Thơ ca Khmer đương đại ở Nam Bộ - Không gian tự sự tập thể về
căn tính tộc người
Tóm tắt: Được sáng tác chủ yếu bằng tiếng Khmer và được phổ
biến rộng rãi thông qua các ấn phẩm văn nghệ Khmer địa phương, các tập thơ, thơ
ca Khmer đương đại không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm và tư tưởng của cá nhân
tác giả mà còn là không gian tự sự tập thể lưu giữ ký ức, biểu đạt căn tính tộc
người và khẳng định bản sắc văn hóa của người Khmer Nam Bộ. Bằng phương pháp khảo
sát, phân tích một số sáng tác tiêu biểu của các tác giả thơ Khmer đương đại
như Sang Sết, Thạch Phách và Thạch Đờ Ni trên cơ sở lý thuyết về căn tính tộc
người và tự sự tập thể, nghiên cứu chỉ ra rằng thơ ca vừa đóng vai trò như một
kho tàng lưu trữ ký ức cộng đồng, vừa là diễn ngôn văn hóa giúp cộng đồng Khmer
khẳng định vị trí của mình trong xã hội đa tộc người ở Nam Bộ. Nghiên cứu góp
phần nhận diện rõ hơn vai trò của thơ ca Khmer đương đại trong việc bảo tồn,
phát huy bản sắc văn hóa tộc người trong bối cảnh hiện nay.
Abstract: Composed mainly in the Khmer language, and has
been widely disseminated through local Khmer literary and art magazines and
published poetry collections, contemporary not only reflects the personal
emotions, feelings, and thoughts of individual poets but also serves as a
collective narrative space that preserves memory, expresses ethnic identity,
affirms the cultural distinctiveness of the Southern Khmer people. By employing
survey and analytical methods to examine selected works by contemporary Khmer
poets such as Sang Set, Thach Phach, and Thach Do Ni, and drawing upon theories
of ethnic identity and collective narrative, this study reveals that Khmer
poetry functions both as a repository of communal memory and as a cultural
discourse through which the Khmer community affirms their position within the
multi-ethnic society of Southern Vietnam. The research contributes to a deeper
recognition of the significance of contemporary Khmer poetry in preserving and
promoting ethnic cultural identity in the current context.
Keywords: ethnic identity; contemporary Khmer poetry;
collective narrative
1. Đặt vấn đề:
Vấn đề bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc luôn được quan tâm
nghiên cứu từ trước đến nay. Trong dòng chảy chung ấy, văn hóa của các tộc người
thiểu số luôn được xem là một phần quan trọng. Ý thức vai trò của cá nhân trong
việc bảo tồn vốn văn hóa của cộng đồng, nhiều trí thức, học giả người Khmer
luôn bằng các hành động thiết thực để thể hiện trách nhiệm của bản thân. Trong
số đó, có thể nhận thấy sự đóng góp của các tác giả thơ ca Khmer thông qua các
sáng tác bằng chính ngôn ngữ của dân tộc mình.
Thơ ca Khmer đương đại nổi lên như một hiện tượng văn học đặc
biệt, trở thành không gian chung để các tác giả thể hiện tâm tư, tình cảm của
mình, hòa tiếng nói cá nhân và tiếng nói chung của dân tộc để góp phần định vị
bản sắc văn hóa tộc người Khmer trong không gian văn hóa đa tộc người ở Nam Bộ.
Đây không chỉ là sự vận động của thi pháp thơ, mà còn là quá trình khẳng định
căn tính tộc người thông qua diễn ngôn nghệ thuật. Tuy nhiên, so với số lượng lớn
tác phẩm hiện có, thơ Khmer vẫn chưa được quan tâm đúng mức cả ở góc độ phê
bình văn học lẫn nghiên cứu khoa học. Thực tế ấy cho thấy khoảng trống học thuật,
từ đó đặt ra nhu cầu cấp thiết cho những nghiên cứu chuyên sâu hơn.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp khảo sát, thống kê và phân tích
một số sáng tác tiêu biểu của các tác giả thơ ca Khmer đương đại như Sang Sết,
Thạch Phách và Thạch Đờ Ni nhằm làm rõ vai trò của thơ ca như không gian tự sự
tập thể - nơi ký ức, ngôn ngữ và bản sắc văn hóa Khmer được lưu giữ, biểu đạt
và khẳng định. Cách tiếp cận của nghiên cứu dựa trên lý thuyết căn tính tộc người
(ethnic identity) và tự sự tập thể (collective narratives), nhằm góp phần nhận
diện sâu sắc hơn vai trò của văn học dân tộc thiểu số trong đời sống văn hóa
đương đại ở Nam Bộ.
3. Kết quả và thảo luận
Tiếp cận lý thuyết tự sự tập thể và căn tính tộc người trong
nghiên cứu văn học
Tự sự tập thể (collective narrative)
Tự sự tập thể là một khái niệm được hình thành từ sự
giao thoa giữa nghiên cứu về tự sự học (narratology) và lý thuyết ký ức tập thể
(collective memory). Đó là một kiểu kể chuyện bằng tiếng nói chung của một nhóm
người chứ không phải giọng riêng lẻ của một cá nhân, tiếng nói ấy đại diện cho
một tập thể có chung trải nghiệm và ký ức. Natalya Bekhta (2020) nhấn mạnh rằng,
tiếng nói cộng đồng có một vị thế đặc biệt với tư cách là người phát ngôn cho tập
thể và tác giả gọi đó là tự sự tập thể. Theo các tư duy ấy, ta có thể hiểu tự
sự tập thể là một hình thức diễn ngôn giúp cộng đồng có thể khẳng định bản
sắc của mình chứ không chỉ đơn thuần là một phép cộng dồn của các ý kiến cá
nhân. Tự sự tập thể là chiếc chìa khóa quan trọng duy trì sự kết nối cộng đồng
trong đó những câu chuyện mang tính tập thể ấy chính là chiếc cầu nối cho sự hợp
tác xã hội (S.Gokhale, Bulbulia, & Frean, 2022). Tự sự không chỉ là phương
tiện lưu giữ ký ức, mà còn giúp lựa chọn, thiết lập lại ký ức cộng đồng theo
nhu cầu, giá trị và thực tiễn cuộc sống đương thời. Kết quả nghiên cứu góp phần
lý giải tính “tập thể” của văn học nghệ thuật như một kho lưu trữ biểu tượng
cho bản sắc và căn tính cộng đồng trong các nền văn hóa (López, Alphen &
Carmona, 2025). Có thể nói, tự sự tập thể là khái niệm công cụ có chức năng giải
mã cách thức văn bản văn học kiến tạo bản sắc cộng đồng, đồng thời cũng khẳng định
vai trò xã hội của văn học như một “kho lưu trữ ký ức tập thể” và một “diễn
ngôn khẳng định căn tính”.
Căn tính tộc người (ethnic identity)
Michael Bamberg (2009, tr.132) cho rằng, căn tính “biểu thị nỗ
lực khu biệt và tích hợp ý nghĩa của bản thể theo các chiều kích xã hội và cá
nhân khác nhau về giới tính, tuổi tác, chủng tộc, nghề nghiệp, băng nhóm, tình
trạng kinh tế xã hội, dân tộc, giai cấp, quốc gia hoặc lãnh thổ khu vực”. Định
nghĩa này cho phép nhận diện căn tính là bản chất, là cái riêng của một cộng đồng.
“Căn tính dân tộc chính là giá trị căn bản làm nên bản sắc riêng của mỗi tác giả
trong sáng tạo văn học. Nó cũng chính là căn nguyên cho sự khác biệt, làm giàu
có thêm đời sống tinh thần của con người. Căn tính dân tộc nằm trong mỗi cá thể
của cộng đồng, được hình thành và phát triển từ trong lòng mẹ, trong quá trình
lớn lên và nhận thức về thế giới xung quanh, trong sự rèn luyện và tích lũy để
hình thành tư duy, lối sống, lý tưởng thẩm mỹ…” (Mai Văn Phấn, 2019). Trong suốt
chiều dài lịch sử với những chuyển biến không ngừng của mọi mặt xã hội, căn
tính cũng không ổn định mà diễn ra quá trình kiến tạo liên tục (Hall, 1990). Mỗi
tác phẩm văn học là một sản phẩm tinh thần của mỗi tác giả tạo nên một không
gian đủ để người sáng tác và độc giả có thể kiến tạo và nhận diện câu chuyện
theo cách riêng của mình. Cũng chính vì thế nên văn học được cho là có lợi thế
lớn trong việc khai thác căn tính tộc người (Nguyễn Hồng Anh, 2024). Bởi lẽ
“Các nhà văn sáng tạo là những đồng minh quý báu của chúng ta, và các bằng chứng
của họ được đánh giá cao, bởi lẽ giữa lưng chừng trời họ biết được nhiều điều
mà những triết lý của chúng ta không dám mơ tới” (Freud, 1908). Căn tính dân tộc
trong nhà văn đã được hình thành, trải nghiệm và tích lũy qua quá trình lâu dài
tạo nên nền tảng văn hóa vững chắc được thể hiện qua những màu sắc đặc trưng
trong sáng tác khác với những dân tộc khác. Chính vì thế, căn tính dân tộc cho
phép chúng ta nhận diện bản sắc văn hóa, tầm vóc của từng dân tộc, nhận ra diện
mạo của từng nhà văn trong hành trình sáng tạo (Mai Văn Phấn, 2019). Tác phẩm
văn học như một không gian biểu đạt căn tính, đó chính là những bản tuyên ngôn
văn hóa, nơi căn tính tộc người được tái khẳng định (King, 2000). Như vậy, căn
tính tộc người trong thơ ca Khmer Nam Bộ cũng không chỉ dừng ở việc bảo lưu các
yếu tố truyền thống, mà còn là một tiến trình kiến tạo mang tính liên tục và đối
thoại. Thơ ca trở thành phương tiện để cộng đồng vừa khẳng định sự khác biệt, vừa
định vị mình trong bối cảnh văn hóa đa tộc người ở Nam Bộ.
Khái quát về thơ ca Khmer đương đại ở Nam Bộ
Thơ ca Khmer phản ánh phong phú nhiều phương diện trong bức
tranh đời sống con người với khoảng 68 thể thơ khác nhau. Nhạc tính trong thơ
Khmer được tạo nên từ quy luật gieo vần trong một khổ thơ và liên khổ thơ cùng
sự kết hợp của hiệp vần và hiệp âm.
Hiện nay, lực lượng sáng tác thơ ca Khmer khá đông đảo, các
tác giả là hội viên Hội Văn học Nghệ thuật địa phương và cộng tác viên ở các
báo, tạp chí. Đáng chú ý, có thể kể đến một số tác giả tiêu biểu gồm: Châu Ôn,
Trần Thanh Pôn, Sang Sết, Thạch Phách, Đào Chuông, Chau Mu Ni Sok Kha, Thạch Đờ
Ni, Thạch Sok Khă Phép, Trần Văn Đài…
Tính đến nay, đã có hơn 1.000 bài thơ Khmer công bố trên các
đặc san, báo, tạp chí tiếng Khmer ở các tỉnh vùng Nam Bộ. Bên cạnh đó, còn có
các tập thơ song ngữ Khmer - Việt được xuất bản như: Nợ quê (2014) -
Thạch Đờ Ni; Bước đến thành công (2019), Hoa hướng dương (2023), Ao
Bà có bông, ao ông có quả (2023) - Sang Sết; và tập thơ tiếng
Khmer Gặp em đêm Đôn Ta (2019) - Thạch Phách. Số lượng công bố phong
phú cho thấy niềm đam mê, sự dày công chuẩn bị và sự tích cực vào cuộc của các
tác giả Khmer trong lĩnh vực này. Trong phạm vi nghiên cứu, chúng tôi lựa chọn
các tập thơ của tác giả Sang Sết, Thạch Phách và Thạch Đờ Ni với số lượng 190
bài để thực hiện khảo sát và phân tích.
Biểu hiện của không gian tự sự tập thể về căn tính tộc người
trong thơ ca Khmer Nam Bộ
Tiếng nói tập thể trong thơ ca Khmer Nam Bộ
Xuất phát từ đặc trưng tính cộng đồng của cư dân nông nghiệp
lúa nước, những sáng tác thơ ca Khmer mặc dù bắt nguồn từ cảm xúc cá nhân nhưng
vẫn mang tinh thần của cộng đồng, tập thể. Vì thế, trong thơ ca Khmer đương đại,
ngôn ngữ và giọng điệu tập thể như một sự biểu đạt của tiếng nói cộng đồng được
thể hiện rất rõ. Điều này thể hiện qua việc sử dụng đại từ ngôi thứ nhất số nhiềuvà
các từ ngữ chỉ tập thể: Trong một nghiên cứu của mình về tự sự tập thể (we-narratives),
Fludernik nhấn mạnh rằng đại từ ngôi thứ nhất số nhiều đã tạo nên “giọng kể tập
thể”, điều đó đã xóa nhòa ranh giới giữa cái “tôi” và cái “ta” chỉ còn lại dáng
dấp của một chủ thể cộng đồng. Bằng cách đó, qua thơ ca các cộng đồng khác nhau
có thể khẳng định sự hiện diện tập thể và bản sắc của mình (2017). Trong nghiên
cứu về tự sự tập thể, Gokhale và cộng sự (2022) cũng nhấn mạnh rằng các câu
chuyện chung (collective narratives) có khả năng củng cố sự gắn kết xã hội và
thúc đẩy hành động tập thể. Khi khảo sát 190 bài thơ Khmer của các tác giả Sang
Sết, Thạch Phách và Thạch Đờ Ni chúng tôi ghi nhận sự xuất hiện của đại từ số
ngôi thứ nhất số nhiềuvà các từ ngữ chỉ tập thể xuất hiện nhiều lần như bảng
sau:
Bảng 1: Tần suất xuất hiện các đại từ/ ngữ chỉ tập thể trong
thơ Khmer
Nguồn: tác giả thống kê
Bảng thống kê cho thấy, trong thơ ca Khmer việc sử dụng nhiều
đại từ ngôi thứ nhất số nhiều 134 lần với 79,8% và các từ ngữ chỉ tập thể 34 lần
với 20,2% thể hiện diễn ngôn tập thể. Mỗi tác giả khi sáng tác thơ không chỉ thể
hiện tiếng nói cá nhân mà còn đại diện cho cả tộc người tạo nên giọng kể chung
mang ý thức cộng đồng. Sự xuất hiện rất nhiều lần của những đại từ như “chúng
ta” không chỉ mang ý nghĩa nói về con người của hiện tại mà còn để nói đến những
thế hệ đi trước và thế hệ tương lai, thể hiện tính liên tục của truyền thống và
ký ức cộng đồng. Tự sự tập thể ở đây chính là sự lên tiếng của cộng đồng về
chính mình để thơ ca Khmer trở thành một “nơi lưu giữa ký ức tập thể”, một diễn
đàn tự sự tập thể, nơi căn tính tộc người được khẳng định qua ký ức chung, ngôn
ngữ chung. Đặc trưng này thể hiện sự gắn bó hài hòa giữa cái tôi cá nhân và cái
chung chúng ta, gợi lên cảm nhận rằng thơ ca Khmer luôn hướng đến cái chúng ta
cộng sinh. Đó cũng chính là đặc trưng trong quan niệm văn hóa truyền thống của
người Khmer Nam Bộ - nơi con người không tách khỏi tập thể mà luôn gắn với gia
đình, cộng đồng và phum sóc.
Biểu tượng văn hóa - không gian chung của cộng đồng người
Khmer Nam Bộ trong thơ ca
Trong thơ ca Khmer Nam Bộ, không gian không chỉ được hiểu là
giới hạn địa lý mà còn là trường tự sự của căn tính tộc người. Đó là nơi những
sinh hoạt cộng đồng được kiến tạo và tái hiện qua tiếng nói tập thể. Các biểu
tượng quen thuộc như phum sóc, ngôi chùa, cánh đồng, dòng sông, lễ hội... không
đơn thuần là hình ảnh dân gian, mà trở thành tọa độ văn hóa xác lập ranh giới
giữa “chúng ta” - cộng đồng Khmer - với các tộc người khác trong không gian văn
hóa Nam Bộ đa tộc người. Ký ức tập thể được lưu giữ thông qua các biểu tượng và
nghi thức xã hội. Khi đi vào văn học, những biểu tượng này trở thành “mã văn
hóa” giúp cộng đồng vừa lưu giữ ký ức, vừa khẳng định sự hiện diện của mình
trong hiện tại (Halbwachs, 1950). Tự sự tập thể được kiến tạo qua các biểu tượng
đặc thù, nhờ đó duy trì sự liên tục của văn hóa và tái tạo bản sắc trong bối cảnh
biến đổi của xã hội (López, Alphen & Carmona, 2025).
Đọc thơ của các tác giả Sang Sết, Thạch Phách và Thạch Đờ Ni
ta sẽ thấy hình ảnh ngôi chùa xuất hiện trong thơ ca Khmer rất chân thật như một
trung tâm văn hóa tinh thần của cộng đồng, đó không chỉ là nơi sinh hoạt tôn
giáo mà còn là nơi kết nối cộng đồng trong các dịp lễ hội, là trường học, là
nơi gặp gỡ của con dân phum sóc trong những dịp quan trọng. Qua khảo sát 190
bài thơ của các tác giả, biểu tượng ngôi chùa xuất hiện rất nhiều (47 lần). Điều
đó khẳng định mạnh mẽ hơn vai trò của ngôi chùa trong đời sống văn hóa, đời sống
tinh thần của người Khmer và cũng giải thích được lý do tại sao nhiều người cho
rằng ngôi chùa chính là ngôi nhà thứ hai của người Khmer. Với tư duy ấy, ngôi
chùa Khmer từ một “điểm quy chiếu linh thiêng” lại trở nên gần gũi hơn bao giờ
hết. Cho nên đọc thơ ca Khmer ta sẽ thấy ngôi chùa còn là nơi hẹn ước, nơi chứng
nhân cho tình yêu đôi lứa - một điều mà có lẽ ít được đề cập trong thơ của các
tộc người khác.
ថ្ងៃនេះបុណ្យភ្ជុំម៉ុមអុំទៅណា/ ទៅវត្តទៅផ្សារប្រាប់បងព្រលឹង/ បើអូនទៅវត្តបងសូមទូកពឹង/ ខ្លាចអីថ្ងៃហ្នឹងអុំជាមួយបង។ - Hôm nay Phchum Ben, em đi đâu
thế/ Đi chợ, đi chùa cho anh hay nhé/ Anh xin đi ké nếu em đến chùa/ Đừng ngại
chi em, ta cùng chèo xuồng (Trích Nếu em đến chùa, tập thơ Gặp
em đêm Đôn Ta của Thạch Phách).
Có thể nói, các lễ hội truyền thống cũng chính là nét văn hóa
mang đậm bản sắc của người Khmer. Mỗi bài thơ về lễ hội như Ok Om Bok, Chôl
Chnăm Thmây hay Sen Đôn Ta và nhiều lễ hội khác là một bức tranh với sắc thái
vui tươi mang nhiều hy vọng đã trở thành biểu tượng mang tính gắn kết cộng đồng.
Trong thơ ca Khmer, không gian lễ hội truyền thống chính là không gian tự sự được
vận hành như một hệ mã văn hóa đa tầng. Ở nơi đó chứa đựng các biểu tượng, nghi
thức và các trò chơi dân gian tạo thành một thể thống nhất nhằm xác lập và tái
sản xuất căn tính tộc người. Không dừng lại ở nhiều hình ảnh về lễ vật, ẩm thực,
trang phục, điệu múa mà những bài thơ về lễ hội còn thể hiện tính biểu tượng
qua những hình ảnh và ngôn ngữ như một kho tư liệu cảm thức: Sự đủ đầy về các lễ
vật cúng không chỉ biểu trưng cho sự no đủ, phồn thịnh mà còn là sự kết nối giữa
cái tục và cái thiêng. Hay hình ảnh điệu múa Romvong dưới ánh trăng tròn tượng
trưng cho sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên vạn vật và với vũ trụ. Đơn
cử như bài thơ Hẹn mùa Ok Om Bok sau của tác giả Sang Sết: គោមហោះបោះពួយឡើងខ្ពស់/.../ ប្រទីបជ្វាលាភ្លឺដូចថ្ងៃ/.../ ទាញព្រ័ត្រ រុញឈើ រត់-ត/ ក្បួនហែដ៏ល្អប្រជាំរាត្រី/ ចូលលេងសិល្បៈរាំច្រៀងសប្បាយ/.../ បុណ្យអកឆ្នាំក្រោយសន្យាជួបគ្នា/ រាំក្រោមច័ន្ទថ្លានៅស្រះគូស្រី។
(Đèn gió tung bay lên cao vút/ Hoa đăng lấp ánh tựa ban mai/
Kéo co, đẩy gậy, chạy tiếp sức/ Diễu hành tạ lễ dưới trăng đầy/ Điệu múa uyển
chuyển cùng nhịp hát/ Hẹn mùa Ok tới lại gặp nhau/ Ao Bà Om có trăng ngà nghênh
đón) (Trích tập thơ Hoa hướng dương (Sang Sết).
Những hình ảnh quen thuộc ấy một lần nữa đi vào thơ khiến cho
những bài thơ về lễ hội trở thành “neo ký ức” liên thế hệ, không chỉ với ý
nghĩa nhắc nhớ về không gian quen thuộc với không khí trang trọng của những
nghi thức và nhộn nhịp, nô nức của những lúc vui chơi mà đó cũng chính là lúc kết
nối các thế hệ với nhau để sợi dây tình thân, sợi dây trao truyền văn hóa sẽ
luôn liền mạch không dứt. Mỗi dịp lễ hội là mỗi dịp con cháu nhớ về tổ tiên,
ông bà như nhớ về nguồn cội của chính mình. Đó chính là giá trị của lòng biết
ơn, tình yêu thương đồng thời cũng là sự tự ý thức trong giữ gìn bản sắc văn
hóa dân tộc: តាអើយប្របួយផ្លែច្រើន/ ចូលឆ្នាំចម្រើនផ្ការីកជាថ្មី/ ចៅមកដោយចិត្តរីងរៃ/ ក្ដុកក្តួលពេកក្រៃព្រោះអាល័យតា។ - Nội ơi! Trái mắn oằn cành/
Xuân về hé nụ hoa lành đầu năm/ Cháu về với quả tim bầm/ Nghẹn buồn bên gối. Nội
nằm… giấc thu! Trích bài thơ Nội ơi, tập thơ Nợ quê (Thạch
Đờ Ni).
Văn hóa phum sóc là nét đặc trưng mang tính biểu tượng trong
văn hóa tổ chức đời sống xã hội của người Khmer. Trong không gian văn hóa phum
sóc mọi sinh hoạt của cộng đồng từ đời sống vật chất đến đời sống tinh thần được
tiếp diễn qua nhiều thế hệ. Hình ảnh phum sóc hiện lên đa sắc màu trong thơ của
tác giả Sang Sết và Thạch Đờ Ni với không gian làng quê yên bình có cánh đồng,
dòng sông với hàng dừa, thốt nốt rồi hoa sen, hoa súng. Trong không gian ấy các
tác giả đã thể hiện một cách sống động các hoạt động của con người diễn ra nhộn
nhịp từ đời sống hằng ngày đến mùa lễ hội. Đặc biệt là hình ảnh thay da đổi thịt
của phum sóc với những mái ngói đỏ tươi, những con đường mới chạy dài làm đẹp
thêm hình ảnh quê hương. Trong thơ của tác giả Thạch Phách, phum sóc thường gắn
với những ký ức về tuổi thơ với hình ảnh tuổi thơ đi chăn bò dưới chân núi,
hình ảnh những ruộng rau, ruộng bí trổ hoa vàng, những bóng cây cổ thụ che rợp
khoảng sân hay hình ảnh căn nhà mái lá có mẹ ngồi nấu cơm:
ឱកំពង់ជ្រៃភូមិកំណើតខ្ញុំ/ ដើមឈើធំៗកាច់រាងរេរាំ/ ស្គរយាមរសៀលកូនធ្លាប់ចំណាំ/ ឆ្នាំងបាយម៉ែដាំរង់ចាំបុត្រថ្លៃ។ Kom Pong Chrei quê hương tôi
đó/ Có hàng đại thụ gió đong đưa/ Trống chiều vang xa, lòng vẫn nhớ/ Nồi cơm mẹ
nấu đón chờ con. Trích Nhớ quê, tập thơ Gặp em đêm Đôn Ta (Thạch
Phách)
Khẳng định ngôn ngữ Khmer như một công cụ duy trì bản sắc
Ngôn ngữ chính là chiếc chìa khóa quan trọng để duy trì và khẳng
định bản sắc văn hóa dân tộc. Vấn đề sáng tác văn học bằng tiếng dân tộc thiểu
số đã nhận được nhiều sự quan tâm từ trước đến nay. Nhà ngôn ngữ học B.Worf từng
nhấn mạnh rằng “ngôn ngữ không chỉ là phương tiện để diễn đạt tư tưởng mà còn
là một hình thức chi phối phương thức của những tư tưởng của chúng ta”
(A.A.Belik, 2000). Trước làn sóng hội nhập văn hóa đang diễn ra mạnh mẽ như hiện
nay, việc giữ gìn ngôn ngữ dân tộc lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết
như tục ngữ Khmer có câu “Chữ viết mất, dân tộc tan/ Chữ viết phát triển, dân tộc
vẻ vang”. Chính vì thế, việc sử dụng ngôn ngữ Khmer trong sáng tác thơ ca chính
là một hành động văn hóa cụ thể nhằm góp phần khẳng định căn tính tộc người.
Bàn về vấn đề này nhà thơ Thạch Đờ Ni (2024) đã có chia sẻ rằng: “Trong tổ chức
định hướng sáng tạo, các hoạt động sáng tác đặc thù này đã được các nhà quản lý
chú trọng nên việc sáng tác văn học nghệ thuật bằng tiếng Khmer đang dần dần được
quan tâm nhiều hơn. Từ đó, nhiều văn nghệ sĩ Khmer đã nhiệt tình tham gia hoạt
động sáng tác văn học nghệ thuật, tạo cho văn nghệ sĩ Khmer nói riêng văn nghệ
sĩ dân tộc thiểu số nói chung có một không gian thuận lợi để gởi gắm đứa con
tinh thần, và bạn đọc cũng như khán giả có thể tiếp cận, tìm hiểu văn hóa, văn
nghệ của dân tộc mình thông qua sáng tác văn học nghệ thuật. Từ đó, sáng tác
văn học nghệ thuật Khmer vùng Tây Nam Bộ có một diện mạo mới, ấn tượng hơn, đặc
sắc hơn. Đặc biệt là văn nghệ sĩ có vốn văn hóa, tiếng nói, chữ viết của dân tộc
Khmer thỏa sức thể hiện bản lĩnh, tài năng của mình, nhằm góp phần tạo nên sự
phong phú cho nền văn học Việt Nam”.
Việc các tác giả như Thạch Phách, Sang Sết hay Thạch Đờ Ni
cùng rất nhiều tác giả khác đã lựa chọn sáng tác thơ bằng tiếng Khmer, hoặc
song ngữ Khmer - Việt cho thấy sự tự ý thức sâu sắc về bản sắc văn hóa và vai
trò của ngôn ngữ trong sáng tạo nghệ thuật của mình. Sự lựa chọn ấy cho người
sáng tác sự tự tin trong thể hiện phong cách cá nhân và tư duy cảm xúc, thẫm mỹ
và đó cũng chính là một cách để khẳng định căn tính tộc người Khmer trong không
gian văn hóa đa tộc người ở Nam Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung. Ý thức ấy,
tinh thần ấy không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn ngôn ngữ khi sáng tác mà cũng
được các tác giả chuyển tải qua không ít bài thơ nhằm giáo dục thế hệ sau về việc
học chữ dân tộc mình: អក្សរខ្មែរជាទ្រព្យប្រាដក/ តនៅអនាគតនឹងបានថ្លៃថ្លា/ អក្សរទាំងនេះលក់ទិញពុំបាន/ មានតែសូធ្យរៀនបង្កើនបញ្ញា/ យើងខំសិក្សាចេះចាំអក្ខា/ ទើបបានថ្លៃថ្លាសម្បូណ៌រុងរឿង។ (Chữ Khmer là di sản quý/ Đưa tương
lai đến sáng ngời/ Chữ viết không mua bán được/ Chỉ học mới biết, mới khôn/ Con
cháu cố gắng học/ Đưa dân tộc đến vinh quang) (Trích Chữ Khmer, tập
thơ Bước đến thành công (Sang Sết).
Thơ ca Khmer như diễn ngôn văn hóa và phương tiện bảo tồn căn
tính tộc người
Diễn ngôn văn hóa trong văn học thể hiện ở việc chọn lọc ngôn
từ, hình ảnh mang nét đặc trưng của người Khmer. Những hình ảnh ấy như mã văn
hóa thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng trong bối cảnh xã hội
đa tộc người được tái hiện bằng một giọng kể chung về chính bản thân mình từ những
hình ảnh gần gũi như con cá, con cua, cây sen cây súng bờ kênh, ao nước, đồng
ruộng, vườn rau hay ngôi chùa, ngôi miếu Neak Ta trong phum sóc… Bằng cách đó,
thơ của các tác giả Sang Sết, Thạch Phách, Thạch Đờ Ni luôn thể hiện một niềm tự
hào, một khát khao mãnh liệt trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa của dân tộc
mình. Điều này hoàn toàn phù hợp với một nhận định của Laude Levi Strauss rằng
“Người ta không thể quyết định đi về đâu nếu trước tiên người ta không biết
mình từ đâu đến”. Như vậy, có thể nói rằng, thơ ca Khmer Nam Bộ là diễn ngôn
văn hóa mang tính tự sự tập thể, vừa là sản phẩm của ký ức cộng đồng, vừa là
phương tiện bảo tồn căn tính dân tộc. Qua mỗi sáng tác thơ, các tác giả đã góp
phần vào việc lưu giữ di sản văn hóa trong dòng chảy lịch sử, khẳng định vai
trò của văn học như một hình thức hành động văn hóa - nơi ngôn từ trở thành
không gian bảo tồn, đối thoại và kháng cự trước sự phai nhạt của bản sắc trong
thời đại toàn cầu hóa. Hơn thế nữa, vai trò bảo tồn căn tính tộc người còn thể
hiện ở việc thơ ca Khmer có khả năng khơi dậy tinh thần trách nhiệm của thế hệ
trẻ với việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc,
và khẳng định vị trí của mình trong xã hội đa tộc người hôm nay.
4. Kết luận:
Kết quả nghiên cứu thơ ca Khmer đương đại từ 190 sáng tác của
các tác giả tiêu biểu như Sang Sết, Thạch Phách và Thạch Đờ Ni, có thể khẳng định
rằng, thơ ca Khmer thể hiện đậm nét sự hài hòa giữa cái tôi cá nhân và cái
chung tập thể để nói lên tiếng nói của cộng đồng và nhờ đó, thơ ca Khmer trở
thành “bảo tàng ngôn từ” lưu giữ ký ức và khẳng định căn tính tộc người trong
không gian văn hóa đa dạng ở Nam Bộ. Bằng việc sử dụng đại từ nhân xưng ngôi thứ
nhất và các từ ngữ chỉ tập thể cùng với việc lựa chọn khắc họa các hình ảnh, biểu
tượng văn hóa và sử dụng ngôn ngữ Khmer trong thơ, các tác giả đã góp phần đã
kiến tạo một diễn ngôn văn hóa. Ở không gian ấy, các tác giả thơ Khmer đại diện
cho cả cộng đồng nói tiếng lên nói chung, kể lại câu chuyện của chính mình, khẳng
định sự tồn tại và giá trị văn hóa của dân tộc giữa dòng chảy hội nhập và đa
văn hóa. Với những kết quả trên, bài viết hy vọng góp một phần trong việc khẳng
định vai trò của thơ ca Khmer đương đại với bảo tồn và phát huy các giá trị văn
hóa tộc người. Đồng thời, nghiên cứu này cũng mong muốn gợi mở những hướng khai
thác mới đối với thơ ca Khmer đương đại - một bộ phận có thể nói chưa nhận được
sự quan tâm đúng mức trong dòng chảy văn học Khmer ở Nam Bộ hiện nay.
Tài liệu tham khảo:
1. A.A.Belik. (2000). Cultural studies - Theories of
cultural anthropology (Văn hóa học - Những lý thuyết nhân học văn hóa).
Journal of Culture and Arts.
2. Bamberg, M. (2009). Identity and narration (Bản
sắc và tự sự) In J. P. Peter Hühn, Handbook of narratology (Cẩm
nang Tự sự học). Berlin: Walter de Gruyter.
3. Bekhta, N. (2020). We-narratives: collective
storytelling in contemporary fiction (Tự sự “chúng ta”: Lối kể chuyện tập
thể trong tiểu thuyết đương đại). Ohio State University Press.
4. Fludernik. (2017). The many in action and thought:
towards a poetics of the collective in narrative (Số đông trong hành động
và tư duy: Hướng tới một thi pháp về cái tập thể trong tự sự). Narrative.
5. Freud, S. (1908). Creative writers and
Day-Dreaming (Nhà văn sáng tạo và sự mộng tưởng ban ngày). In
the standard edition of the complete psychological works of Sigmund
Freud. Trong (Toàn tập các công trình tâm lý học của Sigmund Freud).
London: Hogarth Press.
6. Halbwachs, M. (1950). La Mesmoire collective (Ký
ức tập thể). Presses Universitaires de France.
7. Hall, S. (1990). Cultural identity and diaspora (Bản
sắc văn hóa và cộng đồng ly tán). In J. Rutherford. Identity:
Community, Culture, Difference (Bản sắc: Cộng đồng, Văn hóa và Sự khác biệt).
Lawrence & Wishart.
8. King, T. (2000). The truth about stories: A native
narrative (Sự thật về những câu chuyện: Tự sự của người bản địa). Minneapolis:
University of Minnesota Press.
9. Lopez , C., Alphen, F. v., & Carmona, L. (2025). Narratives
and collective memory (Tự sự và ký ức tập thể). Current Opinion in
Psychology.
10. Mai Văn Phấn. (2019). Căn tính dân tộc và toàn cầu
hóa trong sáng tạo văn học. Tạp chí Văn nghệ quân đội. http://vannghequandoi.com.vn/.
11. Nguyễn Hồng Anh. (2024). Nostalgia and the identity
of the Vietnamese diaspora community in the works of Viet Thanh Nguyen (Hoài
niệm và căn tính của cộng đồng di dân Việt Nam trong tác phẩm của Viet Thanh
Nguyen). Journal of Social Sciences.
12. S. Gokhale, C., Bulbulia, J., & Frean, M.
(2022). Collective narratives catalyse cooperation (Các tự sự tập thể
thúc đẩy sự hợp tác). Palgrave Macmillan. https://www.researchgate.net/.
13. Thạch Đờ Ni. (2024). Thơ ca Khmer trong dòng chảy lịch sử
dân tộc. Tạp chí Văn hóa và phát triển. https://vanhoavaphattrien.vn/.
14. Trường Lưu, Huỳnh Ngọc Trảng. (1993). Văn hóa người
Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc.
24/4/2026
Lê Thị Diễm Phúc - Phạm Tiết Khánh - Châu Thúy An
Nguồn: Tạp chí VHNT số 636, tháng 3-2026
Theo https://vanchuongthanhphohochiminh.vn/
