Chi tiết - Yếu tố quyết định
truyện ngắn hay.gif)
.gif)
Chủ Nhật, 20 tháng 9, 2026
Chi tiết - Yếu tố quyết định truyện ngắn hay
Chi tiết - Yếu tố quyết định
Những người làm công tác biên tập ở các tờ báo văn nghệ thường hay nhận được những câu hỏi từ các nhà văn có truyện gửi đến cộng tác là: Truyện có được in không? Nếu không in thì tại sao không in? Nếu trả lời vì không hay thì sẽ hỏi là không hay ở chỗ nào?…
Dante với sức mạnh tình yêu trong sáng tạo
Dante với sức mạnh
tình
yêu trong sáng tạo.gif)
.gif)
Dante Alighieri là một
nhà thơ lỗi lạc người Ý, sinh ra thế kỷ 13. Nhiều thế kỷ đã trôi qua, nhưng thơ
ông vẫn được người Ý đọc và được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới. Người
ta nghiên cứu về thơ Dante mỗi khi cần học hay nghiên cứu về ngôn ngữ Ý, nước
Ý.
Dẫn nhập:
Khi còn là một học sinh
trung học cơ sở, có niềm yêu thích văn chương, tôi đã loáng thoáng nghe bố tôi
và một số người lớn khác nhắc tới một nhân vật tên Dante. Lúc ấy, tôi cứ tưởng
rằng ông là một nhà hiền triết phương Tây nổi tiếng, nên những câu trích dẫn
Dante thường được người Việt Nam ưa thích sử dụng hàng ngày. Đây đó trên báo
chí cũng có nhắc tới Dante cùng với những danh nhân thế giới khác.
Sau này, khi quan tâm tới
văn học thế giới nhiều hơn, thì tôi được biết Dante Alighieri là một nhà thơ lỗi
lạc người Ý, sinh ra thế kỷ 13. Nhiều thế kỷ đã trôi qua, nhưng thơ ông vẫn được
người Ý đọc và được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới. Người ta nghiên cứu
về thơ Dante mỗi khi cần học hay nghiên cứu về ngôn ngữ Ý, nước Ý. Chứng tỏ
Dante có vai trò vô cùng quan trọng trong thơ ca, ngôn ngữ, và tinh thần người
Ý.
Ở Việt Nam, người đọc biết
nhiều nhất tới tác phẩm Thần khúc (Divine Comedy) của Dante.
Có một trung tâm văn hóa mang tên Dante tại Hà Nội. Nơi đây, những cuộc trò
chuyện, hội thảo về Dante, về văn hóa Ý, văn học Ý diễn ra hàng tháng. Bạn đọc
yêu thích thơ Dante cũng có thể tìm thấy sách thơ của ông ở đây, qua bản dịch của
các dịch giả Nguyễn Văn Hoàn, Hoàng Nguyên Chương, Khương Hữu Dụng, Lê Trí Viễn,
Hồ Thượng Tuy,…
Trước đây, tôi từng đọc
đôi câu, hoặc một khúc thơ Dante trong nhưng bài trích dẫn, chứ chưa từng đọc
trọn vẹn tác phẩm của Dante. Chỉ cho đến tháng 3.2021 khi tôi được nhà thơ người
Ý – chị Laura Garavaglia – chủ tịch ngôi nhà thơ Como (Ý) mời tham gia Dự án “Đọc
và tìm hiểu thơ Dante trên toàn cầu”, lúc nhận lời, tôi mới chính thức tìm hiểu
và đọc, nghiên cứu thơ Dante. “Thần khúc” đã thực sự khiến tôi choáng ngợp.
Khi đắm mình trong tác phẩm vĩ đại này của Dante, tôi có được sự đồng cảm sâu sắc
với tâm hồn của một tác giả sống cách nay 700 năm. Dường như trong những ngày
đó, Dante luôn bên tôi tại Hà Nội. Tôi đã chọn vị trí trước cửa Đền Ngọc Sơn để
ghi hình video đọc thơ Dante bằng tiếng Việt. Tôi cho rằng vị trí này là một điểm
tượng trưng của Hà Nội, khi ghi hình, mọi người trên cả thế giới chỉ cần nhìn
qua là thấy rõ biểu tượng Hà Nội thân thương của người Việt Nam.
Ngày ghi hình, tôi vô
tình chọn mặc chiếc áo dài màu đỏ cam. Khi ghi hình xong, tôi chia sẻ video đọc
thơ với một đồng nghiệp – nhà thơ Hungary Sandor Halmosi – người cùng tham gia
Dự án “Đọc và tìm hiểu thơ Dante trên toàn cầu” thì anh phát hiện ra màu áo dài
tôi mặc trùng với màu áo tiêu biểu mà chính Dante hay mặc. Phát hiện ấy một lần
nữa khiến tôi xúc động, dường như Dante đang nhập vào hồn tôi, nên khi đọc thơ
ông, phải chăng ông đã ngầm chỉ dẫn để tôi chọn đúng màu áo ông thích. Và trong
ngày tôi được Đại sứ quán Ý mời tới dự một buổi tọa đàm nhân kỷ niệm 700 năm
ngày mất của Dante, tôi đã dừng lại trước tấm pano chương trình lễ kỷ niệm màu
đỏ cam, màu của Dante, và chụp lại một tấm hình của mình ở đó, gửi cho nhà thơ
Laura Garavaglia ở Ý. Chị ấy đã rất vui mừng, và đăng bức hình cùng tin tức về
lễ kỷ niệm Dante ở Việt Nam lên trang web của Dự án. Sự đồng cảm ấy, chỉ có thể
dùng từ “Thiêng liêng”.
Đoạn thơ 3 câu mà tôi chọn
đọc trong “Thần khúc” là:
Như đôi chim câu theo tiếng
gọi của đam mê,
Sải thẳng cánh hướng về tổ
ấm,
Vượt không khí theo niềm
hi vọng!
Riêng tôi, khi đọc Dante,
cảm nhận rõ rệt một tình yêu vĩ đại ông dành cho một người con gái. Tình yêu ấy
kỳ lạ tới nỗi, ông không dám tiếp cận với nàng, thậm chí còn chạy trốn nàng.
Nhưng ông đã dùng năng lượng vô biên sản sinh từ tình yêu thầm lặng ấy để chuyển
hóa thành tác phẩm thơ. Tình yêu ấy là bất diệt, và thơ ông cũng bất diệt. Qua
mối tình của ông kết tinh trong thơ, tôi nhận ra rằng, một tình yêu không dẫn tới
sự kết đôi, chỉ thông qua sức tưởng tượng, khả năng phóng chiếu của một tâm hồn
giàu có, sẽ chính là một tình yêu mãnh liệt nhất, và vĩnh cửu trong thế giới
luôn đổi thay và phù du này.
Tình yêu ấy tạo cho Dante
sức mạnh không ai địch nổi. Sức mạnh ấy sáng tạo nên thơ. Thơ của ông là cuộc
du hành phi tưởng qua không gian và thời gian, để khám phá tận cùng vũ trụ, để
đưa con người vào những tầng sống chưa từng ai biết, giúp con người vượt qua nỗi
sợ hãi cái chết, bằng một năng lực có sẵn trong con người, đó là tình yêu. Tình
yêu của Dante đã vượt qua những giới hạn, khuôn khổ thông thường của đời sống,
vượt qua không gian, thời gian, vượt qua cả cái chết. Một thế giới tinh thần
phong phú, sự sáng tạo không giới hạn được Dante gói lại trong ngôn ngữ thơ bạo
liệt nhất, ngôn ngữ không biết đến nỗi sợ.
Tình yêu dẫn Dante tới một
cuộc du hành vĩ đại của tâm tưởng
Dante thực may mắn khi
tìm ra nàng thơ của mình khi ông mới lên 9 tuổi. Nàng thơ Beatrice đã đánh thức
tình yêu từ rất sớm trong Dante, và khơi nguồn cảm hứng bất tận để Dante dấn
thân vào một hành trình thơ kỳ thú, lạ lùng suốt cuộc đời mình. Dante mê đắm
nàng thơ Beatrice. Nhưng ông cũng thực tỉnh táo khi chỉ một mực yêu nàng, mà từ
chối tiếp cận nàng thực sự trong đời sống. Tình yêu cũng như mọi sự vật hiện tượng
khác, không thể thoát khỏi luật đối tính, tính sóng đôi, hay còn gọi là vòng
xoáy của tính hai mặt. Vì thế ông cứ để nàng thơ đi lấy chồng, trong khi ông vẫn
từ xa ngưỡng vọng, yêu nàng thiết tha. Và ông sử dụng niềm thương nỗi nhớ dày
lên mỗi ngày ấy chuyển hóa thành dòng năng lượng mãnh liệt, chảy thành những
dòng thơ bất tử, mang lại nguồn sống cho tâm hồn của biết bao người yêu thơ
trên khắp thế gian, từ thế hệ này qua thế hệ khác.
Giả dụ Dante cứ theo thói
thường mà tấn công quyết liệt Beatrice, chiếm đoạt nàng thơ bằng được, biến
nàng thành vợ của ông, sống trong khuôn khổ vợ chồng muôn thuở, thì tôi tin rằng,
chẳng mấy chốc hôn nhân nhàm chán sẽ trở thành ngục tù cho tâm hồn ông, giết chết
chính nàng thơ của ông, và chúng ta không thể có được những tuyệt phẩm
như “Cuộc đời mới”, hay “Thần khúc” để mà thưởng thức. May mắn
làm sao Dante đã không để cho cái bản năng mưu cầu hạnh phúc lứa đôi, tham vọng
sở hữu nàng thơ hoàn toàn điều khiển tâm trí mình, chỉ huy hành động của mình.
Cái bản năng ấy càng gào thét, càng khát khao, và càng không được thỏa mãn, thì
nó càng sinh ra năng lượng trong ông, như một dòng nham thạch, và biến hóa
thành dòng thơ tuôn trào.
Tôi từng biết trong đời
thực, có những nhà thơ đã không chiến thắng được bản năng ấy, đã tìm mọi cách
biến nàng thơ thành người vợ, suốt ngày quẩn quanh bên mình. Và rồi nhanh chóng
hình bóng người vợ lấn át khiến hình bóng nàng thơ mờ dần, mờ dần và biến mất.
Lẽ tất yếu nhà thơ ấy lại quay lưng với người vợ, bắt đầu hành trình đi tìm
nàng thơ mới, trong vô vọng, trong đau khổ gây ra cho chính mình và người vợ của
mình. Dante sáng suốt và Dante dùng tâm trí nuôi dưỡng nàng thơ thành bất tử.
Sau cái chết trẻ của Beatrice, Dante đã biến nỗi đau, niềm nhớ tiếc thẳm sâu ấy
thành cảm hứng để ông viết mãi mãi. Nàng thơ ấy chỉ có một, hoàn hảo, bất tử,
và Dante cũng bất tử cùng dòng suốt thơ ông sáng tạo ra.
Thực ra, nàng thơ
Beatrice chỉ là bóng hình mà Dante phóng chiếu trong tâm tưởng mình. Ông để cho
nàng trở thành một động lực từ xa vẫy gọi ông lên đường, dấn thân vào một cuộc
du hành vĩ đại của tâm tưởng, để đạt được mục đích cao cả, một sứ mệnh cuộc đời
nhà thơ, nhà triết học, nhà tiên tri, tìm ra phương cách giúp loài người thoát
khỏi nỗi sợ cái chết. Nàng là người dẫn đường cho ông trong cuộc du hành kỳ vĩ ấy.
Nàng hóa thân thành người đồng hành, người chỉ dẫn, người tạo cảm hứng cho ông,
cùng ông khám phá chân lý. Nàng cũng có thể là dấu hiệu ở mỗi chặng đường mà
Dante phải nhận ra. Những thông điệp được nàng mã hóa, những hình ảnh, sự việc ẩn
dụ đã kích thích trí tưởng tượng phi thường của Dante, khiến ông viết ra những
điều mà con người bình thường không thể nào tưởng tượng nổi, không ngôn ngữ đời
thường nào diễn đạt nổi.
Beatrice – nàng thơ diệu
kỳ đã mở mắt thần cho Dante, khiến ông tự chuyển biến thành người hùng trong cuộc
du hành của chính mình, qua các tầng thức tồn tại, qua các chiều không gian.
Qua mỗi một đoạn của cuộc du hành, từ Địa ngục, tới Tĩnh ngục, tới Thiên đường,
Dante chỉ ra cho chúng ta thấy muôn mặt đời người, từ những kẻ tội lỗi, giấu diếm
bộ mặt ác quỷ sau những cái vỏ danh giá, hay mặt nạ người, hoặc những kẻ tham vọng
làm thánh nhân, tham thực hành thiện để mưu cầu danh vọng, hoặc những kẻ si mê
đốt cháy chính mình vì tình yêu, những kẻ ham dục vọng,… tất cả đều bị vòng
xoáy của tính đối ngẫu hành hạ ngày một tàn tệ hơn. Nếu không thức tỉnh, con
người sẽ không bao giờ thoát ra khỏi địa ngục không đáy của ham muốn, mưu cầu đời
thường. Không thể thoát, bởi con người chính là địa ngục của mình. Cho dù có
lên tới cái nơi được gọi là Thiên đàng kia, thì chính họ đã mang theo địa ngục
do mình tạo ra từ chính những mưu cầu. Càng đọc thơ Dante, chúng ta càng thấy rằng,
mỗi con người, với việc ta làm gì thật ý nghĩa cho cuộc đời của mình,
chính là một người hùng tham gia vào cuộc du hành tìm chân lý và tự do. Và thật
may mắn nếu ta có đủ tinh anh và thấu suốt mà nhìn ra nàng thơ của mình và để
nàng thơ dẫn dắt, có thể thấy được các dấu hiệu chỉ đường mà đi được tới đích.
Dante không đi theo lối
đi chung thường tình đã được vạch kẻ an toàn của thời đại, cho tất cả mọi người,
mà ông lắng nghe tiếng gọi đặc biệt, tiếng gọi mơ hồ mà chỉ có những ai để ngỏ
đôi tai bên trong cũng như bên ngoài của mình có thể nghe thấy được, để dấn bước
vào chuyến phiêu lưu, một mình đi “những chặng đường gian truân khổ ải mà bình
thường khó xảy ra, để biết được đêm đen của tâm hồn người, để qua cả khu “rừng
tối, giữa hành trình cuộc sống” và những khổ đau dưới địa ngục. Ông tận mắt thấy
“Một con suối nhỏ có màu đỏ nay còn khiến tôi rùng mình… đám đàn bà tội lỗi xuống
ngâm chung” (Thần khúc – phần Địa ngục). Như vậy đó, với những ai dám nghe và
đi theo tiếng gọi bí mật thì đều sẽ được nếm trải những hiểm họa của chuyến đi
qua đơn độc, trắc trở. Nhưng rồi Dante sẽ được Beatrice dẫn dắt, qua những cửa ải
kinh khủng nhất, như được trợ giúp bởi phép lạ, và ông có thể mang cái sứ mệnh
khó khăn, nguy hiểm của mình tới tận đích đến của tâm hồn.
Tác phẩm của Dante, chuyến
du hành của Dante chính là một biểu tượng, khuyến khích mỗi người chúng ta, dù ở
bất kỳ thời đại nào, trong hoàn cảnh nào, từng nghe thấy tiếng gọi bên trong
thì sẽ dũng cảm bắt đầu chuyến du hành của mình, chuyến phiêu lưu cao cả của
linh hồn với niềm tin rằng ở đâu đó trên đường đi, ta sẽ gặp được người dẫn đường,
như Dante mãi mãi có được nàng Beatrice xiết bao xinh đẹp và quyến rũ, người
nâng mỗi bước chân Dante và khiến ông vượt qua mọi khổ ải bằng khúc ca diệu kỳ
của tình yêu.
Trong chuyến du hành,
Dante phải biết địa ngục, thì mới thấu thiên đường. Cũng như chúng ta phải học
từ bóng tối thì mới có thể sống và phát triển trong ánh sáng vậy. Ai trong
chúng ta cũng sống và nỗ lực thật nhiều trong ngày hôm nay, nỗ lực tới mức tham
lam và quên mất cả tâm hồn mình, chỉ vì kỳ vọng vào một ngày mai tốt hơn, đầy đủ
hơn, giàu có hơn, dễ chịu hơn ngày hôm nay. Nhưng một khi ngày mai đến, thì nó
lại trở thành hôm nay, và ta lại tiếp tục nỗ lực đến tàn hơi, giống như một kẻ
cố gắng lăn một quả bóng lên đỉnh dốc, để rồi khi buông tay thì quả bóng lại
lăn tòm xuống vực. Chúng ta dường như không hề cảm nhận thấy sự vô nghĩa này,
cho tới ngày nhắm mắt tàn hơi, đối diện với cái chết và mọi kỳ vọng, hy vọng tắt
ngấm. Như mọi kẻ khi đứng trước cánh cửa địa ngục, buộc phải bỏ lại tất cả hy vọng.
Hy vọng tắt ngấm khi chúng ta đem cái tạm thời đối diện với cái vĩnh cửu. Hay
nói cách khác, hy vọng mất đi ở đoạn giữa thời gian và vĩnh cửu. Dante đã đi
xuyên qua thời gian và phi thời gian, để phát hiện ra đặc tính tạm thời của cuộc
sống loài người, để khám phá ra thời của chính mình, để được tự do.
Tại sao tác phẩm của
Dante trường tồn?
Dante đã đi qua chúng ta
700 năm, nhưng những tác phẩm của ông, nhất là “Thần khúc” thì giá trị tinh thần
vẫn đang bao trùm tới cả ngày nay và mai sau. Thế giới nay đã đạt được nhiều tiến
bộ về khoa học, kỹ thuật, kinh tế, văn hóa, xã hội, điều kiện sống của chúng ta
cũng đã được nâng lên ở tầm cao hơn xưa rất nhiều. Nhưng đó chỉ là cái vỏ vật
chất của sự vật, hiện tượng. Còn tinh thần, cái cốt lõi nội tại của con người
thì vẫn chẳng thay đổi bao nhiêu. Những niềm vui, nỗi khổ của con người vẫn chỉ
xuất phát từ cùng một nguyên nhân như cũ, mà Dante đã chỉ ra trong tác phẩm của
ông. Trạng thái tâm linh của thế giới và những tổn thương tâm hồn người thì vẫn
như cũ. Thói đạo đức giả, tham quyền lực, háo danh vọng, vơ vét của cải vô độ,
những dục vọng sôi sục vô phương cứu chữa. Tham vọng và sự dối trá càng ngày
càng đẩy con người vào hố sâu tự hủy. Địa ngục mà Dante mô tả không còn nằm ở một
chiều không gian khác, nó đã hiển hiện ngay trong đời sống của con người ngày
nay. Những mưu cầu bị đẩy đến quá độ khiến ngôi nhà chung của thế giới bị hủy
hoại ngày một nặng nề và sự thảm sát không chỉ đến từ tự nhiên, mà đến từ chính
tâm trí hỗn loạn của mỗi người. Khi kẻ địch đã ở trong tim của mỗi con người
thì không cách gì loại bỏ.
Sự khác biệt giữa thời của
Dante (thế kỷ 14) và thời chúng ta đang sống (thế kỷ 21) có lẽ ở việc: Dante phải
nhờ sự chỉ dẫn của Beatrice để tham gia vào cuộc du hành xuyên thời không, mà tận
mắt chứng kiến địa ngục, thiên đường; còn chúng ta hiện nay, thì đang sống
trong chính địa ngục mà chẳng cần đi đến cái chết ở một thời điểm nhất định nào
đó. Địa ngục chính là cơ nghiệp của ta hiện nay, ở đây. Hiệu ứng nhà kính, băng
tan, trái đất nóng lên, đại dịch, chiến tranh, bạo lực, khủng bố gia tăng ở mọi
ngõ ngách, trong cả chiếc giường của chúng ta ngủ mỗi đêm. Chúng ta cứ ra rả
rêu rao rằng ta chống chiến tranh, bài trừ khủng bố, chống ô nhiễm môi trường,…
nhưng chính ta đã bỏ phiếu bầu cho những kẻ tạo ra chiến tranh, ta hàng ngày khủng
bố lẫn nhau bằng những lời lẽ thù địch, ác ý, chúng ta vẫn tiêu dùng những sản
phẩm mà quá trình sản xuất ra nó gây ô nhiễm môi trường,… Dường như chúng ta đã
tiếp cận mọi vấn đề của cuộc sống một cách sai trái nên đã làm cho chúng ngày một
thêm căng thẳng và dẫn tới bùng nổ. Chúng ta đang làm tất cả để có cho nhiều
hơn: nhiều tiền hơn, nhiều danh vọng hơn, hiểu biết hơn, được vì nể nhiều hơn,
được yêu nhiều hơn,… và để mình bị cuốn vào vòng xoáy hủy diệt của địa ngục trần
gian, khi linh hồn ngày một bóp nghẹt, teo tóp, hành hạ, đau đớn khôn cùng. Một
cách hình ảnh hơn, đó là chúng ta đang mải mê nạp vào tài khoản ngân hàng của
mình ngày một nhiều hơn, nhưng tài khoản tinh thần thì trống rỗng.
Vậy thì điều gì còn có
chút khả năng cứu rỗi chúng ta? Như Dante đã chỉ ra, chỉ có tình yêu thánh khiết
như tình yêu mà ông dành cho nàng Beatrice, mới có thể truyền năng lượng đủ để
linh hồn Dante vượt qua mọi cửa ải địa ngục và tới được thiên đường. Cần có một
nàng thơ dẫn dắt, một nàng thơ đẹp đẽ, thanh cao, tuyệt mỹ, truyền cảm hứng để
giải thoát ta khỏi ngục tù của mọi mưu cầu tầm thường, cho ta đủ sức mạnh giúp
ta dấn thân đi tìm chân lý cho loài người. Nhưng tình yêu như thế, trong thế giới
này còn được bao nhiêu? Chúng ta hãy tự hỏi chính mình, ta đã bao giờ yêu thực
sự? Tình yêu cao cả, tình yêu thánh thiện, cảm giác yêu thiêng liêng tinh khiết
vời vợi đó đã bao giờ hạ cố chạm đến ta? Và liệu khi tình yêu tối thượng đó chạm
đến ta, ta có để thói tham thường tình hạ đẳng khiến nó bị vấy bẩn, và lập tức
tan biến vào thinh không? Chỉ có tình yêu như thế mới bảo toàn được linh hồn, mới
thanh lọc được thế giới và giải phóng được con người khỏi địa ngục trần gian.
Chính Dante đã chỉ ra rằng,
khi tình yêu quá lớn, thì ông chính là người đó, là Beatrice. Linh hồn ông và
Beatrice hòa nhập làm một. Khi được tình yêu truyền cảm hứng, Dante cầm bút và
viết ra ào ạt, những gì mà Beatrice “khắc ghi” trong trái tim ông. Thơ ông sẽ
tiếp tục còn tồn tại khi nào còn nhân loại trên trái đất này. Từ tình yêu cuồng
nhiệt nhưng trong sạch bậc nhất, Dante đã sáng tạo nên tác phẩm vĩ đại, và sáng
tạo nên cả ngôn ngữ Ý. Không chỉ cải cách ngôn ngữ, thơ ca, nghệ thuật, Dante cải
cách cả đời sống xã hội thông qua hành trình thay đổi, nuôi dưỡng tâm hồn. Dường
như những cảnh báo của Dante về hậu quả của bạo lực, tội ác gây nên từ lối sống
con người, suốt 700 năm qua vẫn nguyên giá trị.
Dante với tác phẩm của
mình, cho chúng ta một niềm tin rằng, hơn tất cả mọi điều, nhà thơ và thơ ca sẽ
giúp chúng ta mở ra một cánh cửa, vào lúc thế giới hỗn loạn vì chiến tranh, tội
ác, hay đại dịch, để tìm ra một lối thoát, không phải là cố gắng bất khả thay đổi
thế giới, mà thay đổi chính mình, chiến thắng sự đen tối bên trong, trục xuất
mê tín và tội ác khỏi trái tim con người.
Và tôi luôn cảm ơn Dante
– nhà thơ – nhà tiên tri đã đi qua địa ngục và tới thiên đường – bởi ông khiến
tôi biết tự đặt câu hỏi “Nếu bỏ lại tất cả hy vọng, thì tôi còn lại gì?” Câu hỏi
ấy khiến tôi thức tỉnh, và luôn tỉnh táo với chính mình trước mọi hạnh phúc hay
khổ đau diễn ra hàng ngày. Dante chính là sự tượng trưng cho nhắc nhở thường
xuyên loài người về tầm quan trọng của thơ, về cách mà tâm hồn nhạy cảm, thậm
chí mong manh của nhà thơ, lại có thể mạnh mẽ đến nhường nào trong việc dẫn dắt
loài người vượt qua đau khổ. Nhờ đôi cánh thơ ca, mà tâm hồn người có thể đi tới
tận sâu những nơi không gì có thể, bay cao tới tận nơi không gì có thể.
Và vì thế, đến bây giờ,
chúng ta biết Dante đã có được một cuộc sống vĩnh cửu.
29/8/2022
Kiều Bích Hậu
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Cho em giọt nắng thần tiên
Cho em giọt nắng thần tiên.gif)
.gif)
Tôi từng đọc những bài
thơ của nhà thơ, TS Lê Văn Ri, bút danh Lê Nguyên Khôi, hiện là Giám đốc Trung
tâm Thanh thiếu niên miền Trung thuộc Trung ương Đoàn. Sự đồng cảm của tôi
với thơ anh bởi giọng thơ hồn hậu, thấm đẫm chất quê kiểng, tình mẫu tử
thiêng liêng, những tình yêu lứa đôi đa tầng cung bậc mà anh gởi
gắm về phía vô cùng.
Nơi ấy là ký ức về khoảng
trời tuổi thơ một đi không trở lại, nơi ấy không biết tự bao giờ con sông Vu
Gia quê anh đã biết châm nguồn ra biển lớn. Nơi ấy là hình bóng người mẹ hiền
yêu dấu tảo tần một nắng hai sương để đi qua những năm tháng đất nước hết khói
lửa chiến tranh lại cơ cực gánh gồng nghèo khó qua hai tập thơ “Gió qua triền
cát” và “Phía xa xăm”.
Với thơ Lê Nguyên Khôi viết
cho thiếu nhi tôi đã có dịp đọc trên các trang báo, tạp chí và đến hôm nay tôi
may mắn được đọc bản thảo tập thơ “Tuổi thơ màu giấy kính”, tác phẩm tâm huyết
mà anh viết dành tặng tuổi thơ. Ngay cái tên tập thơ cũng phần nào thể hiện sự
lóng lánh của lứa tuổi thần tiên. Lứa tuổi vô tư nhất, hồn nhiên nhất, trong
sáng nhất trong cuộc đời của mỗi chúng ta.
Viết cho thiếu nhi chưa
bao giờ dễ dàng và đang là vấn đề quan tâm lớn của Hội Nhà văn Việt Nam trong
thực hiện chiến lược văn học cho thiếu nhi để kêu gọi các nhà văn hãy viết những
tác phẩm đẹp nhất, nhân văn nhất cho trẻ em. Theo nhà văn Nguyễn Quang Thiều:
“Tất cả những người có lương tâm và vì con người đều có thể trở thành nhà tiên
tri của dân tộc mình, bởi qua tâm hồn những đứa trẻ hôm nay, họ có thể nhìn thấy
số phận của dân tộc họ ngày mai. Họ hiểu rằng: chỉ có thể làm cho tương lai tốt
đẹp khi thấu hiểu hiện tại và chuẩn bị cho tương lai của dân tộc mình bằng cách
chuẩn bị cho hiện tại với một trách nhiệm cao cả nhất và nhân văn nhất”. Có lẽ
thấu hiểu điều đó và với trải nghiệm gần 30 năm làm công tác thanh thiếu niên,
nhà thơ Lê Nguyên Khôi luôn dành cho trẻ thơ tình yêu thương, sự đồng điệu với
tâm hồn các em để bật lên những tiếng thơ hồn nhiên, trong trẻ, giàu thi ảnh và
lung linh sắc màu. Đó còn là ngôn ngữ, cách diễn đạt như thế nào về cả bầu trời
tuổi thơ mà các em gắn bó…
“Em yêu tiếng cười của mẹ
Âm vang giọng nói của cha
Tết vui cả nhà sum họp
Giao thừa pháo sáng đường
hoa…”
(Em yêu)
Hình ảnh trong các bài
thơ mà nhà thơ viết cho các em bao giờ cũng gần gủi, thân thuộc có thể tìm thấy
ở bất cứ làng quê nào đó của Việt Nam. Đó là dòng sông quê nội có cánh diều no
gió trên đồng, đó là lời giảng bài của cô vang lên bên sân trường yên ả, có
bóng cây vòm lá che nghiêng… Ở đó là tuổi thơ của các em và tôi biết đó cũng là
ký ức ngày thơ của tác giả. Song cũng trong bức tranh chung ấy ta vẫn tìm được
nét riêng của một vùng quê xứ Quảng từ ánh sáng chỉ một ngọn đèn hay từ một
niêu cá bống được bắt lên từ dòng Vu Gia.
“Em yêu dòng sông quê nội
Sóng xô mát dịu trưa
hè
Đêm đêm ngọn đèn be bé
Vàng thơm cá bống mẹ kho”
(Em yêu)
Với quê hương tuổi thơ ai
chẳng từng thích thú trò tắm mưa, “mùa lụt nước lũ bắt cá giữa đường”, nhưng
cũng với “tắm mưa”, nhà thơ đã cho các em tìm lại cảm giác tha hồ thỏa thích nhảy
nhót theo bước chân vui đùa cùng những giọt nước mát. Mưa phải chăng đã trở
thành người bạn với trẻ thơ để dạo chơi khắp phố phường rồi bất chợt phút giây
trong chiều hè…tan biến như là trò chơi trốn tìm vậy.
“… Mưa nhảy nhót say sưa
Xoa lưng trần thật thích
Tiếng cười vui rúc rích
Tan biến cả chiều hè…”
Chiều hè thì tan biến
nhưng tiếng mưa lại đọng vào đâu đó giữa muôn vàn cảnh vật của mùa tuổi thơ. Ở
đó không hề có sự lo toan, phiền muộn mà chỉ có ước vọng, chơt lóe lên, nhòa đi
như mơ như thực. Đó chính là tâm lý lứa tuổi về những điều bất chợt.
Và rồi cơn mưa tuổi thơ cũng đã mở ra bao điều mới mẻ. Chỉ một chữ “nhòa” thôi,
(không phải nhòe) hình ảnh thơ đã biến tấu một cách lấp lánh như câu chuyện về
chiếc hộp cổ tích, đang ẩn chứa những điều bí ẩn trong tiếng mưa rơi.
“…Mưa rơi trên vòm me
Chú ve sầu sũng nước
Mưa gieo bao điều ước
Mắt em nhòa tiếng mưa”
Viết cho thiếu nhi không
chỉ là sự thấu hiểu, đồng điệu với tâm hồn trẻ thơ mà thiên sứ của nhà thơ còn
hướng đến giúp thiếu nhi có những cảm nhận về cái đẹp của cuộc sống, thiên
nhiên, góp phần giáo dục hình thành nhân cách, mở lối bằng sự dìu dắt của tứ
thơ, ngôn từ cho cách tri nhận, cảm quan của các em. Đọc “Tuổi thơ màu giấy
kính” chúng ta bắt gặp nhiều bài thơ như vậy: “Đám mây và cô giáo”, “Cảm ơn cô
giáo”, “Mùa Đông của em”, “Mặt trời của em”…đã mở lối, giúp các em cảm nhận những
giá trị nhân văn trong cuộc sống. Đó là tri nhận lòng yêu thương đối với gia
đình, thầy cô giáo, đưa các em đến với sự cảm nhận một cách chân thành, nồng ấm
tình cảm gửi trao trong mối quan hệ tình thân “cô giáo như mẹ hiền”, “mẹ của em
ở trường là cô giáo mến yêu”. “Cảm ơn cô giáo/ Lời ru ngọt ngào/Nắng mai thức
dậy/Tung tăng gọi chào/ Em đi đến lớp/Sân trường lao xao/Mai sau em lớn/Ấm nồng
tình cô.”(Cảm ơn cô giáo) hay một tri nhận khác giàu thi ảnh: “Thầy,
cô như bóng tỏa/Lặng thầm theo tháng năm/Xanh màu trang giáo án/Cho em bước
vào đời”(Tuổi hồn nhiên). Đối với tuổi thơ thì tình cảm gia
đình, tình yêu thương của ba, mẹ bao giờ cũng thiêng liêng nhất. Nhà thơ đã có
sự liên tưởng và quan sát tinh tế để biểu đạt tình cảm gia đình trong mắt trẻ
thơ: “…Thẳm sâu nơi mắt biển/Lời sóng ru dạt dào/Sóng ba cùng sóng mẹ/Vỗ
tháng ngày bình yên” (Biển).
Tuổi thơ bao giờ cũng
mong được che chở, yêu thương trong vòng tay của gia đình. Nhà thơ đã có sự cảm
nhận về sự xáo trộn trong đời sống gia đình thời kỳ công nghệ số đang làm cho
thời gian và không gian cuộc sống nhiều gia đình bị chi phối, đứt gãy mang đến
cho không ít thiếu nhi cảm giác bâng khuâng, lo lắng:
“…Sao mọi người ít nói/Chỉ
vui chuyện của mình/Ôm điện thoại thông minh/Để làm gì hả bố?”
(Bố ơi sao lạ thế). Ngay cả trong giấc mơ của mình các em cũng chỉ mong cuộc sống
gia đình được êm ấm, vui vẻ:
Đơn giản thôi mà
Bé mong cả nhà
Chan hòa vui vẻ”
Ai trong mỗi chúng ta khi
làm bố mẹ mà không đồng cảm, xúc động với những dòng thơ đầy tự sự:“Bố đi
công tác/Ở tận miền xa/Mấy hôm xa nhà/Mà sao lâu thế/Con mong bố về/Căn nhà trống
vắng/Đêm về im lặng/Mình con học bài/Cứ mỗi sáng mai/Con mong bố gọi/Mẹ thì ít
nói /Trông thật là buồn/Đêm qua mưa tuôn/Càng buồn hơn nữa/Mẹ luôn tựa cửa/Mau
về bố ơi!” (Khi bố vắng nhà)
Thế giới thiên nhiên, động
vật luôn hiện lên trong suy nghĩ trẻ thơ thật màu nhiệm, lý thú, thôi thúc các
em tìm tòi khám phá. Trong “Tuổi thơ màu giấy kính” chúng ta bắt gặp nhiều bài
thơ về thiên nhiên, thế giới con vật yêu thích hàng ngày của thiếu nhi. Đó là
hình ảnh rất thân thuộc gần gủi với trẻ thơ như “Cây Bàng” trước ngõ “Chú lợn
nhà em”, “Thăm nhà chú khỉ”, “Mèo cưng”, “Du xuân”, “Mùa thu của em”. Nghe đúng
là quen thật nhưng quen mà vẫn cứ lạ. Lạ ở đây cách suy nghĩ, cảm nhận của trẻ
thơ đầy những cảm xúc riêng tư. Những vầng thơ đã thật sự tạo được niềm thích
thú cho trẻ khi đọc, nhất là những câu thơ hồn nhiên:“Chẳng thích nằm
nôi/Hay cần quạt mát/Khi nào đói khát/Mẹ luôn vỗ về”(Chú lợn nhà em) .
Với chú “Mèo con” thì
sao. Thật không thể đáng yêu hơn. Bởi đây không chỉ là con vật ngoài đời mà
hình ảnh “chú mèo mà trèo cây cau” còn ở đâu đó rất quen.
“Suốt ngày leo nhảy
Trông thật là hiền
Lắm lúc ưu phiền
Mèo vờn lũ chuột
Họ hàng thân thuộc
Mèo chẳng thích chơi
Quấn quýt rạng ngời
Trong vòng tay bé…”.
Còn chú khỉ thì sao.
Chúng ta sẽ có dịp thăm nhà chú khỉ, cảm nhận sự ngộ nghĩnh khi được nhận diện
qua những câu thơ tả thực nhưng giàu chất suy tưởng thú vị:
“.. Hả hê khỉ nhảy
tít mù
Mắt xoay lấc láo đánh đu
mấy vòng
Chẳng khi nào khỉ thong
dong
Gãi đầu suy ngẫm chờ mong
được quà”
(Thăm
nhà chú khỉ).
mình vất vả mưu sinh: “Những
góc phố thân quen, những phận người may rủi/Em cứ đi lầm lũi chân trần/Cầm trên
tay những con số xoay vần/Những tấm vé mỏng manh nuôi những phận đời lay lắt/Gieo
khát vọng cho đời, ai đổi vận cho em?” (Em gieo phận đời may rủi trên
tay). Nhà thơ dành sự thấu cảm, chia sẻ với các em khi tuổi thơ bị đánh mất bởi
đại dịch Covid-19, nhà thơ đã xúc cảm nghe quanh mình đến giọt nắng cũng bơ vơ:
“Trống trường lặng im
ngày xuân sắc biếc
Ký ức tuổi thơ đứt gãy nắng
sân trường
Rộn rã tiếng ve, ngỡ
ngàng cánh phượng
Lỗi hẹn hè, dằng dịt mùa
thi”
Ai hát đồng dao lạc lõng
trời chiều
(Gọi hè gọt nắng bơ vơ)
Hay
“…Mùa xuân vắng tiếng
trống trường
Ve chưa gọi bạn nắng
vương nỗi niềm
Lỗi mùa trống giục triền
miên
Trưa hè cháy bỏng trôi miền
trẻ thơ…”
(Lỗi hẹn mùa thi)
Hình ảnh nắng sân trường
đứt gãy và miền tuổi thơ bị trôi đi cứ ám ảnh, khắc khoải như chính những gì đã
diễn ra trong thực tại. Câu thơ cũng như vừa bị đứt gãy, vỡ òa, bật khóc. Mong
thay những ngày tháng đó sẽ trôi qua thật nhanh để “Tuổi thơ màu giấy kính” mãi
là tuổi thơ hồn nhiên đẹp đẽ nhất.
“Tuổi thơ màu giấy kính
Xanh, đỏ, vàng, trắng
xinh
Mắt em màu cổ tích
Nhìn bầu trời lung
linh…”
(Tuổi
thơ màu giấy kính)
Với cách viết giàu cảm
xúc chân thật, gần gũi với tâm hồn trẻ thơ, sự quan sát tinh tế, thấu cảm tâm
lý lứa tuổi, bút pháp đa dạng, nhà thơ không chỉ thành công trong việc biểu đạt
tâm hồn trẻ thơ, vẽ nên bầu trời đầy sắc màu, hồn nhiên trong trẻo của tuổi
thơ, mà còn giúp các em phần nào nhận diện được thế giới xung quanh, cùng những
nét chấm phá non trẻ trong hành trình đi đến tương lai của các em. Chính vì vậy,
cho tôi gọi những lời thơ trong tập thơ “Tuổi thơ màu giấy kính” là những giọt
nắng thần tiên mà nhà thơ Lê Nguyên Khôi đã dành tặng riêng cho các em thiếu
nhi. Mạo muội xin có đôi lời cảm nhận về tập thơ của anh.
31/8/2022
Võ Văn Trường
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Triết lý yêu trong thơ tình Xuân Diệu
Triết lý yêu trong
thơ
tình Xuân Diệu.gif)
.gif)
Với Xuân Diệu, tình yêu
được coi như một giá trị sống đích thực, tình yêu đáng được tôn thờ như một thứ
“tôn giáo” và thi sĩ đã tin vào tình yêu với một niềm tin thiêng liêng nhất…
Nhà thơ Xuân Diệu đã có một
định nghĩa rất thú vị và độc đáo về thơ và tình yêu: “Tình yêu và thơ là hai phạm
trù mà trong đó cái tuyệt vời thông minh kết hợp với cái tuyệt diệu ngây thơ,
là hương đặc biệt của một số tâm hồn thi sĩ và tình nhân”(1). Trong
sự nghiệp cầm bút của mình, với hơn 450 bài thơ tình để lại, Xuân Diệu đã minh
chứng một điều: Tình yêu không thể thiếu thơ và thơ không thể thiếu tình yêu. Với
Xuân Diệu, tình yêu được coi như một giá trị sống đích thực, tình yêu đáng được
tôn thờ như một thứ “tôn giáo” và thi sĩ đã tin vào tình yêu với một niềm tin
thiêng liêng nhất… “Thiêng liêng quá những chiều không dám nói…Ôi vô cùng
trong một phút nhìn nhau” (Xuân đầu). Chính niềm tin vào tình yêu với
tất cả sự “ngoan đạo” của một “con chiên” có trái tim yêu đến cuồng si, nồng
nàn là cội nguồn khiến thơ tình Xuân Diệu mang đậm sắc màu triết lý đặc biệt: Triết
lý yêu. Và Triết lý yêu là một trong những giá trị nhân
văn độc đáo, sâu sắc nhất của thơ tình Xuân Diệu.
Xưa nay tình yêu nam nữ vốn
luôn hiện hữu với rất nhiều cung bậc: Lãng mạn, mơ mộng, thiêng liêng, cao thượng,
phàm tục, nhục thể, bi đát, đắm đuối, si mê, lỗi lầm… như một nhận thức tất yếu
về đời sống, thơ Xuân Diệu cũng cắt nghĩa về tình yêu trên nhiều phương diện.
Trước hết, đối với thi sĩ, yêu là nguồn sống: Làm sao sống được mà
không yêu/ Không nhớ, không thương một kẻ nào? (Bài ca tuổi nhỏ).
Quả thật, cuộc sống đúng
như thi sĩ quan niệm: “Đời không ân ái đời vô vị/ Kiếp sống không yêu kiếp sống
thừa”. Cuộc sống thiếu tình yêu không phải là sống mà chỉ là sự tồn tại đơn
điệu, vô nghĩa, nhạt nhẽo. Không thể sống thiếu tình yêu vì con người sinh ra vốn
là để sống và yêu nói như Gớt: “chúng ta sinh ra trong tình yêu, lớn lên trong
tình yêu và chết đi trong tình yêu”. Tình yêu cho con người được trải nghiệm những
cảm xúc Người nhất: buồn, vui, thương, nhớ, đau khổ và hạnh phúc… Cuộc sống thiếu
tình yêu như mặt trời không có nắng, tình yêu tiếp thêm sinh lực cho con người,
tình yêu là nơi vực dậy tinh thần cho con người trên hành trình cuộc sống đầy
thử thách. Trong cái nhìn của người đang yêu vạn vật ánh lên những sắc màu tươi
vui, ánh sáng tràn ngập khắp cõi thế gian… Tình yêu khiến con người trở nên cao
thượng và nhân hậu, bao dung hơn. “Được yêu, một sự kiện quan trọng biết bao!
Yêu, càng trọng đại hơn nữa! Vì yêu, trái tim trở nên can đảm. Nó chỉ còn toàn
những gì thuần khiết, chỉ dựa vào những gì cao thượng và lớn lao” (Victor
Hugo).
Hơn ai hết Xuân Diệu thấu
hiểu sâu sắc tình yêu cần thiết cho cuộc sống con người đến nhường nào, con người
chỉ có thể sống có ý nghĩa trong sự gắn bó với tình yêu. Và có lẽ thế nên suốt
cuộc đời mình, thi sĩ đã luôn trong tâm thế đi tìm những cung bậc cảm xúc tình
yêu, và thơ là nơi ông gửi gắm bao cung bậc của con tim luôn tha thiết yêu
đương đến si mê, cuồng nhiệt. Con người ấy đã nhận kiếp trước ông đã yêu và kiếp
này vẫn tiếp tục yêu, ngọn lửa tình yêu dường như bất tận trong ông: Tôi
đã yêu từ khi chưa có tuổi/ Lúc chưa sinh vơ vẩn giữa luân hồi/ Tôi sẽ yêu khi
đã hết tuổi rồi/ Không xương xóc chỉ huyền hồ bóng dáng. (Đa tình)
Những người đã yêu, đang
yêu và sẽ yêu mãi mãi không bao giờ trả lời được trọn vẹn câu hỏi: tình yêu bắt
đầu từ đâu? Và Xuân Diệu cũng vậy, với một khát vọng truy tìm câu trả lời cho
câu hỏi muôn thuở của nhân loại: Làm sao cắt nghĩa được tình yêu? Thi
sĩ đã đưa ra cách lý giải tưởng như rất vu vơ, hồn nhiên ngây thơ nhưng lại
đúng với quy luật tình cảm, tâm lý của con người: Có khó gì đâu, một buổi
chiều/ Nó chiếm hồn ta bằng nắng nhạt/ Bằng mây nhè nhẹ, gió hiu hiu (Vì
sao)… Yêu giản dị chỉ là như vậy, yêu như hít thở khí trời để sống, có
duyên thì tình yêu tự đến, tình yêu nằm ngoài những toan tính, sắp đặt… đối với
Xuân Diệu khởi đầu cho một tình yêu đích thực là tiếng tơ lòng rung động chân
thành, đánh thức miền yêu nơi sâu thẳm nhất trong tâm hồn con người. Trong thơ
của ông người đọc có thể thấy rõ sự phát hiện tinh tế diễn biến tâm lý của tâm
hồn mới chớm yêu thương, và ông cho rằng khi yêu tâm hồn trở nên dễ xúc động,
tinh tế, lãng mạn đến vô cùng: Bâng khuâng chân tiếc dậm lên vàng/ Tôi
sợ đường trăng tiếng dậy vang/ Ngơ ngác hoa duyên còn núp lá/ Và làm sai nhỡ nhịp
trăng đang. (Trăng) Khí trời quanh tôi làm bằng tơ/ Khí
trời quanh tôi làm bằng thơ (Nhị hồ)
Thi sĩ nâng niu những cảm
xúc tình yêu vừa hé nở như nâng niu những gì quý giá nhất nhưng mong manh, dễ vỡ,
dễ tan. Thái độ sống tích cực ấy của Xuân Diệu cho thấy ông không chỉ rất có ý
thức gìn giữ tình yêu mà còn tôn thờ tình yêu như một chân giá trị, một khát vọng
mà cuộc đời hướng tới. Ông trân quý tình yêu như trân quý cuộc sống của chính
mình, và tình yêu đẹp bao giờ cũng là mục đích để con người dấn thân và hy sinh
mà không hề nuối tiếc. Cho nên thi sĩ ví tình yêu như “viên ngọc thiêng liêng”
và ông trân trọng tất cả những gì liên quan đến tình yêu và liên quan đến người
mình yêu: đôi bàn tay, đôi mắt, làn môi hé nở, thân hình người yêu, và đến cả
“dấu nằm”, cái nhìn, giọng nói … Đọc thơ Xuân Diệu chúng ta có cảm giác xúc cảm
yêu như một dòng chảy khôn nguôi ám ảnh trong tâm thức thi sĩ. Trong sự luận giải
đa dạng, phong phú của Xuân Diệu về tình yêu chúng ta có thể hiểu: Tình yêu có
sức mạnh giúp con người sống vượt lên giới hạn của chính mình, giúp con người
dám sống và được sống là chính mình…
Vì quan niệm yêu là nguồn
sống nên hầu hết các bài thơ tình của Xuân Diệu như Hôn cái nhìn, Biển,
Bóng đêm biếc, Bài thơ tuổi nhỏ, Vì sao, Yêu… đều cho thấy những cảm xúc
trong ông luôn được đẩy đến tận cùng. Thi sĩ yêu cuộc sống đến cuống quýt “muốn
ôm, muốn riết, muốn say…” (Vội vàng), và bởi thế nên ông như đắm
chìm trong cõi yêu đương nồng nàn, cháy bỏng. Chính thi sĩ đã thừa nhận: Tôi
khờ khạo lắm, ngu ngơ quá/ Chỉ biết yêu thôi, chẳng hiểu gì (Vì
sao?). Ở đây, có thể coi sự “khờ khạo, ngu ngơ” của thi sĩ như một giá trị,
một lối ứng xử văn hóa trong tình yêu. Nó chính là biểu hiện của những gì thanh
khiết, chân thành, trong sáng, vô tư, phi vụ lợi của tình yêu đích thực. Sự thừa
nhận “chỉ biết yêu thôi” đồng thời cũng cho chúng ta thấy một minh triết
yêu trong thơ tình Xuân Diệu: Yêu chính là phải biết sống hết mình cho người
mình yêu, yêu là sự dấn thân và tận hiến vì nhau và cho nhau.
Quan niệm “tận hiến”
trong tình yêu được thể hiện trong thơ Xuân Diệu rất rõ ràng, không chung
chung, trừu tượng. Đó là sự tận hiến cả về tinh thần và thể xác. Khát vọng hướng
tới hòa hợp về tinh thần của những trái tim yêu được thể hiện qua rất nhiều bài
thơ “để đời” của Xuân Diệu: Xa cách, Thân em, Biển, Bài thơ tuổi nhỏ, Cảm
xúc, Thanh niên, Vô biên, Dâng, Phải nói…
Trong thi ca nhân loại đã
có rất nhiều thi sĩ thừa nhận quy luật tình yêu như một chân lý bất biến: Yêu
là khát khao mong muốn phát hiện vẻ đẹp trong sáng tiềm ẩn trong tâm hồn người
mình yêu. Dường như những trái tim đang yêu không bao giờ thỏa mãn khát vọng kiếm
tìm những “hạt ngọc” ẩn giấu trong tâm hồn người yêu và luôn muốn đi đến tận
cùng sự khám phá, thấu hiểu những điều bí ẩn trong tâm hồn người yêu. Tâm hồn mỗi
người luôn là thế giới đầy bí ẩn, là niềm say mê, cuốn hút khám phá đến vô
cùng. Nhà thơ Ấn Độ R.Tagor từng viết:
Đôi mắt băn khoăn của em
buồn
Đôi mắt em muốn nhìn vào
tâm tưởng của anh
Như trăng kia muốn vào
sâu biển cả… (Thơ tình số 28)
Anh thèm muốn vô biên và
tuyệt đích/ Em biết không? Anh tìm kiếm em hoài…Yêu tha thiết thế vẫn còn chưa
đủ/ Phải nói yêu, trăm bận đến ngàn lần (Phải nói);
Đọc Xuân Diệu chúng ta thấy
Nhà thơ thật tinh tế khi phát hiện quy luật chi phối thế giới tinh thần vô cùng
phong phú, phức tạp của con người: Yêu là hạnh phúc vô biên và yêu cũng là đau
khổ tột cùng. Trong sự luận giải của thi sĩ, yêu là hạnh phúc bởi tình yêu mang
lại cho con người cảm xúc khác lạ, vừa dịu dàng, êm ái như sống trong cõi thần
tiên: Lòng anh rạo rực không duyên cớ/ Khi nắng chiều tơ giỡn với cành (Có
những bài thơ), Chỉ lặng chuồi theo dòng cảm xúc/ Như thuyền ngư phủ
lạc trong sương (Vì sao?), Chúng tôi lặng lẽ bước trong
thơ/ Lạc giữa niềm êm chẳng bến bờ (Trăng); Chiều mộng
hòa thơ trên nhánh duyên…con đường nhỏ nhỏ gió xiêu xiêu/ Lả lả cành hoang nắng
trở chiều/ Buổi ấy lòng ta nghe ý bạn/ Lần đầu rung động nỗi thương yêu (Thơ
duyên)… vừa mạnh mẽ, xôn xao, dữ dội: Giơ tay muôn ôm cả Trái đất/
Ghì trước trái tim, ghì trước ngực…Hãy đốt đời ta trăm thứ lửa/ Cho bừng tia mắt
đọ tia sao (Bài ca tuổi nhỏ) và trên hết là hạnh phúc được là
chính mình để “hồn giăng rộng khắp không gian” được “ngơ ngẩn”, “nhung nhớ”,
“bâng khuâng” (Dâng), được “bỡ ngỡ”, “xôn xao”, “rợn rợn”, “hồi hộp”… (Xuân
không mùa).
Yêu cũng là lĩnh vực tình
cảm nhiều khi khiến con người đau khổ tột cùng bởi không phải lúc nào mọi sự
cũng đều chiều theo ý muốn của con người. Khát vọng tình yêu là vô biên, tuyệt
đích, nhưng hành trình hướng đến khát vọng ấy lại luôn gặp phải rất nhiều giới
hạn, rào cản. Xuân Diệu thấu hiểu quy luật vận hành tự nhiên bất khả kháng
“Sông trôi núi lở âm thầm/ Đường đi vũ trụ có cầm được đâu?” cho nên trong thơ
của mình Xuân Diệu đã tìm cách cắt nghĩa rất riêng, rất sâu sắc về nguyên nhân
gây nên nỗi đau khổ của yêu: Yêu là chết ở trong lòng một ít/ Vì mấy
khi yêu mà chắc được yêu? Cho rất nhiều, song nhận chẳng bao nhiêu/ Người ta phụ,
hoặc thờ ơ, chẳng biết (…). Họ lạc lối giữa u sầu mù mịt/ Những người si theo
dõi dấu chân yêu/ Và cảnh đời là sa mạc vô liêu/ Và ái tình là sợi dây vấn vít/
Yêu, là chết ở trong lòng một ít (Yêu). Người ta khổ vì
thương không phải cách/ yêu sai duyên và mến chẳng nhằm người/ người ta khổ vì
xin không phải chỗ…(Dại khờ), Bao nhiêu sầu, ôi sầu biết bao
nhiêu/ Khi yêu tình, khi theo mãi tình yêu (Yêu mến). Tôi
là một kẻ điên cuồng/ Yêu những ái tình ngây dại/ Tôi cứ bắt lòng tôi đau đớn
mãi/ Đau vô duyên, đau không để làm gì. (Thở than). Suốt
đời nuốt lệ vào trong ngực/ Đem ái tình dâng kẻ phụ ta (Muộn màng). Tôi
một mình đối diện với tình không/ Để lắng nghe tiếng khóc mất trong lòng (Dối
trá)…
Và trong việc luận giải
nguyên nhân gây nên nỗi đau khổ của yêu, Xuân Diệu cho rằng sự xa cách luôn là
nguyên nhân thường trực nhất. Nó làm cho lòng người luôn trong trạng thái bất ổn.
Xa cách giày vò những trái tim yêu, làm cho người đang yêu rơi vào cảm giác lo
sợ bởi tình yêu vốn mong manh, dễ bất ngờ tan vỡ “tình yêu đến, tình yêu đi
ai biết” (Giục giã), và con người nhiều khi cũng rơi vào trạng thái
không thể kiểm soát và không hiểu nổi chính bản thân mình: “Đời trôi chảy,
lòng ta không vĩnh viễn/ Ai nói trước lòng anh không phản trắc/ Mà lòng em, sao
lại chắc trơ trơ? ” (Giục giã)… bởi mọi cái “vô thường” như thế
nên xa cách làm cho nỗi nhớ thêm đầy và nhiều khi nỗi nhớ ấy quặn thắt con tim
yêu đến đớn đau: Anh nhớ em, em hỡi! Anh nhớ em! Không gì buồn bằng những
buổi chiều êm…Không gian xám tưởng sắp tan thành lệ (Tương tư chiều)…
Trong tình yêu, đau khổ
cũng là một “thú đau thương”, cho nên Ler montov từng nói: “Anh chỉ mang đến
cho em toàn là đau khổ…Có lẽ vì vậy mà em yêu Anh. Bởi vì niềm vui thì dễ quên,
còn đau khổ thì không bao giờ”. Victor Hugo lại nói: “Ai khổ vì yêu hãy yêu hơn
nữa, chết vì yêu là sống trong tình yêu”. Còn với Xuân Diệu, biển yêu dẫu “đắng”
nhưng con người chưa bao giờ “nguôi nỗi khát thèm”…thậm chí khát vọng ấy mãnh
liệt ấy đến mức giục lòng người “yêu khi đã hết tuổi rồi”, “khi chết
rồi, thì tôi sẽ yêu ma” (Đa tình)…và điều ấy phải chăng đồng nghĩa với
thông điệp nhắn nhủ của thi sĩ tới bạn đọc muôn sau: cho dù hạnh phúc hay đau
khổ con người vẫn luôn khát vọng yêu và được yêu, vẫn mơ ước về một tình yêu
viên mãn, vĩnh hằng.Yêu là câu chuyện dài bất tận, không biên giới, bến bờ, yêu
không bao giờ có tuổi… và chỉ có những trái tim biết yêu chân thành, biết trân
trọng, nâng niu hạnh phúc và biết chấp nhận đau khổ mà tình yêu mang lại thì mới
mong thấy được giá trị thật sự của tình yêu đối với đời sống của riêng mình.
Tình yêu trong thơ Xuân
Diệu là tình yêu của con người sống giữa đời thường chứ không phải tình yêu đạo
đức trong sách vở của một “ông hoàng” nào đó. Đó là thứ tình yêu dám bộc lộ những
khát vọng thành thực đến cháy lòng. Do đó triết lý yêu trong thơ tình Xuân Diệu
bên cạnh việc luận giải vấn đề yêu là hướng đến sự hòa hợp tâm hồn thì còn khẳng
định một chân giá trị đầy tính nhân bản: yêu là khao khát được hòa hợp với thân
xác người mình yêu. Nhiều bài thơ, câu thơ của Xuân Diệu đã bộc lộ khát vọng
trên một cách say mê, đắm đuối:
Hãy sát đôi đầu ! Hãy kề
đôi ngực ! Hãy trộn nhau đôi mái tóc ngắn dài ! Những cánh tay ! hãy cuốn riết
đôi vai ! Hãy dâng cả tình yêu lên sóng mắt ! Hãy khăng khít những cặp môi gắn
chặt (Xa cách). Chúng ta đau, thôi em tới
đây mà ! Mơn man nào, em đừng khóc đôi ta/ Thế, riết thế, hãy vòng tay chặt nữa/
Cho em hút những chút hồn đã rữa/ Cho em chuyền hơi độc rất tê ngon (Sầu). Hãy
tuôn âu yếm, lùa mơn trớn/ Sóng mắt, lời môi, nhiều – thật nhiều (Vô
biên). Em phải nói, phải nói, và phải nói/ Bằng lời riêng nơi cuối
mắt, đầu mày/ Bằng nét buồn bằng vẻ thẹn, chiều say/ Bằng đầu ngả, bằng miệng
cười, tay riết (Phải nói).
Dưới ánh sáng của tư duy
khoa học hiện đại, tiến bộ, ngày nay quan điểm phiến diện trên đã được hoàn thiện
thêm bởi những nhận thức mới. Thân xác con người cũng là một giá trị cao quý xứng
đáng được ca tụng, tôn vinh. Trong tình yêu, bên cạnh giá trị tinh thần, khát
khao hòa hợp về thân xác được coi như một niềm khoái cảm thiêng liêng và thể hiện
sự kết tinh cao độ của văn hóa ứng xử giữa con người với con người. Những người
biết yêu thật sự luôn là những người biết trân trọng vẻ đẹp thân thể của người
mình yêu thương, biết thưởng thức vẻ đẹp ấy trong một niềm đam mê, say đắm của
“nhục cảm lành mạnh” (F.Engels). Và với Xuân Diệu, khoái cảm về thân xác mật
thiết gắn bó với khoái cảm mà vẻ đẹp tâm hồn do người yêu mang lại và chỉ khi
nào yêu và được yêu như thế con người mới được sống trọn vẹn trong hạnh phúc.
Làm chủ thân phận Người, được tự do vui, buồn, đau khổ, yêu đương, được sống là
chính mình trong từng sát na hiện hữu… đó là giá trị đích thực của mỗi con người
với tư cách là một Nhân vị tồn sinh trên cõi đời đầy bất an và cũng lắm nghiệt
ngã này.
Và bởi coi sự hòa hợp với
thân xác người yêu cũng là một trong những yếu tố quan trọng để duy trì tình
yêu, duy trì sinh lực sống nên trong thơ tình Xuân Diệu người đọc thấy tràn ngập
hình ảnh tôn vinh vẻ đẹp hình thể của con người: Đôi môi, đôi mắt (Tương tư
chiều), tóc liễu buông xanh (Nụ cười xuân), miệng vàng, nhan sắc (Mời
yêu), đường vai, nét tay (Dấu nằm)… đối với thi sĩ vẻ đẹp hình thể của
người yêu là “ngọc ngà tinh anh” do đất trời ban tặng. Và có lẽ vì thế cho nên
chỉ đến Xuân Diệu trạng thái khát khao được hòa hợp cùng thân thể người yêu mới
được diễn tả một cách đầy táo bạo. Thi sĩ đã không hề ngần ngại diễn tả những
trạng thái yêu mạnh mẽ như muốn “ôm“, muốn “riết“, muốn “say”, muốn “cắn“, muốn
“ngoàm“, muốn “hút”… tất cả đều gợi cảm giác nồng nàn, tha thiết, đê mê của
tình yêu rất trần thế, rất con người: Nên lúc môi ta kề miệng thắm/ Trời
ơi, ta muốn uống hồn em (Vô biên) Hỡi xuân hồng ta muốn
cắn vào ngươi (Vội vàng) Em vui đi răng nở ánh trăng rằm/
Anh hút nhụy của mỗi giờ tình tự (Giục giã) Nghiêng đầu
bên trái hãy kề nghe/ Những ngón tay thần sẽ vuốt ve/ Cho điệu lòng anh thêm ấm
dịu; Sờ xem ngực nóng khúc đê mê (Có những bài thơ)… Vượt qua
rào cản của những quan niệm ấu trĩ, lạc hậu về tình yêu nam nữ coi sự va chạm,
tiếp xúc về thể xác là điều “xấu xa, hổ thẹn”, những cảm xúc nhục thể trong thơ
Xuân Diệu rất chân thực, rất đời thường, gợi nhiều suy ngẫm về giá trị hiện hữu
của con người. Có lẽ chính vì vậy nên đây là một trong những yếu tố quan trọng
nhất khiến thơ tình Xuân Diệu thấm nhuần triết lý nhân sinh sâu sắc và có sức sống
bền lâu trong lòng bạn đọc nhiều thế hệ.
Trong Tình mai
sau Xuân Diệu viết: Người thi sĩ đã vào làng mây khói/ Không ở
đâu, và ở khắp mọi nơi/ Như tiếng vọng trong sương xa dắng dỏi/ Máu vu vơ theo
giữa trái tim đời… Như vậy ngay từ lúc sinh thời Xuân Diệu đã ý thức sâu sắc
về ý nghĩa tồn sinh và bất tử của người nghệ sĩ: điều duy nhất có giá trị trong
cuộc đời chính là những dấu ấn của tình yêu mà chúng ta đã để lại phía sau khi
ra đi. Nhà thơ Xuân Diệu với trái tim yêu nồng nàn, si mê, tha thiết nhất trong
các thi sĩ Việt Nam đã đi vào “làng mây khói” vĩnh hằng. Nhưng những câu thơ
mang đậm triết lý yêu của ông còn lưu lại “giữa trái tim đời” mãi mãi bởi: “Nhà
thơ, ngay cả các nhà thơ vĩ đại nhất cũng phải đồng thời là những nhà tư tưởng”
(Bêlinxki).
Triết lý yêu trong thơ
tình Xuân Diệu thể hiện một tầm tư tưởng lớn, nó khác lạ và vượt lên những lối
nghĩ suy tầm thường tưởng “cao đạo” mà giả dối, thiếu thành thực mà người ta vẫn
cứ “tụng ca” như những “giá trị đạo đức” nhưng đó là những thứ đạo đức hoàn
toàn xa lạ với bản chất Người. Vì vậy, những bình diện của triết lý yêu trong
thơ Xuân Diệu như đã trình bày ở trên, suy cho cùng đó chính là những tư tưởng
mang tinh thần nhân bản, nhân văn sâu sắc nhất mà nhân loại luôn hướng đến. Và
chính những bài thơ với triết lý yêu rất Người và rất Đời (chứ không phải là những
bài thơ tụng ca nào khác) trong sự nghiệp thơ đã làm cho thơ Xuân Diệu trở
thành thơ của một đời chứ không phải thơ của một thời ngắn ngủi dễ quên… Triết
lý yêu trong thơ tình Xuân Diệu là một trong những giá trị quan trọng làm nên sự
bất tử của thơ Xuân Diệu. Bạn đọc nhớ đến Xuân Diệu sau 100 năm hay 1000 năm hoặc
lâu hơn nữa phải chăng, cũng bắt đầu từ những bài thơ tình thấm đẫm triết lý
yêu mang vẻ đẹp nhân sinh cao cả và đầy khao khát trần thế – những bài thơ dạt
dào, tha thiết, êm đềm và sâu lắng, ru lòng người mãi mãi khôn nguôi:
… Anh xin làm sóng biếc/
Hôn mãi cát vàng em/ Hôn thật khẽ, thật êm/ Hôn êm đềm mãi mãi/ Đã hôn rồi, hôn
lại/ Cho đến mãi muôn đời/ Đến tan cả đất trời/ Anh mới thôi dào dạt…/ Cũng có
khi ào ạt/ Như nghiến nát bờ em/ Là lúc triều yêu mến/ Ngập bến của ngày đêm…
(Biển)
Chú thích:
(1) Xuân
Diệu, Tác phẩm văn chương và lao động nghệ thuật (Lưu Khánh
Thơ giới thiệu và tuyển chọn), Nxb. Giáo dục, H. 1999, tr.11
4/9/2022
Cao Thị Hồng
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Nghĩ suy về ngày mai
Nghĩ suy về ngày mai….gif)
.gif)
Nằm giữa hai luồng giao
lưu địa – chính trị Âu Á, trong mấy chục năm vừa qua nước Nga nói chung và nền
văn hóa Nga nói riêng chịu nhiều ảnh hưởng cùng sự xáo trộn dữ dội, đặc biệt từ
sau những chính biến xảy ra vào đầu những năm 1990. Ở giữa những luồng bão
gió luôn đổi chiều đó, hãy thử xem những người viết trẻ nước Nga hiện nay đang
suy nghĩ gì. Vanvn.vn xin giới thiệu với bạn đọc bài viết sâu sắc của nhà
văn trẻ Viktor Marakhovsky đăng trên Báo Văn Hóa – Nga gần đây do nhà văn – dịch
giả Tô Hoàng chuyển ngữ.
Trong kho lưu trữ của
ngôn ngữ học tâm lý, có hàng loạt những quan sát thú vị liên quan đến những người
biết nhiều thứ tiếng ở các vùng quê thuộc Đông Âu vào cuối thế kỷ XIX. Những
người này thường hoàn toàn mù chữ nhưng họ lại nói một cách hoàn hảo một số
ngôn ngữ và họ thường coi tất cả là ngôn ngữ mẹ đẻ của họ.
Tuy nhiên, nếu họ được
yêu cầu dịch một số cụm từ, chẳng hạn như từ tiếng Đức sang tiếng Rumania, hoặc
từ tiếng Slovak sang tiếng Hungary, họ thật sự ngu ngơ, không hiểu làm thế nào
để có thể “dịch” một thứ gì đó nói chung trên thế gian này. Lý do là mỗi một
câu trong bất cứ một ngôn ngữ trong thế giới của họ đều đã được gắn với ngữ cảnh.
Ngay cả khi yêu cầu họ dịch tiếng “muối” sang tiếng Đức hay tiếng Rumania, đối
với họ cũng có nghĩa là hai yêu cầu khác nhau, bởi vì từ đầu tiên đối với họ là
một thương gia trong thành phố, còn từ thứ là một người hàng xóm vượt qua cái
rãnh nước.
Những người yêu thích văn
hóa Nhật Bản hiện đại cũng có vấn đề ấy với người Nhật. Những ai sau khi nghe
tiếng Nhật của những người tập tọng nói tiếng Nhật đã khúc khích cười, giải
thích rằng học từ theo truyền khẩu không phải là ý tưởng tốt nhất, bởi vì trong
truyền khẩu, mỗi người nói một phương ngữ tự tạo, với tương ứng trang trí phù hợp
giới tính, độ tuổi và các thông số xã hội của người đó. Trong cuộc sống bình
thường của đúng là người Nhật, ngự trị một ngôn ngữ trung lập – lịch sự mà bạn
sẽ không thể nghe thấy trong khẩu ngữ hay phim hoạt hình.
Do đó,khả năng “dịch” một
điều gì đó – như vậy, đòi hỏi chúng ta phải có một lãnh thổ trung lập (hoặc trừu
tượng) đã biết, ở đó muối không còn là tiếng Rumania hoặc tiếng Đức, mà chỉ đơn
giản là muối.
Đôi khi điều này là có thể,
nhưng một không gian trung lập như vậy luôn khá hạn chế. Ví như, từ “đầm lầy”
trong tiếng Hungary chỉ đơn giản có nghĩa là một loại địa phương, còn ở tiếng
Nga có chút gì ma quái và mối đe dọa lãng quên mơ hồ bắt đầu xuất hiện trong
đó;còn trong tiếng Phần Lan “đầm lầy” có các đặc điểm cảm xúc gần giống như
chúng ta có “pho mát đất”.
Tất cả những điều này đưa
chúng ta đến vấn đề về cái gọi là “đối thoại của các nền văn hóa” liệu có thể
thực thi được đến mức nào. Vì những lý do rõ ràng, có cơ sở để tin rằng cuộc đối
thoại này – trên thực tế, luôn là sự tái cấu trúc lẫn nhau của các nền văn hóa
và mức độ hiểu biết lẫn nhau đặc biệt phụ thuộc vào “mức độ xung đột của một
Trung Quốc mà tôi vẫn hình dung với một Trung Quốc mà người Trung Quốc hình
dung ra”.
Nhiều người trong số những
người đồng hương của chúng tôi chắc chắn đã quen thuộc với một số tác phẩm kinh
điển của Trung Quốc (ví dụ, họ đã cố gắng nghiên cứu một trong những tiểu thuyết
kinh điển). Tuy nhiên để nói rằng việc làm quen với các tác phẩm kinh điển của
Trung Quốc, thậm chí ngay cả trong các bản dịch hay nhất, sẽ giúp chúng ta hiểu
hơn về thế giới quan của người Trung Quốc, điều này nên hết sức thận trọng.
Chúng ta quá khác biệt, và khi chúng ta đọc tất cả những điều này bằng tiếng
Nga, chúng ta chỉ đọc một nửa phần dịch giả và những phép loại suy mà dịch giả ấy
đã cố gắng thay thế bản chất có thật của cuộc sống Trung Quốc.
Để các nền văn hóa bắt đầu
hiểu nhau như thế nào đó, các nền văn hóa ấy không chỉ cần sống cạnh nhau hoặc
bên nhau trong một thời gian rất dài – những nền văn hóa ấy còn cần đồng bộ hóa
cuộc sống hàng ngày của mình, và thường không chỉ là cuộc sống hàng ngày, mà
còn là cả các vị thần thánh. Không có sự đồng bộ như vậy, không thể có sự hiểu
biết lẫn nhau thực sự. Người Do Thái đã sống ở Venice trong nhiều thế kỷ – và
cũng trong nhiều thế kỷ, họ đã tranh luận với người Ý về những điều linh thiêng
liêng; tuy nhiên, chính thời gian kéo dài của các cuộc tranh cãi đã nói lên sự
vô bổ của họ. Cả hai bên đều có cái riêng, những xúc cảm không thể “dịch” được
về thần thánh, bắt nguồn phần lớn từ kinh nghiệm thực nghiệm cá nhân, không thể
thay thế được.
Tuy nhiên, sự thiếu hiểu
biết lẫn nhau ở cấp độ cao nhất này đã không cản trở sự đồng bộ hơn ở các cấp độ
hàng ngày: những âm mưu, lời bài hát, tiền bạc và tình dục tự do thâm nhập vào
các bức tường của khu ổ chuột theo cả hai hướng. Dần dần, các khu ổ chuột tự nó
được thấm nhuần với văn hóa của môi trường. Kết quả là, bảy trăm năm đã trôi
qua, và ngay cả chủ nghĩa phát xít của Mussolini cũng không nhìn thấy bất cứ điều
gì đặc biệt xa lạ ở người Do Thái Ý của nó, và người Do Thái, về phần họ, đã trở
nên Ý hóa đến mức vị giáo sĩ trưởng của Rome, người đã trốn khỏi bọn Đức cùng với
giáo dân bạn hữu của ông ta, sau chiến tranh đã gây ra một vụ tai tiếng lớn khi
cùng gia đình chuyển sang Cơ đốc giáo.
Điều này nói với chúng ta
rằng sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa vẫn có thể xảy ra – ở mức độ mà
cấu trúc cuộc sống hàng ngày của chúng có thể hội tụ.
Bí quyết là ở chỗ sự gần
gũi đó không đòi hỏi sự hiểu biết lẫn nhau.
Ví dụ, con người hoàn
toàn không cần phải trở thành ong để lo lắng về các mối đe dọa gây ra cho ong
do sử dụng thuốc trừ sâu. Chỉ cần hạn chế sử dụng các hóa chất có nguy cơ tuyệt
chủng đối với những sinh vật không thể thay thế này của hệ sinh thái.
Và để học hỏi điều gì đó,
ví như từ Trung Quốc chẳng hạn, không nhất thiết phải trở thành Trung Quốc. Nếu
kinh nghiệm “Trung Quốc”, được các thế hệ triết gia và các nhà Đông phương học,
viết lại và suy nghĩ lại theo cách Nga, hóa ra lại phù hợp để sử dụng ở Nga,
trên thực tế chúng sẽ có hại gì, nhưng không giống với bản gốc.
Tôi xin nói thêm: đó là
trường hợp nguyên bản gốc được giữ lại đối lập với trải nghiệm đã được thông
qua. Bởi kinh nghiệm của Trung Quốc chỉ phù hợp với Trung Quốc – và nếu Trung
Quốc quyết định xây dựng ”chủ nghĩa xã hội với đặc điểm của Trung Quốc” không
quá giống với chủ nghĩ xã hội thời Xô Viết thì càng đúng hơn nếu ở Nga xây dựng
“ Nho giáo với đặc điểm Nga” thì cũng không giống với những gì đang diễn ra
trên đất Trung Quốc.
Trong một thế kỷ qua, Nga
là sự kết hợp độc đáo giữa cuộc sống hàng ngày có chủ quyền và “nền văn hóa
cao” được du nhập, và đã nhiều lần đối mặt chỉ với cùng một vấn đề: Nga nhiều lần
phát hiện ra rằng họ coi châu Âu là ruột già, nhưng lại bị người bà con này coi
họ là những người ngoài hành tinh, cần phải bị hủy diệt.
Tôi mạo hiểm gợi ý rằng
nguyên nhân của sự không có đi có lại bi thảm này không phải là Nga “không hiểu
đúng về châu Âu”, mà ngược lại, họ hiểu nó quá chính xác, nhưng không để ý tới
sự khác biệt. Những người theo chủ nghĩa nhân đạo Nga trong nhiều thế kỷ đã tự
coi mình là người châu Âu (đó rõ ràng là sự ngu ngốc), còn người châu Âu chỉ
luôn luôn chỉ nghĩ đến họ, vì họ (đó cũng là sự ngu ngốc hiển nhiên).
Nhưng giờ đây, có vẻ như,
ba thế kỷ mà thú chơi này kéo dài dần dần đi đến hồi kết.
Ngày nay, chúng ta đang
trải qua tình cảnh hoàn toàn kịch tính – hóa ra mối đe dọa nhiều thế kỷ kia vẫn
còn nguyên, khi đến lượt chúng ta tin chắc rằng người họ hàng tưởng tượng
của chúng ta không thực sự nhận ra mối quan hệ họ hàng của mình và có ước mong
tiêu diệt chúng ta. Và chúng ta với tư cách là cả một quốc gia quay lưng lại (về
cả kinh tế và ý thức chính trị) với đám họ hàng tưởng tượng ấy.
Rồi như một điều tự
nhiên, cái nhìn của chúng ta đổ dồn cả về phía Đông.
Dưới ánh sang của điều
này, có thể sẽ là hợp lý khi chúng ta phải hình dung ra những sắc thái của sự
hiểu biết lẫn nhau mà chúng ta đang phải xây dựng.
Nhưng điều chính phải suy
nghĩ là ở chỗ giọng điệu hiểu được nhau trong quan hệ hiện nay sẽ còn lâu nữa mới
trở thành ngôn ngữ để hiểu nhau (chung cả với phương Đông) giữa chúng ta với
các đối tác và đối đầu lịch sử, nếu nếu không muốn nói là kẻ thù.
Tuy nhiên,ở đây, liệu có
cần tính tới tấn thảm kịch bùng phát không. Xưa kia, người Đức, từng thành công
trong việc chống lại Đế chế La Mã và kết quả đã vô hiệu hóa phần phía tây của Đế
chế này, nhưng đã phải đối mặt với thực tế là một phần đất của họ, chuyển thành
lãnh thổ của Pháp hiện nay, đã chuyển sang người nói tiếng địa phương, trong
khi phần thứ hai vẫn đúng là với nguồn gốc Đức.
Kết quả là, hoạt động ngoại
giao giữa những người ủng hộ Pháp và ủng hộ Đức đã được tiến hành bằng tiếng
Latin, ngôn ngữ của tôn giáo chung.
Ngày nay, với Nga và phía
kia là Trung Quốc may mắn sao, không đặt ra nhiệm vụ phải yêu thương nhau bằng
cả trái tim hoặc hiểu nhau thật sâu sắc.
Nhiệm vụ của chúng ta dễ
dàng hơn. Chúng ta không cần phải cầu nguyện chung một vị thần, nói cùng một
ngôn ngữ. Các nhiệm vụ hiện tại và chiến lược tầm trung của chúng ta đơn giản
hơn nhiều: không để mình trở thành vật thí mạng cho thế giới tiến bộ và khoan
dung- một thế giới vốn đã coi chúng ta và phương Đông là kẻ thù và đã buộc
chúng ta phải lựa chọn giữa cái gọi là tuân thủ về chiến lược, tức một sự tự tử
dần dần, hoặc một cái chết nhanh chóng.
May mắn của thời điểm lịch
sử này cho cả hai bên (chúng ta và phương Đông huyền bí) là cả hai không có lý
do và cơ hội để gây hấn lẫn nhau. Trong chương trình nghị sự hàng ngày là những
gì thực chất hơn nhiều, được mô tả đầy đủ bằng ngôn ngữ tiếng Anh chính thức của
giao tiếp quốc tế. Đó là, tấn-km, chất bán dẫn, lúa mì, dầu, khí đốt, hàng tiêu
dùng, kim loại đất hiếm và các cuộc tập trận quân sự chung.
Còn đối với “cái bên
trong của phương Đông”, tức là phần thông thái được du nhập từ nơi đó, lại đã
được biên soạn bằng tiếng Nga, thì có vẻ như điều tốt nhất mà chúng ta có thể
và nên áp dụng là khả năng tuyệt vời: không để mất lòng người.
Và gắng làm trong hôm
nay, ngày mai và ngày kia để “đạt được một số kết quả khả quan vào thế kỷ sau”.
8/9/2022
Viktor Marakhovsky
Tô Hoàng dịch
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Đọc lại "Rừng Na uy" của Haruki Murakami
Đọc lại "Rừng Na uy" của
Haruki Murakami.gif)
.gif)
Ở nước Nhật có một cuốn
sách mà theo thống kê từ năm 2006, cứ 7 người Nhật thì có một người đọc và tác
giả của nó suốt 20 năm nay đã trở thành một thần tượng văn hoá đại chúng. Cuốn
sách đó là tiểu thuyết Rừng Na uy và tác giả đó là nhà văn
Haruki Murakami. Một cuốn sách mà một khi bạn đã cầm nó lên và đọc thì khó lòng
bỏ xuống. Bởi từ đầu đến cuối của cuốn tiểu thuyết đó là một câu chuyện tình
yêu gây nên sự xúc động “đến ngạt thở”.
Cuốn tiểu thuyết này kể về
những năm tháng là sinh viên đại học ở Tokyo của một chàng trai trẻ có tên là
Toru Wantanabe. Cùng với thời gian dùi mài kinh sử ở trường đại học, Wantanabe
đã đi hết tuổi thanh xuân của mình trong những mối tình với những người con gái
trẻ, đẹp và đầy cá tính. Wantanabe cùng với những người bạn, người yêu của anh
là một thế hệ những người trẻ của nước Nhật biết sống hết mình, yêu hết mình
nhưng học tập và làm việc cũng hết mình. Nói cách khác là họ đã biết cách đốt
cháy mình để tỏa sáng.
Rừng Na uy là
tên một ca khúc nổi tiếng của ban nhạc Beatles mà nhân vật chính Wantanabe rất
thích nghe của một thời sinh viên sôi nổi – cái thời mà cuộc đời anh gắn bó với
số phận những người mà anh yêu và yêu anh.
Người con gái đầu tiên mà Wantanabe yêu có tên là Naoko. Điều oái oăm ở chỗ là
Naoko lại là người yêu của người bạn thân của anh tên là Kizuli. Cái mối tình
tay ba cực kì thơ mộng nhưng lại rất rắc rối và tuyệt vọng ấy kết cục lại là một
tấn bi kịch. Cả Naoka, cả Kizuki cuối cùng đều chết vì tự tử.
Và điều đáng kinh ngạc của
cuốn sách là ngoài Naoka và Kizuki, còn có hai cái chết trẻ khác cũng bằng cách
tự tử là chị của Naoka và của một cô gái khác nữa có tên là Hatsumi. Họ chết
không phải vì thất tình, không phải vì bất lực và khủng hoảng tinh thần trước
cuộc sống như mọi người vẫn nghĩ. Họ chết chỉ vì một lí do đơn giản là họ không
sợ chết. Đối với họ cũng như trong quan niệm của số đông người Nhật, cái chết
chỉ là một sự tiếp tục của cuộc sống. Bởi chết chưa phải là hết chuyện. Vì thế
mà họ coi cái chết rất nhẹ nhàng. Cũng như họ đã sống vì rất yêu cuộc sống. Câu
chuyện tình của Wantanabe trong Rừng Na uy do vậy mà nhuốm màu bi thương nhưng
có một điều lạ là không hề bi quan.
Ngược lại, sự lạc quan và
niềm tin yêu cuộc sống tràn ngập trong mỗi trang sách của Rừng Na uy. Và chính
điều đó làm cho bạn xúc cảm, cuốn hút bạn vào với tác phẩm kì lạ này. Câu chuyện
của Rừng Na uy vừa chân thật, giản dị nhưng cũng hết sức kì ảo.
Cứ như là tác giả đang
đưa ta trở lại với những câu chuyện tình ma quái trong Liêu trai chí dị của Bồ
Tùng Linh THỜI Trung Quốc trung cổ vậy. Cái hay của Rừng Na uy còn ở chỗ tác giả
đã dắt dẫn người đọc đi hết bất ngờ này sang bất ngờ khác trong một bối cảnh trần
trụi của cuộc sống Nhật bản thời văn minh và hiện đại. Những chuyện tình đầy
khêu gợi, những pha làm tình được miêu tả rất chi tiết và xảy ra liên tục trong
tác phẩm. Nhưng Rừng Na uy không phải là một cuốn sách viết về tình dục; cũng
không phải là một tiểu thuyết diễm tình lãng mạn. Rừng Na uy là một điển hình của
tác phẩm văn học viết theo trường phái hiện thực chủ nghĩa. Câu chuyện của rừng
Na uy dù viết ở cuối thế kỉ 20 nhưng mô hình đời sống của nó vẫn rất mang
tính thời sự ở thế kỉ 21 này. Vì thế mà sức sống của Rừng Na uy là bất diệt.
Hãy trở lại ca khúc Rừng
Na uy của ban nhạc Beatles với những lời tình ca da diết: “Tôi từng có
một cô gái, mà đúng hơn là cô gái ấy đã từng có tôi. Cô dẫn tôi vào phòng, thế
có thích không. Và bảo tôi ngồi đâu cũng được, nhưng tôi thấy chẳng có chiếc ghế
nào. Khi tỉnh dậy tôi chỉ có một mình. Con chim ấy đã bay đi rồi”. Đó
là những ca từ rất giản dị. Và Rừng Na uy cũng vậy, rất giản dị. Mà ở đời, cái
gì càng giản dị thì càng vĩ đại; và ngược lại, càng vĩ đại, con người ta càng
giản dị. Chỉ có những kẻ ít học hành thì mới làm ra vẻ quan trọng và vì thế,
trông chúng càng kệch cỡm. Với cách hiểu ấy, Rừng Na uy thực sự là một tiểu
thuyết kiệt xuất của nước Nhật thời hiện đại. Và ý nghĩa lớn lao nhất của nó
là sự cảnh tỉnh đối với bạn đọc trong một xã hội hiện đại. Nói cách khác, đọc Rừng
Na uy, bạn sẽ tỉnh ra rất nhiều điều.
Dù bạn là ai, dù bạn ở
đâu và làm gì, một khi bạn đã cầm Rừng Na uy lên và lật ở một trang bất kỳ nào,
chắc chắn bạn sẽ bị nó cuốn hút. Bởi đó là những trang sách kể về những mối
tình tươi trẻ. Những hồi ức ngọt ngào cay đắng về thuở đầu đời, đặc biệt là đối
với những ai đã từng có một thời sinh viên sôi nổi.
Tác giả Haruki Murakami
sinh năm 1949 tại Tokyo. Ông lấy vợ là bạn học cùng thời đại học. Hai người mở
một câu lạc bộ nhạc jazz tại Tokyo có tên gọi là Peter Cat. Ông viết và cho xuất
bản Rừng Na uy vào năm 1987. Thành công vang dội của cuốn tiểu thuyết dày hơn
500 trang này đã đưa ông lên hàng những nhà văn lỗi lạc có nhiều người đọc nhất
của Nhật Bản. Tại Trung Quốc, Rừng Na uy của Murakami là một trong mười cuốn
sách có ảnh hưởng nhất của thế kỷ thứ 20 và tác giả xứng đáng được xếp hạng là
một trong những tiểu thuyết gia đương đại lớn nhất thế giới.
10/9/2022
Hà Tùng Sơn
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)
Chi tiết - Yếu tố quyết định truyện ngắn hay
Chi tiết - Yếu tố quyết định truyện ngắn hay Những người làm công tác biên tập ở các tờ báo văn nghệ thường hay nhận được những câu hỏi từ...
-
Tản mạn về những yếu tố tình dục trong văn học Việt Nam Nghĩ đến tình dục, hay quan hệ tình dục (tiếng Anh: sexual intercourse), còn gọi là ... -
Một chút tình thu (Mùa Thu trong thi ca VN) Tôi có điều may mắn là trong mười năm làm giáo sư trung học (1958-1968), dạy môn văn ch... -
Chopin - Linh hồn của Piano Bệnh dịch tả lại hoành hành ở Paris, những người học trò cuối cùng của Chopin lần lượt rời Paris. Chopin đ...