Bấm xuống thời gian
chút
ngậm ngùi, lắng đọng
Chủ Nhật, 11 tháng 10, 2026
Bấm xuống thời gian chút ngậm ngùi, lắng đọng
Bấm xuống thời gian
Thoạt nhìn cái tên
sách “Bấm chân qua tuổi dại khờ” rất “teen” như vậy, người ta
nghĩ ngay đến cái sự dại khờ, nũng nịu, nai nai… sẽ tràn ngập ê hề. Hóa ra
không phải thế. Đọc mà thấy nhà thơ “già chát”, với một thủ pháp nhất quán bằng
cái giọng thơ đủng đỉnh: Nửa khuya, nệm ấm chăn êm/ thình lình tiếng ếch
ngoài đêm lạc loài Như ai gọi ai tìm ai/ biển im thít, chẳng đoái hoài một
câu (Đêm Lăng Cô, nghe tiếng ếch kêu trong resort).
Tần Hoài Dạ Vũ - Hạt bụi chia đôi
Tần Hoài Dạ Vũ
Hạt bụi
chia đôi…
Tần Hoài Dạ Vũ
(THDV) là tên tuổi không xa lạ với bạn đọc khắp nơi, nhất là ở các tỉnh phía
Nam. Anh sinh ra tại làng quê thanh bình Giao Thủy, Đại Lộc, Quảng Nam. Quê nhà
yêu dấu nằm ven sông Thu Bồn đã trở thành một sinh thể đầy nhung nhớ mỗi khi
quay về hoặc nói đến trong thơ. THDV có thơ đăng trên các tạp chí nổi tiếng ở
miền Nam trước 1975 như Bách khoa, Văn, Văn học, Đối Diện…, đã xuất bản 7 tập
thơ, công bố nhiều bộ sách nghiên cứu về văn hóa, văn học dân gian, nghĩa là đã
khẳng định chỗ đứng của mình trong văn chương Việt. Anh tạo được con đường nghệ
thuật riêng, không lẫn với ai, khắc dấu ấn của mình vào những bài thơ đã ra đời.
Gần đây, trên Tạp
chí Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam, số 9 và 10 năm 2019, tôi đã
viết một bài, khá dài, giới thiệu thơ THDV. Còn với tập Bài thơ vui tặng
cuộc đời tôi, Nxb Hội Nhà văn, vừa phát hành hôm nay?
Tôi đã đọc 100 bài thơ
này, nhiều lần. Mỗi lần, nhận ra một sắc diện mới, một giọng nói mới, một mùi
hương mới,… Tập thơ tình của một người không còn trẻ nữa. Ừ, tình yêu thì không
có tuổi. Đó là thứ nhan sắc không tàn phai theo tháng năm. Đó là mùi hương khuất
ẩn đâu đây của một đời người. Đó là chiếc cầu của quá khứ nối liền với hiện tại,
bắc qua bảy sắc cầu vồng của bao cung bậc nhớ thương, hờn dỗi, lặng thầm, tiếc
rẽ,… Đó cũng là ngọn gió thổi qua hiên đời hiu quạnh mỗi khi bên trời heo may,
một chiếc lá cuối thu rụng vàng,… Tình yêu chống lại sự cô đơn. Tình yêu chống
lại cái chết, chống lại sự ăn mòn của thời gian. Vấn đề chết – Vấn đề yêu, muôn
đời nay, đi liền nhau, gắn bó nhau. Và, nói như Tần Hoài Dạ Vũ, chỉ có thể đây
là: cuộc phiêu lưu diệu kỳ của một kiếp người khốn cùng trong niềm tin
vĩnh cửu (Hãy cho tôi hôn cuộc đời này!).
Ðã bao nhiêu nãm
nay, trái tim THDV vẫn một nhịp đập với tình yêu. Tình yêu khiến cho con tim
luôn bồi hồi, không bình yên. Một thế giới riêng tây mở ra và đi về, thẳm sâu,
có lúc ngậm ngùi, thương cảm, có lúc chạm đến cõi bờ hạnh phúc, khiến cho ta dễ
gửi vào đó một cảm thông, một rung động, một tin yêu: Cảm ơn đời đã thương
đầy nỗi nhớ/ Cảm ơn em tiếng chim gọi mùa vàng/ Anh trở về thương lại bước thời
gian/ Nghe chuông đổ dưới giấc đời ân sủng (Giấc đời ân
sủng)
Bài thơ là một lời cầu
nguyện, là ngọn nến hy vọng, là niềm tin vô bờ gửi cho Em-Tình Yêu, cho cuộc đời,
cho kiếp người, mà nỗi buồn và số phận cô đơn của người nghệ sĩ tài hoa này
mong muốn gửi trao. Vì vậy, xét ở góc độ nhân sinh, đó là một tuyên ngôn nghệ
thuật, có ý nghĩa nhân văn…
Có một vời vợi không cùng
trong thơ THDV. Thơ tình THDV chủ yếu là những bức tranh nhan sắc, một thứ hồng
nhan gần gũi với trần gian. Hơn nửa thế kỷ viết thơ tình, giọng thơ vẫn trẻ, vẫn
mới, vẫn hồn nhiên và chân thật với mình. Đằng sau các câu thơ, thấy lấp lánh
những xao xuyến của một tâm hồn đa cảm.
Sự giao hòa giữa con người
với ngoại cảnh làm nên những bức tranh nhiều màu trong thơ THDV. Chẳng thế mà
ta thường bắt gặp hình tượng ánh trăng, bàng bạc chảy qua những
dòng thơ, những bến bờ cảm xúc.
Người đọc cũng nhận ra một
mùi hương, mùi hương của dòng sống, của đời người, và cụ thể hơn, mùi hương của
phố cổ Hội An… Bao nhiêu năm làm cánh chim lữ thứ, lang bạt quê người, vậy mà,
với Tần Hoài Dạ Vũ, con phố ngày mới lớn – con phố ký ức, vẫn có “một mùi
hương rất đầy – mùi hương ấy chưa tan trong anh mấy mươi năm xa xứ” (Mùi
hương phố cũ).
Và nữa, Giao Thủy, cái
làng xưa, quê cũ, nơi bao năm thương nhớ của đứa con xa quê, một đêm dưới bóng
trăng, trên con – đò – đời – người, đường về diệu vợi, tiếng chuông chùa gióng
lên, tịch nhiên: Ta đi biệt dấu quê nhà/ Thấy trăng
ngồi dưới gốc đa đợi người…(Đêm, nhớ tiếng chuông chùa làng)
Ở THDV, còn có một phía
khác, phía thân phận, phía bóng ngã của thời gian. Nơi không ít bài thơ, ta gặp
một THDV trầm tư, khắc khoải về nhân sinh, chạm vào bờ vực của hư không.
Cuộc đời, trong quan niệm
của nhà thơ, như cái quán trọ. THDV gọi đó là Quán đời. Một
bài thơ lục bát, chỉ 4 câu, dài ra như đời người, ở đó có bàn ghế, thiếu bạn
bè, chỉ một mình, ngẫm ra như hạt bụi chia đôi, đêm thì
không chạm đáy, cứ rơi, cứ rơi, rã rời. Rồi nỗi buồn: Quán con/ buồn
tạt ghế dài/ Cà phê thiếu bạn/ một mai/ ngại
ngồi/ Ngẫm mình/ hạt bụi chia đôi/ Rơi/ không chạm
đáy đêm/ rời/ rã/ đêm.
Trong tập BÀI THƠ VUI TẶNG
CUỘC ĐỜI TÔI, ta gặp nhiều câu hỏi tu từ (Rhetorical question – 46 lần), đó là
một dạng câu hỏi không nhằm mục đích tìm kiếm câu trả lời, chủ
yếu nhấn mạnh nội dung mà người viết muốn gửi gắm. Đây cũng là một nét
rất riêng của thơ Tần Hoài Dạ Vũ.
Thơ THDV là sự giãi bày tự
nguyện, chân thành của một bản thể. Chiếc cầu thơ ca đã chuyển tải quan niệm về
tình yêu, về cuộc đời vừa mang màu sắc hiện sinh vừa đậm cảm thức khắc khoải
siêu hình…
Và sáng ngày mai thức dậy,
ta vẫn nghe đâu đây, quanh ta, trong những ngõ đời, tiếng lòng thiết tha của
người đem “Bài thơ vui tặng cuộc đời tôi”. Con người đó, nhà thơ đó, muốn đem
bài thơ vui tặng cho chính lòng mình, lại có tiếng thơ buồn, tiếng gọi nhân
sinh, tặng cho cuộc đời này. Nên ta ngỡ như sẽ cứ gặp Tần Hoài Dạ Vũ quanh đây,
bên cạnh ngày tháng của ta, trong lòng ta, những nỗi đời day dứt.
Sách khổ 12 X 18 cm. Dày
208 trang. 16 trang 4 màu. Bìa cứng (carton). Tranh bìa: Nụ hôn chim của Họa sĩ
Rừng. Ký họa chân dung tác giả: Họa sĩ CHÓE; Tranh thủy mặc: Th.S. Huỳnh Dõng;
Thư pháp: Hồ Công Khanh, Tràm Hoa Vàng. Tranh phụ bản của các họa sĩ: Đinh Cường,
Đỗ Duy Tuấn, Nguyễn Duy Ninh, Trần Trung Sáng, Nguyên Hạo, Lê Duy Đoàn, Trương
Bách Tường, Nguyễn Đình Thuần.
Giá bìa: 150.000 đồng
(giá bán thực tế 100.000 đồng).
VÀ CON SỐ KỶ LỤC:
Đây quả là một kỷ lục về
doanh thu trong việc phát hành sách. Chỉ trong vòng 6 ngày, một tập thơ đã đạt
doanh số khó tin là 75.476.300 đồng, trong thời buổi ít người chịu đọc sách; nhất
là thơ.
11/9/2020
Huỳnh Văn Hoa
Theo
https://vanhocsaigon.com/
"Gập ghềnh khúc đau" và nỗi ưu tư trần thế trong thơ Trương Tuyết Mai
"Gập ghềnh khúc đau" và nỗi
ưu
tư trần thế trong thơ Trương Tuyết Mai
Thơ là thế giới
tâm cảm của thi nhân trước cuộc đời, ở đó nhà thơ sẽ giải bày những suy tư,
trăn trở của mình về cõi nhân sinh. Thơ Trương Tuyết Mai cũng không nằm ngoài
tâm thức này. Đọc Gập ghềnh khúc đau* của Trương Tuyết Mai,
đúng như tên gọi tập thơ, người đọc sẽ cảm nhận không chỉ nỗi đau mà còn cả những chông
chênh trong tâm hồn và cuộc đời của thi nhân trước những “bão giông”
trần thế…
1. Không biết tự bao giờ,
bài ca dao “Ví dầu cầu ván đóng đinh / Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó
đi” đã hằn sâu trong tâm thức tôi như một sự ám ảnh của vô thức và tâm
linh. Bài ca dao không đơn thuần gợi hình ảnh những chiếc cầu quê đơn sơ, mộc mạc
đã tồn tại ở làng xã Việt Nam hàng ngàn năm như một chứng từ văn hóa của một đất
nước có nền văn minh nông nghiệp lâu đời mà còn là sự dự cảm về những khó khăn,
gian khổ, những chênh vênh của phận số mà mỗi con người đã / đang / sẽ trải qua
trong cõi nhân sinh đầy bất an này.
Là một nữ thi nhân, lại
là một nhạc sĩ, trái tim nữ sĩ Trương Tuyết Mai, nhạy cảm và mỏng manh như chiếc
“lá vỡ” (tên bài thơ TTM), cùng với quá trình nghiệm sinh sâu sắc từ những nỗi
đau trong cuộc đời, nên dấu ấn về những ưu tư trần thế đong đầy trong thơ
Trương Tuyết Mai là tất yếu, mà tập thơ Gập ghềnh khúc đau là
một xác chứng, như chị đã tự nhận: “Đau tình ta khóc trong
mơ / Đau đời ta hoá lơ ngơ giữa đời.” (Đau). Phải chăng, chính nỗi
“đau đời”, “đau tình” là một phẩm tính làm nên hệ giá trị trong hành trình sáng
tạo thơ Trương Tuyết Mai, một nhà thơ mà độ sâu lắng của trí tuệ và cảm xúc
giàu chất nữ tính là một điểm “son” trong thơ chị.
2. Nguyễn Du, một thiên
tài thi ca của dân tộc và nhân loại, người đã viết truyện Kiều bất
tử đã từng xác quyết: “Trải qua một cuộc bể dâu/ Những điều trông thấy mà
đau đớn lòng”. Rồi, cũng chính ông lại xa xót thốt lên một cách đắng cay: “Đau
đớn thay phận đàn bà/ Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”, nghe thật não nề!?
Và điều mà đại thi hào Nguyễn Du đã xác quyết từ sự trải nghiệm trong hành
trình sống và viết của ông về những được / mất, những hạnh phúc/ khổ đau, vinh
quang/ cay đắng… của kiếp “hồng nhan đa truân” được minh chứng qua phận số
nàng Kiều như linh ứng vào cuộc đời và nghệ thuật của Trương Tuyết Mai, một nữ
nhà thơ vô cùng đa cảm nhưng cũng lắm đa đoan. Có hiểu được điều này, ta mới cảm
nhận được những góc khuất của cuộc đời mà thi nhân đã trải nghiệm cũng như giải
mã được nỗi đau và niềm ưu tư trần thế trong thơ Trương Tuyết Mai mà ở bình diện
nào của cuộc sống cũng cho thấy sự cảm nhận tinh tế và sâu sắc. Bởi, với trái
tim bỏng cháy của một nghệ sĩ, chị đã nhận ra: “Cuồng si và mê đắm sóng dữ
cũng bạc đầu/ Những rung động nhiệm màu lòng càng thêm cháy khát”
(Sóng dữ cũng bạc đầu). Và những suy tư mang tính triết luận này đã phần nào
cho thấy một phương diện khác trong thơ Trương tuyết Mai, đó chính là những ưu
tư trần thế lắng sâu trong tập thơ. Có nhận ra điều này, ta mới mong chạm đến
những cung bậc cảm xúc, những niềm khắc khoải, day dứt trong tâm cảm thi nhân
như chị đã chia sẻ: Ly đời uống cạn đã lâu/ Vẫn say nghiêng ngửa vẫn
sầu đầy vơi… (Ly đời). Bởi, hơn ai hết, là một nghệ sĩ mang trái tim đa cảm
và dễ vỡ, hơn nửa cuộc đời sống trên cõi nhân gian, chứng kiến bao biến thiên của
xã hội, với những khóc cười nhân thế, chị luôn ý thức rằng: “Đời cầm bút vắt
tim hòa nước mắt/ Vẽ nhân tình thế thái đắm say” (Đời cầm bút). Thơ của
Trương Tuyết Mai trong Gập ghềnh khúc đau cùng các tập thơ
khác như: Một nửa cho anh (VN Tp. HCM 2006); Lá vỡ (VN
Tp. HCM, 2008); Nghe trăng (Văn học, 2009); Gọi thầm (Hội
Nhà văn, 2013); Mắc cạn ( Hội Nhà văn, 2018), là sự kết tinh
những rung cảm, suy tư, trăn trở từ khối óc, trái tim của chị trước thế thái
nhân tình. Chỉ cần đọc tựa đề những tập thơ, ta sẽ cảm nhận được một điều gì
đó không trọn vẹn, vỡ tan, trắc trở, trái ngang của thân phận
lưu đày từ / và một cái tôi lẽ loi, cô độc. Đây, chính là căn nguyên tạo
nên nỗi ưu tư trần thế trong thơ chị.
Chứng kiến những trái
ngang không thể lý giải được trước bi kịch của đời sống, khi mọi giá trị đang bị
đảo lộn trước sức mạnh của đồng tiền, chị đã xa xót thở than hết sức thành thật:
“Xoay vận được không khi đồng tiền lên ngôi/ Xé toạc hết mọi nghĩa nhân –
ân – tín!. (Đau lắm). Bài thơ có tên khá chân mộc nhưng đã chạm được
tầng sâu tâm thức người đọc. “Đau lắm”!?. Đó là nỗi đau không chỉ của riêng thi
nhân mà là nỗi đau của những con người có lương tri trước những “đảo điên” của
thế sự, khi đồng tiền đã trở thành một thứ độc dược giết
chết mọi nghĩa tình. Xưa, tiền nhân cũng đã cảnh báo “Nén bạc đâm toạc tờ giấy”,
và nay liệu có khác gì xưa!? Nỗi ưu tư trần thế trong thơ Trương Tuyết Mai, vì
thế, luôn mặn chát chất “đời” và nằm trong dòng chảy của những giá trị nhân bản
ở thơ ca dân tộc và nhân loại. Bởi, với ý thức của một nghệ sĩ cầm bút, chị đã
tự nguyện dấn thân, sẻ chia với sự bất hạnh của những người nghèo khổ: “Không
ai nhờ cũng ôm cũng gánh / Không ai khiến cũng khóc cũng cười / Cả một đời
thương vay khóc mướn / Nỗi đoạn trường bèo bọt phận người. (Nghề của
tôi). Bài thơ “Nghề của tôi” cũng như bài “Đời cầm bút” là một lời “tuyên thệ”
của chị về sự xác quyết tinh thần “dấn thân” (J.P.Sartre) hay “xuống thuyền”
(Albert Camus) đối với người nghệ sĩ trước phận số của nhân quần mà chị luôn
trăn trở. Không có ý thức “dấn thân” này sẽ không có những nỗi ưu tư trần thế đắng
lòng trong thơ Trương Tuyết Mai.
Phàm là nghệ sĩ chân
chính, có lương tri, biết sống và viết vì con người, không ai lại không có những
trăn trở trước thế thái nhân tình. Bởi vậy, cách đây hàng trăm năm, nhà thơ Tú
Xương đã tự thán: “Trời không chớp bể chẳng mưa nguồn/ Đêm nảo đêm nao tớ
cũng buồn/ Ngao ngán tình chung cơn gió thoảng/ Nhạt phèo quang cảnh bóng trăng
suông” (Đêm buồn). Có thể nói, nỗi buồn, niềm đau trước sự thế nhiễu nhương
là một hằng số văn hóa trong thơ ca chân chính như Trương Tuyết Mai đã tâm niệm:
“Nàng đi gom nhặt chuyện đời/ Để nghe bao nỗi khóc cười nhân gian/ Để thấu
đời lắm trái ngang/ Để thương hết dạ gian nan phận người” (Gom nhặt). Và
những điều trái ngang này được thi nhân minh chứng với bao khắc khoải, ưu lo, với
biết bao câu hỏi mà câu trả lời chỉ là những ảo vọng xa mờ: “Bao đời bao kiếp
hạt lúa củ khoai/ Bỗng dưng thất nghiệp – hỏi trời tại ai?.(Bỗng
dưng), để rồi, cũng như bao người có lương tri, thi nhân đành bất lực nhìn những
cảnh trái ngang cứ diễn ra trước mắt mình mà than thở: “Sao mãi tồn tại nhiều
bất công, oan trái/ Sao nhiều nỗi đau và nước mắt ngược dòng/ Sao buồn thế? Nỗi
niềm ơi – buồn thế!/ Đâu phải điều người nằm xuống hằng mong!” (Chút tâm
tư). Song, đâu phải chỉ có người nằm xuống mới mong cuộc sống không còn những bất
công mà cả những người còn sống, hàng ngày đang lăn lộn trong cõi nhân sinh vẫn
ước mong, nhưng nào có được đâu!? Và ước mơ, khát vọng cứ mãi vẫn là ước mơ và
khát vọng treo lửng lơ trên cây thập giá đời…
Trước những điều phi lý,
thi nhân cũng có lúc muốn buông bỏ tất cả để “cho lòng thảnh thơi” như chị đã tự
thú: “Oằn vai nàng gánh nàng gồng/ Sao không buông bỏ cho lòng thảnh thơi?/ Gánh đời nặng lắm người ơi/ Sâu – dày – ân – nghĩa – khóc – cười – bể dâu”.
(Gánh đời nặng lắm) và chị muốn: “Quẳng hết gánh đời cho nhẹ tênh bao nỗi/
Ôm giữ hoài chi những oan trái thế nhân!.” (Bất lực). Nhưng rồi, trách
nhiệm của nhà thơ với cuộc đời khiến thi nhân không thể “từ bỏ” những nỗi lo
toan trước phận số con người và điều này làm cho nỗi ưu tư trần thế trong thơ
Trương Tuyết Mai càng sâu nặng hơn như chị đã ý thức: “Vẫn biết kiếp tằm phải
nhả tơ/ Vần thơ gan ruột tươi màu huyết/ Bện dệt buồn vui thẳm phận người”.
(Nhà thơ) Có thể nói, thơ viết về thế sự là những bài thơ thể hiện khá phong
phú cảm thức ưu tư trần thế trong thơ Trương Tuyết Mai mà người đọc có thể nhận
biết qua cách tác giả đặt tên tập thơ là Gập ghềnh khúc đau. Cuộc sống
đời thường nếu gặp những “gập ghềnh” cũng làm cho con người chông chênh, chao đảo,
vậy mà ở đây là “khúc đau gập ghềnh”, thì tính bi kịch của đời sống đã được đẩy
đến tột cùng, tên gọi tập thơ, vì thế đã chất chứa nỗi ưu tư trần thế đầy ám gợi
trong tâm thức người đọc như một dấu ấn mỹ cảm khá tinh tế khi sáng tạo hình tượng
thơ của thi nhân.
Nhưng nỗi ưu tư trần thế ấy,
không chỉ hiện hữu ở những bài thơ thế sự mà còn được soi chiếu từ một góc nhìn
khác trong thi giới Trương Tuyết Mai, đó là những niềm khắc khoải trong thơ
tình của chị mà theo tôi, cái “hồn cốt” của thơ Trương Tuyết Mai là ở những bài
thơ tình, nhất là những bài thơ nói đến nỗi đau trước những mất mát, tan vỡ, bất
hạnh trong tình yêu. Những bài thơ này không chỉ đơn thuần là tình yêu mà còn
là những vấn đề của thân phận, của thế thái nhân tình. Và từ những trạng thái cảm
xúc này, ta sẽ thấy rõ hơn bản thể và nhân vị của
một Trương Tuyết Mai nghệ sĩ mà ở đó có sự kết hợp hài hòa, tinh tế giữa con
người nhạc sĩ và con người thi ca. Đọc nhiều tập thơ của chị, tôi nghĩ, phải
chăng, chính sự hợp hôn nhiệm mầu giữa thi ca và âm nhạc là căn duyên để một
người ở vào “tuổi xưa nay hiếm” như chị viết được những câu thơ tình đắm đuối,
nồng nàn và đầy khát khao nhưng thấm đẫm vị nhân sinh như: “Hãy nép vào mong
manh cho mau thành cát bụi/ Để không còn khát thèm một điểm tựa trần gian.”
(Khát). Hãy tin vào tình yêu, bởi, chỉ tình yêu mới đem đến cho con người ý
nghĩa của cuộc sống. Tình yêu trong thơ Trương Tuyết Mai, vì thế là một vấn đề
của nhân tính, nhân tình, nhân tâm nơi con người nên cũng là một bình diện của
nỗi ưu tư trần thế trong thơ, để lại những nghĩ suy về cuộc đời, về thế sự, nơi
người tiếp nhận như suy ngẫm của chị: “Người thường chết vì của/ Chim thường
chết vì mồi/ Ta vì tình đắm đuối/ Chết một đời chưa thôi.” (Ngẫm).
Quả thật, khi đã yêu và nếu
đó là một tình yêu đúng nghĩa, không phải là một thứ tình yêu gian dối thì người
ta phải “Chết một đời chưa thôi” chứ không thể “chết một lần rồi thôi” như người
ta vẫn nghĩ. Những câu thơ này không chỉ là thơ tình yêu mà còn là cuộc sống,
là thân phận, là thế thái nhân tình, là những giá trị nhân văn mà chúng ta cần
trân quí, giữ gìn.
Tình yêu là thế. Nó luôn
song hành với sự bất tử, sự tận hiến, sự đam mê. Tình yêu chân chính, đúng
nghĩa không chịu sự sắp đặt và áp chế của bất cứ quyền lực nào, cho dù đó là
quyền lực của Thượng Đế. (Vậy mà có một thời, người ta buộc tình yêu phải có
“tính này”, “tính nọ”, biến con người trở thành một thứ robort không tim khi
yêu). Vì thế, cùng với sự hiện hữu của con người trong cõi nhân sinh, tình yêu
luôn đặt ra cho con người những trăn trở, những ưu lo, những khắc khoải: “Đã
biết giếng không sâu mà vẫn thả dây dài/ Sợi dây tôi mắc cạn giữa muôn vàn rỗng
không” (Mắc cạn). Cái cảm giác “mắc cạn giữa muôn vàn rỗng không” đó, nhiều
khi cũng đẩy con người vào những nỗi đau trong tình yêu và đây cũng là một
phương diện của kiếp nhân sinh mà con người phải đối diện, phải gánh chịu. Thơ
tình yêu của Trương Tuyết Mai, bên cạnh những khắc khoải, lắng lo, ưu tư còn là
những ước mong được góp nhặt hạnh phúc cho dù đó là những hạnh phúc muộn màng từ
những mảnh vỡ cũ xưa: “Ta đi mót lại tình xưa/ Gom từng mảnh vỡ dẫu chưa
nguyên lành/ Dù trong dù đục cũng đành/ Chút tình gom nhặt cũng thành tơ
duyên”. (Chút tình gom nhặt). Và rồi trong những cố gắng “gom
nhặt ấy”, có khi chị đã gặp bi kịch và phải trả giá cho những “đam mê”, “khao
khát” của mình, để rồi phải sống trong sự thị phi trước tình đời đen bạc. Nỗi nỗi
ưu tư trần thế trong thơ Trương Tuyết Mai vì thế, lại thêm vị đắng: “Nàng là
kẻ u mê không lối thoát / Nuôi dưỡng hoài nỗi khát khao lầm lạc/ Chấp chới
không thôi cuộc tình đen bạc/ Ngậm ngùi trắng tay lầm lũi một mình” (U mê).
Và có khi, thi nhân muốn chạy trốn thực tại, tìm vào giấc mơ mong được phút
bình yên nhưng tất cả cũng chỉ là ảo vọng: “Trốn thực tại nàng ẩn mình vào ảo/ Đâu ngờ trong mơ cũng lắm bẽ bàng”. (Đâu ngờ). Bởi, dù chị cố gắng đi
tìm, kể cả tìm trong mơ thì “Một bờ vai cũng không thể có/ Biết tựa vào đâu/ Tựa vào bóng – bóng giống ta xiêu đổ/ Tựa vào mơ – mơ đã vỡ từ lâu.” (Tựa
vào bóng). Tình yêu trong thơ Trương Tuyết Mai, luôn để lại dư vị khổ đau của
kiếp nhân sinh là thế!?…
3. Thơ là thế giới tâm cảm
của thi nhân trước cuộc đời, ở đó nhà thơ sẽ giải bày những suy tư, trăn trở của
mình về cõi nhân sinh. Thơ Trương Tuyết Mai cũng không nằm ngoài tâm thức này.
Đọc Gập ghềnh khúc đau của Trương Tuyết Mai, đúng như tên gọi
tập thơ, người đọc sẽ cảm nhận không chỉ nỗi đau mà còn cả những chông
chênh trong tâm hồn và cuộc đời của thi nhân trước những “bão giông”
trần thế. Gập ghềnh khúc đau vì thế, là kết tinh những khắc
khoải trong suốt hành trình sống và sáng tạo nghệ thuật của thi nhân. Đây không
chỉ là sự tổng kết những suy nghiệm của nhà thơ về cuộc đời, về thế sự, về nhân
sinh mà còn là một sự thay đổi thi pháp trong sáng tạo thơ ca của Trương Tuyết
Mai, khi chị chọn viết những bài thơ ngắn, một thể thơ không phải dễ làm, nếu
người viết không có một sự trải nghiệm cả trong cuộc sống và trong nghệ thuật.
Rất may, ở tập thơ Gập ghềnh khúc đau, ta thấy Trương Tuyết Mai hội
đủ những yếu tố này nên cũng gặt hái được một số thành công trong chọn lựa đề
tài, thể hiện cảm xúc. Tuy nhiên, thể thơ ngắn đối với chị, có lẽ chỉ là sự thử
nghiệm bước đầu, nên không tránh khỏi những giới hạn trong việc lập ý, lập tứ,
sử dụng ngôn ngữ và kiến tạo nhạc điệu trong thơ. Nhiều ý thơ chưa có độ chín của
tư duy và chiều sâu tâm hồn, còn dễ dãi trong biểu đạt cảm xúc và tư tưởng nên
chưa chạm đến chiều sâu mỹ cảm nơi người đọc như: “Cứ thế mỗi ngày chẳng
chút đớn đau/ Ta đã âm thầm trượt qua nhau.” (Trượt); Hay “Ôi tình
yêu! Tình yêu huyền diệu/ Ta của nhau một thoáng cũng nhiều/ Cũng đủ ấm
lòng những chiều quạnh hiu” (Huyền diệu)…
Song, cho dẫu vẫn còn những
điều chưa hoàn thiện nhưng Gập ghềnh khúc đau của Trương Tuyết
Mai cũng đánh dấu một sự thay đổi đáng quí trong thi pháp của chị. Điều này cho
thấy ở chị một khát vọng sáng tạo để đổi mới hành trình nghệ thuật của mình.
Đây là một phẩm tính không thể thiếu đối với người nghệ sĩ. Thế nên, Gập
ghềnh khúc đau của Trương Tuyết Mai đã để lại trong lòng người đọc những
dấu ấn khó mờ phai mà rõ nhất là những khắc khoải của chị về nỗi ưu tư trần thế.
Vì vậy, có thể nói, đây là tập thơ mà khi đọc và ngẫm ngợi, chúng ta sẽ tìm thấy
những điều có thể sẻ chia với thi nhân trước những ưu lo trong cõi nhân sinh mà
chính ta đang từng ngày, từng giờ đối diện với nó dù muốn hay không!?. Tập thơ
là những tình cảm chân thành về những nỗi ưu tư trần thế của một hồn thơ trong
trẻo, hiền lành như chính thi nhân đã xác tín một cách đáng yêu: “Nàng như
viên cuội trắng/ Mãi lăn theo dòng đời/ Dù dòng trong hay đục/ Vẫn là cuội
trắng ngời. (Viên cuội trắng)…
Chú thích:
* Gập
ghềnh khúc đau, Thơ Trương Tuyết Mai, Nxb. Hội Nhà văn, Hà
Nội, 2020.
Xóm Đình An Nhơn - Gò Vấp, 18/6/2020
Trần Hoài Anh
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Ai về nước Nam cho tôi về với
"Ai về nước Nam cho tôi về
với"
Tiểu thuyết Cống
nhân là tác phẩm mới nhất của nhà văn Văn Lê do NXB Văn hóa văn nghệ ấn
hành năm 2020. Toàn bộ câu chuyện được xây dựng xung quanh nhân vật trung tâm
là Đại sư Tuệ Quang. Người vợ yêu mất sớm, ông xuất gia, hiến trọn cuộc đời cho
y thuật. Ở tuổi 55 (1385), giữa khi công cuộc trị bệnh cứu người đang thành tựu,
ông bị bắt làm cống nhân, lưu lạc mất cả chục năm, sau được người phi yêu của
Minh Thái tổ là Tống Vương phi xin cho hồi hương.
Trên đường trở về cố quốc,
qua thôn Hoàng Mai thuộc đất Giang Nam, gặp lúc dịch sởi hoành hành ông đã cứu
chữa cho mọi người và mất ở đấy vì cảm hàn. Ở quê hương, con gái ông là Nguyễn
Thị Duyên tiếp tục nghề thuốc của cha. Cô gặp và yêu La Phúc. Mối tình của họ cập
bến tới nơi thì Nguyễn Thị Duyên bị bắt đưa đi. Minh triều chẳng buông tha
ai. “Bị bắt làm cống nhân có nghĩa là cô sẽ không bao giờ được gặp anh
nữa, không bao giờ cô được về lại chùa Cẩm và đất Thượng Hồng, quê hương của cô
nữa” (Tr.305). Để có thể nhào nặn, biến một việc (ở đây là
sự kiện cống nạp tăng nhân cho nhà Minh) mấy trăm năm trước vào lúc nhà Trần
suy vi trở thành tác phẩm văn học thời hiện đại, quả thật chẳng dễ dàng chút
nào. Thật may Văn Lê có kiến văn rộng và sâu sắc về lịch sử và xã hội. Đọc Cống
nhân, có lúc thậm chí có người nghĩ có khi Văn Lê còn là thầy thuốc bởi sự
am tường của ông về nam dược, về các bài thuốc.
Là người đầu tiên của văn
đàn khai phá sự kiện cống nhân dưới hình thức văn học, đã nhập hồn vào cuốn
sách. Chỉ vài nét chấm phá, Văn Lê đã đặc tả gần như trọn vẹn tính cách nhân vật
của mình. Đó là bọn hoạn nô Nguyễn Tông Đạo, bị bắt làm cống nhân trước Hoàng
giáp Đại sư chừng 5 năm, ra luồn vào cúi được Minh Thái tổ cất nhắc làm Phó Trưởng
ấn Thái giám “là một người tầm thước, béo tốt, đi đứng ục ịch, ngón tay ngắn
mũm mĩm, mặt vênh lên nhưng không phải do bệnh tật” (Tr.247); đó là bọn
Nhâm Hanh Thái sứ bộ với cặp mắt “sụp xuống, gần như không mở to được. Nó
như hai nét gạch ngang nhỏ xíu dưới chân mày” (Tr.268). Lột tả tính cách
nhân vật bằng lối ngoạc ra vài nét dị hình, chẳng cần nhiều lời thì người đọc
cũng nhận ra nhà văn đang nói về hạng nào. Người xưa có câu “nhìn mặt bắt
hình dong”, chính là liệu pháp này.
Nhưng rốt lại thì thông
điệp của Cống nhân là gì? Chúng ta đều biết lịch sử ghi nhận sự
kiện năm 1385, Danh y Tuệ Tĩnh ở Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng (nay là tỉnh Hải
Dương) bị đưa đi cống cho nhà Minh. Lúc này ông 55 tuổi. Sang Trung Quốc, ông vẫn
làm thuốc, được vua Minh phong là Đại y Thiền sư. Ông mất tại Giang Nam. Cho tới
ngày nay, trên mộ phần của ông vẫn còn dòng chữ “Ai về nước Nam cho tôi về với”. Năm
1690 tiến sĩ Nguyễn Danh Nho đi sứ đã sao chép bia mộ và khắc bia đá mang về
quê hương. Tác phẩm Cống nhân của Văn Lê căn bản bám theo các
sự kiện gắn với cuộc đời Danh y Tuệ Tĩnh. Tôn trọng tính khách quan là một
trong những ưu tiên của Văn Lê, nhưng ông không dừng ở đấy. Dưới hình thức tiểu
thuyết văn học, nhà văn đã mở rộng biên độ biểu đạt, đưa ra một lối nhìn về con
người. Thông qua suy nghĩ, hành vi của các nhân vật: Hoàng giáp Đại sư sứ Tuệ
Quang, con gái Nguyễn Thị Duyên, nữ y tá Cốc Hạ, Thiền sư Quảng Nguyên, bản chất
người Việt vụt chói lòa: Bất luận trong hoàn cảnh nào, làm việc luôn cháy hết
mình cho dù thậm chí phải trả giá bằng sinh mệnh. Trong Cống nhân,
Đại sư Tuệ Quang là một cốt cách như vậy. Ông đã đem tài năng kiệt xuất cứu chữa
cho người, trong đó có Tống Vương phi của Minh Thái tổ, giành giật họ ra khỏi
thần chết. Cảm kích trước tài đức của ông, Tống Vương phi đã xin cho Đại sư được
hồi hương. Lẽ ra ông đã có thể về đến cố quốc, nhưng trên đường thiên lý, dịch
sởi ở Hoàng Mai thôn thuộc đất Giang Nam đã níu lại. Họ cầu cứu ông. Y đức
không cho ông bỏ mặc người bệnh. Dịch sởi bị dẹp tan, nhưng ông đã nằm lại đấy,
mãi mãi!
Tình yêu quê hương của
người Việt đã có lúc phải trả bằng máu nên thiêng liêng vô cùng. Có khi, như
trường hợp nữ y tá Cốc Hạ, thì cái tên của cô thôi đã hàm chứa cả quê hương.
Cha Cốc Hạ là cống nhân từ thời Nguyên, đã lấy tên làng quê của ông thuộc đất
Trường Yên bên An Nam đặt làm tên cho con gái. “Hóa ra thân phận cống nhân
là như thế. Từ đời cha đến đời con, không bao giờ về được cố quốc của mình nữa.
Nếu có điều gì còn giữ lại được thì chỉ là cái tên của quê hương mà thôi”
(Tr.173). Di nguyện tạc bia “Ai về nước Nam cho tôi về với” của Tuệ Tĩnh
Thiền sư trong dòng lịch sử, và di nguyện tương tự của nhân vật Đại sư sứ Tuệ
Quang trong tiểu thuyết “Nếu có ai về Đại Việt, cho tôi theo về với” lay
động tâm can người đọc. Chết, dù chỉ còn là nắm xương, vẫn muốn về cố hương,
không phải gửi thân đất khách. Phần kết của Cống nhân Văn Lê
cho nhân vật Nguyễn Thị Duyên sau khi đốt nhang cho cha đã không về lại quán trạm
mà lao ra giữa dòng Trường Giang, vẫy vùng như thể đã tìm lại được tuổi thơ
trong sáng của mình. Ngư nữ có qua được Trường Giang hay phải bỏ mình trôi ra
biển, để sóng và gió bấc đưa về cố hương, chẳng ai nói chắc được. Với Đại sư Tuệ
Quang, thiết nghĩ thông điệp của Cống nhân đã rõ ràng. “Cứ
để nguyên hài cốt ông nằm đó cho người muôn đời sau nhìn thấy mà chiêm nghiệm.
Người Đại Việt hậu thế đi qua đây sẽ tìm thấy trên tấm bia lời nhắn gửi của Đại
sư về thân phận của người dân bị mất nước, bị lệ thuộc. Qua tấm bia, người Hoa
Hạ cũng hiểu được sức mạnh tiềm ẩn và tình yêu quê hương cháy bỏng đến tận cùng
của người Đại Việt” (Tr.334).
Trong văn nghiệp của
mình, chỉ riêng hai cuốn tiểu thuyết Cống nhân và trước đó
là Thần thuyết của người Chim, Văn Lê đã để lại cho người đọc
một cảm nhận đầy đủ hơn về người Việt và về nước Việt yêu dấu…
13/9/2020
Cao Chiến
Nguồn: Văn Nghệ số 37/2020
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Thơ 1-2-3 sáng tạo trên những đổi mới nhịp sống hiện đại
Thơ 1-2-3 sáng tạo trên
những
đổi mới nhịp sống hiện đại
Khi vào trang thơ
1-2-3 của Văn Học Sài Gòn, tôi tạm rời xa những bộn bề của cuộc sống thường nhật
để chia sẻ cùng tất cả các nhà thơ, những tâm hồn đa cảm, đã gửi gắm cảm xúc được
suy tư chắt lọc qua từng câu thơ cấu thành những thông điệp quyến rũ cho đời sống
tinh thần. Giữa vô vàn lo âu cơm áo gạo tiền, sức khỏe, dịch bệnh thì đó là điều
đáng quý xiết bao…
Mỗi con người là mỗi cuộc
đời khác nhau, và dĩ nhiên tâm hồn, trạng thái, va vấp, khoảnh khắc chúng ta gặp
trong đời đều khác nhau. Có những nỗi khắc khoải, ưu tư mà chúng ta không thể
tiện nói ra với người thân hay bạn bè. Những điều thầm kín ấy thật sự khó khăn,
khủng khiếp với hệ thần kinh của con người. Cho nên, tất cả chúng ta đều cần giải
tỏa tâm lý, vượt qua chính những trúc trắc trên con đường tìm chân lý sống cho
chính mình. Một số người tìm đến những bác sỹ lành nghề, cũng như có người tìm
đến với văn chương, thơ ca để nhằm xoa dịu những cơn đau, sang chấn tinh thần,
tìm ra những phương châm sống, động lực để đi tiếp…
Cuộc sống văn minh hiện đại
cho chúng ta nhiều lợi ích tiện nghi, nhưng cũng làm cho con người trở nên cô
đơn hơn, lẻ loi hơn. Đời sống tinh thần gần như bị thu hẹp lại với những tin tức
tiêu cực hoang mang, bạo lực gia đình, cái xấu như bao trùm những điều tốt đẹp.
Mạng xã hội chi phối đời sống. Điều này ít nhiều làm ưu tư những người làm việc
trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng. Đặc biệt là các nhà văn, nhà thơ khao khát đổi
mới sáng tạo để làm nên những giá trị gần gũi, tạo một sân chơi, giao lưu cho tất
cả chúng ta có thể tự viết nên những tác phẩm của riêng mình.
Trong thời gian theo dõi
trang Văn Học Sài Gòn, tôi được biết đến thể thơ 1-2-3 do anh Phan Hoàng khai mở.
Anh là người có thâm niên hoạt động văn học nghệ thuật, được học tập, nghiên cứu,
đào tạo một cách chuyên sâu, hiểu biết về thi pháp, đổi mới liên tục trong sáng
tác, mang phong cách riêng, ngôn ngữ riêng được kinh qua học thuật nhiều năm liền.
Nhà thơ Phan Hoàng đã đề ra thể thơ 1- 2- 3 rất rõ ràng, khúc chiết, có một
niêm luật vừa chặt chẽ vừa tự do, bố cục hài hòa, là mảnh đất màu mỡ cho các
cây bút thỏa sức trải nghiệm.
Xin trích dẫn về thể thơ
1- 2-3:
“Thơ 1-2-3 mỗi bài thơ
là chỉnh thể độc lập gồm 3 đoạn, 6 câu.
Đoạn 1 chỉ có 1 câu gồm
tối đa 11 chữ hoặc ít hơn, đồng thời cũng là tên bài thơ, nhằm tránh trùng
lắp tên những bài thơ đã xuất hiện.
Đoạn 2 có 2 câu, với mỗi
câu tối đa 12 chữ hoặc ít hơn. Còn đoạn 3 có 3 câu, với mỗi câu tối đa 13 chữ
hoặc ít hơn. Chữ càng tinh lọc càng đa nghĩa càng giá trị.
Đề tài thơ 1-2-3 hoàn
toàn tự do, nội dung chủ yếu đi từ ngoại cảnh dần vào chiều sâu nội
tâm của tác giả muốn biểu hiện.”
Tôi khoác lên người
tôi chiếc áo bà ba mười ba
Đường kim giun bò dưới ảng
nước ngoằn ngèo cộng rau muống
Múi chỉ nổi vồng khoai
lang lãng mạn kết tủa đam mê
Băng qua cánh đồng cò trắng
chấm lửng bầu trời xanh mười tám
Giọt nước mắt chia ly nhuộm
chiếc khăn thêu trái tim đỏ thắm
Tôi lần lượt bóc vỏ củ
hành thời gian từng lớp cay xè
(Bình Địa Mộc)
Trên sàn diễn cuộc
đời, vai nào rồi cũng hết
xấu tốt, thiện ác, phật
ma, đại ngã vô ngã
tùy vào sự chọn lựa của
mình
trang phục, phấn son rồi
sẽ nhàu nhĩ và tì vết
tham lam, ích kỷ – nghiệp
đen đẩy luân hồi biền biệt
sống thật với đời, sống
trọn với mình cho nhân cách thăng hoa
(Trần Huy Minh Phương)
Đi qua một thời gian, Văn
Học Sài Gòn đã có được những thành quả nhất định, số lượng chùm thơ 1-2-3, gửi
về khá nhiều, với những cây bút có triển vọng trên cả nước, và cộng đồng người
yêu thơ. Dù giữa thời gian dịch Covid-19 khó khăn, nhưng Văn Học Sài Gòn vẫn đều
đặn trao tặng thưởng hàng tháng cho những tác phẩm giá trị. Điều này chứng tỏ sự
tâm huyết, cố gắng hết mình của những người làm văn học, mà chủ trương là nhà
thơ Phan Hoàng.
Đọc những bài thơ 1-2-3
làm cho tâm hồn trở nên nhẹ nhàng, phải chăng đó là liệu pháp tâm lý mà thơ ca
mang lại cho chúng ta rất nhiều giá trị…
Ước đời là một
trang cổ tích
Ước phố xanh tươi, không
bụi phủ quây mờ
Không ngày nắng chói
chang, không ngày mưa bão dội
Con đường mỗi ngày em đi,
không mịt mù bụi khói
Người qua người không hững
hờ bước vội
Đời đủ nhơn từ và chia sẻ,
yêu thương.
(Phạm Tuyết Hạnh)
Vì em là người đàn
bà yêu trước
Không có dỗ dành, không
có đón đưa
Không nhiều tin nhắn,
không lời mật ngọt
Anh dửng dưng như kẻ ban
ơn
Khoanh tay đứng như tượng
đài im lặng
Người đàn bà yêu đắng
lòng trước phép lịch sự tình anh
(Vũ Lam Hiền)
Hiện tượng chỉ là
hiện tượng
Nhưng hiện tượng lặp lại
nhiều lần trở thành bản chất
bản chất hòa trong máu thịt
Bản chất khó có thể đổi
thay
khi lòng ta bao dung độ
lượng
cái xấu sẽ lu mờ bên cái
tốt nở hoa.
(Phạm Thị Hồng Thu)
Đồng lương eo sèo,
mẹ giàu nỗi lo
Mẹ bán thanh xuân, mua từng
sợi bạc trên mái tóc
Vết chân chim cười duyên
nơi khoé mắt, tiếng lòng vô ngôn
Mẹ cho con trơn trắng lụa
là, tiểu thư mầm đá
Mẹ cầm tay ngọn gió thổi
lửa sau hè con thơ đủ bữa
Đêm khuya, tiếng bụng mẹ
biểu tình sôi ùng ục… con nhỡ giấc!
(Đặng Tường Vy)
Khi vào trang thơ 1-2-3 của
Văn Học Sài Gòn, tôi tạm rời xa những bộn bề của cuộc sống thường nhật để chia
sẻ cùng tất cả các nhà thơ, những tâm hồn đa cảm, đã gửi gắm cảm xúc được suy
tư chắt lọc qua từng câu thơ cấu thành những thông điệp quyến rũ cho đời sống
tinh thần. Giữa vô vàn lo âu cơm áo gạo tiền, sức khỏe, dịch bệnh thì đó là điều
đáng quý xiết bao. Xin cảm ơn sân thơ 1-2-3, một nơi mà tâm hồn con người thanh
thản khi được trải lòng, sống đẹp, mạnh mẽ vươn lên trong rộn ràng nhịp đập con
tim, cứu rỗi chính mình.
13/9/2020
Hồ Xuân Đà
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Văn Lê - Trái tim nóng của "Mùa hè giá buốt"
Văn Lê - Trái tim nóng của
"Mùa hè giá buốt"!
Là một người trực
tiếp tham gia Chiến dịch Mậu Thân – 1968, lại từng có cơ hội tiếp xúc với nhiều
tư liệu lịch sử thuộc dạng “tuyệt mật” và gần gũi với những nhân vật, những tướng
lĩnh trong cuộc nên Văn Lê có nhiều thuận lợi trong việc tái hiện sự kiện hùng
tráng và bi thương này. Ông đã dành nhiều trang viết cả văn học và điện ảnh cho
sự kiện Mậu Thân – 1968 với một trái tim ấm nóng của một nhà văn, một nghệ sĩ.
Như nhiều người cầm bút
khác, Văn Lê khởi đầu làm thơ, và mới ở tuổi 26, ông đã đoạt Giải A cuộc thi
thơ của báo Văn Nghệ (cuộc thi Thơ năm 1974-75), bắt đầu khẳng định tên tuổi
mình trên thi đàn. Sau đó, ông được trao Giải B cuộc thi thơ của Tạp chí Văn
nghệ Quân đội năm 1982, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1994 về đề tài chiến
tranh cách mạng… Nhưng có lẽ nhắc đến Văn Lê phải nhắc đến bộ ba tiểu thuyết một
thời gây xôn xao văn giới: Nếu anh còn được sống, Cao hơn bầu
trời và Mùa hè giá buốt, trong đó Mùa hè giá buốt (xuất
bản năm 2008) đoạt Giải B (không có Giải A) – giải thưởng Văn học Nghệ thuật 5
năm Bộ Quốc phòng (2004-2009) và Giải A Giải thưởng Văn học nghệ thuật TP. Hồ
Chí Minh 5 năm (2006-2011), đó cũng là lần trao giải thưởng 5 năm đầu tiên của
Thành phố.
Là một người trực tiếp
tham gia Chiến dịch Mậu Thân – 1968, lại từng có cơ hội tiếp xúc với nhiều tư
liệu lịch sử thuộc dạng “tuyệt mật” và gần gũi với những nhân vật, những tướng
lĩnh trong cuộc nên Văn Lê có nhiều thuận lợi trong việc tái hiện sự kiện
Mậu Thân 1968. Nhà văn có lần tâm sự: Chiến dịch này đã ám ảnh hầu hết những
người trong cuộc còn sống sót; đồng thời cũng là nỗi bức xúc của nhiều cán bộ
lãnh đạo cao cấp về sự thành bại của nó. Tôi viết về Mậu Thân- 1968 để mọi người
chiêm nghiệm, suy ngẫm thêm về cuộc chiến. Bấy giờ bộ đội ta từ trên rừng xuống
đồng bằng và đánh vào thành phố với tâm trạng vô cùng hưng phấn, giống như sắp
vào trận đánh cuối cùng. Cấp trên dường như cũng có ý định chấm dứt chiến tranh
bằng chiến dịch này. Sau đợt 1, quân giải phóng thu được một số thắng lợi, Mĩ đề
nghị phía Việt Nam ngồi vào bàn đàm phán. Nhưng có lẽ do ý muốn cấp trên đánh
cho địch “lấm lưng” nên đã tiến công đợt 2 nhằm vào ngày 4 tháng 5. Chính đợt 2
này, trước sự phòng bị và phản công quyết liệt của địch, quân ta đã bị tổn thất
rất lớn. Chỉ riêng mặt trận Sài Gòn mất gần 55.000 chiến sĩ. Cái giá xương máu
phải trả quá lớn!”.
Tiểu thuyết Mùa
hè giá buốt kể về số phận của Tiểu đoàn bộ binh 505 trong chiến dịch Mậu
Thân và xoáy vào đợt hai của cuộc chiến đấu. Hơn chín phần mười quân số của tiểu
đoàn đã hi sinh. Toàn thể cán bộ Ban chỉ huy tiểu đoàn không một ai sống sót
(tr551). Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Sỹ Việt, vốn là một sinh viên Sài Gòn, một cán
bộ kiên gan đầy triển vọng cũng hi sinh, mang theo một mối tình lãng mạn, đẹp
như một bài thơ! Tiểu thuyết đã dựng lại những trận chiến dữ dội, bằng lối miêu
tả trực diện làm toát lên cái khốc liệt của cuộc chiến đấu với những mất mát hi
sinh ghê gớm.
Đọc Mùa hè giá buốt,
người đọc thường gặp những câu chuyện, những chi tiết, gây cảm giác mạnh và đầy
yếu tố bất ngờ cuốn hút, qua đó, người đọc thấy được trái tim rộng lớn bao la
và ấm nóng của một người cầm bút. Như chuyện của anh lính Quách Trung Đoan: Sau
trận đánh, khi được giao nhiệm vụ đi thu dọn chiến trường Đoan thường đi sờ ngực
áo những người lính Sài Gòn chết làm anh em trong đơn vị dị nghị và có người
đòi xem xét kỉ luật anh ta. Chỉ đến khi biết mình sắp hi sinh anh đã thú thật với
tiểu đoàn trưởng Việt: “Em đã giấu cấp trên về lí lịch của mình. Nhà em có ba
anh em trai. Em ở đây, còn hai em nhỏ đang đi học ở nhà thì bị bắt lính. Thế là
anh em bắn nhau. Em buồn lắm. Cứ mỗi lần đụng độ với lính Sài Gòn là em có cảm
giác như đang giết em mình. Sau mỗi trận đánh, em thường lật xác đối phương,
tìm xem nơi ngực áo có tên em mình không. Trong lòng em không lúc nào hết dằn vặt.
Em luôn nghĩ rằng thà mình chết bởi tay các em, còn giết chúng thì em không thể.
Chuyện là như vậy. Bây giờ… thì em… mãn nguyện rồi!”. Lại có người lính trẻ sau
trận thắng đã giãi bày tâm sự một cách thực lòng với cấp trên qua trang nhật
kí: “Em sợ phải nhớ lại những gì xảy ra trong những ngày qua. Em muốn quên hết
mọi thứ… Em cũng không muốn một ai được biết những điều có thật đã xảy ra trong
mùa hè này.” (tr 513). Chỉ vậy thôi mà cái “mùa hè nọ đã trở nên giá buốt”, trở
nên khác thường!
Về đề tài Mậu Thân –
1968, Văn Lê không chỉ có Mùa hè giá buốt ông còn có các tập
thơ và trường ca; lại có bộ phim tài liệu Sài Gòn xuân 68 đầy ấn
tượng, phản ánh sự đau thương mất mát của chiến sĩ, đồng bào thành phố trong sự
kiện bi tráng này. Bộ phim đã gây xúc động mạnh, được trao giải thưởng Galaxy của
Nhật Bản và cũng là bộ phim tài liệu mà Văn Lê tâm đắc.
Văn Lê là nhà thơ, nhà
văn, đồng thời là nhà biên kịch, viết kịch bản và đạo diễn phim. Ông là tác giả
kịch bản phim Long thành cầm giả ca – tác phẩm đoạt giải nhất
trong cuộc thi viết về 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Long thành cầm giả
ca được Đào Bá Sơn đạo diễn và đoạt giải Cánh diều vàng năm 2010,
riêng Văn Lê nhận giải “Biên kịch xuất sắc” nhất. Ngoài phim này Văn Lê còn
biên kịch nhiều bộ phim khác, như: Thiện và ác, Những
ngôi chùa cổ Việt Nam, Từ một bức ảnh, Má Mười Tân Trụ…
và là đạo diễn các phim tài liệu: Cái bến, Sợ dây thừng bện chặt, Di
chúc những oan hồn…
Nhà văn Văn Lê cũng là một
người bạn thân và gần với các nhà văn Quân đội, một cộng tác viên thân thiết
và thủy chung của Tạp chí Văn nghệ Quân đội suốt nhiều chục năm nay. Được tin
ông đột ngột ra đi, anh em Nhà số 4 rất bất ngờ, ai cũng ngậm ngùi tiếc nhớ!!!.
Thập Tam trại, 7/9/2020
Ngô Vĩnh Bình
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Chế Lan Viên đã nghĩ gì khi viết "Điêu tàn"
Chế Lan Viên đã nghĩ gì
khi viết "Điêu tàn"?
Cùng các thi hữu,
Chế Lan Viên đã dựng nên Trường thơ loạn với những biểu hiện đầy đủ nhất của một
trường phái thơ ca. Chế Lan Viên nói riêng và Trường thơ loạn nói chung thực
sự là những ngọn tháp, những đền đài tỏa bóng trên đồng bằng Thơ mới và thơ trữ
tình hiện đại Việt Nam.
1. Ta nghĩ gì khi đứng
trước Điêu tàn và Chế Lan Viên? Khi cảm nhận một dòng sông
Linh quằn quại, những tháp Chàm rêu phong, viên gạch cổ im lìm rụng vào lòng
tháp lãng quên một buổi chiều cô tịch, những nghĩa địa lạnh lẽo, những ma Hời
“sờ soạng dắt nhau đi” cùng bao nhiêu xương trắng, sọ não, máu huyết,… tôi đã
run lên vì kinh sợ bởi trí tưởng tượng của Chế Lan Viên.
Đó là một thế giới kinh dị,
thoát thai từ nỗi bi hận khởi sinh trong đau thương hủy diệt. Chiêm quốc, sự hiện
hữu và cát bụi hư vô, thành Đồ Bàn và những kí ức hưng thịnh, đổ nát,… là nỗi
ngậm ngùi uất ức, là hoài nhớ trong tuyệt vọng. Tất cả đã tái sinh trong Điêu
tàn – tập thơ kinh dị “tột cùng” của Chế Lan Viên (xuất bản năm 1937).
Cái tên Phan Ngọc Hoan mới
mẻ, thanh tân, thoáng đạt và dịu nhẹ quá, không hợp với thế giới Điêu tàn. Chế
Lan Viên – “vườn hoa lan của dòng dõi đế vương”, dường như mới là sự lựa chọn
đích đáng nhất. Chế Lan Viên tạo dựng nên Điêu tàn từ “tưởng
tượng, hư cấu, siêu hình” (Hồ Thế Hà) hay chính thế giới ấy đã hoài thai nên Chế
Lan Viên – “một cái tháp Chàm chắc chắn và lẻ loi, bí mật” (Hoài Thanh – Hoài
Chân).
Điêu tàn mở
ra một thế giới chưa từng có, đã mất đi hay hiện hình ở cõi khác nhưng quả là
kinh dị và lạ lẫm với những gì chúng ta từng trải nghiệm. Cũng từ thế giới ấy,
Chế Lan Viên xuất hiện. Không mấy ai còn ý định đi tìm xem Chế Lan Viên tên thật
là gì, quê quán gốc gác ở đâu. Tất cả dường như là một sự “mê tín” (R.Barthes).
Quảng Trị, một vùng đất
nghèo cằn cỗi, chỉ giàu nắng gió và cát bỏng lại có một huyện mang cái tên thật
dịu ngọt: Cam Lộ. Phải chăng con người nơi đây đã gửi gắm tất cả ước mơ về cuộc
sống đỡ cơ cực hơn qua tên đất, tên làng của mình? Phan Ngọc Hoan – Chế Lan
Viên sinh ra tại mảnh đất ấy, năm 1920.
Suối nguồn của niềm mong
ước ngọt lành đã len thấm vào tâm hồn Phan Ngọc Hoan, tưới tẩm cho hạt giống mộng
mơ để một mai nảy nở trên điêu tàn. Rời Cam Lộ theo cha (cụ Phan Ngọc Trân) vào
Bình Định sinh sống, thể xác và linh hồn Phan Ngọc Hoan tiếp tục được nuôi dưỡng
bằng tất cả tiềm năng/ dị năng của xứ sở, hoài sinh nên một cốt cách thi ca
“phi thường”, xứng đáng là một trong tứ trụ của Trường thơ loạn, được xếp vào
“Bàn Thành tứ hữu” của thi ca Bình Định.
Nổi tiếng thông minh từ
bé, trải qua trường Tiểu học Pháp Việt Bình Định, trường Trung học phổ thông
Quy Nhơn, Cao đẳng Tiểu học, khi cộng tác cùng các báo Tin văn, Tiểu thuyết thứ
bảy, Trong khuê phòng, Ngày nay, Người mới,… Chế Lan Viên càng tỏ rõ tinh anh của
mình. Tất cả dồn tụ lại và biểu hiện trong thi ca ngay từ những năm tháng còn rất
trẻ.
Sự kiện đáng chú ý nhất
không chỉ đối với Chế Lan Viên mà với cả nền Thơ mới Việt Nam là sự ra đời như
“một niềm kinh dị” của tập Điêu tàn năm 1937. Người ta bắt đầu
biết đến chàng thi sĩ trẻ tuổi của thành Đồ Bàn, tên tuổi chàng bay thấu trong
Nam ngoài Bắc. Cũng từ đấy, khi đã định hình phong cách thơ kinh dị của mình,
Chế Lan Viên cùng Hàn Mặc Tử đã lập nên Trường thơ loạn mà khí hậu bao trùm là
điên – loạn (sau đó kéo thêm Bích Khê, Hoàng Diệp, Yến Lan, Quỳnh Dao).
Ở đó, Điêu tàn,
hủy diệt là cội nguồn của loạn; Đau thương là huyết mạch của
Thơ điên (Hàn Mặc Tử); “vẻ đẹp khiêu dâm”, ái tình là căn nguyên của cuồng
(Bích Khê – Tinh huyết, Tinh hoa); sắc thái thê lương thoi thóp là hình bóng của
lụi tàn (Hoàng Diệp – Xác thu)…
Những nguồn thi cảm nảy
sinh nơi đỉnh ngọn thương đau, khắc khoải trên đổ nát tiêu vong định hình những
cá tính thơ dị biệt, làm nên sắc thái không nhòa lẫn trong đời sống thi ca Việt
Nam thuở ấy. Hoài Thanh – Hoài Chân đã thật tế nhị và kín đáo khi nhận xét về
Chế Lan Viên rằng: “Giữa đồng bằng văn học Việt Nam ở nửa thế kỉ hai mươi, nó đứng
sững như một cái tháp Chàm chắc chắn, lẻ loi và bí mật”.
Hẳn hai tác giả của Thi
nhân Việt Nam đã dựa trên một đặc trưng trong kiến trúc của các Kalan Chăm là
xây dựng trên các ngọn đồi cao với xu hướng vươn lên chiếm lĩnh không gian,… Một
sự so sánh thật có ý nghĩa khi nghĩ về Chế Lan Viên và sự nghiệp thi ca cũng
như những đóng góp to lớn mà tác giả đã để lại cho nền văn học dân tộc.
2. Chế Lan Viên đã nghĩ
gì khi viết Điêu tàn? Hay nói cách khác, Điêu tàncho thấy
tư tưởng thẩm mĩ, nghệ thuật của Chế Lan Viên thuở ấy ra sao? Phải thấy một điều
rằng, tầm vóc tư tưởng quyết định tầm vóc nghệ thuật của nhà văn. Tư tưởng nghệ
thuật hiểu một cách giản dị là sự biểu hiện tập trung, sâu sắc, thống nhất những
kết tinh của tư duy và mĩ cảm, thái độ và cảm xúc thông qua hệ thống kí hiệu thẩm
mĩ.
Với Chế Lan Viên, những
tuyên ngôn hết sức quyết liệt về thi sĩ, thơ ca và công việc sáng tạo là một
cách thể hiện quan niệm của ông về thế giới, con người và hình thức của nghệ
thuật. Khi Hàn Mặc Tử nói rằng thi sĩ là loài thứ ba, “Loài này là những bông
hoa rất quý và rất hiếm sinh ra ở đời với một sứ mạng rất thiêng liêng: phải biết
tận hưởng những công trình châu báu của Đức Chúa Trời đã gây nên, ca ngợi quyền
phép của Người và trút vào hồn người ta những nguồn khoái lạc đê mê nhưng rất
thơm tho rất tinh sạch”, thì Chế Lan Viên cho rằng không thể so sánh thi nhân với
người thường được: “Thi sĩ không phải là người.
Nó là người Mơ, người
Say, người Điên. Nó là Tiên, là Ma, là Quỷ, là Tinh, là Yêu. Nó thoát Hiện tại.
Nó xối trộn Dĩ vãng. Nó ôm trùm Tương lai. Người ta không thể hiểu được nó vì
nó nói những cái vô nghĩa, tuy rằng những cái vô nghĩa hợp lí” (Tựa Điêu
tàn).
Thi sĩ không phải là người
thường, vì thế “làm thơ là làm sự phi thường”, hướng tới những cái “tột cùng”
có thể khác xa với cuộc đời mà người thường thị kiến. Nhưng như chính thi sĩ đã
lên tiếng, đó là những cái vô nghĩa hợp lí bởi “cái gì nó nói đều có cả”.
Một điều cần phải nhận thức
ở đây, đó là sự khác biệt của tuyên ngôn nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật.
Quan niệm nghệ thuật thuộc về ý niệm (cái bên trong, diễn ra trong tư tưởng –
“hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật”), tuyên ngôn là cái hiện hình
thành lời, thành diễn ngôn về nghệ thuật.
Tuyên ngôn nghệ thuật có
thể được biểu đạt bằng nhiều hình thức, nhưng rõ ràng nó chỉ được phát biểu khi
đã thực sự chín về mặt quan niệm. Giữa hai khái niệm này có nhiều điểm không thể
rạch ròi và trong thực tế quan niệm nghệ thuật là cốt lõi của tuyên ngôn nghệ
thuật. Khi xem xét tuyên ngôn nghệ thuật của Chế Lan Viên – như là một chỉ dấu
của tư tưởng, chúng ta cần bao quát quan niệm nghệ thuật rất khác thường của
tác giả và những tuyên ngôn mang tính chỉ dẫn, không nằm trong tác phẩm nghệ
thuật.
Trước hết, tuyên ngôn nghệ
thuật của Chế Lan Viên (trước Cách mạng tháng Tám) biểu hiện trong lời tựa tập
Điêu tàn như phần đầu đã dẫn. Phần lớn tuyên ngôn mang quan niệm nghệ thuật của
Chế Lan Viên được biểu hiện thông qua chú ý thẩm mĩ, tình cảm thẩm mĩ, điểm
nhìn nghệ thuật, sự tự biểu hiện, hình tượng thế giới, các phương tiện, vật liệu
kiến trúc nên thế giới nghệ thuật, sự xử lí các phạm trù hiện thực và chiêm bao
– mơ mộng, hiện tồn và siêu hình, trạng thái hưng phế của nhân sinh – thế sự
trong tập thơ Điêu tàn.
Ta thấy rằng chú ý thẩm
mĩ của thi nhân hướng tới cái kì dị, quái đản, cái ghê sợ khác thường. Đó là mĩ
cảm của kẻ trót thác mình làm xác thịt, xương tủy và máu huyết, làm ma Hời trên
vùng đổ nát của Chiêm quốc. Như Hàn Mặc Tử nhạy cảm với Đau thương, Bích Khê cuồng
loạn vì Đẹp và Dâm, Chế Lan Viên thấy mình bị chinh phục bởi sự kinh rợn của thế
giới âm ti, địa ngục.
Những đầu lâu máu chảy,
những xương óc rên rỉ, những đáy mồ hoang lạnh, những đền đài lở lói,… đã lay động
tinh thần thi nhân, thu hút cái nhìn và tạo thành tình cảm thẩm mĩ, ý thức thẩm
mĩ. Sự sáng tạo được phát sinh trên nền tảng của ý thức thẩm mĩ ấy.
Như đã nói, với các nhà
thơ thuộc Trường thơ loạn, tâm điểm của địa hạt thẩm mĩ là đau thương, điêu
tàn, cái chết, sự hủy diệt. Nhưng, ám ảnh hủy diệt càng lớn, sự khát khao hồi
sinh, tái tạo cũng càng lớn. Làm sống dậy một thế giới đã tiêu trầm, hoang phế
là một khát khao của thi nhân có thể đã được nhen nhóm từ giọt Cam Lộ thuở nào.
Dường như cấu trúc “tam vị nhất thể” của thần Silva đã ánh hiện trong thi giới
của Chế Lan Viên, kêu gọi một sự hồi sinh từ trong hủy diệt.
Ta chợt nhận ra lẽ hóa
sinh nơi “tột cùng” sự sinh diệt ấy: cùng tắc biến, hợp rồi tan, tồn vong và
hưng phế, cái nhất thời và cái vĩnh hằng bất biến,… Nhưng dẫu sao, đằng sau mọi
điêu tàn đổ nát, cái đẹp bị tiêu vong vẫn là nỗi ngậm ngùi của kẻ mang niềm
hoài cựu.
Chế Lan Viên có lẽ ảnh hưởng
nhiều C. Baudelaire và E. Poe ở khía cạnh mĩ học của cái xấu, cái ác, cái ghê rợn.
Dẫu không bị nguyền rủa như những tác giả Âu – Mĩ nhưng Chế Lan Viên đã đem đến
làng thơ Việt Nam một sự kinh hãi “tột cùng”. “Phi thường”, “tột cùng”, “phi lí
đầy ý nghĩa”, và “cái gì nó nói cũng đều có” chính là toàn bộ sự biện luận của
thi sĩ về thế giới Điêu tàn. Làm sống dậy thế giới âm ma ấy trong tư tưởng, thần
trí của thi nhân khiến mực là máu huyết tuôn chảy, ngọn bút đưa như một ánh
gươm và trang thơ là một không gian đầy hoang phế:
“Nền giấy trắng như xương
trong
bãi chém
Bỗng run lên kinh hãi dưới
tay điên
Tiếng bút đưa rợn mình
như
tiếng kiếm
Nạo những thành sọ trắng
của
ma thiêng”
(Tiết trinh)
Cái tôi mang tâm trạng loạn
mê, cuồng hãi, “trửng giỡn”, tra vấn, réo gào với yêu ma, xương vỡ, máu trào,
là một nhân cách có tính đại diện, là hiện thân của một quan niệm dị biệt về chất
thơ, về thẩm mĩ mà Chế Lan Viên tìm đến. Như một sự phản ứng với thơ ca lãng mạn
có thể đã nhạt dần sức hấp dẫn, thi sĩ lần tìm vào cõi giới của sự hủy diệt,
khai thác chiều sâu của u linh và nỗi sợ hãi, hú gào, kêu khóc, rên rỉ cùng cái
chết, ôm ấp những bộ xương khô, thủ thỉ cùng ma Hời vất vưởng.
Có lẽ, câu chuyện thi
nhân nằm sâu dưới lòng đất để hấp thu linh khí xứ Chàm đặng viết Điêu tàn chỉ
là giai thoại, nhưng quả thật, toàn bộ cõi giới ấy dường như được phục dựng từ
lòng hoang mộ, từ nghĩa địa lạnh giá, từ những cổ tháp âm u trầm mặc,…
Thi nhân nếu không phải
là một người điên, người say, người mơ, không phải là yêu, là tinh, là ma sao
có thể cất chung tiếng nói cùng cõi giới ấy. Điều đó ngỡ như giản đơn mà thật
quan trọng trong trường hợp này.
3. Điêu tànlà
một diễn ngôn về sự hoang loạn. Cái loạn của một cá thể lạc hồn nơi cõi chết,
cúi nhìn trong lòng giếng thẳm một ngôi sao rụng, lắng nghe tiếng rên rỉ của
yêu ma, chứng kiến cảnh thịt rữa xương tàn nơi đáy mồ,… Trong khả năng đầy hạn
chế của chúng ta, Điêu tàn “áp chế” lên sự cảm nhận, kiến tạo
nên “tri thức” về sự kì dị, sự quái đản.
Thơ trữ tình Việt Nam đến
những sáng tác của Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… đã bước sang địa hạt của thơ tượng
trưng và siêu thực. Cùng các thi hữu, Chế Lan Viên đã dựng nên Trường thơ loạn
với những biểu hiện đầy đủ nhất của một trường phái thơ ca: lời tựa của Điêu
tàn là tuyên ngôn thứ nhất; Điêu tàn, Đau thương, Tinh huyết,
Tinh hoa, Xác thu là những thực hành nghệ thuật tiêu biểu; Hàn Mặc Tử,
Chế Lan Viên, Bích Khê, Yến Lan, Hoàng Diệp là những yếu nhân của trường thơ
đó. Chế Lan Viên nói riêng và Trường thơ loạn nói chung thực sự là những ngọn
tháp, những đền đài tỏa bóng trên đồng bằng Thơ mới và thơ trữ tình hiện đại Việt
Nam.
Tháp Nhạn - Tuy Hòa, Phú
Yên, 20/5/2020
Nguyễn Thanh Tâm
Theo
https://vanhocsaigon.com/
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)
Bấm xuống thời gian chút ngậm ngùi, lắng đọng
Bấm xuống thời gian chút ngậm ngùi, lắng đọng Thoạt nhìn cái tên sách “Bấm chân qua tuổi dại khờ” rất “teen” như vậy, người ta nghĩ ngay...
-
Ngày tháng rong chơi bên trời Đất trời như một định luật sẵn có: Hết ngày rồi đêm, tối rồi lại sáng; ngày tháng cứ mãi dần trôi và tôi ... -
.jpg)
Trần Mộng Tú ngỡ ngàng dung dị đời thơ Đọc thơ Trần Mộng Tú tôi như được nghe câu chuyện cuộc đời bà đang kể với với chính mình. Bà thành th... -
Bấm xuống thời gian chút ngậm ngùi, lắng đọng Thoạt nhìn cái tên sách “Bấm chân qua tuổi dại khờ” rất “teen” như vậy, người ta nghĩ ngay...