Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên
và thông điệp của cha ông về
sự vẹn toàn giang sơn
Truyền thuyết Con Rồng
cháu Tiên là một trong những huyền thoại đẹp nhất, sâu nhất và bền bỉ nhất
trong tâm thức người Việt. Câu chuyện ấy không chỉ trao cho dân tộc một cách
hình dung thiêng liêng về nguồn gốc chung, mà còn gửi gắm một quan niệm rất sớm
về giang sơn: giang sơn không chỉ có núi rừng, đồng bằng, làng mạc, ruộng lúa,
mà còn có biển cả, cửa sông, bến thuyền, ngư trường, đảo xa và những cộng đồng
cư dân sống đời đời với sóng nước.
MỞ ĐẦU:
Từ huyền thoại nguồn cội đến thông điệp về sự vẹn toàn giang
sơn
Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam, hiếm có huyền thoại
nào vừa giản dị, vừa bao quát, vừa có sức sống lâu bền như truyền thuyết Con Rồng
cháu Tiên. Đó không chỉ là câu chuyện kể về nguồn gốc cộng đồng người Việt;
không chỉ là lời giải thích bằng trí tưởng tượng dân gian về sự ra đời của giống
nòi Lạc Việt; mà sâu xa hơn, đó là một bản thông điệp văn hoá được gửi lại từ
buổi đầu dựng nước. Trong thông điệp ấy, người Việt nhận ra mình cùng chung một
bọc sinh thành, cùng chung huyết thống thiêng liêng, cùng chung cội nguồn dân tộc;
đồng thời cũng nhận ra giang sơn này không chỉ là một dải đất, một vùng đồng bằng,
một miền núi, một cửa sông, mà là sự cộng hưởng của nhiều không gian sinh tồn:
rừng và biển, núi và nước, miền cao và miền xuôi, đất liền và đại dương.
Chi tiết mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, trăm trứng nở thành
trăm người con, rồi năm mươi người con theo mẹ lên rừng, năm mươi người con
theo cha xuống biển đã trở thành một trong những biểu tượng đẹp nhất của văn
hoá Việt Nam. Ở lớp nghĩa quen thuộc, đó là huyền thoại về nguồn gốc “đồng bào”
cùng sinh ra từ một bọc. Nhưng nếu nghiền ngẫm sâu hơn, có thể thấy trong cấu
trúc biểu tượng ấy còn hàm chứa một tư duy rất sớm về sự vẹn toàn của giang
sơn. Sự chia đôi những người con (năm mươi - năm mươi) không phải là một cuộc
phân ly làm đứt gãy cộng đồng, mà là một sự phân công khai mở không gian sống.
Một nửa lên rừng để mở đất, giữ núi, gây dựng bản mường, nương rẫy, làng xóm
nơi miền cao. Một nửa xuống biển để làm chủ sóng nước, mở cửa giao thương, bám
ngư trường, dựng bến thuyền, giữ cửa biển và hải đảo. Từ đó, giang sơn không bị
chia cắt, mà được nối dài; cộng đồng không bị phân rã, mà được nhân rộng; Tổ quốc
không thu hẹp trong một không gian cư trú, mà mở ra từ núi rừng đến biển cả.
Chính ở đây, truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên vượt lên trên
chức năng của một huyền thoại dân gian thông thường. Truyền thuyết này không chỉ
kể chuyện cha mẹ tổ tiên, mà còn phác họa một quan niệm về lãnh thổ, về căn
tính và về sứ mệnh cộng đồng. Trong quan niệm ấy, rừng là giang sơn, biển cũng
là giang sơn. Miền ngược là đất nước, miền xuôi cũng là đất nước. Đồng bằng phì
nhiêu là máu thịt của quốc gia, nhưng cửa biển, bến thuyền, đảo xa, ngư trường,
vùng nước mặn cũng là máu thịt của quốc gia. Nếu mẹ Âu Cơ đưa năm mươi người
con lên rừng, thì cha Lạc Long Quân đưa năm mươi người con xuống biển. Sự cân bằng
ấy không chỉ là chi tiết nghệ thuật, mà là một biểu tượng văn hoá: tổ tiên đã đặt
biển ngang hàng với rừng, đặt không gian biển trong chính cấu trúc nguồn cội của
dân tộc.
Đó là thông điệp có ý nghĩa đặc biệt khi nhìn từ yêu cầu phát
triển đất nước hôm nay. Trong suốt chiều dài lịch sử, người Việt vừa là cư dân
nông nghiệp lúa nước, vừa là cư dân của sông ngòi, cửa bể, vịnh biển, đầm phá
và hải đảo. Những dòng sông đã đưa phù sa về đồng bằng, nhưng cũng mở đường ra
biển. Những cửa biển không chỉ là nơi thuyền cá ra khơi, mà còn là điểm kết nối
giao thương, tiếp xúc văn hoá, phòng thủ đất nước. Những làng chài, bến cá,
thương cảng, lễ hội cầu ngư, tục thờ cá Ông, thờ thần biển, thờ các vị tiền
nhân khai mở vùng duyên hải… tất cả đã tạo nên một lớp trầm tích văn hoá biển bền
bỉ trong đời sống dân tộc. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, khi nói về cội
nguồn, chúng ta thường nhấn mạnh nhiều hơn đến không gian đất liền, núi rừng, đồng
bằng, trung tâm chính trị - nông nghiệp; trong khi không gian biển đôi khi chưa
được đặt đúng với tầm vóc biểu tượng vốn có của nó trong chính huyền thoại khởi
nguyên.
Bởi vậy, trở lại với truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên hôm nay
không phải chỉ là trở lại với ký ức dân gian. Đó còn là một cách đọc lại chiều
sâu văn hoá của dân tộc để soi sáng những vấn đề hiện đại. Khi biển ngày càng
trở thành không gian chiến lược của phát triển quốc gia; khi kinh tế biển, du lịch
biển, văn hoá biển, đô thị biển, cảng biển, logistics, nghề cá, bảo tồn hệ sinh
thái biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo đều trở thành những vấn đề hệ trọng; thì
hình tượng năm mươi người con theo cha xuống biển càng có sức gợi lớn. Nó nhắc
nhở rằng biển không phải là phần ngoại vi của Tổ quốc. Biển không chỉ là nơi
khai thác tài nguyên hay phát triển dịch vụ. Biển là không gian sinh tồn, không
gian văn hoá, không gian chủ quyền, không gian ký ức và không gian tương lai của
dân tộc Việt Nam.
Nói cách khác, từ truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, có thể
nhìn thấy một lời căn dặn xa xưa nhưng chưa bao giờ cũ: muốn giang sơn vẹn toàn
thì không được lãng quên biển; muốn quốc gia phát triển bền vững thì không thể
để văn hoá biển chỉ nằm trong ký ức; mỗi con sóng không chỉ mang vị mặn của đại
dương, mà còn vọng lại tiếng gọi từ cội nguồn dân tộc.
I. Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên: huyền thoại nguồn gốc và
cấu trúc biểu tượng của sự vẹn toàn
Mỗi dân tộc, trong hành trình tự nhận thức về mình, thường có
một huyền thoại nguồn gốc. Ở đó, lịch sử và tưởng tượng, ký ức và khát vọng, hiện
thực và biểu tượng đan cài vào nhau, tạo nên một câu chuyện không chỉ để kể lại
quá khứ, mà còn để gìn giữ căn tính cộng đồng. Với người Việt, truyền thuyết
Con Rồng cháu Tiên chính là một huyền thoại như vậy. Câu chuyện ấy không phải
là lịch sử theo nghĩa biên niên, nhưng lại mang trong mình một thứ “sự thật”
sâu xa hơn: sự thật của ký ức văn hoá, của ý niệm cộng đồng, của niềm tin rằng
dân tộc này có chung một cội nguồn thiêng liêng, chung một bọc sinh thành,
chung một sứ mệnh gìn giữ và mở mang giang sơn.
Điểm độc đáo của truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên nằm ở cấu
trúc biểu tượng hết sức hàm súc. Lạc Long Quân thuộc nòi Rồng, gắn với nước, với
biển, với thế giới thuỷ phủ, với sức mạnh sâu thẳm của đại dương. Âu Cơ thuộc
dòng Tiên, gắn với núi, với cao nguyên, với không gian thanh sạch, cao xa, mềm
mại mà linh thiêng. Một bên là Rồng, một bên là Tiên; một bên là biển, một bên
là núi; một bên là cha, một bên là mẹ; một bên là chiều sâu của nước, một bên
là chiều cao của trời đất. Chính sự kết hợp ấy đã tạo nên một huyền thoại vừa đẹp
về hình tượng, vừa sâu về ý nghĩa: dân tộc Việt được sinh ra từ sự giao hoà của
những không gian tưởng như khác biệt, từ sự gặp gỡ giữa những nguồn năng lượng
văn hoá tưởng như đối cực nhưng lại bổ sung cho nhau.
Trong cấu trúc đó, chi tiết bọc trăm trứng có vị trí đặc biệt.
Hai chữ “đồng bào” mà người Việt vẫn dùng để gọi nhau không chỉ là một khái niệm
xã hội, mà bắt nguồn từ một biểu tượng văn hoá: cùng sinh ra từ một bọc. Đây là
một trong những cách diễn đạt cảm động nhất về ý thức cộng đồng của người Việt.
Trước khi có những khái niệm hiện đại về quốc gia, dân tộc, công dân, biên giới,
chủ quyền, người xưa đã gửi gắm vào huyền thoại một thông điệp giản dị mà bền vững:
người Việt, dù ở đâu, dù lên rừng hay xuống biển, dù sống nơi miền ngược hay miền
xuôi, đều là anh em một nhà, đều có chung một nguồn sinh thành.
Nhưng nếu chỉ dừng lại ở ý nghĩa “đồng bào”, ta mới chạm đến
một lớp nghĩa của truyền thuyết. Lớp nghĩa sâu hơn nằm ở chi tiết sau đó: Lạc
Long Quân và Âu Cơ chia con, năm mươi người theo mẹ lên rừng, năm mươi người
theo cha xuống biển. Đây là một chi tiết từng được tiếp nhận chủ yếu như cuộc
chia tay giữa hai nhân vật huyền thoại. Tuy nhiên, dưới góc nhìn văn hoá, chi
tiết ấy có thể được hiểu như một cấu trúc biểu tượng về sự phân bố không gian
sinh tồn của cộng đồng Việt cổ. Đó không đơn thuần là sự chia lìa, mà là sự mở
rộng. Không phải tách đôi dân tộc, mà là phân công để khai phá giang sơn. Không
phải mất mát, mà là sự lan toả của một cộng đồng từ cội nguồn chung đến những
vùng đất, vùng nước khác nhau.
Sự cân bằng năm mươi - năm mươi trong truyền thuyết rất đáng
suy ngẫm. Dân gian không kể rằng phần lớn đi theo mẹ, phần nhỏ đi theo cha;
cũng không kể rằng núi rừng giữ vai trò trung tâm còn biển cả chỉ là phần phụ
thuộc. Con số năm mươi chia đều cho hai phía cho thấy một ý niệm cân bằng: rừng
và biển đều quan trọng; núi và nước đều là không gian của quốc gia; miền cao và
miền duyên hải đều cần được khai phá, bảo vệ, sinh sống và phát triển. Trong
trí tưởng tượng huyền thoại của người Việt, giang sơn ngay từ buổi đầu đã không
phải là một không gian đơn tuyến. Đó là một chỉnh thể gồm nhiều vùng sinh thái,
nhiều phương thức sống, nhiều hướng mở mang, trong đó biển cả có vị trí ngang
hàng với núi rừng.
Chính vì vậy, có thể nói: truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên
hàm chứa một tư duy rất sớm về sự vẹn toàn của giang sơn. Sự vẹn toàn ấy không
chỉ là vẹn toàn về huyết thống cộng đồng, mà còn là vẹn toàn về không gian lãnh
thổ. Một dân tộc không thể chỉ nhận núi rừng là của mình mà quên biển cả; không
thể chỉ coi đồng bằng là nơi cư trú chính mà xem hải đảo, cửa biển, ngư trường
là vùng xa lạ; không thể chỉ nhìn Tổ quốc bằng đường biên trên đất liền mà quên
những vùng nước, bãi triều, bến cá, con tàu và những con người ngày ngày sinh tồn
trên sóng. Truyền thuyết đã đặt vấn đề ấy bằng ngôn ngữ biểu tượng: một nửa con
cháu Lạc Hồng thuộc về biển.
Đọc theo hướng đó, “năm mươi người con xuống biển” không
còn là chi tiết phụ trong một câu chuyện nguồn gốc. Đó là một biểu tượng lớn.
Biểu tượng ấy nói rằng biển không phải phần rìa của đất nước; biển không phải
nơi chỉ để đến khi cần đánh cá hay giao thương; biển không phải miền xa xôi nằm
ngoài trí nhớ văn hoá. Biển nằm ngay trong căn tính khởi nguyên của người Việt.
Người cha của dân tộc - Lạc Long Quân - là người của nước, của biển, của thế giới
Rồng. Năm mươi người con theo cha xuống biển là những người mang theo bọc nguồn
cội ra phía sóng gió, đem huyết thống Lạc Hồng gieo vào không gian biển cả. Từ
đó, biển trở thành nơi cư trú, nơi sinh kế, nơi thử thách, nơi phòng thủ và
cũng là nơi lưu giữ một phần linh hồn dân tộc.
Ở một tầng nghĩa khác, cuộc chia con còn thể hiện quan niệm về
sự thống nhất trong đa dạng. Cộng đồng Việt không chỉ hình thành từ một kiểu
không gian sống, một phương thức mưu sinh hay một dạng văn hoá duy nhất. Người
Việt vừa có văn hoá lúa nước, vừa có văn hoá sông nước; vừa có văn hoá núi rừng,
vừa có văn hoá biển; vừa có ký ức nương rẫy, bản làng, vừa có ký ức bến thuyền,
cửa sông, ngư trường... Chính sự đa dạng ấy làm nên sức sống của cộng đồng.
Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên vì thế không cổ vũ một sự đồng nhất cứng nhắc,
mà khẳng định một cộng đồng có thể phân bố trên nhiều không gian khác nhau
nhưng vẫn không mất đi nguồn gốc chung.
Đây là một điểm rất quan trọng khi nhìn vào thực tiễn lịch sử
Việt Nam. Trên dải đất hình chữ S, rừng và biển không tách rời nhau. Nhiều vùng
đất Việt được cấu thành bởi thế “tựa núi nhìn biển”, bởi sự gặp gỡ của sông
ngòi, cửa biển, đồi núi, đồng bằng, vịnh đảo. Những con sông khởi nguồn từ núi
đổ ra biển không chỉ mang phù sa, mà còn mang theo dấu vết của trao đổi văn
hoá. Các cửa biển không chỉ là nơi kết thúc của dòng sông, mà là nơi mở đầu của
những quan hệ rộng lớn hơn với đại dương. Vì vậy, khi người xưa hình dung một nửa
con cháu lên rừng, một nửa xuống biển, họ đã phác họa bằng trực giác văn hoá một
sự thật địa - văn hoá của đất nước: Việt Nam là một quốc gia không thể tách rời
núi, sông và biển.
Trong huyền thoại ấy, hình tượng người mẹ Âu Cơ đưa con lên rừng
thường gợi về nguồn mạch sinh thành, về sự che chở, về đất đai, cây cỏ, nương rẫy,
bản làng. Còn hình tượng người cha Lạc Long Quân đưa con xuống biển lại gợi về
sức mạnh, sự dấn thân, khả năng đối diện với hiểm nguy. Biển cả trong cảm thức
dân gian không bao giờ là không gian dễ dàng. Biển vừa rộng mở, vừa bất trắc; vừa
hào phóng, vừa dữ dội; vừa nuôi sống con người, vừa thử thách con người. Người
xuống biển không chỉ cần sức khoẻ, mà cần bản lĩnh, kinh nghiệm, lòng can đảm,
sự đoàn kết và niềm tin. Năm mươi người con theo cha xuống biển, vì vậy,
có thể được nhìn như biểu tượng của những người nhận lấy phần sóng gió của
giang sơn.
Chính ở đây, truyền thuyết có một chiều sâu nhân văn đặc biệt.
Truyền thuyết không ca ngợi biển như một khái niệm trừu tượng, mà gửi gắm vào
biển hình ảnh con người. Biển không chỉ là không gian thiên nhiên, mà là nơi có
những phận người gắn bó với con nước, con thuyền, bến cá, mùa gió, mùa bão.
Trong lịch sử lâu dài của dân tộc, biết bao thế hệ cư dân ven biển đã sống bằng
nghề cá, nghề muối, nghề đóng thuyền, nghề buôn bán đường biển; đã lập làng ở cửa
sông, ven vịnh, bên bãi triều; đã dựng đình, dựng miếu, tổ chức lễ hội cầu mùa,
cầu ngư, thờ thần biển, thờ những người có công khai phá vùng duyên hải. Họ
chính là những “người con xuống biển” trong đời sống lịch sử cụ thể, tiếp nối
biểu tượng huyền thoại bằng lao động, mồ hôi, niềm tin và cả sự hy sinh.
Vì thế, thông điệp về sự vẹn toàn giang sơn trong truyền thuyết
Con Rồng cháu Tiên không chỉ có giá trị tinh thần, mà còn có giá trị định hướng.
Nó nhắc rằng một quốc gia muốn bền vững phải biết chăm lo cho mọi không gian
sinh tồn của mình. Rừng núi cần được bảo vệ, biển cả cũng cần được gìn giữ. Miền
cao cần được phát triển, vùng duyên hải cũng cần được đầu tư. Người dân nơi đồng
bằng, đô thị cần được quan tâm, cư dân biển đảo, làng chài, cảng cá cũng cần được
đặt vào vị trí xứng đáng trong chiến lược phát triển. Nếu bọc trăm trứng
là biểu tượng của sự chung nguồn, thì năm mươi lên rừng, năm mươi xuống biển là
biểu tượng của trách nhiệm chung đối với toàn bộ giang sơn.
Ở phương diện văn hoá, truyền thuyết này còn cho thấy năng lực
tổ chức ký ức cộng đồng của cha ông. Thay vì diễn đạt bằng khái niệm trừu tượng,
dân gian chọn cách kể một câu chuyện. Câu chuyện ấy đi vào tâm thức qua lời ru,
bài học, lễ hội, tín ngưỡng, qua những câu nói thân thuộc như “đồng bào”, “Con Rồng
cháu Tiên”, “giống nòi Lạc Hồng”. Chính nhờ hình thức truyền thuyết, thông
điệp về cội nguồn và giang sơn được lưu truyền qua nhiều thế hệ một cách dung dị,
tự nhiên mà sâu sắc nhất. Đó là sức mạnh của văn hoá dân gian: làm cho những tư
tưởng lớn trở nên gần gũi, tự nhiên, thấm sâu vào tâm hồn cộng đồng.
Từ điểm nhìn hôm nay, có thể khẳng định rằng truyền thuyết
Con Rồng cháu Tiên không chỉ thuộc về quá khứ. Nó vẫn tiếp tục đối thoại với hiện
tại. Khi đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới, khi kinh tế biển được xác định
là một động lực quan trọng, khi các địa phương ven biển đang tìm kiếm mô hình
phát triển bền vững, khi du lịch không còn chỉ là tiêu dùng dịch vụ mà ngày
càng gắn với trải nghiệm văn hoá, thì việc đọc lại truyền thuyết nguồn cội có
thể mở ra nhiều gợi ý đáng suy nghĩ. Trong đó, gợi ý quan trọng nhất là: muốn
phát triển biển một cách bền vững, cần bắt đầu từ việc trả lại cho biển vị trí
xứng đáng trong căn tính văn hoá dân tộc.
Sự phát triển ấy không thể chỉ tính bằng số lượng khách du lịch,
doanh thu dịch vụ hay hạ tầng nghỉ dưỡng. Phát triển biển bền vững phải bao gồm
cả việc gìn giữ ký ức biển, tôn vinh cư dân biển, bảo tồn hệ sinh thái biển,
nâng cao đời sống vùng ven biển, phát triển du lịch văn hoá biển, giáo dục ý thức
về biển đảo và xây dựng những biểu tượng có khả năng kết nối cộng đồng. Khi một
địa phương ven biển biết kể câu chuyện của mình bằng chiều sâu văn hoá, nơi ấy
không còn là một điểm đến thông thường. Nó trở thành không gian ký ức, không
gian trải nghiệm và không gian tự hào.
Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên không chỉ cho ta biết người
Việt đã hình dung về nguồn gốc của mình như thế nào, mà còn cho thấy người Việt
đã sớm hình dung về giang sơn của mình ra sao. Đó là một giang sơn có núi và biển,
có mẹ và cha, có rừng sâu và sóng cả, có những người ở lại khai mở đất liền và
những người ra khơi giữ lấy phần nước mặn. Từ bọc trăm trứng đến năm mươi người
con xuống biển là một hành trình biểu tượng: từ sự thống nhất huyết thống đến sự
thống nhất lãnh thổ, từ ký ức sinh thành đến trách nhiệm phát triển, từ huyền
thoại cội nguồn đến khát vọng tương lai.
Và chính trong hành trình ấy, ta nhận ra một điều: biển đã có
mặt trong tâm thức Việt Nam từ buổi đầu huyền thoại. Biển không chờ đến thời hiện
đại mới trở thành không gian chiến lược. Biển đã nằm trong lời kể đầu tiên về
dân tộc. Biển đã gắn với hình tượng người cha Lạc Long Quân. Biển đã đón năm
mươi người con của bọc trăm trứng. Biển, vì thế, không chỉ là địa lý; biển là cội
nguồn. Không chỉ là tài nguyên; biển là máu thịt. Không chỉ là không gian phát
triển; biển là một phần linh hồn của Tổ quốc.
II. Năm mươi người con xuống biển: biểu tượng khởi nguyên của
ý thức văn hóa biển Việt Nam
Nếu phần “năm mươi người con theo mẹ lên rừng” gợi lên hình ảnh khai mở
núi non, lập bản dựng mường, gây dựng đời sống nơi miền cao, thì phần “năm mươi
người con theo cha xuống biển” lại mở ra một chiều kích khác của căn tính Việt
Nam: chiều kích biển cả. Đó là nơi sóng gió, bất trắc, mênh mông; nơi con người
không thể chỉ dựa vào sức mạnh cá nhân, mà phải dựa vào kinh nghiệm cộng đồng,
vào sự hiểu biết tự nhiên, vào lòng quả cảm và tinh thần đoàn kết. Bởi vậy,
trong truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, hình tượng năm mươi người con xuống biển
không chỉ là một chi tiết kể chuyện, mà là biểu tượng khởi nguyên của ý thức
văn hóa biển Việt Nam.
Điều đáng chú ý là trong cuộc chia con ấy, người cha Lạc Long
Quân đã chọn biển. Lạc Long Quân vốn thuộc nòi Rồng, gắn với nước, với sông, với
biển, với thế giới thủy linh. Nhưng việc người cha đưa năm mươi người con xuống
biển không chỉ đơn thuần phù hợp với lai lịch huyền thoại của nhân vật. Đằng
sau đó là một tầng nghĩa sâu hơn: biển được đặt trong quan hệ trực tiếp với người
cha của cộng đồng. Người cha không dẫn con đến nơi bình yên nhất, mà dẫn con về
phía sóng gió. Người cha không trao cho con phần dễ dàng của giang sơn, mà trao
cho con phần rộng mở nhưng bất định, giàu tiềm năng nhưng đầy hiểm nguy. Điều
đó khiến hình tượng Lạc Long Quân mang dáng dấp của một người khai mở biển cả:
người dẫn đường, người bảo trợ, người truyền cho con cháu bản lĩnh đối diện với
đại dương.
Trong cảm thức dân gian, biển chưa bao giờ là không gian hiền
lành một chiều. Biển vừa là nguồn sống, vừa là thử thách. Biển cho cá tôm, muối
mặn, bến thuyền, đường giao thương, nhưng biển cũng có bão tố, sóng dữ, thủy
triều, những chuyến đi không hẹn ngày về. Người sống với biển phải hiểu biển,
nương theo biển, kính sợ biển, đồng thời phải đủ can đảm để ra khơi. Không phải
ngẫu nhiên mà trong nhiều cộng đồng cư dân ven biển, các nghi lễ cầu ngư, tục
thờ thần biển, tín ngưỡng thờ cá Ông, thờ tiền nhân khai phá vùng duyên hải đều
gắn với tâm thức vừa biết ơn, vừa kính cẩn, vừa khẩn cầu trước biển. Biển không
chỉ là tài nguyên tự nhiên; biển là một thế giới linh thiêng, nơi con người cảm
nhận rõ nhất sự nhỏ bé của mình trước thiên nhiên và cũng là nơi con người bộc
lộ rõ nhất ý chí vượt lên giới hạn.
Từ góc nhìn ấy, năm mươi người con theo cha xuống biển có thể
được xem là hình ảnh biểu tượng của những thế hệ cư dân đầu tiên nhận lấy phần
gian khó của giang sơn. Họ không đi vào những vùng đã ổn định, mà đi về phía mở
rộng. Họ không chỉ tìm nơi cư trú, mà còn kiến tạo một phương thức sống. Họ học
cách đọc hướng gió, nhìn con nước, chọn mùa cá, dựng bến thuyền, làm lưới, đóng
ghe, nhận biết bão giông qua sắc trời, tiếng sóng, mùi gió. Họ biến vùng nước mặn
thành không gian sinh tồn, biến cửa biển thành nơi tụ cư, biến bãi triều thành
nguồn sống, biến đường biển thành con đường giao tiếp với thế giới bên ngoài. Ở
tầng nghĩa biểu tượng, họ chính là những người đầu tiên đặt dấu chân văn hoá Việt
xuống phía biển.
Điều này cho thấy ý thức biển của người Việt không phải là một
ý thức muộn màng. Dĩ nhiên, trong lịch sử cụ thể, quá trình cư trú, khai thác
và làm chủ biển của người Việt diễn ra lâu dài, phức tạp, gắn với nhiều vùng
văn hoá và nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Nhưng ở bình diện huyền thoại,
biển đã xuất hiện ngay trong câu chuyện khởi nguyên. Nó không phải một phần được
thêm vào sau này. Nó không đứng bên lề ký ức dân tộc. Nó hiện diện từ thuở đầu,
gắn với hình tượng người cha, với một nửa con cháu, với sự phân công mở mang
giang sơn. Chính vì thế, có thể nói rằng truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên đã
lưu giữ một trực giác văn hoá rất sâu: dân tộc Việt Nam muốn tồn tại và
phát triển thì không thể thờ ơ với biển.
Năm mươi người con xuống biển cũng là biểu tượng của một dạng
sức mạnh đặc biệt: sức mạnh của sự dấn thân. Nếu cư dân nông nghiệp cần sự kiên
nhẫn, cần khả năng gắn bó lâu dài với đất, với mùa vụ, với chu kỳ gieo trồng,
thì cư dân biển cần một bản lĩnh khác: bản lĩnh ra khơi. Ra khơi là rời khỏi bờ,
rời khỏi sự chắc chắn của đất dưới chân, để bước vào một không gian không có đường
cố định, không có ranh giới hữu hình, không có sự bảo đảm tuyệt đối. Người đi
biển đối diện với cái mênh mông, với sự bất định, với những biến động có thể xảy
ra chỉ trong khoảnh khắc. Vì vậy, văn hoá biển luôn là văn hoá của lòng can đảm,
của kinh nghiệm, của sự linh hoạt, của khả năng thích ứng và của tinh thần cộng
đồng rất cao.
Trong hình tượng năm mươi người con xuống biển, ta có thể cảm
nhận thấp thoáng bóng dáng của bao thế hệ ngư dân Việt Nam sau này: những người
thức dậy từ khi trời còn tối, đẩy thuyền ra sóng, gửi lại trên bờ người thân,
nhà cửa, ruộng vườn; những người đi qua mùa biển lặng và mùa giông tố; những
người hiểu rằng mỗi chuyến ra khơi là một lần mưu sinh, nhưng cũng là một lần
khẳng định sự hiện diện của con người trên biển. Họ không nói nhiều về chủ quyền
bằng ngôn từ lớn lao, nhưng chính sự có mặt bền bỉ của họ trên ngư trường,
chính những mẻ lưới, những con tàu, những bến cá, những làng chài đã tạo nên một
thứ chủ quyền sống động: chủ quyền của lao động, của cư trú, của ký ức và của
máu thịt.
Văn hóa biển, vì thế, không thể tách khỏi con người biển. Khi
nói đến biển, không thể chỉ nói đến tài nguyên, hạ tầng, luồng lạch, cảng biển,
bãi tắm hay dịch vụ du lịch. Phải nói đến những cộng đồng cư dân đã sống cùng
biển, thờ biển, sợ biển, yêu biển, làm giàu từ biển và cũng nhiều lần chịu mất
mát vì biển. Biển trong văn hoá Việt Nam không phải là một bức tranh phong cảnh
tĩnh tại, mà là một không gian sống động của con người. Biển có tiếng mái chèo,
tiếng máy thuyền, tiếng gọi nhau trong sương sớm, tiếng chợ cá, tiếng chuông
chùa ven biển, tiếng lễ hội cầu mùa, tiếng người mẹ tiễn con ra khơi... Chính đời
sống ấy làm cho biển trở thành văn hóa.
Từ truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, có thể nhận thấy một mạch
liên tục giữa huyền thoại và đời sống. Hình tượng Lạc Long Quân đưa con xuống
biển là hình ảnh khởi nguyên; còn trong lịch sử, các cộng đồng cư dân ven biển
là sự tiếp nối cụ thể của hình ảnh ấy. Họ không mang tên “năm mươi
người con” trong sử sách, nhưng họ là những người đã hiện thực hóa biểu tượng ấy
bằng sự tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ. Mỗi làng chài được dựng lên bên cửa
biển, mỗi lễ hội cầu ngư được tổ chức, mỗi ngôi miếu thờ thần biển, mỗi bến
thuyền, mỗi cảng cá, mỗi con tàu vươn khơi đều là một mảnh nối dài của ký ức Lạc
Long Quân.
Ở đây, cần nhấn mạnh một điểm: ý thức văn hoá biển không đồng
nhất với ý thức khai thác biển. Khai thác chỉ là một phương diện. Ý thức văn
hóa biển sâu hơn nhiều. Đó là nhận thức rằng biển là một phần cấu thành đời sống
quốc gia; rằng biển cần được hiểu, được tôn trọng, được bảo vệ, được phát triển
hài hoà; rằng cư dân biển cần được đặt vào vị trí trung tâm của chính sách biển;
rằng các giá trị tín ngưỡng, lễ hội, tri thức dân gian, nghề truyền thống, ẩm
thực, ký ức lịch sử và không gian tâm linh ven biển đều là tài sản văn hoá quý
báu. Một quốc gia có biển không đương nhiên trở thành quốc gia mạnh về biển. Chỉ
khi biển đi vào tư duy phát triển, vào giáo dục, vào văn hoá, vào quy hoạch,
vào đời sống tinh thần của cộng đồng, khi ấy ý thức biển mới thực sự trở thành
sức mạnh.
Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, với chi tiết năm mươi người
con xuống biển, cho ta một điểm tựa tinh thần để xây dựng ý thức ấy. Bởi truyền
thuyết không nhìn biển như không gian xa lạ, mà nhìn biển như phần thân thuộc của
nguồn cội. Điều đó có ý nghĩa lớn trong bối cảnh hiện nay, khi phát triển kinh
tế biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo là nhiệm vụ chiến lược; khi các địa phương
ven biển đang đứng trước yêu cầu vừa khai thác tiềm năng, vừa bảo vệ môi trường,
vừa nâng cao đời sống cư dân, vừa xây dựng bản sắc điểm đến. Nếu chỉ nhìn biển
bằng con mắt kinh tế ngắn hạn, dễ dẫn đến khai thác cạn kiệt, phát triển manh
mún, thương mại hóa thô sơ. Nhưng nếu nhìn biển từ chiều sâu văn hóa, biển sẽ
được tiếp cận như một không gian tổng hợp: vừa kinh tế, vừa sinh thái, vừa quốc
phòng, vừa tâm linh, vừa du lịch, vừa giáo dục truyền thống.
Điểm đặc biệt của văn hóa biển là nó luôn gắn với tính mở. Biển
mở ra giao thương, mở ra trao đổi, mở ra tiếp xúc văn hoá, mở ra những chân trời
khác. Một cộng đồng biết sống với biển thường cũng là cộng đồng biết thích ứng,
biết tiếp nhận, biết biến đổi. Các vùng ven biển trong lịch sử thường là nơi gặp
gỡ của nhiều luồng văn hoá, nhiều dòng hàng hóa, nhiều lớp cư dân, nhiều kinh
nghiệm sống. Ở đó, con người vừa giữ bản sắc riêng, vừa phải học cách đối thoại
với cái khác. Biển vì thế không chỉ tạo ra sinh kế, mà còn tạo ra tầm nhìn. Người
nhìn ra biển thường không chỉ nhìn thấy sóng trước mặt, mà còn thấy những chân
trời xa hơn.
Trong biểu tượng Lạc Long Quân, có thể nhận ra phẩm chất ấy.
Người cha của biển không chỉ đại diện cho sức mạnh, mà còn đại diện cho chiều
sâu và sự mở rộng. Rồng là linh vật của nước, nhưng cũng là biểu tượng của quyền
năng, của sự biến hoá, của khả năng vượt thoát khỏi giới hạn thông thường. Hình
tượng Rồng trong tâm thức Việt Nam gắn với mưa thuận gió hoà, với sự phồn sinh,
với uy lực bảo hộ cộng đồng. Khi người Việt tự nhận là “Con Rồng cháu Tiên”, họ
không chỉ tự nhận một nguồn gốc cao quý, mà còn tự nhận trong mình có phần sức
mạnh của nước, của biển, của sự linh hoạt và biến hoá. Năm mươi người con xuống
biển, theo nghĩa đó, không phải đi vào một không gian thấp hơn núi rừng, mà đi
vào một không gian mang quyền năng sáng tạo và thử thách.
Chính vì vậy, nếu muốn phát triển văn hóa biển hôm nay, cần
khơi dậy không chỉ ký ức về biển, mà cả niềm tự hào về biển. Trong nhiều trường
hợp, du lịch biển chỉ được quảng bá bằng bãi tắm, hải sản, nghỉ dưỡng, vui
chơi. Những yếu tố ấy cần thiết, nhưng chưa đủ để tạo nên chiều sâu điểm đến. Một
điểm đến biển có bản sắc phải giúp du khách cảm nhận được câu chuyện của vùng
biển ấy: vùng biển này đã nuôi sống những ai, đã chứng kiến biến cố nào, đã lưu
giữ tín ngưỡng gì, đã tạo nên tính cách con người ra sao, đã góp phần thế nào
vào lịch sử quốc gia. Khi biển có câu chuyện, du lịch biển mới có linh hồn.
Có thể nói, hình tượng năm mươi người con xuống biển mang
trong mình ba tầng ý nghĩa liên kết chặt chẽ. Ở tầng cội nguồn, đó là biểu tượng
của một nửa cộng đồng Lạc Hồng gắn với biển. Ở tầng lịch sử văn hoá, đó là biểu
tượng của các thế hệ cư dân ven biển đã khai phá, sinh tồn, bảo vệ và làm giàu
từ biển. Ở tầng hiện đại, đó là biểu tượng gợi mở yêu cầu phát triển biển một
cách bền vững, có chiều sâu văn hoá và có trách nhiệm với tương lai. Ba tầng ý
nghĩa ấy gặp nhau trong một thông điệp: biển không chỉ để khai thác, mà để gắn
bó; không chỉ để phát triển, mà để gìn giữ; không chỉ để nhìn ra xa, mà để nhớ
về cội nguồn.
Từ truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, người Việt có thể tự hào
rằng mình không chỉ là cư dân của đồng bằng lúa nước, không chỉ là cộng đồng của
làng quê sau lũy tre, mà còn là hậu duệ của những người đã xuống biển từ thuở
khai nguyên huyền thoại. Trong huyết mạch dân tộc có phù sa của sông, hương rừng
của núi, nhưng cũng có vị mặn của biển. Trong dáng hình Tổ quốc có những cánh đồng,
những dãy núi, những đô thị, nhưng cũng có bờ biển dài, đảo xa, cửa vịnh, ngư
trường và những con tàu hướng ra khơi. Năm mươi người con xuống biển là lời nhắc
nhở rằng phần biển ấy không bao giờ được phép bị lãng quên.
Vì vậy, nếu phần thứ nhất của truyền thuyết giúp người Việt
nhận ra mình là “đồng bào”, thì phần năm mươi người con xuống biển giúp người
Việt nhận ra rằng đồng bào ấy cùng chung trách nhiệm với toàn bộ giang sơn, từ
rừng đến biển. Đó là một tư tưởng vừa cổ xưa vừa hiện đại. Cổ xưa vì nó được
gửi gắm trong huyền thoại nguồn cội; hiện đại vì nó còn nguyên giá trị
trong mọi chiến lược phát triển hôm nay. Khi một quốc gia hướng ra biển, quốc
gia ấy không chỉ cần tàu lớn, cảng sâu, hạ tầng mạnh, mà còn cần một nền văn
hoá biển đủ sâu để nâng đỡ mọi bước đi. Và nền văn hoá ấy, với người
Việt, có thể bắt đầu từ một hình ảnh giản dị mà thiêng liêng: người cha Lạc
Long Quân dẫn năm mươi người con xuống biển.
III. Biển là máu thịt của quốc gia: giá trị hiện đại của
thông điệp tổ tiên
Từ truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, có thể đi đến một nhận
thức có ý nghĩa nền tảng: biển không chỉ là một không gian địa lý, mà là một phần
cấu thành căn tính quốc gia. Trong huyền thoại nguồn cội, biển đã hiện diện
cùng với hình tượng Lạc Long Quân và năm mươi người con xuống biển. Trong đời sống
lịch sử, biển hiện diện qua các làng chài, bến thuyền, cửa sông, thương cảng, đồn
phòng thủ, lễ hội, tín ngưỡng, nghề cá, nghề muối, nghề đóng thuyền, những chuyến
giao thương và những cuộc ra khơi. Trong hiện tại, biển hiện diện như một không
gian chiến lược của phát triển kinh tế, bảo vệ chủ quyền, mở rộng giao lưu, gìn
giữ môi trường và kiến tạo bản sắc du lịch. Nhìn từ cả ba tầng ấy, có thể nói:
biển là máu thịt của quốc gia.
Nói biển là máu thịt quốc gia không phải là một cách nói tu từ.
Đó là một nhận thức chính trị, văn hoá và phát triển. Một quốc gia có biển
nhưng không hiểu đúng biển sẽ chỉ nhìn thấy ở biển tài nguyên để khai thác, mặt
nước để vận tải, bãi cát để làm du lịch. Nhưng một quốc gia biết đặt biển vào
chiều sâu văn hoá của mình sẽ nhìn thấy ở biển không gian sinh tồn của cộng đồng,
đường mở ra thế giới, tuyến phòng thủ từ xa, kho ký ức của cư dân duyên hải,
nơi giao thoa giữa thiên nhiên và con người, giữa kinh tế và chủ quyền, giữa
quá khứ và tương lai. Biển, vì thế, không thể được nhìn bằng một lát cắt đơn lẻ.
Biển phải được nhìn như một chỉnh thể sống động.
Từ lời gửi gắm của tổ tiên qua huyền thoại “năm mươi
người con xuống biển”, thông điệp đầu tiên còn nguyên giá trị hôm nay là: không
được coi biển là ngoại vi của đất nước. Trong một thời gian dài, do đặc điểm cư
trú và sản xuất nông nghiệp, tư duy đất liền có thể chiếm vị trí nổi bật trong
đời sống xã hội. Làng quê, đồng ruộng, lũy tre, con sông, bến nước là những
hình ảnh rất thân thuộc của văn hoá Việt. Điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng
nếu chỉ nhìn Việt Nam bằng không gian đồng bằng và đất liền, ta sẽ làm nghèo đi
căn tính của chính mình. Việt Nam còn là một quốc gia ven biển, một quốc
gia có bờ biển dài, có hệ thống đảo, vịnh, cửa sông, đầm phá, cảng biển, ngư
trường, cộng đồng cư dân biển và những lớp văn hoá biển đa dạng. Biển không nằm
ở rìa của Tổ quốc; biển là một phần làm nên dáng hình Tổ quốc.
Từ nhận thức ấy, bảo vệ biển trước hết là bảo vệ sự toàn vẹn
của giang sơn. Biển không chỉ cần được bảo vệ bằng lực lượng, phương tiện và hệ
thống pháp lý; biển còn cần được bảo vệ bằng ý thức cộng đồng. Một khi người
dân hiểu rằng biển là máu thịt của quốc gia, thì bảo vệ biển không còn là việc
của riêng lực lượng thực thi nhiệm vụ trên biển, không chỉ là câu chuyện của
các văn bản chiến lược, mà trở thành một phần của giáo dục công dân, của văn
hoá cộng đồng, của trách nhiệm thế hệ. Từ học sinh nơi miền núi đến người dân
thành thị, từ cư dân đồng bằng đến người sống nơi hải đảo, mọi người đều cần nhận
thức rằng biển là không gian chung của Tổ quốc. Sự vẹn toàn giang sơn không thể
thiếu rừng núi, cũng không thể thiếu biển đảo.
Tuy nhiên, bảo vệ biển không thể tách rời phát triển biển. Một
vùng biển chỉ thực sự được giữ vững khi nơi đó có đời sống kinh tế xã hội bền vững,
có cư dân gắn bó, có sinh kế ổn định, có hạ tầng phù hợp, có hoạt động giao
thương, nghề cá, dịch vụ, du lịch, cảng biển, logistics, công nghiệp và đô thị
biển phát triển hài hoà. Chủ quyền không chỉ được khẳng định bằng những mốc giới
pháp lý, mà còn bằng sự hiện diện sinh động, liên tục, bền bỉ của con người. Mỗi
làng chài có đời sống ổn định, mỗi cảng cá hoạt động hiệu quả, mỗi con tàu ra
khơi an toàn, mỗi điểm du lịch biển phát triển văn minh, mỗi cộng đồng ven biển
giữ được bản sắc và môi trường sống của mình đều góp phần làm cho biển trở
thành không gian sống thực sự của quốc gia.
Ở đây, truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên gợi cho ta một quan
niệm rất cân bằng: biển không chỉ là nơi để “giữ”, mà còn là nơi để “sống”, để
“mở mang”, để “phát triển”. Năm mươi người con theo cha xuống biển không phải
chỉ đứng canh bên bờ sóng. Họ xuống biển để cư trú, khai phá, lao động, thích
nghi, kết nối. Họ làm cho biển trở thành một phần đời sống. Đó là một gợi ý
quan trọng cho hiện tại: phát triển kinh tế biển không thể chỉ được hiểu như
khai thác tài nguyên biển; càng không thể phát triển theo lối ngắn hạn, manh
mún, làm tổn thương môi trường, làm nghèo đi sinh kế truyền thống hoặc phá vỡ cấu
trúc văn hoá cộng đồng ven biển. Phát triển biển phải là phát triển có văn
hoá, có chiều sâu, có tầm nhìn dài hạn.
Kinh tế biển hiện đại bao gồm nhiều lĩnh vực: nghề cá, nuôi
trồng thuỷ sản, cảng biển, vận tải biển, logistics, công nghiệp ven biển, năng
lượng biển, du lịch biển, đô thị biển, dịch vụ biển. Nhưng nếu thiếu một nền tảng
văn hóa, các lĩnh vực ấy có thể phát triển rời rạc, cạnh tranh lẫn nhau, thậm
chí xung đột với nhau. Nghề cá có thể bị thu hẹp trước áp lực đô thị hoá; du lịch
có thể làm biến dạng làng chài; cảng biển và công nghiệp có thể gây sức ép lên
môi trường; các dự án dịch vụ có thể làm mất không gian văn hoá truyền thống.
Vì vậy, phát triển biển bền vững đòi hỏi một cách tiếp cận tổng hợp, trong đó
văn hoá không phải phần phụ trợ, mà là nền tảng định hướng.
Văn hóa biển giúp trả lời những câu hỏi căn bản: vùng biển
này có ký ức gì, cư dân nơi đây sống ra sao, họ thờ phụng ai, họ có tri thức
dân gian nào, họ kể câu chuyện gì về biển, họ có lễ hội nào, họ đã trải qua những
biến cố nào, họ muốn phát triển theo cách nào để không đánh mất mình. Khi trả lời
được những câu hỏi ấy, quy hoạch và phát triển mới tránh được sự áp đặt từ bên
ngoài; du lịch mới không biến địa phương thành sân khấu hời hợt; đầu tư mới
không chỉ nhìn thấy đất đai và lợi nhuận, mà còn nhìn thấy cộng đồng, di sản,
môi trường và tương lai.
Ở phương diện này, thông điệp từ truyền thuyết Con Rồng cháu
Tiên có thể được hiểu như một lời nhắc về phát triển cân bằng. Nếu năm mươi người
con lên rừng và năm mươi người con xuống biển là biểu tượng cho sự cân bằng
không gian, thì trong hiện tại, phát triển đất nước cũng cần sự cân bằng giữa
các vùng, các hệ sinh thái, các nguồn lực, các phương thức sinh kế. Không thể
phát triển vùng duyên hải chỉ bằng cách bê nguyên mô hình đô thị hoá đất liền
ra biển. Không thể biến mọi bãi biển thành không gian nghỉ dưỡng giống nhau.
Không thể để các vùng biển mất đi bản sắc trong khi chính bản sắc mới là lợi thế
cạnh tranh lâu dài. Càng bước vào thời đại toàn cầu hoá, các điểm đến càng
phải khác biệt; càng phát triển hiện đại, càng cần giữ chiều sâu văn hoá để
không trở thành bản sao nhạt nhoà của nhau.
Biển còn là không gian của ký ức lịch sử. Dọc theo bờ biển Việt
Nam, có biết bao địa danh gắn với những biến cố lớn của dân tộc: những trận thủy
chiến, những thương cảng cổ, những bến tàu kháng chiến, những tuyến vận tải
trên biển, những cửa biển từng là nơi đón nhận giao thương và cũng là nơi đối
diện ngoại xâm. Biển vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thử thách. Chính vì vậy, văn
hoá biển của người Việt luôn có hai chiều: chiều sinh kế và chiều bảo vệ; chiều
giao thương và chiều phòng thủ; chiều mở cửa và chiều giữ nước. Hai chiều ấy
không tách rời nhau. Một dân tộc biết ra khơi cũng là một dân tộc biết giữ lấy
bờ cõi. Một cộng đồng biết làm ăn với biển cũng phải biết ứng xử có trách nhiệm
với biển.
Nếu nhìn từ truyền thuyết, có thể nói Lạc Long Quân đưa năm
mươi người con xuống biển không chỉ để mưu sinh, mà còn để giang sơn có người ở
phía biển. Đó là một trực giác đặc biệt sâu sắc. Bởi trong mọi thời đại, khoảng
trống về cư trú, khoảng trống về kinh tế, khoảng trống về văn hoá đều có thể trở
thành khoảng trống về chủ quyền. Ngược lại, nơi nào có cộng đồng gắn bó, có
sinh kế bền vững, có hệ thống văn hoá, tín ngưỡng, lễ hội, có hạ tầng phát triển
và có sự hiện diện thường xuyên của nhà nước, nơi đó không gian biển được củng
cố bằng cả sức mạnh vật chất lẫn sức mạnh tinh thần.
Nếu nhìn thật sâu, ta sẽ thấy thông điệp của tổ tiên trong
truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên không hề cũ. Tổ tiên không nói bằng khái niệm “kinh tế
biển”, “du lịch biển”, “chủ quyền biển đảo”, “phát triển
bền vững” như ngôn ngữ hôm nay. Nhưng bằng hình ảnh Lạc Long Quân đưa năm mươi
người con xuống biển, tổ tiên đã nói một điều rất lớn: biển thuộc về giang sơn,
con cháu Lạc Hồng phải có mặt nơi biển, phải sống với biển, giữ biển, khai mở
biển và truyền lại biển cho các thế hệ sau. Đó là một thông điệp giản dị mà sâu
xa, cổ xưa mà hiện đại, huyền thoại mà thiết thực.
KẾT LUẬN:
Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên là một trong những huyền thoại
đẹp nhất, sâu nhất và bền bỉ nhất trong tâm thức người Việt. Câu chuyện ấy
không chỉ trao cho dân tộc một cách hình dung thiêng liêng về nguồn gốc chung,
mà còn gửi gắm một quan niệm rất sớm về giang sơn: giang sơn không chỉ có núi rừng,
đồng bằng, làng mạc, ruộng lúa, mà còn có biển cả, cửa sông, bến thuyền, ngư
trường, đảo xa và những cộng đồng cư dân sống đời đời với sóng nước. Từ bọc
trăm trứng, người Việt nhận ra mình là đồng bào; từ năm mươi người con lên rừng
và năm mươi người con xuống biển, người Việt nhận ra Tổ quốc là một chỉnh thể vẹn
toàn, nơi rừng và biển đều thiêng liêng, đều quan trọng, đều cần được khai mở,
gìn giữ và phát triển.
Chính vì vậy, chi tiết năm mươi người con theo cha xuống biển
không nên chỉ được hiểu như một đoạn kể trong huyền thoại. Đó là một biểu tượng
lớn. Biểu tượng ấy nói với chúng ta rằng biển đã có mặt trong ký ức dân tộc từ
buổi đầu; rằng người cha Lạc Long Quân không đứng ngoài không gian biển, mà thuộc
về biển, dẫn con cháu về phía biển, trao cho họ phần sóng gió, rộng mở và nhiều
thử thách của giang sơn. Nếu năm mươi người con theo mẹ lên rừng là hình ảnh của
sự khai mở đất liền, thì năm mươi người con theo cha xuống biển là hình ảnh của
ý chí làm chủ biển cả. Hai nửa ấy không chia cắt dân tộc, mà làm nên sự toàn vẹn
của dân tộc. Hai nửa ấy không đối lập, mà bổ sung cho nhau để giang sơn có chiều
sâu của núi và chiều rộng của biển.
Thông điệp ấy đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị. Trong bối cảnh
đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, biển ngày càng trở thành không gian
chiến lược của kinh tế, quốc phòng, giao thương, du lịch, môi trường và văn
hóa.
Sau cùng, trở lại với truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, ta nhận
ra một điều giản dị mà lớn lao: tổ tiên đã không trao cho con cháu một giang
sơn khép kín. Tổ tiên trao cho con cháu một giang sơn mở ra cả rừng sâu và biển
rộng. Năm mươi người con lên rừng để giữ lấy phần núi, năm mươi người con xuống
biển để giữ lấy phần sóng. Từ đó, Tổ quốc có dáng hình trọn vẹn. Và hôm nay, mỗi
vùng biển Việt Nam đều có thể trở thành nơi nhắc nhớ lời căn dặn ấy: hãy yêu biển
như yêu đất, hãy giữ biển như giữ rừng, hãy phát triển biển như phát triển một
phần máu thịt của quốc gia.
1/6/2026
Nguyễn Thị Viêt Nga
Theo https://vanchuongthanhphohochiminh.vn/
