạc Đăng Doanh,
vì cứu Vũ Sư Thước nên bị vua Mạc khoét mắt, phải đi làm nghề hát rong nuôi
thân, cuối cùng vào núi Yên Tử trút xác. Vũ Trần Phúc có ý định theo Nguyễn
Hoàng vào mở mang vùng đất mới phía Nam…
Những tác phẩm viết theo
đề tài phế lập trong văn học ta đã xuất hiện từ những năm đầu thế kỷ trước. Thế
nhưng những tác phẩm thời đó theo kết cấu chương hồi, thuật chuyện là chính,
tâm trạng nhân vật thường rất sơ lược, tác giả tùy tiện khi hư cấu, khi sử dụng
sử liệu. Đọc tiểu thuyết Đất Thang mộc mới thấy Hoài Anh rất tài hoa
trong việc miêu tả và xử lý những tình huống, sự kiện lịch sử.
8- LỜI THỀ LỬA
Thời kỳ vua Lê chúa Trịnh có lẽ là thời bi hài nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam buổi thoái
trào. Họ Trịnh chuyên quyền ngày càng hiếp bức vua Lê. Vua Lê chỉ còn là bù
nhìn. Đến đời Trịnh Giang, lại càng lộng hành, bỏ vua này lập vua khác. Trịnh
Giang già tay bóc lột nhân dân, ăn chơi xa xỉ, xây cất nhiều cung quán chùa chiền
phủ đệ khắp nơi, bắt dân chúng phục dịch vất vả. Hoàng tử Lê Duy Mật, con vua Dụ
Tông đứng lên phát động cuộc khởi nghĩa nông dân ở Sơn Tây, sau đó rút về Thanh
Hoa, lập căn cứ ở Trấn Ninh chống nhau với Trịnh ròng rã suốt ba mươi năm. Cuối
cùng, bị con rể là Lại Thế Thiều phản bội, mở cửa cho quân Trịnh lọt vào thành,
nghĩa quân tan vỡ. Lê Duy Mật nhảy vào lửa tự thiêu để vẹn lời thề với dân với
nước.
Trấn Ninh cũng là căn cứ đầu tiên của Nguyễn Kim khi khởi nghĩa diệt Mạc
phù Lê. Trấn Ninh giáp Lào. Những nghĩa sỹ Việt Nam đã được nhân dân Lào ủng hộ. Tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước Lào Việt có từ lâu đời. Hoài Anh đã nhấn mạnh tính nhân dân trong cuộc khởi nghĩa của Lê Duy Mật. Duy Mật không chỉ vì quyền lợi hoàng tộc mà còn cứu vớt nhân dân khỏi sự áp bức bóc lột tàn bạo của chính quyền Trịnh Giang.
9- MƯU SĨ CỦA QUANG TRUNG: TRẦN VĂN KỶ
Tiểu thuyết có nhân vật
chính là Trần Văn Kỷ, nhưng tác
phẩm đã làm sống lại cả
một thời đại lẫy lừng trong lịch sử
dân tộc: Thời đại Quang Trung. Kỷ là nho sĩ ở Thuận Hóa, từ chối không ra thi với
chúa Nguyễn. Khi chúa Trịnh mang quân vào đánh Thuận Hóa, Kỷ cho rằng chúa Trịnh
khá hơn chúa Nguyễn nên ra thi với chúa Trịnh, đỗ Giải nguyên. Khi ra Thăng
Long chuẩn bị dự kỳ thi Hội, Kỷ mới hiểu ra chúa Trịnh cũng áp bức bóc lột dân
chẳng khác gì chúa Nguyễn nên đã hưởng ứng phong trào nghĩa quân Tây Sơn diệt cả
Nguyễn và Trịnh. Nguyễn Huệ phong Kỷ làm Trung thư phụng chính Kỷ thiện hầu. Kỷ
đã tiến cử cho Nguyễn Huệ những nhân tài Bắc Hà như: Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thiếp…
Sau đó lại giúp mưu cho Quang Trung đánh quân Thanh xâm lược. Sau ngày đại thắng,
Trần Văn Kỷ, Ngô Thì Nhậm… đã giúp Quang Trung trong việc xây dựng lại đất nước
như lời chiếu: “Nay Trẫm cùng dân đổi mới, đưa trăm họ lên đài xuân”…
Cũng như Trần Hưng Đạo,
Lê Lợi, nhân vật Nguyễn Huệ rất khó đưa vào tiểu thuyết lịch sử bởi nhiều mối
quan hệ phức tạp: Quan hệ của Nguyễn Huệ với Nguyễn Nhạc khi vợ Nguyễn Huệ bị
Nhạc thông dâm, để rồi anh em ruột mang quân đánh giết nhau! Mối quan hệ của
Nguyễn Huệ với Bùi Đắc Tuyên là em trai bà vợ cả họ Phạm, mẹ của Nguyễn Quang
Toản. Mối quan hệ của ông với Nguyễn Quang Thùy, con bà vợ lẽ, không được lập
làm Thái tử mặc dù lớn tuổi hơn Toản và có tài hơn. Mối quan hệ với Ngọc Hân và
các con bà; Hay là việc ông cầu hôn công chúa con vua Càn Long… Có phải tác giả
né tránh những chuyện phức tạp, uẩn khúc trong cuộc đời thật của các danh nhân
để giữ vẻ đẹp muôn đời cho các anh hùng dân tộc đã trở thành thần tượng chăng?
Tác giả thông minh khi chọn
một sỹ phu Nam hà là Trần Văn Kỷ làm nhân vật chính. Trần Văn Kỷ có quan hệ với
các sỹ phu Bắc hà như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Đoàn Nguyễn Tuấn, Ninh Tốn,
Nguyễn Thiếp… Qua đó Hoài Anh khéo thể hiện sự anh minh, biết dùng nhân tài của
Nguyễn Huệ, cũng như kế hoạch hành binh thần tốc của ông. Tác phẩm khắc họa
thành công nhiều gương mặt không phải ai cũng đã biết là những tướng lĩnh quê
Đàng trong, đặc biệt là đất võ Bình Định.
10- VUA MINH MẠNG
Có một thời kỳ, khi viết
sử và giảng sử, chúng ta đánh giá về Nhà Nguyễn chưa công bằng, chưa khách
quan, khoa học. Hoài Anh trong tác phẩm này đề cao vua Minh Mạng là người
tư chất thông minh, hiếu học, ham hiểu biết. Nhà vua rất quan tâm học hành,
khoa cử, tuyển chọn nhân tài. Trong việc dùng người, Minh Mạng đặc biệt chú ý đến
học thức. Ngay sau khi lên ngôi, nhà vua củng cố và hoàn thiện bộ máy quản lý đất
nước. Năm Tân Mão, 1831, Minh Mạng tiến hành cải cách hành chính trên quy mô lớn,
chia cả nước làm ba mươi mốt tỉnh. Từ đây, tỉnh là đơn vị hành chính thống nhất
trong cả nước, có cương vực và địa hình khá hợp lý.
Minh Mạng thiết lập được
chế độ trung ương tập quyền ở Việt Nam, hạn chế quyền hành các thế lực địa
phương. Thời Minh Mạng, đất nước ta rộng nhất. Các nước Ai Lao, Chân Lạp đều
quy phục. Người Xiêm cũng không dám gây hấn. Các thể chế luật pháp, được xây dựng
quy mô. Có thể gọi Minh Mạng là kiến trúc sư của nước Đại Nam, tượng trưng cho
chủ quyền dân tộc và sự toàn vẹn lãnh thổ. Hoài Anh dùng hình tượng Cửu đỉnh để
nói lên thế vững mạnh của nước ta thời đó. Tác phẩm thể hiện xung khắc giữa tư
tưởng pháp trị và tư tưởng nhân đạo; ca ngợi những nhân vật ủng hộ đường lối
chính sách của Minh Mạng như Trịnh Hoài Đức, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Tri
Phương; phê phán những nhân vật chống lại chính sách đó như Lê Chất… Riêng với
Lê Văn Duyệt, tác giả có sự đánh giá đúng mức, sức thuyết phục cao.
Tiểu thuyết Vua Minh Mạng
vạch rõ âm mưu của vua Louis XVIII, De Richelieu… sử dụng Chaigneau và các thừa
sai, linh mục Gia tô giáo làm tay trong để xâm lược nước ta. Tác giả khai thác
những tài liệu của Pháp để làm chất liệu tiểu thuyết. Có không ít người
xưa nay đổ lỗi cho Minh Mạng vì chủ trương bế quan tỏa cảng và cấm đạo, cho nên
Pháp đánh Việt Nam! Không thể đổ lỗi như vậy. Minh Mạng vâng theo lời vua
Gia Long, cảnh giác với âm mưu xâm lược của Pháp, cảnh giác với những kẻ đội lốt
tôn giáo, chứ không chống tất cả các nước ngoài muốn giao thương, giao hảo. Bằng
chứng là Minh Mạng đã từng đồng ý tiếp sứ thần Hoa Kỳ. Thế nhưng do sứ thần Mỹ
chưa theo đúng thể thức ngoại giao của ta nên cuộc đàm phán giao thương không
thành. Lần thứ hai, sứ thần Hoa Kỳ vừa cập bến, chưa kịp mở hội nghị giao
thương thì sứ thần đột ngột lâm bệnh rồi chết. Vì thế hiệp ước thông thương với
Mỹ đã không được ký kết. Đó là một trớ trêu của lịch sử!
11- ĐUỐC LÁ DỪA
Tiểu thuyết Đuốc lá dừa
viết về Nguyễn Đình Chiểu. Qua tiểu thuyết này Hoài Anh ca ngợi tâm hồn, nghĩa
khí của người dân Nam Bộ đối diện với bọn xâm lược Pháp. Tiểu thuyết rất thành
công với những trang miêu tả về thiên nhiên và con người miệt vườn. Nguyễn Đình
Chiểu sinh ở làng Tân Thới huyện Bình Dương phủ Tân Bình tỉnh Gia Định. Năm
1843, đỗ tú tài ở Gia Định. 25 tuổi, ông ra Huế học tập chờ khoa thi Hội. Nhưng
chưa kịp thi thì được tin mẹ mất. Trên đường trở về chịu tang mẹ, vì khóc
thương và vì thời tiết nóng bức, ông bị mù. Năm 1859, Gia Định bị giặc Pháp chiếm,
nhà thơ phải về Cần Giuộc. Năm 1861, Pháp đánh chiếm Cần Giuộc, ông phải tị địa
sang Ba Tri tỉnh Bến Tre. Ông mở trường dạy học và làm thuốc, làm thơ văn kêu gọi
nhân dân đứng lên chống Pháp. Các tác phẩm hừng hực tinh thần chống Pháp của
ông như: Chạy Tây, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, văn tế và thơ điếu Trương
Định, thơ điếu Phan Tòng, Văn tế nghĩa sĩ trận vong lục tỉnh… Thực
dân Pháp và tay sai tìm mọi cách mua chuộc dụ dỗ nhưng ông dứt khoát từ chối.
Năm 1888, đau buồn vì cảnh Huế thất thủ, vua Hàm Nghi bị bắt, ông lâm bệnh trầm
trọng, qua đời ở Ba Tri. Thông qua hình tượng Nguyễn Đình Chiểu, Hoài Anh khái
quát phong trào chống Pháp của nhân dân Nam Kỳ. Cây dừa và hình ảnh ngọn đuốc
lá dừa từ Trương Định được truyền sang tay Võ Duy Dương, Nguyễn Tấn Kiều… tượng
trưng cho tinh thần xả thân chống Pháp vì độc lập Tổ quốc.
12- CHIẾN LŨY THÁP MƯỜI
Ngọn đuốc lá dừa truyền từ
tay Trương Định qua Thiên Hộ Võ Duy Dương, Đốc Binh Kiều, rồi đến Nguyễn Trung
Trực, Nguyễn Hữu Huân, Phan Ngọc Tòng, Trương Quyền, Phan Tôn, Phan Liêm, Lê Tấn
Kế rồi Phan Văn Hớn… Triều đình Huế đầu hàng giặc nhưng nhân dân Nam Kỳ đồng
lòng bất khuất. Thiên Hộ Dương lập chiến khu ở Đồng Tháp Mười, đánh cho giặc
Pháp nhiều trận thất điên bát đảo. Sau khi tên phản bội Phạm Công Khanh dẫn dường
cho Pháp đánh đồn Tiền, nghĩa quân phải tạm rút lui. Thiên hộ Dương giao binh
quyền cho đốc binh Nguyễn Tấn Kiều, tung tin là ông ra Huế xin quân cứu viện,
nhưng kỳ thực là ông đi liên lạc với các đám nghĩa quân ở khắp nơi, huấn luyện
những hàng binh Âu Phi, trong đó có người Pháp Linguet và những người lính
Tagals gồm người Angiêri, Marốc, Tuynidi… Cuối cùng ông mang đội quân chí nguyện
đó phối hợp cùng đại quân thình lình xuất hiện, đánh đồn giặc ở Cần Lố, tiêu diệt
quân Pháp và bọn tay sai phản bội, mở thông con đường tiếp tế lương thực vũ khí
cho căn cứ trung tâm Đồng Tháp. Hoài Anh là người rất yêu thiên nhiên và con
người Nam Bộ. Tiểu thuyết Chiến lũy Tháp Mười chứng tỏ điều đó.
13- RỒNG ĐÁ CHUYỂN MÌNH
Tiểu thuyết Rồng đá
chuyển mình là thiên hùng ca về cuộc chiến đấu của nhân dân Hà Nội kháng
Pháp dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Tri Phương. Đề tài Hà Nội, như Hoài Anh tâm sự
là đề tài ông thích nhất. Viết tiểu thuyết lịch sử về Hà Nội, Hoài Anh như muốn
lấy cái hào hùng của quá khứ để tiếp thêm lửa cho người đọc. Thống đốc quân vụ
Nguyễn Tri Phương là người đi đầu đánh Pháp khi tàu giặc vào đánh cửa Đà Nẵng.
Pháp đánh chiếm Gia Định, ông đã lập phòng tuyến Chí Hòa chống Pháp. Sau ông được
điều ra Hà Nội làm kinh lược Bắc Kỳ. Quân Pháp đánh thành Hà Nội, ông chỉ huy
cuộc phản công mãnh liệt gây cho Pháp nhiều thiệt hại nặng nề. Ông bị thương, bị
giặc bắt, ông xé bông băng, tuyệt thực, rồi moi ruột tự tử mà chết. Cái chết
anh hùng của ông kích thích lòng căm thù giặc tột độ của quân dân ta, trong trận
Cầu Giấy, đã giết chết tên đại úy Pháp Francis Garnier. Thông qua hình tượng
nhân vật Nguyễn Tri Phương, tác giả tái hiện khí thế chống Pháp của nhân dân Hà
Nội và Bắc Kỳ. Hình tượng con rồng đá ở điện Kính Thiên tượng trưng truyền thống
vẻ vang của dân tộc. Rồng đá đã bay lên trong khí thế chống Pháp của nhân dân
Hà Nội.
14- BÙI HỮU NGHĨA MỐI
DUYÊN VÀNG ĐÁ
Tiểu thuyết Bùi Hữu
Nghĩa mối duyên vàng đá là tấm lòng của nhà văn Hoài Anh với đất và người
Nam Bộ. Bùi Hữu Nghĩa con nhà dân chài ở Cần Thơ, sau lên Biên Hòa trọ học
trong nhà ông Nguyễn Văn Lý. Cô Nguyễn Thị Tồn, con gái ông Lý yêu Nghĩa. Nghĩa
bị bệnh phong, cô hết lòng thuốc thang chăm sóc cho Nghĩa khỏi bệnh... Nghĩa
làm tri huyện Trà Vang, bảo vệ dân người Việt gốc Miên ở vùng rạch Láng Thé, bị
bọn quan lại tỉnh Vĩnh Long bắt giam vào ngục, lại đút lót cho Thượng thư bộ
Hình ở Kinh để khép Nghĩa vào tội tử hình. Bà Tồn đã lên Kinh tỏ nỗi oan cho chồng.
Nghĩa được tha tội chết nhưng được cử đi làm Thủ ngữ đồn Vĩnh Thông để chống
dân Miên nổi loạn. Nghĩa chủ trương không tàn sát dân Miên nên khi đồn Vĩnh
Thông vỡ, Nghĩa bị dân Miên bắt, họ tha cho Nghĩa trở về quê hương.
Khi Nghĩa ở Bình Thủy thì
quân Pháp chiếm thành Vĩnh Long. Nghĩa đã cùng Phan Văn Trị dùng thơ văn kêu gọi
nhân dân đứng lên chống Pháp. Nghĩa bị Pháp bắt giam ở Khám Lớn Sài Gòn. Sau đó
chúng cho Đỗ Hữu Phương lãnh về giam lỏng ở nhà y. Thấy không thuyết phục, mua
chuộc nổi Nghĩa, chúng buộc phải trả tự do cho ông. Nghĩa lại đi khắp nơi cổ vũ
mọi người đứng lên chống Pháp, giúp mưu cho nghĩa quân rút về vùng Bảy Núi làm
căn cứ chống giặc lâu dài. Tái hiện nhân vật Bùi Hữu Nghĩa, Hoài Anh ca ngợi tầng
lớp sỹ phu Nam Kỳ đã đi đầu chống Pháp, khẳng định rằng những ai mang danh sỹ
phu mà theo giặc thì nhân dân đời đời căm ghét, nguyền rủa. Những sỹ phu yêu nước
thì sống mãi trong lòng dân. Trong tác phẩm này, nhân vật Trương Vĩnh Ký được
tác giả nhìn nhận, đánh giá đúng mức.
15- NGUYỄN THÔNG VỌNG MAI
ĐÌNH
Nguyễn Thông quê Vàm Cỏ,
Tân An, đậu cử nhân năm 1849 và làm Huấn đạo huyện Phú Phong An Giang. Khi Pháp
đánh chiếm Gia Định, ông đang làm việc tại Huế, xin tòng quân và trở lại Nam Kỳ
làm việc dưới quyền của thống đốc Tôn Thất Hiệp. Ba tỉnh miền Đông Nam kỳ bị mất,
ông ra khỏi quân đội triều đình và tị địa ở miền Tây. Tại đây, ông được cử giữ
chức Đốc học Vĩnh Long. Ba tỉnh này bị mất, ông ra Bình Thuận tị địa, lập Đồng
Châu Xã, giúp những người Nam Kỳ ở Bình Thuận và các tỉnh cực Nam Trung Kỳ làm
ăn sinh sống. Năm 1870, Nguyễn Thông làm Biện lý bộ Hình rồi Bố chánh Quảng
Ngãi. Ở đây, ông vận động nhân dân làm thủy lợi, trồng cây… Thấy ông làm được
nhiều việc có ích cho dân, bọn quan lại địa phương dèm pha, có kẻ vu cáo ông
nên ông bị cách chức, bị giam và xử đòn. Nhân dân địa phương thương mến, đứng
ra kêu oan cho ông nên ông được tha. Năm 1873, Nguyễn Thông bị bệnh, xin về nghỉ
ở một trại núi Bình Thuận, lập Thi xã cùng bạn bè ngâm vịnh. Năm 1876, ông trở
lại Huế làm Tu nghiệp Quốc tử giám. Sau đó ông đổi về Bình Thuận giữ chức Phó sứ
điển nông, kiêm Đốc học. Nguyễn Thông dựng một ngôi nhà nhỏ trên bờ sông Phan
Thiết đặt tên là Ngọa Du sào. Ông tiếp tục con đường canh tân đất nước do Phạm
Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện đề xướng. Ông lập lò vôi sò,
làm đồ gốm, tổ chức đánh cá bằng lưới rùng, buôn bán với đồng bào dân tộc ít
người, xây dựng một ngôi nhà gọi là nhà Ngư chứa dụng cụ đánh cá và làm kho chứa
cá làm mắm. Ông đang tính mở công ty buôn Liên Thành1
và mở trường Dục Thanh để mở mang dân trí thì lâm bệnh, qua đời. Chí nguyện của
ông đã được các con và đồng chí của ông thực hiện. Viết về Nguyễn Thông, Hoài
Anh khẳng định tinh thần yêu nước và xu hướng đổi mới của sỹ phu ba miền Bắc
Trung Nam ngay từ thời đó. Nhờ sáng kiến của Nguyễn Thông mà Hội buôn Liên
Thành và trường Dục Thanh ra đời. Cũng trong tiểu thuyết này, nhân vật Phan
Thanh Giản được tái hiện rất có tình có lý.
16- CHIM GỌI NẮNG
Tập này gồm nhiều truyện.
Chim gọi nắng viết về bà Nguyễn Thị Minh Khai. Minh Khai quê gốc Từ
Liêm, Hà Nội, theo gia đình vào sống ở thành Vinh, Nghệ An. (Do vậy bà đã từng
mang tên là Vịnh; Vịnh là tên cũ của thành Vinh). Năm 1930, Minh Khai trở thành
đảng viên Cộng sản Đông Dương, được cử ra nước ngoài hoạt động. Bà công tác ở
văn phòng Chi nhánh Bộ Phương Đông của Quốc tế Cộng sản tại Hương Cảng. Nguyễn
Thị Minh Khai được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp dìu dắt, giáo dục, bồi dưỡng. Cuối
năm 1934, Nguyễn Thị Minh Khai tham gia đoàn đại biểu của đảng ta do Lê Hồng
Phong làm trưởng đoàn đi dự Đại hội Quốc tế cộng sản lần thứ Bảy tại Moscow.
Trong dịp này hai anh chị đã thành hôn. Năm 1935 về nước, được chỉ định làm Bí
thư thành ủy Sài Gòn. Nguyễn Thị Minh Khai ra sức hoạt động đẩy nhanh phong
trào cách mạng cùng với cả nước đấu tranh đòi tự do dân chủ, cải thiện đời sống,
giải phóng phụ nữ, chống phản động thuộc địa và các loại tay sai, chống phát
xít và chiến tranh; chống bọn Trôtxkít xuyên tạc đường lối của Đảng.
Khi đang họat động thành
lập Mặt trận phản đế và chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ, tháng 7-1940, vì bị
một tên phản bội chỉ điểm, Nguyễn Thị Minh Khai bị địch bắt. Pháp dùng mọi thủ
đoạn dã man tra tấn để khai thác tài liệu, tin tức bí mật của Đảng, nhưng Nguyễn
Thị Minh Khai vẫn trung kiên bất khuất. Địch thất bại, chúng tuyên án tử hình
người nữ đảng viên cộng sản. Ngày 28-8-1941, Nguyễn Thị Minh Khai đã anh dũng
hy sinh ở Hóc Môn cùng một số đồng chí khác. Hoài Anh tái dựng hai nhân vật lịch
sử Nguyễn Thị Minh Khai và Lê Hồng Phong với tất cả tấm lòng ngưỡng mộ và yêu
thương các bậc cách mạng tiền bối. Tác giả kể lại phong trào đấu tranh chống
Pháp do Đảng cộng sản lãnh đạo. Trên cái nền ấy, tác giả tái hiện hình ảnh của
các chiến sỹ cộng sản như Nguyễn Văn Cừ, Hà Huy Tập, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần,
Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Thị Quang Thái (là người vợ đầu của Đại tướng
Võ Nguyên Giáp, đã hy sinh)… Một số nhân vật chính diện như Nguyễn Thị Ngọc Tốt
(tức Nguyễn Thị Thập), Nguyễn Văn Tiến (người vẽ lá cờ Tổ quốc), bà Hai Sóc…
Tác giả viết về những nhân vật có chính kiến khác như: Tạ Thu Thâu, Đinh Nho
Hàng… nhưng biết phân tích sâu hoàn cảnh lịch sử nên mức độ phê phán có lý có
tình.
Chú thích:
1.
Tức thành hoa sen, chỉ Phan Thiết; còn Bàn Thành, tức thành Đồ Bàn là Quy Nhơn.
III-
Từ khi loài người có văn tự, văn xuôi lịch sử sớm xuất hiện. Nhưng cả một thời
gian dài, văn và sử là một, chưa tách rời nhau.
Từ thế kỷ thứ V trước
công nguyên, tại Hy Lạp đã xuất hiện những tác phẩm văn xuôi lịch sử. Trung Hoa
xuất hiện văn xuôi lịch sử từ thời Xuân Thu, nhưng đỉnh cao là Sử ký của
Tư Mã Thiên, tác phẩm vĩ đại viết về ba ngàn năm lịch sử từ thượng cổ đến đầu đời
Hán, ảnh hưởng sâu rộng đến sử học, văn học nghệ thuật Trung Quốc và thế giới
mãi cho đến ngày nay.
Thời Phục hưng ở châu Âu,
lịch sử với văn học mới được phân biệt. Cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, xuất hiện
nhiều tác phẩm nổi tiếng của V. Huygô, A. Đuyma. Trong văn học Anh, Xcốt (
Walter Scott, 1771 – 1832), với tiểu thuyết Aivanhô (1820) viết về nước Anh thời
vua Risa I, thực sự là người sáng tạo ra tiểu thuyết lịch sử. Ở Mỹ có nhà
văn Cupơ (James Fenimore Cooper, 1789 – 1851). H. Ban zắc viết trong Lời nói
đầu cho bộ Tấn trò đời: Xcốt đã nâng tiểu thuyết lên cấp độ
triết học của lịch sử. Còn Ăngghen đánh giá Tấn trò đời… cấp cho ta cái
lịch sử hiện thực tuyệt vời của xã hội Pháp từ 1816 đến 1848. Thể loại tiểu
thuyết lịch sử có tác động rất lớn với sự phát triển của văn học và được đánh
giá rất cao. Thế nhưng phải chờ đến khi Chiến tranh và hòa bình của
nhà văn Nga, bá tước L. Tônxtôi xuất hiện, người ta mới thấy giá trị vô cùng lớn
lao của tiểu thuyết lịch sử. Tônxtôi là bậc thầy về tiểu thuyết lịch sử. Dưới
ngòi bút của ông, nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu đều thấm đậm tính lịch sử,
tính lãng mạn và tính hiện thực. Tâm lý nhân vật được miêu tả, phân tích vô
cùng tài hoa.
Tại phương Đông, tiểu
thuyết lịch sử phát triển mạnh tại Trung Quốc thời Minh, Thanh. Nổi nhất là Tam
quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử truyện của Thi Nại
Am, hai pho này đã trở thành kinh điển của loại truyện chương hồi, là niềm say
mê của cả nhân loại, ảnh hưởng rất sâu rộng đến các loại hình nghệ thuật khác
cho đến tận ngày nay.
Ở Việt Nam, văn xuôi lịch
sử viết bằng chữ Hán có Đại Việt sử ký toàn thư, 1479, của Ngô Sỹ Liên
là chính sử của nước Việt. Kế đó phải kể đến Hoàng Lê nhất thống chí của
Ngô gia văn phái. Đầu thế kỷ XX, Văn xuôi lịch sử viết bằng quốc ngữ có nhiều
tác giả như Tân Dân Tử, Phạm Minh Kiên, Đinh Gia Thuyết, Nguyễn Tử Siêu… vẫn viết
theo kết cấu chương hồi, chủ yếu là thuật truyện kiểu truyện Tàu, ít đi
sâu phân tích tâm lý nhân vật. Cuối những năm Ba mươi, nhà văn không còn viết
theo lối chương hồi nữa. Từ điển Văn học bộ mới liệt kê những tác giả và
tác phẩm: Phan Trần Chúc với Vua Hàm Nghi 1935, Hồi chuông Thiên
Mụ 1940, Dưới lũy Trường Dục 1942. Lan Khai với Chiếc ngai vàng
1935, Cái hột mận 1937, Ai lên phố Cát 1937, Gái thời loạn
1938, Đỉnh non thần 1940, Treo bức chiến bào 1942. Trong
cơn binh lửa 1942… Nguyễn Triệu Luật với Hòm đựng người 1938, Bà
Chúa chè 1938, Loạn kiêu binh 1939, Ngược đường trường thi
1939, Chúa Trịnh Khải 1940… Chu Thiên với Lê Thái Tổ 1941, Thoát
cung vua Mạc 1941, Bà Quận Mỹ 1942, Cháy cung Chương võ 1942.
Nguyễn Huy Tưởng với Đêm hội Long Trì 1942, An Tư 1944… Nguyễn
Triệu Luật là nhà văn chắc tay hơn cả trong thể loại này.
Sau cách mạng tháng Tám,
có Sống mãi với thủ đô của Nguyễn Huy Tưởng, Bóng nước hồ Gươm của
Chu Thiên, Người Thăng Long của Hà Ân, Núi rừng Yên Thế của
Nguyên Hồng, Cờ nghĩa Ba Đình của Thái Vũ, Sông Côn mùa lũ của
Nguyễn Mộng Giác (California 1991. NXB Văn học,1998, 2005. Hoàng Lại Giang với Lê
Văn Duyệt từ nấm mồ oan khuất đến Lăng Ông 1999, và Trương vĩnh Ký Bi
kịch muôn đời, 2001. Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, 2000. Tại
Pháp, nhờ cụ Hoàng Xuân Hãn tư vấn, nữ văn sĩ Pháp Éveline Féray viết Vạn
Xuân (NXB Văn học, 2002). Vạn Xuân ca ngợi Nguyễn Trãi và cuộc khởi nghĩa
Lam Sơn. Rất tiếc là về phong tục tập quán Việt Nam, bà E. Féray không hiểu kỹ,
cho nên có nhiều điều nhầm lẫn đáng tiếc. Ví dụ khi vợ chết, Nguyễn Phi Khanh
cho người ra Côn Sơn Kiếp Bạc báo tin cho bố vợ là Trần Nguyên Đán, thì tác giả
cho vợ chồng Trần Nguyên Đán đội nón rơm, thắt khăn tang, mặc áo xô trắng, đi
dép cỏ làm lễ tang, y như con cái làm lễ tang cho cha mẹ vậy!
Trong vòng một trăm năm
qua, Việt Nam có khá nhiều nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử. Hoài Anh là một
trong số ấy và ông đã gặt hái nhiều thành công. Cảm nhận rõ nhất trong các tiểu
thuyết lịch sử của Hoài Anh là ông rất tôn trọng sự kiện lịch sử, rất kỹ tính
khi xử lý các chi tiết lịch sử và chu toàn khi hư cấu, văn chương hóa, nghệ thuật
hóa các danh nhân lịch sử. Vai trò của đám đông, của quần chúng nhân dân trong
tiểu thuyết và truyện lịch sử của Hoài Anh được trân trọng. Quan điểm của tác
giả là: Chỉ có hợp lòng dân, vì dân, các nhân vật mới làm nên lịch sử! Khoảng
trời bao la của trí tưởng tượng trong Hoài Anh đôi khi như bị kìm nén lại bởi
ông bao giờ cũng trân trọng sự thật lịch sử. Nhà văn có quyền hư cấu, nhưng
không bao giờ được ngông nghênh phủ nhận lịch sử, thậm chí có kẻ còn chà đạp sự
thật lịch sử, bóp méo lịch sử. Ông nói như thế khi chúng tôi trao đổi về một số
truyện ngắn, tiểu thuyết viết về lịch sử mà một số người hè nhau bơm thổi lên
quá mức. Theo Hoài Anh, khi đụng tới lịch sử, cái tâm của người viết phải trong
sáng. Một pho sử chỉ có giá trị khi ghi đầy đủ công và tội của nhân vật lịch sử.
Nhưng một tiểu thuyết hay truyện ngắn lịch sử, giá trị thẩm mỹ là mục tiêu cuối
cùng, thì việc dùng chất liệu này, không xài chất liệu lịch sử kia là cả một vấn
đề thể hiện tài và tâm tác giả.
Sông Côn mùa lũ
(SCML) là một ví dụ. Khi viết về cuộc đời Nguyễn Huệ, một nhân vật có nhiều mối
quan hệ vô cùng phức tạp, Nguyễn Mộng Giác không chú tâm miêu tả những trận
đánh, những cuộc hành binh, những mối quan hệ rắc rối, đầy bi kịch trong đại
gia đình ba anh em Tây Sơn, mà chỉ xoáy vào những chi tiết đời thường, nhằm cắt
nghĩa cội nguồn tạo nên danh nhân. Tác phẩm nhờ thế mà thành công. Trong chuyến
du khảo Hoa Kỳ từ đầu tháng Ba đến cuối tháng Tư năm 2000, tôi được nhà văn
Nguyễn Mộng Giác mời đến nhà chơi. Ông Giác cho tôi coi tập bản thảo SCML viết
tay sạch sẽ, chữ rất đẹp, đúng là chữ của một nhà giáo. Tập bản thảo này do vợ
ông mang từ Thị Nghè Sài Gòn sang Mỹ khi bà cùng con đi định cư chính thức, còn
tác giả của nó thì ra đi bằng thuyền ngay sau khi viết xong SCML! Sông Côn
mùa lũ được ông Giác viết vào ban đêm vì ban ngày phải đi làm mướn cho một
tổ hợp mì sợi ở Chợ Lớn. Ông viết từ năm 1978 đến đầu năm 1981 thì hoàn thành,
in lần đầu ở California 1991. NXB Văn học và Trung tâm Quốc học xuất bản ở Việt
Nam năm 1998, tái bản 2005. Nay, ông Giác đã ủy quyền cho nhà văn Triệu Xuân
tái bản lần thứ ba (2006). Đồng thời, hãng TFS đài Truyền hình thành phố Hồ Chí
Minh vừa mua bản quyền của ông để chuyển SCML thành phim truyền hình. Một người
làm viên chức cho chế độ Sài Gòn cũ, sau năm 1975 đi học tập cải tạo, học
về rồi, lại phải đi tiếp một đợt nữa chỉ vì ông đã viết tác phẩm khảo cứu văn
chương chưởng của Kim Dung. Lúc đó Sài Gòn đang “đấu tranh chống nọc độc của
văn hóa đồi trụy và tàn dư của văn hóa thực dân mới” mà! Cuộc đời phút chốc rớt
xuống dưới đáy, vậy mà Nguyễn Mộng Giác vẫn tỉnh táo phân biệt được cái gì là
vĩnh hằng, cái gì chỉ là nhất thời, cái gì là trọng, cái gì chỉ là nhỏ nhặt.
Ông giữ được sự thanh thản, tâm hồn trong trẻo khi viết SCML. Lòng yêu nước,
tình cảm thiết tha với dân tộc luôn bừng cháy trong lòng nhà giáo, nhà văn Nguyễn
Mộng Giác, cho nên không khó khăn, oan khổ nào có thể khiến ngòi bút của ông phủ
nhận lịch sử. Ông viết về Nguyễn Huệ mà như có hơi thở, như có nhịp đập của
chính trái tim mình, như là ông đã gửi vào đó biết bao niềm tin yêu và khát vọng
của ông, của cả nhân dân, đất nước ông!
Nhà văn Hoài Anh nói rằng
những anh em từng bị “treo bút” nhiều
năm như Nguyễn Xuân Khánh (tác giả tiểu thuyết Hồ Quý Ly), những người vì hoàn
cảnh, phải sống xa Tổ quốc như
Nguyễn Mộng Giác, mà cái tâm sáng như thế, cớ gì có những
người sống ngay trên Tổ quốc mình lại không trân trọng lịch sử? Đáng trách hay
đáng thương? Sáu mươi chín tuổi rồi, Hoài Anh vẫn còn đang viết không ngưng nghỉ.
Ngọn lửa sáng tạo trong ông hầu như còn mãnh liệt lắm, bởi vì ông sống lặng lẽ,
chỉ ham sáng tạo, không màng danh lợi. Ông chân thật với bạn bè, ưu ái người viết
trẻ, và rất chịu đọc văn của những người khác. Văn chương ông trong sáng, giàu
hình ảnh, giàu vốn sống; ngôn ngữ trong tác phẩm của ông chứng tỏ ông rất chịu
đi, chịu học ngôn ngữ từng địa phương. Có nhiều người hỏi tôi: Cái ông Hoài Anh
lủ khủ lù khù thế mà sao viết khỏe, viết dữ dội vậy? Tôi đáp: Ông viết được như
thế là nhờ tình yêu! Ông yêu đời, yêu nghề như yêu chính cuộc đời mình. Ông có
trí nhớ tuyệt vời, do bẩm sinh, tất nhiên, nhưng tôi cho rằng chủ yếu cũng là
nhờ tình yêu nghề. Ông chưa bao giờ ăn xổi ở thì trong nghề viết! Những
ai đã thấy ông ghi chép, làm việc, dịch thuật, sáng tác, đọc ở thư viện, đọc ở
nhà và những ai đã từng nghe ông nói trước khi ngồi vào bàn đánh máy chữ, thì mới
hiểu được Hoài Anh. Ông xứng đáng được tặng Huân chương lao động hạng nhất, và
những giải thưởng cao quý khác!
Thế mà cả đời, ít nhất là
cho đến nay, sáu mươi chín tuổi rồi, ngoài cái Huân chương chống Mỹ, ông vẫn
chưa hề được tặng Huân chương dành cho người lao động chân chính! Giải thưởng
Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt này cũng không có tên ông! Tại quán nhậu cực
bình dân 81 Trần Quốc Thảo (Quận 3, Tp Hồ Chí Minh), nhân lúc mọi người bàn
chuyện năm tới, ông Hoài Anh bảy mươi tuổi, tôi đã tổng kết về ông với bảy cái
không: Không thích nói về mình, không xe cộ (suốt đời cuốc bộ), không bao giờ
ăn mặc bảnh bao, không nhà đất, không danh hiệu, chức vị, không xu nịnh, cơ hội,
không chung chiếu với những kẻ phi nhân cách! Tôi từng nghe Thu Bồn thốt
lên: “Ông Hoài Anh ơi! Ông tài, nhưng kín đáo quá xá! Về tôi, thơ phú thế nào,
tiểu thuyết ra sao, bạn bè, bồ bịch nhiều ít, cái gì ông cũng biết. Vậy mà, về
đời tư của ông, tôi mù tịt, cạy răng ông cũng không nói”! Hoài Anh không thích
nói về mình, nhưng ông đã nói về, viết về ít nhất hơn một ngàn nhà văn, và viết
khá kỹ khoảng hai trăm nhà văn! Làm được điều đó, ông đã đọc rất nhiều tác phẩm
của đồng nghiệp. Không phải nhà văn nào cũng đọc nhiều như thế!
Nhà văn bảy không
nặng tai đã hai năm nay. Độ rày ông bị điếc hẳn, không nghe được điện thoại nữa.
Người cao tuổi, điếc cũng có cái hay! Nghe nhiều chuyện không đẹp, không vui,
những chuyện nhố nhăng… chả để làm gì, chỉ thêm buồn. Bảy không nhưng
ông lại có rất nhiều thứ: Sự trân trọng, quý mến của bạn bè, những tác phẩm văn
học nhiều người nhắc đến… Đó phải chăng mới thực là gia tài vô giá của một nhà
văn?.
Sài Gòn, 23/8/2006
Triệu Xuân
Theo https://www.vanchuongviet.org/
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)
Người không ai thay thế được
Người không ai thay thế được Xin đừng nghĩ đó là một tên tuổi lẫy lừng, một “ngọn núi” hay một nhân vật từng ngồi “ghế” cao trong làng văn n...
-
Thẩn thơ Võ Phiến Nhà văn Võ Phiến, sinh năm1925 tại Bình Định - qua đời chiều 28-9-2015 tại Quận Cam, Hoa Kỳ. Dư luận chợt nhớ đến một sự n...
-
Nỗi khắc khoải kiếm tìm bản thể trong truyện của Nguyên Minh Nguyên Minh như một chứng nhân sinh động cho một thế hệ cầm bút từ trước 1975...
-
Đến với thơ của Bùi Hoàng Linh Tác giả Bùi Hoàng Linh đến với nghiệp văn chương khi còn đang học phổ thông tại Trường Quốc Học Huế. Thơ Bù...
.gif)


