VĂN THƠ NHẠC
Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026
Nhân ngày 8/3 nói về phụ nữ Việt Nam
Mỗi lần sắp đến ngày 8/3 tôi lại được nghe những chương trình chuyên đề về ngày lễ này cùng những buổi hội họp nhằm tôn vinh phụ nữ. Đây là ngày lễ Quốc tế phụ nữ, ở nước ngoài thì không biết như thế nào, nhưng ở Việt Nam người ta thường hô hào thanh niên, nam giới phải đặc biệt chú trọng đến mẹ, đến vợ mình trong ngày lễ kỷ niệm này. Hãy giành cho họ những món quà thật dễ thương, hãy chia xẻ với họ công việc nhà hôm đó để họ rảnh rang tung tăng đây đó. Một ngày lễ thật ý nghĩa dùng để bày tỏ sự biết ơn của chồng, của con, với những người vợ, người mẹ luôn nhọc nhằn trong công việc vì họ... những cô gái chưa chồng cũng được ăn theo vì là phụ nữ, và được người yêu chăm sóc cẩn thận hơn, ưu ái hơn mặc dù trước đó họ vẫn được chăm sóc vì là “người yêu”.
Những cơn mưa đầu mùa
Những cơn mưa đầu mùa
Một. Nghi ngồi ngoài cửa sổ, ngắm nhìn mưa rơi. Mưa đã rơi hơn một giờ đồng hồ, tuy
nhiên vẫn không thấy có dấu hiệu ngớt hạt, thậm chí còn to hơn. Tiếng mưa rơi đều
ngoài sân khiến cho bỗi buồn của Nghi tăng lên gấp bội.
Vì sao Nghi lại buồn thế? Đó là vì kết quả kiểm tra học kỳ II, một kết quả thật
muốn quên đi. Đặc biệt, điểm 2 môn Hóa chính là sự tồi tệ nhất mà anh nhận được.
Những kết quả như vậy không những khiến cho Nghi suýt bị thi lại đã đành, cái cần
phải nói là anh hoàn toàn mất mặt trước các bạn học. Xưa nay, Nghi vốn vỗ ngực
khoe mình là dân Hóa chuyên nghiệp, thế nhưng ở học kỳ hai này, điểm kiểm tra của
môn học này mà Nghi vác về thường không ngỗng thì trứng. Với sự tuột dốc nhục
nhã này, thì đúng hơn anh nên nhận biệt hiệu là dân bốc phét chuyên nghiệp mới
phải.
Buồn bã và than thân trách phận một hồi, anh đành cố an ủi mình bằng cách ngắm
cảnh ngoài cửa sổ cho khuây khỏa (nhưng nói cho đúng thì ngoài cửa sổ cũng chẳng
có gì để ngắm ngoài những hạt mưa). Thế rồi bước ngoặt của cuộc đời anh gần như
thay đổi khi trong một lần nhìn cảnh ngẫu nhiên, ngay ở cửa sổ của nhà đối diện
nhưng chếch sang bên phải, ánh mắt Nghi đã bắt gặp phải một đôi mắt khác giới
đang nhìn mình theo chiều ngược lại. Đôi mắt ấy nhìn anh chăm chú.
Lúc ấy, Nghi không có suy nghĩ gì đặc biệt, thế nhưng sự dừng lại khá lâu của đối
phương đã khiến anh có cảm giac ngờ ngợ khó tả. Anh bèn giả vờ quay đi chỗ khác
rồi bất ngờ quay người lại nhìn thẳng về hướng ban nãy, lúc đó mới phát hiện ra
rằng thật sự là có một cô gái đang nhìn mình.
Ban đầu Nghi cho rằng cô gái cùng đang chăm chú về việc gì đó nên ánh mắt vô
tình hướng về phía mình, cũng như nhiều lần chính anh đã từng có hành động
tương tự như vậy. Chuyện chẳng có gì ghê gớm ở đây cả. Tuy nhiên, phỏng đoán của
Nghi đã không chính xác, bởi vì khi cảm thấy mình bị phát hiện, cô gái đã quay
người cùng với thái độ hơi ngượng ngùng. Dù cách xa cũng khoảng hơn năm mét, và
hướng nhà cũng hơi chếch sang bên phải nhưng Nghi vẫn nhận ra thái độ e thẹn của
cô. Như để bào chữa cho thái độ của mình, cô lại nhìn anh một lần nữa, lần này
kèm theo một nụ cười, trước khi chạy vội vào trong nhà rồi biến mất. Và một lần
nữa phải nói rằng dù ở một khoảng cách không gần lắm, anh vẫn nhận ra rằng nụ
cười ấy rất duyên dáng.
Với Nghi, đây là lần đầu anh gặp phải hoàn cảnh như vậy nên không sao tránh khỏi
bất ngờ, trống ngực đập mạnh, cho nên anh suýt té ngã về đằng sau, hệt như những
cảnh mà phim hoạt hình hay gặp. Tuy nhiên anh đã kịp trụ lại, một phần nhờ ngồi
ghế dựa.
Trời khi ấy vẫn còn mưa to, nhưng trong lòng Nghi đã gần như không còn cảm thấy
mưa và cảm giác buồn vì điểm thi kém nữa. Thay vào đó, anh chỉ lo suy nghĩ về sự
việc vừa xảy ra ấy. Lạ thật, ở đâu mà ra cô gái xinh thế này? Hơn mười sáu năm
sống tại đây, cũng gần như ngần ấy năm nhìn ra ngoài cửa sổ như thế nhưng chưa
bao giờ Nghi gặp cô gái ấy cả, mãi cho đến lúc nãy.
Mãi suy nghĩ vẩn vơ và ngồi như mọc rễ trên ghế, cho đến khi mưa tạnh và nghe
tiếng anh Hai quát gọi vào ăn cơm, Nghi mới tỉnh người và đi vào trong nhà. Thế
mà có xong chuyện đâu, vừa đi được vài bước chân thì cả nhà đã nghe một tiếng
và chạm rõ to. Mọi người hốt chạy ra ngoài xem, mới hay ra anh chàng đã đi đứng
không nhìn đường, và ngay đầu vào cột nhà! Đấy là tai nan thứ nhất.
Sự việc vẫn chưa dừng lại ở đấy. Sau bữa cơm, Nghi được phân công rửa bát. Chuyện
ấy vẫn xảy ra thường xuyên cho nên sẽ không có gì đáng nói nếu như cả nhà không
nghe thêm một tiếng “Xoảng!” vàng lên. Mẹ Nghi vội chạy vào xem thì hỡi ôi, chiếc
đĩa đắt tiền đã bị vỡ mất rồi, còn bàn tay Nghi đã bị cắt một đường khá sâu. Đấy
là tai nạn thứ hai!
Đêm đến, Nghi không sao chợp mắt được. Hậu quả của hai vết thương là một phần,
còn lại là dư âm của sự việc xảy ra ban chiều. Hình ảnh người con gái ấy cũng
hiện lên mãi trong sự trằn trọc. Quả là một ngày tràn đầy máu và nước mắt! Thế
đấy, chỉ vì nhìn phải một người con gái, mà chỉ trong vòng nửa ngày anh chịu
bao phen đau đớn! Bỗng nhiên, anh cảm thấy mình phải làm một điều gì đó, như là
làm quen người ta chẳng hạn.
Hai. Nghi ngồi trên chiếc ghế chiều qua, mắt hướng về phía bên kia và bắt đầu suy
nghĩ. Cô gái ấy ở đâu ra thế? Trước giờ mình có thấy cô gái ấy đâu? Vậy là cô ấy
không phải là người sống lâu năm ở đây. Rồi Nghi chợt nhớ ra là vài hôm trước,
có một gia đình nào đó vừa chuyển đến ở nhà ấy. Anh còn nhớ rõ là họ có ba người,
một người cha, hai người con, họ là hai chị em (Đến đây, Nghi bỗng nhận ra rằng
mình hơi bị nhiều chuyện rồi. Nhưng không sao, biết nhiều cũng không phải là một
tội). Vậy cô gái ấy chính là cô chị rồi, không chạy đâu cho thoát nữa.
Trong một lúc cao hứng, máu nghệ sĩ trong người Nghi nổi lên và anh muốn làm
thơ! Dù biết là tài làm thơ chỉ thuộc dạng nghiệp dư nhưng anh vẫn muốn! Thế là
một bài thơ được ra đời trong hoàn cảnh ấy, được xem là thể tự do (chẳng biết
có đúng vần đúng điệu hay không):
Hôm nọ vì gặp cô láng giềng
Làm tôi ăn dở, ngủ chăng yên
Phen này quyết chí quen cô ấy
Cho tỏ được thiên lý hữu duyên.
Nghi đọc đi đọc lại, thấy là bài thơ chẳng hay ho gì. Thế là đành phải từ bỏ ý
định làm tiếp. Hóa ra làm thơ cũng khó ra phết ấy chứ!
Đang mơ màng về vấn đề thơ thẩn, trống ngực “thi sĩ” chợt đập mạnh bởi cô gái lại
xuất hiện bên kia, nhưng không giống hôm qua, nhìn hay cười, mà là đến bên cửa
sổ và đóng sầm cánh cửa sổ lại. Nghi giật thót cả người vì nghe rõ một “rầm” thật
to. Dù với khoảng cách cũng khá xa nhưng “thi sĩ” vẫn có cảm giác cánh cửa ấy
như đập thang vào mặt mình (!).
Nghi lại mọc rễ trên ghế suốt cả ngày mà chẳng thấy gô gái xuất hiện thêm lần
nào nữa. Đêm đến, Nghi lại mất ngủ, mãi đến gần bốn giờ sáng anh mới chợp mắt
và lại chạm ngay gương mặt ấy trong giấc mộng. Sáng dậy, anh hiểu rằng gương mặt
ấy đã ăn sâu vào tâm trí và không thể nào quên được nữa. Không biết đó sẽ là điều
sung sướng hay đau khổ đây?
Nghi tìm đến Trọng, người bạn thân thời đó, tâm sự về những gì đã trải qua
trong hai hôm nay:
- Cậu biết không, đối diện nhà mình vừa xuất hiện một “đối tượng” đấy?
- Đối tượng gì?
- Đối tượng khác phái! Vừa thấy có hai lần mà mình đã bị hai tai họa rồi.
Và Nghi thuật lại diễn biến câu chuyện. Nghe xong, Trọng ra vẻ trầm tư rồi gật
gù:
- Vậy là có thể cậu bị sét đánh trúng rồi!
- Nghĩa là sao, tớ không hiểu?
- Nghĩa là cậu bị sét ái tình đánh phải!
- Vớ vẩn! Thế mà là ái tình nỗi gì? Nhưng dù sao tớ cũng muốn làm quen với cô ấy.
Cậu có cách nào bày cho với?
Trọng lại suy tư, rồi lại gật gù:
- Vậy nhé, để tỏ ra là người đàng hoàng và chăm học, cậu cứ đi hỏi bài cô ấy, dạng
như là mình không hiểu bài vậy! Nhất là môn Hóa ấy!
Nói đến đấy, Trọng nheo nheo mắt, lộ rõ vẻ xỏ xiên. Nghi biết là mình bị chơi xỏ,
nhưng cứ làm lơ như không có chuyện gì (vì đang ở thế phải nhờ vả), chỉ nói:
- Rõ chán! Đang hè, có vào học đâu mà hỏi bài với chả vở!
- Ừ nhỉ, đã hè rồi mà mình quên mất! Nhưng hè vẫn có thể ôn tập hè được chứ?
- Đành rằng là vậy, nhưng tớ thấy cô ấy bé hơn mình. Và tớ cho rằng cô ấy học
dưới chúng ta ít nhất là một lớp.
- Hay là vậy, cậu cứ qua nhà cô ấy và nói trực tiếp xem sao.
- Có đường đột quá không? Ít ra thì phải có sự chuẩn bị nào đó chứ?
- Tùy cậu nghĩ sao thì nghĩ, tớ hết cách rồi.
Ngày hôm ấy cũng là ngày khổ sở đối với Nghi. Vết thương trên trán lẫn bàn tay
phải vẫn chưa đủ trừng phạt anh ta về sự lơ đãng trong công việc hay sao ấy.
Anh ta lại phạm phải một sai lầm khác cũng khá nghiêm trọng. Mẹ bảo pha trà,
thay vì đổ vào ấm trà, thì anh ta cho gần mot nửa ấm nước sôi vào bàn tay trái
của mình, hậu quả là lại phải băng bó thêm một lần. Đó là tai nạn thứ ba. Chỉ
trong vòng hai ngày, hai ngày thôi mà đã xảy ra thương tật đến ba lần! Chỉ mong
sao người đời nói bất qua tam đúng trong trường hợp này thôi, không thì … Mong
là những chuyện tồi tệ khác sẽ không diễn ra nữa!
Sau cái lần xảy ra tai nạn thứ ba vài hôm, vào một lúc buồn bực, Nghi bèn chạy
xuống quầy sách báo gần nhà mua một tờ báo “Nhi đồng”. Vừa đến nơi, lại một lần
nữa anh suýt đánh rơi tim ra khỏi lồng ngực và thừ người ra. Cái cô gái gần mà
hóa xa ấy lại xuất hiện trước mặt, và cũng vừa mua xong một quyển “Nhi đồng”,
quay người lại và lập tức chạm phải ánh mắt ngớ ngẩn của Nghi. Đúng là khi ấy
anh chàng đã hoàn toàn mất phương hướng: mắt há hốc đầy kinh ngạc, tay chân luống
cuống trông đến tội. Chính anh sau này cũng chẳng hiểu vì sao khi đối diện với
một người con gái chưa quen biết, cũng như anh chẳng là gì đối với cô ta cả,
anh lại mất bình tĩnh đến độ tệ hại như vậy? Là rung động đầu đời chăng? Hay thật
sự là đã bị sét đánh như Trọng nhận xét? Anh cũng chẳng thể lý giải chính xác
được.
Trở lại diễn biến câu chuyện, cô gái nhìn thấy Nghi, và cũng có thái độ vô cùng
ngạc nhiên vì bất ngờ. Còn vì sao bất ngờ thì không biết, bởi thái độ ấy cũng
do Nghi quan sát được và tự đưa ra nhận xét mà thôi. Tuy nhiên, cô đã giữ được
thái độ bình thường chỉ khoảng hai giây sau đó, rồi bỏ đi như không có chuyện
gì xảy, bỏ lại sau lưng một anh chàng vẫn còn chưa hết sững sờ.
Mọi chuyện vẫn chưa dừng lại ở đấy. Trước lúc bỏ đi, không biết là vô tình hay
hữu ý, cô gái đã đánh rơi một chiếc thẻ xuống đất. Sau khi bừng tỉnh, Nghi mới
nhận ra điều ấy và toan gọi cô ấy lại nhưng không kịp, vì cô đã đi xa lắm rồi.
Nghi đành nhặt lên và nhìn vào trong thẻ nhưng thú thật lúc ấy anh chẳng thấy
được gì trong ấy cả, lý do vì sao thì ai cũng biết, đó là do đầu óc chẳng còn tập
trung được gì nữa. Bằng chứng là khi lấy tờ báo cần mua (may là còn nhớ mình phải
mua báo), anh chàng bỏ đi mà không nhận tiền thừa, mặc dù đưa tờ bạc 50.000 đồng,
đến khi chị bán hàng gọi giật thì mới tỉnh ra và quay lại nhận tiền. Tuy nhiên,
anh vẫn mơ hồ cảm giác được hình như đó là thẻ bảo hiểm y tế.
Còn chuyện tấm thẻ? Nghĩ thế nào không biết, Nghi đã để lại cho chị bán hàng và
dặn khi nào cô gái trở lại thì nhờ chị đưa hộ. Trong thâm tâm, Nghi thừa biết
đây chính là cơ hội tốt nhất để làm quen; mình có thể đem tấm thẻ sang bên kia
rồi tận tay trả cho chủ nhân, tiện thể hỏi luôn bài vở, điện thoại … thế là
xong chuyện; nhưng thực tế thì không phải vậy, vì “thi sĩ” chính là con cáy ấy
mà!
Trọng nghe xong chuyện, thất vọng đến mức rên lên một cách thảm hại:
- Ôi giời! Sao khổ thân tôi thế này! Tôi đã làm bạn với một con cáy mất rồi! -
Rồi quay sang Nghi: - Chính xác là cậu còn nhát còn hơn cả thỏ và cáy nữa! Thời
cơ ngàn vàng mà chẳng biết tận dung một lần. Sau này cậu đừng vỗ ngực khoe mình
là anh hùng hảo hán hay huyền đai nhị đẳng gì gì đó nữa nhé! Cậu chỉ xứng đáng
là hảo hán bịp mà thôi!
Nghi chống chế:
- Vì tớ không biết nên nói như thế nào mới nghĩ là không nên sang …
- Không thanh minh thanh nga chi hết! Cậu bao giờ cũng không biết này không biết
thế nọ. Giả dụ như có trường hợp lần sau, tớ cược là cậu vẫn sẽ làm y như vậy
cho xem. Làm người thì phải có chút dũng khí chứ! Cậu cứ sợ sệt thế thì chẳng
bao giờ làm quen được với bất kỳ cô gái nào đâu!
Nghi tức giận trước sự chế giễu của Trọng nhưng không cãi lại được, vì anh ta
nói đúng tim đen của Nghi mà. May mắn là hôm ấy không xảy ra tai nạn thứ tư,
nhưng sự việc như vậy theo Nghi còn tồi tệ hơn là gặp tai nạn.
Những ngày sau đó, Nghi dường như trở thành một con người khác. Khuôn mặt thẫn
thờ, ánh mắt đăm chiêu, dáng người uể oải, hiệu quả công việc giảm sút. Đến nỗi
mọi người xung quanh và chính anh cũng phát hiện ra điều ấy. Làm sao để khắc phục
đây? Chỉ còn cách là tìm đến thể thao để quên đi sự buồn bực.
Anh bèn đi tập võ trở lại sau một thời gian không tập. Tại nhà, bao cát được
treo lên, và màn tra tấn thể lực cùng với thằng hàng xóm đã diễn ra thường
xuyên. Nhờ đó, anh cảm thấy người nhẹ nhõm hơn, nỗi ray rứt cũng bớt đi (vì sao
lại có sự ray rứt thì anh cũng không biết, chỉ cảm thấy như thế, có lẽ là do ảnh
hưởng về thay đổi tâm sinh lý của tuổi mới lớn chăng?). Khi tập luyện, Nghi để
ý thấy ở nhà bên ấy, có thằng bé mà anh cho là em trai của cô gái, luôn theo
dõi anh. Nghi nghĩ, thằng này sẽ được việc, biết đâu đấy!
Thời gian thấm thoát đưa thoi. Chẳng mấy chốc đã qua đi tháng đầu tiên của mùa
hè không biết là đáng quên hay đáng nhớ nữa. Nghi vẫn chưa nghĩ ra cách nào để
làm quen, dù cho Trọng có bày ra đủ mọi cách, bởi Nghi cho là tất cả đều không
khả thi. Trong thời gian đó, Nghi cứ gặp cô gái không ở sạp báo thì ở tiệm thuốc
tây, hoặc là trong chợ. Mỗi lần gặp mặt, anh luôn cảm thấy ánh mắt cô có vẻ là
lạ, còn anh thì dâng lên một cảm xúc khó tả trong lòng. Chỉ có thế thôi, mọi
chuyện chẳng tiến triển thêm được tí nào cả!
Nghi vẫn bất lực trong vấn đề làm quen thì mọi chuyện lại rẽ sang một bước ngoặc
khác, một bước ngoặc mà mãi sau này, anh luôn cảm nhận được dư âm khi nghĩ về
nó: đầy bất ngờ và không kém phần thi vị.
Chuyện xảy ra vào một ngày đẹp trời, một buổi chiều đầy thơ mộng, như người ta
hay nói: chuyện gì đến cũng phải đến.
Nghi ngồi trên chiếc ghế chiều qua, mắt hướng về phía bên kia và bắt đầu suy
nghĩ. Cô gái ấy ở đâu ra thế? Trước giờ mình có thấy cô gái ấy đâu? Vậy là cô ấy
không phải là người sống lâu năm ở đây. Rồi Nghi chợt nhớ ra là vài hôm trước,
có một gia đình nào đó vừa chuyển đến ở nhà ấy. Anh còn nhớ rõ là họ có ba người,
một người cha, hai người con, họ là hai chị em (Đến đây, Nghi bỗng nhận ra rằng
mình hơi bị nhiều chuyện rồi. Nhưng không sao, biết nhiều cũng không phải là một
tội). Vậy cô gái ấy chính là cô chị rồi, không chạy đâu cho thoát nữa.
Trong một lúc cao hứng, máu nghệ sĩ trong người Nghi nổi lên và anh muốn làm
thơ! Dù biết là tài làm thơ chỉ thuộc dạng nghiệp dư nhưng anh vẫn muốn! Thế là
một bài thơ được ra đời trong hoàn cảnh ấy, được xem là thể tự do (chẳng biết
có đúng vần đúng điệu hay không):
Hôm nọ vì gặp cô láng giềng
Làm tôi ăn dở, ngủ chăng yên
Phen này quyết chí quen cô ấy
Cho tỏ được thiên lý hữu duyên!
Nghi đọc đi đọc lại, thấy là bài thơ chẳng hay ho gì. Thế là đành phải từ bỏ ý
định làm tiếp. Hóa ra làm thơ cũng khó ra phết ấy chứ!
Đang mơ màng về vấn đề thơ thẩn, trống ngực “thi sĩ” chợt đập mạnh bởi cô gái lại
xuất hiện bên kia, nhưng không giống hôm qua, nhìn hay cười, mà là đến bên cửa
sổ và đóng sầm cánh cửa sổ lại. Nghi giật thót cả người vì nghe rõ một “rầm” thật
to. Dù với khoảng cách cũng khá xa nhưng “thi sĩ” vẫn có cảm giác cánh cửa ấy
như đập thang vào mặt mình (!).
Nghi lại mọc rễ trên ghế suốt cả ngày mà chẳng thấy gô gái xuất hiện thêm lần
nào nữa. Đêm đến, Nghi lại mất ngủ, mãi đến gần bốn giờ sáng anh mới chợp mắt
và lại chạm ngay gương mặt ấy trong giấc mộng. Sáng dậy, anh hiểu rằng gương mặt
ấy đã ăn sâu vào tâm trí và không thể nào quên được nữa. Không biết đó sẽ là điều
sung sướng hay đau khổ đây?
Nghi tìm đến Trọng, người bạn thân thời đó, tâm sự về những gì đã trải qua
trong hai hôm nay:
- Cậu biết không, đối diện nhà mình vừa xuất hiện một “đối tượng” đấy?
- Đối tượng gì?
- Đối tượng khác phái! Vừa thấy có hai lần mà mình đã bị hai tai họa rồi.
Và Nghi thuật lại diễn biến câu chuyện. Nghe xong, Trọng ra vẻ trầm tư rồi gật
gù:
- Vậy là có thể cậu bị sét đánh trúng rồi!
- Nghĩa là sao, tớ không hiểu?
- Nghĩa là cậu bị sét ái tình đánh phải!
- Vớ vẩn! Thế mà là ái tình nỗi gì? Nhưng dù sao tớ cũng muốn làm quen với cô ấy.
Cậu có cách nào bày cho với?
Trọng lại suy tư, rồi lại gật gù:
- Vậy nhé, để tỏ ra là người đàng hoàng và chăm học, cậu cứ đi hỏi bài cô ấy, dạng
như là mình không hiểu bài vậy! Nhất là môn Hóa ấy!
Nói đến đấy, Trọng nheo nheo mắt, lộ rõ vẻ xỏ xiên. Nghi biết là mình bị chơi xỏ,
nhưng cứ làm lơ như không có chuyện gì (vì đang ở thế phải nhờ vả), chỉ nói:
- Rõ chán! Đang hè, có vào học đâu mà hỏi bài với chả vở!
- Ừ nhỉ, đã hè rồi mà mình quên mất! Nhưng hè vẫn có thể ôn tập hè được chứ?
- Đành rằng là vậy, nhưng tớ thấy cô ấy bé hơn mình. Và tớ cho rằng cô ấy học
dưới chúng ta ít nhất là một lớp.
- Hay là vậy, cậu cứ qua nhà cô ấy và nói trực tiếp xem sao.
- Có đường đột quá không? Ít ra thì phải có sự chuẩn bị nào đó chứ?
- Tùy cậu nghĩ sao thì nghĩ, tớ hết cách rồi.
Ngày hôm ấy cũng là ngày khổ sở đối với Nghi. Vết thương trên trán lẫn bàn tay
phải vẫn chưa đủ trừng phạt anh ta về sự lơ đãng trong công việc hay sao ấy.
Anh ta lại phạm phải một sai lầm khác cũng khá nghiêm trọng. Mẹ bảo pha trà,
thay vì đổ vào ấm trà, thì anh ta cho gần mot nửa ấm nước sôi vào bàn tay trái
của mình, hậu quả là lại phải băng bó thêm một lần. Đó là tai nạn thứ ba. Chỉ
trong vòng hai ngày, hai ngày thôi mà đã xảy ra thương tật đến ba lần! Chỉ mong
sao người đời nói bất qua tam đúng trong trường hợp này thôi, không thì … Mong
là những chuyện tồi tệ khác sẽ không diễn ra nữa!
Sau cái lần xảy ra tai nạn thứ ba vài hôm, vào một lúc buồn bực, Nghi bèn chạy
xuống quầy sách báo gần nhà mua một tờ báo “Nhi đồng”. Vừa đến nơi, lại một lần
nữa anh suýt đánh rơi tim ra khỏi lồng ngực và thừ người ra. Cái cô gái gần mà
hóa xa ấy lại xuất hiện trước mặt, và cũng vừa mua xong một quyển “Nhi đồng”,
quay người lại và lập tức chạm phải ánh mắt ngớ ngẩn của Nghi. Đúng là khi ấy
anh chàng đã hoàn toàn mất phương hướng: mắt há hốc đầy kinh ngạc, tay chân luống
cuống trông đến tội. Chính anh sau này cũng chẳng hiểu vì sao khi đối diện với
một người con gái chưa quen biết, cũng như anh chẳng là gì đối với cô ta cả,
anh lại mất bình tĩnh đến độ tệ hại như vậy? Là rung động đầu đời chăng? Hay thật
sự là đã bị sét đánh như Trọng nhận xét? Anh cũng chẳng thể lý giải chính xác
được.
Trở lại diễn biến câu chuyện, cô gái nhìn thấy Nghi, và cũng có thái độ vô cùng
ngạc nhiên vì bất ngờ. Còn vì sao bất ngờ thì không biết, bởi thái độ ấy cũng
do Nghi quan sát được và tự đưa ra nhận xét mà thôi. Tuy nhiên, cô đã giữ được
thái độ bình thường chỉ khoảng hai giây sau đó, rồi bỏ đi như không có chuyện
gì xảy, bỏ lại sau lưng một anh chàng vẫn còn chưa hết sững sờ.
Mọi chuyện vẫn chưa dừng lại ở đấy. Trước lúc bỏ đi, không biết là vô tình hay
hữu ý, cô gái đã đánh rơi một chiếc thẻ xuống đất. Sau khi bừng tỉnh, Nghi mới
nhận ra điều ấy và toan gọi cô ấy lại nhưng không kịp, vì cô đã đi xa lắm rồi.
Nghi đành nhặt lên và nhìn vào trong thẻ nhưng thú thật lúc ấy anh chẳng thấy
được gì trong ấy cả, lý do vì sao thì ai cũng biết, đó là do đầu óc chẳng còn tập
trung được gì nữa. Bằng chứng là khi lấy tờ báo cần mua (may là còn nhớ mình phải
mua báo), anh chàng bỏ đi mà không nhận tiền thừa, mặc dù đưa tờ bạc 50.000 đồng,
đến khi chị bán hàng gọi giật thì mới tỉnh ra và quay lại nhận tiền. Tuy nhiên,
anh vẫn mơ hồ cảm giác được hình như đó là thẻ bảo hiểm y tế.
Còn chuyện tấm thẻ? Nghĩ thế nào không biết, Nghi đã để lại cho chị bán hàng và
dặn khi nào cô gái trở lại thì nhờ chị đưa hộ. Trong thâm tâm, Nghi thừa biết
đây chính là cơ hội tốt nhất để làm quen; mình có thể đem tấm thẻ sang bên kia
rồi tận tay trả cho chủ nhân, tiện thể hỏi luôn bài vở, điện thoại… thế là
xong chuyện; nhưng thực tế thì không phải vậy, vì “thi sĩ” chính là con cáy ấy
mà!
Trọng nghe xong chuyện, thất vọng đến mức rên lên một cách thảm hại:
- Ôi giời! Sao khổ thân tôi thế này! Tôi đã làm bạn với một con cáy mất rồi! -
Rồi quay sang Nghi: - Chính xác là cậu còn nhát còn hơn cả thỏ và cáy nữa! Thời
cơ ngàn vàng mà chẳng biết tận dung một lần. Sau này cậu đừng vỗ ngực khoe mình
là anh hùng hảo hán hay huyền đai nhị đẳng gì gì đó nữa nhé! Cậu chỉ xứng đáng
là hảo hán bịp mà thôi!
Nghi chống chế:
- Vì tớ không biết nên nói như thế nào mới nghĩ là không nên sang…
- Không thanh minh thanh nga chi hết! Cậu bao giờ cũng không biết này không biết
thế nọ. Giả dụ như có trường hợp lần sau, tớ cược là cậu vẫn sẽ làm y như vậy
cho xem. Làm người thì phải có chút dũng khí chứ! Cậu cứ sợ sệt thế thì chẳng
bao giờ làm quen được với bất kỳ cô gái nào đâu!
Nghi tức giận trước sự chế giễu của Trọng nhưng không cãi lại được, vì anh ta
nói đúng tim đen của Nghi mà. May mắn là hôm ấy không xảy ra tai nạn thứ tư,
nhưng sự việc như vậy theo Nghi còn tồi tệ hơn là gặp tai nạn.
Những ngày sau đó, Nghi dường như trở thành một con người khác. Khuôn mặt thẫn
thờ, ánh mắt đăm chiêu, dáng người uể oải, hiệu quả công việc giảm sút. Đến nỗi
mọi người xung quanh và chính anh cũng phát hiện ra điều ấy. Làm sao để khắc phục
đây? Chỉ còn cách là tìm đến thể thao để quên đi sự buồn bực.
Anh bèn đi tập võ trở lại sau một thời gian không tập. Tại nhà, bao cát được
treo lên, và màn tra tấn thể lực cùng với thằng hàng xóm đã diễn ra thường
xuyên. Nhờ đó, anh cảm thấy người nhẹ nhõm hơn, nỗi ray rứt cũng bớt đi (vì sao
lại có sự ray rứt thì anh cũng không biết, chỉ cảm thấy như thế, có lẽ là do ảnh
hưởng về thay đổi tâm sinh lý của tuổi mới lớn chăng?). Khi tập luyện, Nghi để
ý thấy ở nhà bên ấy, có thằng bé mà anh cho là em trai của cô gái, luôn theo
dõi anh. Nghi nghĩ, thằng này sẽ được việc, biết đâu đấy!
Thời gian thấm thoát đưa thoi. Chẳng mấy chốc đã qua đi tháng đầu tiên của mùa
hè không biết là đáng quên hay đáng nhớ nữa. Nghi vẫn chưa nghĩ ra cách nào để
làm quen, dù cho Trọng có bày ra đủ mọi cách, bởi Nghi cho là tất cả đều không
khả thi. Trong thời gian đó, Nghi cứ gặp cô gái không ở sạp báo thì ở tiệm thuốc
tây, hoặc là trong chợ. Mỗi lần gặp mặt, anh luôn cảm thấy ánh mắt cô có vẻ là
lạ, còn anh thì dâng lên một cảm xúc khó tả trong lòng. Chỉ có thế thôi, mọi
chuyện chẳng tiến triển thêm được tí nào cả!
Nghi vẫn bất lực trong vấn đề làm quen thì mọi chuyện lại rẽ sang một bước ngoặc
khác, một bước ngoặc mà mãi sau này, anh luôn cảm nhận được dư âm khi nghĩ về
nó: đầy bất ngờ và không kém phần thi vị.
Chuyện xảy ra vào một ngày đẹp trời, một buổi chiều đầy thơ mộng, như người ta
hay nói: chuyện gì đến cũng phải đến.
Ba. Hôm ấy, trời lại đổ mưa to, mãi đến xế chiều mới tạnh. Khi trời đã nhá nhem tối,
sau khi việc nhà đã làm xong, Nghi bèn ra ngoài hành làng đứng hóng gió. Khí trời
mát mẻ sau cơn mưa làm lòng anh dịu hẳn lại. Theo thói quen, anh lài nhìn sang
bên kia. Được một chốc thì cô gái xuất hiện, nhìn anh một lúc rồi mỉm cười với
anh, thái độ hơi rụt rè, nhưng nụ cười phải thừa nhận là xinh, và biến vào
trong nhà.
Đứng bên này, Nghi lại một phen bất ngờ, thậm chí là bất ngờ tột độ. Lần thứ
hai nhận được nụ cười duyên ấy, anh vẫn chưa có sự chuẩn bị gì để đón nhận, thế
nên thái độ của anh lúc ấy mất kiểm soát và trông buồn cười đến độ không tưởng
tượng được: mồm há to gần hết cỡ, mắt thì trợn lên một cách kỳ dị (phải nói
thêm rằng đây không phải là lần duy nhất Nghi có thái độ như thế trước mặt phụ
nữ, trước đó đã từng có và sau đó còn nhiều lần như thế, phải chăng là anh
chàng nhà ta có chứng nhát gái kinh niên? Điều ấy có trời mới biết!). Mãi một
lúc sau mới định thần lại, Nghi cảm thấy quá xấu hổ về thái độ vừa rồi, nhưng
chẳng biết phải xử sự như thế nào nữa vì người ta đã chẳng còn ở đó để mà đáp lại.
Khoảng chừng năm phút sau cô gái lại bước ra hành làng cùng với cậu em trai,
nói gì đó với cậu bé. Chẳng biết nội dung trò chuyện của họ là gì, tựu chung là
cũng hơi liên quan đến Nghi chăng vì anh thấy cô gái tuy không nhìn về phía anh
nhưng thỉnh thoảng vẫn hơi nghiêng người qua phía anh và liếc nhìn anh. Cậu em
sau đó bằng cách nắm lấy thành hành làng, cậu ta từ từ rời khỏi nhà đến hướng cầu
thang, thỉnh thoảng quay người lại, tỏ vẻ ngập ngừng; thế nhưng nhận được ánh mắt
nửa dọa nạt, nửa vàn lơn của người chị, cậu ta đành dợm bước đi tiếp. Nghi quan
sát sự việc, cảm thấy mình lại hơi bị nhiều chuyện nhưng chẳng hiều sao, anh cảm
giác là mọi thứ có liên quan đến mình nên lại chăm chú hơn, dù bên ngoài vẫn tỏ
vẻ là đang ngắm cảnh.
Sự phỏng đoán của Nghi lần này quả không sai. Chẳng mấy chốc cậu bé đã đi xuống
hết cầu thang và đang tiến về phía cầu thang bên lô của Nghi. Nghi làm bộ không
biết cho đến khi cậu bé bước đến gần và khẽ chạm vào tay anh, thái độ ngập ngừng
như ban nãy, cuối cùng mới lên tiếng hỏi:
- Anh ơi! Chị Hai em hỏi anh học lớp mấy?
Đến đây, trong bụng Nghi như đang mở cờ, nhưng vẫn giả vờ tỏ ra ngạc nhiên:
- Anh ấy à? Thế chị Hai em là ai? Anh có biết đâu?
- Chị Hai em là cái chị ở bên kia kìa!
- Thế chị Hai em thì học lớp mấy? – Nghi bắt đầu khi thác đứa trẻ ngây thơ.
- Lớp mười, hết hè chị em lên lớp mười một.
- Chị em học trường nào? Về điểm này thì Nghi đã biết, chỉ giả vờ không biết vì
anh đã nhiều lần thấy cô gai phơi quần áo, trong đó có chiếc áo thể dục.
- Trường Lê Quý Đôn.
- Ồ bé ngoan lắm. Bé về nói với chị là anh hoc lớp mười hai.
Cậu bé toan bước đi nhưng bị Nghi gọi giật lại:
- Khoan đã nào! Chị Hai em tên gì?
- Tên Thúy!
Khi cậu bé đã về đến bên kia, Nghi cảm thấy niềm vui tột độ đang trào dâng
trong lòng, mắt thì nhìn sang bên kia. Có lẽ cậu bé đã kịp báo cáo hết với cô
chị, nên cô bước ra ngoài hành làng, nhìn Nghi và hỏi vọng sang:
- Anh học trường nào?
- Trần Khai Nguyên! - Nghi đáp, đầy vẻ xúc động và không quên kèm theo nụ cười.
Thúy cũng cười và lại hỏi:
- Anh có bằng lòng giúp chỉ bài giúp em khi cần không?
- Ồ, dĩ nhiên là được! Rất sẵn sàng, nếu như anh làm được!
Sau đó Thúy chào anh và đi vào trong nhà. Nghi đứng bên này, thấy lòng mình ngất
ngây vì đạt được mong ước bấy lâu, điều mà anh thấy được trong những giấc chiêm
bao gần đây. Tuy việc làm quen này nằm ngoài dự đoán và có phần bị động, nhưng
chẳng sao, vì dù gì thì cũng đã quen nhau rồi, những chuyện khác không quan trọng
nữa. Lúc ấy (và mãi sau này khi nghĩ lại), anh cảm nhận rõ tâm trạng của mình:
bất ngờ tột đỉnh nhưng cũng thú vị cực kỳ.
Tối hôm ấy, Trọng ghé Nghi chơi. Thế là Nghi tường thuật lại sự việc làm quen đầy
bất ngờ ấy đồng thời cùng nhau qua bên kia để chính thức gặp nhau và trò chuyện
cùng Thúy, người bạn khác phái đầu tiên không phải là bạn học mà Nghi quen biết.
Cả ba trò chuyện một hồi lâu, cảm thấy thật vui vẻ, thật tâm đầu ý hợp; mãi đến
gần khuya họ mới chia tay nhau.
Về đến nhà, cảm giác lâng lâng ban chiều vẫn còn vây lấy Nghi, khiến anh choáng
ngợp cả buổi tối. Lại là một đêm mất ngủ. Sự việc này cũng có thể lý giải được.
Nghi đang ở độ tuổi hay mơ mộng, trước giờ vẫn chưa biết đến việc quen bạn khác
phái ra sao; nay bỗng nhiên có một cô gái xuất hiện, chủ động làm quen, làm cho
anh thấy bất ngờ và xúc động hơn bình thường cũng là hợp lý thôi. Tuy nhiên, mức
độ xúc động như thế, nói cho đúng, thì hơi thái quá. Cũng vì quá mơ mộng, anh
liên tưởng đến một kết cục tràn đầy hoa tươi và ánh nắng đang chờ đợi trong
tương lài gần.
Bốn. Từ ngày có thêm bạn mới, Nghi vui hẳn lên. Lúc nào anh cũng cười đùa, làm việc
nhà và bài tập đều chăm chỉ. Nhất làm ngồi bên cửa sổ thường xuyên hơn, mục
đích thì ai cũng biết, đó là nhìn sang bên kia, chờ Thúy xuất hiện, nở một nụ
cười, nhận lại sự đáp trả của Thúy, cũng bằng một nụ cười.
Việc ấy diễn ra rất thường xuyên, vì cả hai vẫn sớm tối gặp nhau mà. Nếu chỉ có
thế thì không có gì để nói. Cái đáng nói là không chỉ có chào nhau bằng cách
như trên, nhiều khi gặp thấy Thúy, Nghi đã làm đủ thứ trò hòng gây sự chú ý của
cô. Tiếc là có nhiều trò gây phản cảm nhưng tại thời điểm đó anh không nhận thức
được, cứ diễn đi diễn lại, như là nhảy nhót hay múa máy tay chân một cách không
đẹp tí nào, làm cho cô bạn cảm thấy phát chán. Không biết Thúy có nghĩ anh
chàng nay bị hâm hay không nữa.
Tuy nhiên, không vì những cái trò hâm ấy của Nghi mà khiến Thúy ghét bỏ, trái lại
cô rất quan tâm đến anh, phải nói là đến từng chi tiết nhỏ. Chẳng hạn, một lần
nọ, Thúy đã hỏi Nghi có phải nhà anh có tấm rèm che cửa mới không, màu tím của
nó trông rất đẹp. Nghi suy nghĩ một hồi, mới sực nhớ là trước khi quen Thúy
cũng khá lâu, anh đã mang về tấm rèm cửa sổ của lớp học, nhân dịp trực nhật. Để
đỡ choáng cho, anh bèn treo nó lên cửa sổ nhà. Thế mà cũng bị cô bạn tinh mắt
phát hiện. Nghi mới tường thuật lại sự việc cho Thúy biết.
Một lần khác, Nghi lết qua nhà Thúy, dáng vẻ tiều tụy, sụt sùi. Trông bộ dạng
thảm hại ấy, Thúy mới hỏi vì sao lại ra nông nỗi này. Nghi bèn trả lời là anh bị
mệt vì mấy hôm nay phải thức khuya học bài. Thật ra đó là lời nói dối, bởi anh
ta do đi đá banh bị dầm mưa mà cảm lạnh đấy thôi. Tuy nhiên, Thúy vẫn tin lời
anh và nói:
- Anh uống thuốc nhé, em sẽ lấy cho anh!
Nghi định từ chối nhưng nghĩ lại và ngồi im đồng ý. Thúy chạy vào trong nhà, lấy
ra một viên thuốc cùng cốc nước:
- Anh uống ngay đi cho chóng khỏi, hôm sau chưa khỏe thì em sẽ đưa anh uống tiếp!
Nghi nuốt viên thuốc mà cảm giác như nuốt viên kẹo. Viên thuốc thường ngày đắng
là thế, sao hôm nay lại ngọt vậy? Anh cảm động đến mức không nói nên lời, chỉ
thiếu việc rơi nước mắt mà thôi. Thật ra việc một người này đưa thuốc cho người
kia uống cũng bình thường thôi, nhưng cái Nghi xúc động không chỉ bởi viên thuốc,
mà vì đây là lần đầu tiên nhận được sự quan tâm và chăm sóc từ người bạn khác
phái, một điều chưa có tiền lệ. Cái cảm xúc ấy khiến anh nhớ mãi; cho đến tận
bây giờ, khi nghĩ về nó, anh vẫn còn bồi hồi.
Qua một vài sự việc như thế, Nghi và Thúy đã vô cùng thân thiết với nhau. Từ dạo
ấy, Nghi hay sang nhà Thúy chơi, ngồi lại cho đến tận khuya mới chịu ra về. Báo
hại Thúy phải ngồi chịu trận, mắt không ngừng liếc nhìn đồng hồ, ra vẻ đuổi
khéo. Nhưng Nghi vẫn cứ chứng nào tật nay, một khi đã thao thao thì sẽ bất tuyệt,
không cần biết đến hoàn cảnh xung quanh nữa, dạng như trời sập cũng chẳng buồn
để ý!
Trọng cũng thường xuyên qua nhà Nghi chơi từ dạo quen được Thúy. Mỗi lần như vậy,
họ vẫn hay sang Thúy và cùng nhau trò chuyện phiếm. Trong những buổi trò chuyện
như vậy, người phát biểu nhiều nhất vẫn không ai khác chính là tay “thi sĩ” nửa
mùa, còn người nói ít nhất và hầu như không nói là Trọng. Anh ta chỉ thỉnh thoảng
nói vài câu chiếu lệ, hoặc là tìm cách cắt ngang sự cao hứng quá mức của “nhà
diễn thuyết”, kéo vị này trở về mặt đất, thế thôi. Và người hay lắng nghe nhất
là Thúy. Cứ mỗi lần Nghi nói chuyện, Thúy đều tỏ ra rất chăm chú lắng nghe, đồng
thời tỏ ra hiểu được ý của Nghi muốn nói (còn thật sự hiểu hay không thì có trời
mới biết). Dần dần, theo sự đánh giá chủ quan của Nghi, hai người đã hình thành
được mối đồng cảm nho nhỏ trong lời nói và ý nghĩ.
Như đã nói ở trên, Nghi thường hay cao hứng quá mức, phát biểu vô cùng nhiều. Tất
nhiên, hệ quả của sự nói nhiều thì ai cũng biết, đó là trở thành kẻ buôn dưa
lê. Đối lập với Nghi, Trọng thì thường xuyên im lặng, nói theo kiểu dân gian đó
là một sự im lặng đáng sợ, còn khi đã phát biểu, thì thái độ chú ý lắng nghe mà
anh nhận được nơi Thúy còn nhiều hơn cả cái Nghi nhận được. Tuy nhiên, thời điểm
ấy Nghi chưa nhận ra sự khác biệt như vậy (mãi đến sau này, khi đã trải qua nhiều
sự việc, anh mới đủ sáng suốt để nhận ra điều đó), một phần có lẽ là do Trọng rất
tinh tế trong khâu xử sự, một phần do Nghi quá vụn về, lại cứ lo chăm chú vào mỗi
Thúy, chẳng để ý đến mọi chuyện xảy ra xung quanh. Tuy nhiên, những nhận định
trên đây nên tạm gác lại, mà nên nói đến những diễn biến xảy ra tiếp đó. Ngoài
những cuộc tiếp xúc trên, giữa họ còn có những kỷ niệm khác mà riêng với Nghi,
chúng trở thành những ký ức dường như khó phai.
Ấn tượng đầu tiên, đó là vào một ngày cuối tuần, nhân dịp sinh nhật báo Mực
tím. Hôm ấy, Nghi rủ Trọng đi. Trong thời gian chờ bạn đến, anh mới sực nhớ ra
là mình vừa có bạn mới, vậy thì sao mình không rủ người ta đi chung cho vui. Thế
là Nghi lần sang bên kia, ngỏ ý với Thúy, và lẽ tất nhiên là nhận được sự đồng
ý. Kết cục là ba người cùng nhau đi đến lễ hội. Trong lần vui chơi ấy, được dịp
đèo cô bạn đằng sau, cũng là điều chưa có tiền lệ, lại được ngồi sát cạnh cô ấy
trong lúc xem diễn, những thứ ấy tạo cho Nghi một cảm giác lâng lâng khó tả,
khiến một người nhạy cảm như anh không sao vơi được nỗi hồi hộp. Lần ấy đã làm
cho anh biết được thế nào là cảm giác thân thiện và trìu mến đối với con gái;
cũng là lần làm cho anh thấy yêu đời hơn, sống lạc quan hơn. Anh mơ hồ nhận thức
được đó chính là khởi đầu của sự rung động, và sự rung động ấy được xuất phát từ
đáy con tim…
Sau đó còn vài lần đi chơi. Một trong những lần ấy là vào dịp Chúa giáng sinh.
Cuối năm, trời se lạnh. Nghi rủ Trọng đi vòng vòng cho vui. Đợi mãi mà ông bạn
quý hóa vẫn chưa xuất hiện, Nghi vô cùng bực mình. Bốn mươi lăm phút đã trôi
qua, Nghi lại chợt nghĩ đến Thúy. Ừ nhỉ, cứ ngồi đây đợi cái tay trễ hẹn chết
tiệt ấy mãi làm gì, sao mình không qua rủ Thúy cho rồi! Nghĩ là làm, Nghi chạy
qua ngay bên kia gặp Thúy và nói:
- Em có rãnh không, đi chơi nhé?
- Giờ ấy à? Nhưng sao anh không rủ thêm anh Trọng nữa cho vui?
- Anh có, nhưng tay ấy sử dụng giờ dây thun, trễ mất bốn mươi lăm phút rồi.
- Ta cứ đợi mười lăm phút nữa đi anh! Còn sớm mà!
- Thôi thì đợi vậy. Nhưng sau ngần ấy thời gian mà anh ta vẫn chưa đến thì anh
và em sẽ đi mà không đợi nữa, nhất trí nhé!
Thúy suy nghĩ một hồi rồi đồng ý, sau đó đi vào trong sửa soạn. Còn Nghi thì
vui mừng ra mặt và ngồi đợi. Thế rồi đúng vào phút thứ 14 và giây thứ 59, tay
Trong đến, làm Nghi tức điên.
Cho đến lúc này, anh không mong Trọng xuất hiện chút nào nữa, chỉ mong anh ta
quên mất cuộc hẹn này mà thôi; nhưng mọi sự đã diễn ra không như mong đợi. Sự
xuất hiện của Trọng làm Nghi có cảm giác bị kỳ đà cản mũi. Mặc dù vậy, Nghi
cũng không trách nhiều về sự chậm trễ của ông bạn, chỉ cằn nhằn vài câu mà
thôi. Thế là hai cặp: một bên là Nghi và Thúy, một bên là Trọng và Minh, em
trai Thúy bắt đầu xuất phát.
Họ bắt đầu đi kề nhau cho đến khu trung tâm thành phố. Đường Lê Lợi mọi khi to
là thế, vậy mà hôm nay nó có vẻ chật hẹp vô cùng. Xe đủ loại chen chúc nhau từng
phân vuông đường khiến cho cảnh tượng đường xá vô cùng ngột ngạt. Trong bối cảnh
ấy, hai cặp người nêu trên, một đi xe đạp, một đi xe máy đã không thể nối đuôi
nhau được nữa, thế là lạc nhau. Nhìn mãi vào dòng xe và người kinh khủng ấy,
Nghi không sao nhận ra cặp còn lại. Không còn cách nào khác, anh đành đèo Thúy
chạy vào những con đường vắng hơn. Và Nghi nghĩ trong lòng rằng không biết có
phải do đấng trên sắp xếp hay không mà anh đã tạm thời thoát được khỏi con kỳ
đà ấy rồi!
Trong lúc ấy, vì không còn Trọng kè kè bên cạnh, nên Nghi bỗng cảm thấy thoải
mái, và cũng tha hồ tán hươu tán vượn mà không sơ bị kéo xuống mặt đất như mọi
khi nữa. Và rồi anh bắt đầu huyên thuyên, hết chuyện nọ lại xọ chuyện kia,
không để ý đến Thúy có nghe hiểu hay không mà trong đầu luôn có ý nghĩ là cô vẫn
cứ lắng nghe, vì thỉnh thoảng co vẫn có phản ứng bằng những tiếng cười thích
thú. Nghe được những tiếng cười ấy, lòng Nghi ấm hẳn lại, sự mệt mỏi cũng tan
biến. Điều thú vị nữa là chiếc xe đạp chở hai người đã gặp sự cố mà anh ta vẫn
chẳng hay biết, cứ đạp và đạp, nói và nói, mãi đến khi sắp về đến nhà mới phát
hiện. Báo hại cho Thúy hôm sau phải mua xăm xe mới mà thay. Qua sự việc trên,
Nghi mới hiểu được đối với anh, Thúy quan trọng biết dường nào.
Một chuyện khác xảy ra cũng ấn tượng không kém. Vào một ngày giáp tết cuối năm,
Thúy hỏi Nghi:
- Anh có hay đi chợ hoa Nguyễn Huệ không?
Nghi suy nghĩ và nhớ lại là hình như mình đã đi qua nhưng không còn nhớ lắm vì
lúc ấy anh còn bé, nên nói:
- Anh có đi qua từ hồi còn bé, nhưng mấy năm gần đây thì không.
- Vậy vài hôm nữa anh sẽ đi cùng em và vài người bạn nữa nhé?
- Đồng ý!
Thế là đợi đến ngày hẹn, theo kế họ cùng nhau đến nhà những người bạn. Khổ nỗi,
những người bạn ấy một thì gặp phải chuyện buồn trong nhà, một thì thất hứa mà
tự bỏ đi chơi. Không không còn cách nào khác, Nghi đành phải đi riêng với Thúy
vậy. Và anh nghĩ trong lòng là sao mà kịch bản lại tương đồng với hôm Giáng
sinh thế.
Hôm ấy trời đẹp. Đến chợ hoa, sau khi gửi xe, họ cùng sánh đôi bước vào khu
trung tâm. Càng đi thì họ càng thấy dòng người ngày một đông đúc hơn, ngày một
chật chội hơn. Để tránh lạc nhau trong trường hợp như vậy, cách tốt nhất là phải
đi sát bên đôi phương. Đối với một người nhạy cảm như Nghi, cảm giác của anh có
được lúc ấy là thế nào thì ai cũng biết: dường như anh sống trên mây chứ không
còn đi dưới mặt đất nữa. Và cảm giác ấy xâm chiếm anh đến hai ba ngày vẫn chưa
hết.
Lý giải cho vấn đề này, cũng không khó hiểu cho lắm. Với một người như Nghi,
bình thường tiếp xúc bạn khác phái không nhiều, vậy mà bỗng nhiên hôm nay, một
cô bạn đi sát bên cạnh, lại được thân thiện hơn mức bình thường, cộng với những
trường hợp xảy ra trước kia, cứ như là nâng cao dần mức độ vậy. Với một xâu chuỗi
tình huống như thế, sao mà một người nhạy cảm như Nghi lại không xúc động quá mức
chứ?
Sau lần ấy, như một cách mặc nhiên, trái tim anh đã chấp nhận dành một chỗ trống
để chứa đựng hình ảnh về người bạn gái thân nhất thời điểm ấy.
Năm hết Tết đến, mọi người vui chơi, Nghi cũng vui chơi. Tất nhiên là sự vui
chơi của Nghi không thể thiếu sự có mặt của Thúy. Cả hai đã ở bên nhau rất vui,
rất thoải mái cho đến khi xuất hiện một thứ làm cho niềm vui của họ không trọn
vẹn.
Mùng bốn Tết, Nghi đèo Thúy đi chơi Thảo cầm viên. Lẽ ra đã có một cuộc vui thật
sự nếu không phát sinh một số vấn đề. Số là mùng bốn Tết năm ấy trùng với ngày
sinh nhật lớp của Nghi, lại tổ chức ngay tại Thảo cầm viên. Không biết suy nghĩ
thế nào, Nghi lại chọn đi chơi với Thúy mà không chọn việc họp lớp. Với hoàn cảnh
như vậy, Nghi gặp bạn bè trong ấy là điều chắc chắn.
Gặp nhau rồi, ít ra cũng phải chào hỏi cho phải phép, còn không thì vờ như
không thấy gì cả rồi tìm cách lẻn đi càng nhanh càng tốt. Thế mà có phải vậy
đâu! Anh chàng nhà ta cứ đi qua đi lại trước mặt mọi người cứ như là diễu binh
vậy, mặt lại còn nghênh lên với thái độ đắc thắng, trông lố bịch không thể tả nổi.
Trước sự việc như vậy, Thúy đã giận ra mặt nhưng chưa lên tiếng. Mọi việc chưa
dừng lại ở đấy mà vẫn còn tiếp diễn.
Khi nhìn thấy cô bạn cùng lớp của Nghi, người mà cả lớp luôn gán ghé đủ điều với
Nghi, anh ta đã đứng đực mặt ra nhìn, không còn phản ứng gì khác nữa. Như là giọt
nước làm tràn ly, Thúy giận dỗi đòi về ngay, trước sự bất ngờ của Nghi. Anh
không hiểu Thúy giận vì lý do gì (không hiểu là phải, vì trình độ hiểu biết nữ
giới của anh ta quá tệ ấy mà).
May là cuối cùng thì mọi việc cũng đâu vào đấy. Sau khi rời khỏi công viên,
Thúy đã nguôi giận và bắt đầu chịu nói chuyện, sau đó họ làm lành với nhau. Tuy
nhiên, từ hôm ấy trở đi, họ đã không còn thân thiết như trước nữa. Hôm ấy cũng
đánh dấu bước ngoặt mới: sự đổ vỡ.
Năm
Quan hệ giữa Thúy và Nghi ngày một tồi tệ hơn. Sau lần chơi Tết, Nghi gần như
hoàn toàn phớt lờ Thúy. Dù là ngồi trong nhà hay đứng ngoài hành làng, chẳng
bao giờ anh thèm ngó sang bên kia, hoặc là có ngó cũng nghênh cái mặt mốc lên,
chứ chẳng thèm cười hay chào người ta tiếng nào. Đến nỗi một thời gian sau,
Nghi cũng nhận lại thái độ y hệt như thế từ đối phương. Một cuộc chiến tranh lạnh
đã xảy ra, mặc dù chẳng rõ ngyên do ở đâu, tại ai.
Khi mà Trọng đến chơi, Nghi cũng không còn hăng hái dẫn bạn qua bên kia nữa, mà
chỉ ngồi bên nhà nói chuyện hoặc đi ra ngoài. Sự việc còn kéo dài đến gần một
tháng.
Tuy nhiên, sự căng thẳng được lắng dịu vào dịp mùng tám tháng ba. Hôm ấy, Nghi
mua một đóa hoa hồng, đem sang bên kia tặng Thúy. Và họ đã làm lành nhau, mặc
dù trước kia chưa biết có phải là ai giận ai hay không. Mà nếu như chỉ đơn thuần
là tặng hoa thôi, cũng không gì đặc biệt, cũng không cần phải dài dòng làm gì,
đằng này phía sau tình huống tặng hoa ấy cũng có nhiều chi tiết thú vị, thiết
nghĩ tác giả cũng nên kể sơ ra đây.
Việc mua hoa hoàn toàn không nằm trong chủ ý của Nghi hôm ấy, mà chỉ vì nhìn thấy
vài cô bé lớp mười một trông rất xinh, cầm những đóa hồng đến từng lớp học rao
bán. Nhìn thấy con người ta xinh quá, lại năn nỉ ỉ ôi, chèo kéo ngọt ngào, làm
cho anh chàng mủi lòng, bấm bụng móc tiền ra mà mua một đóa, dù biết chắc là
ngày mai sẽ phải nhịn ăn sáng. Mua xong rồi cũng chẳng biết phải làm gì, nên mới
nghĩ ra cái trò đem tặng Thúy đấy thôi. Khổ nỗi, vì phải chạy xe, không thể một
tay cầm lái một tay cầm hoa, một phần xấu hổ không muốn cho người ta thấy, cho
nên Nghi đành nhét hoa vào cặp. Về đến nhà thì hỡi ôi, hoa đã bị bầm dập tả tơi
mất rồi.
Cầm hoa trên tay, không biết nên tặng hay không? Tặng thì dễ nhận được nhiều sự
mất lòng, ai đời đi tặng cho người ta đóa hoa tàn. Không tặng thì tiếc quá, mất
tám ngàn chứ đâu có ít, mà tám ngàn ngày ấy có thể quy ra hai lít xăng như bây
giờ chứ không ít. Nghĩ đi nghĩ lại, cứ như là bị gài vô thế, Nghi đành thu lấy
can đảm mà đi qua bên kia. Vừa đặt chân đến nơi, người anh run bắn lên vì chạm
phải bộ mặt đàng đàng sát khí của cô bạn, nhưng không còn cách nào khác, anh
đành chìa hoa ra rồi trông đợi điều tồi tệ nhất có thể xảy ra, bỏ mặc số phận.
Thế nhưng, anh không nhận được điều tồi tệ nào cả, mà chỉ thấy gương mặt của
Thúy từ mức độ căng thẳng tột độ bỗng từ từ dịu dàng trở lại và còn mỉm cười nữa.
Nghi thở phào một hơi nhẹ nhõm. Thế là thoát được một gánh nặng rồi!
Nghĩa là Thúy đã vui vẻ nhận lấy đóa hoa tàn, mặc dù cũng có buông vài lời trêu
Nghi hơi ngô nghê khi hoa như thế mà cũng đem tặng, nhưng không hề có ác cảm.
Đây cũng giống như một sự chấp nhận giảng hòa vậy. Và rồi họ còn đi xem phim
vào buổi tối. Thế nhưng, khong hiểu vì sao hôm ấy Nghi không cảm thấy ấm áp
chút nào, nó có vẻ ngượng ngập làm sao.
Tưởng rằng mọi chuyện như thế là ổn, nào ngờ từ đó trở đi, mọi việc chỉ diễn ra
theo chiều hướng ngày một xấu đi. Những lúc gặp nhau sau đó, chẳng hiểu ma xui
quỷ khiến thế nào, những lời Nghi thốt ra trước mặt Thúy đều khó nghe, chẳng
còn tỏ ra một chút thân thiện hay ý tứ gì cả. Đến nỗi một thời gian dài sau
Thúy cũng chẳng còn muốn nói chuyện với anh nữa. Hai người cứ thế mà lườm nhau.
Ngay cả Nghi sau này cũng ngạc nhiên về chính mình lúc ấy, không sao tự lý giải
được, cứ như là bị tà nhập vậy. Anh cư xử y như trẻ con, vừa nhỏ nhen lại vừa hời
hợt; mà anh vốn dĩ là một con người sâu sắc và hay sống nội tâm, lại biến thành
như vậy, thật khó hiểu.
Cứ bồng bột mãi, Nghi quên đi một mối đe dọa đang chực sẵn ngay phía sau mình.
Nguy cơ đó không đâu xa, mà xuất phát ngay từ người bạn thân thiết của anh. Trọng
cứ im lặng từ trước đến giờ, đã bắt đầu lên tiếng vào dịp này. Thoạt nghe thì
có vẻ như giảng hòa cho hai người, nhưng suy nghĩ cho kỹ thì hình như anh ta
đang thừa nước đục thả câu thì phải. Tuy nhiên, còn quá sớm để đề cập đến vấn đề
xem chừng như tế nhị này.
Năm học cuối cấp sắp kết thúc, ngày thi tốt nghiệp đã gần kề, Nghi cũng đang ở
tâm trạng bần thần. Dù là luôn gây hấn và lạnh nhạt với Thúy, chính anh cũng
không hiểu vì sao, nhưng đó là cử chỉ bề ngoài, còn trong thâm tâm thì gần như
không khi nào anh không nghĩ đến cô bạn dễ thương ấy cả, dù là ngày hoặc đêm,
thậm chí cả trong mơ anh cũng không thoát khỏi hình bóng người con gái ấy. Thế
mới bảo anh ta như bị tà nhập là vậy: ngoài mặt thì một kiểu mà trong lòng lại
là một kiểu.
Nghi càng bần thần hơn khi nghe một tin sét đánh: Thúy sắp dọn đi! Đó là lời
thông báo của Minh, em trai Thúy. Nghe xong tin ấy, anh bỗng cảm thấy thẫn thờ
cả người, như là có ai vừa tát mình một cái vậy. Dù đang chiến tranh lạnh, đang
trở mặt nhau nhưng bỗng nhiên Nghi thấy nỗi lòng mình trở nên buồn bã vô cùng.
Mai này sẽ không còn dịp nhìn gương mặt khả ái ấy, không còn muốn sang gặp là
sang gặp nữa. Đành rằng hai người vẫn còn ở trong thành phố này, vẫn còn liên lạc
với nhau được nhưng không hiểu sao Nghi vẫn cảm thấy trong lòng trống vắng khôn
nguôi.
Dù bị suy sụp tinh thần đến mức thảm hại, Nghi vẫn đủ sáng suốt để nhận ra rằng
đã đến lúc phải dẹp bỏ suy nghĩ riêng tư mà phải hướng đến kỳ thi tốt nghiệp sắp
đến, tuy không phải lúc nào cũng duy trì được tư tưởng ấy. Một lần nọ, khi đang
gồi uống nước với Trọng, Nghi đã bỏ quên cặp tại quán nước. Đi đến hơn nửa đường,
anh ta mới sực nhớ ra, báo hại cho Trọng lại phải đèo anh ta quay lại lấy. Sau
này nghĩ lại, Nghi còn chưa hết xấu hổ.
Cuối cùng thì kỳ thi cũng đã qua, kết quả của Nghi và Trọng đều khả quan. Nhưng
nỗi nhớ của Nghi tăng lên bội phần, từ lúc Thúy chuyển đi. Nỗi nhớ ấy xâm chiếm
anh nhiều đến mức anh không còn tập trung học ôn được nữa, đến cả giấc mơ cũng
không buông tha anh. Những đêm ấy, gần như Nghi luôn mơ thấy Thúy; không những
vậy, hai người còn rất hạnh phúc bên nhau, cứ như là một cặp tình nhân thật sự
vậy. Đến khi tỉnh giấc, anh mơi bàng hoàng nhận ra rằng mình đã nằm mơ.
Do không tập trung được, Nghi cũng chẳng thể học bài được. Kết quả ai cũng biết,
Nghi thi trượt đợt thi Đại học lần I. Ngay ngày thi, anh đã nhận được một tin
không nên nghe: Trọng đi chơi riêng với Thúy, một điều chưa có tiền lệ! Nguồn
tin ấy lại được thốt lên từ chính miệng của Trọng. Nghi sững sờ cả người. Trong
một lúc anh cảm thấy cơ thể gần như mất đi toàn bộ sức lực, cả người như muốn
khụy xuống, nhưng vẫn làm ra vẻ thản nhiên trước mặt Trọng. Rồi anh còn phát hiện
ra một điều nữa (nhưng là sau này, chứ ngay lúc đó thì chưa), đó là Trọng tuyên
bố điều đó với bộ mặt hả hê chưa từng thấy. Đúng là tinh thần Nghi suy sụp hoàn
toàn, dẫn đến hệ quả là trượt đẹp ở hai đợt thi Đại học tiếp theo, chỉ may mắn
đậu vớt ở kỳ thi bổ sung sau đó, nhưng cũng chỉ là hệ Cao đẳng. Quả là một kết
quả hoàn toàn nằm ngoài dự đoán của anh.
Sự học hành đã là thế, mà sự căng thẳng trong quan hệ giữa Nghi và Thúy cũng
không hề suy giảm, dù hai người đã không còn gặp mặt thường xuyên. Gặp nhau rồi,
vẫn vở cũ soạn lại, Nghi vẫn là thái độ ấy, nói năng thô lỗ, không kiềm chế,
thái độ thì học hằng; vì thế mà dù không có ác gì thì cũng chẳng được người ta
hoan nghênh. Đến nỗi có một lần, do quá mức chịu đựng, Thúy đã phải hỏi:
- Sao thái độ của anh kỳ quặc thế? Có phải anh muốn em đối xử với anh như là kẻ
xa lạ không?
Đang bực tức, Nghi nói ngay:
- Em muốn làm gì thì làm! Anh chẳng còn hứng thú để nghe những lời nhảm nhí này
nữa!
Hôm ấy, suýt nữa Nghi bị tống cổ ra khỏi nhà Thúy, nếu không có sự hòa giải kịp
thời của Trọng. Và sau đó, Nghi lại không thể lý giải được cho những lời nói của
mình.
Được biết, vì gia cảnh khó khăn nên trong dịp hè, Thúy đã tranh thủ kiếm tiền
phụ giúp gia đình, từ đó quen được không ít đồng nghiệp khác phái. Trong đám ấy
có một tay đeo Thúy như đỉa và nghe nói là muốn theo đuổi cô. Tất nhiên, cái
tay tiếp thị ấy đã bị đánh bật, một kết quả không ngoài dự đoán. Nghi không
quan tâm đến điều đó vì biết chắc là kết cục sẽ như vậy. Nhưng có một điều bất
ngờ khác xảy ra, mà anh có nằm mơ cũng không thể nghĩ đến được.
Cái tin Thúy được dân tiếp thị săn đón bày tỏ này nọ, rồi bị thất bại, Nghi đều
nhận được từ Trọng, chứng tỏ là Trọng đã gặp Thúy nhiều lần lắm rồi, hơn hẳn số
lần mà Nghi gặp; không những thế, họ còn đi chơi với nhau nhiều lần nữa, tất
nhiên là vắng mặt Nghi, đều được Trọng kể ra tuốt. Và cũng từ ông bạn thân này,
Nghi nhận được một tin nữa, mà nghe xong anh như chết đứng tại chỗ.
Một ngày nọ, Trong nói với Nghi:
- Tớ biết chắc là cái tay tiếp thị ấy sẽ chẳng được cơm cháo gì. Cậu biết hắn
ta tỏ tình ra sao không? Hắn bảo với Thúy rằng ban đầu anh thấy thương hại em,
nhưng lâu ngày rồi anh thấy thương thật.
- Nói kiểu vậy thì thất bại là phải! Thế rồi nàng phản ứng ra sao?
- Đương nhiên trả lời cho tình huống chỉ là một sự im lặng không hơn không kém!
Rồi sau đó tay ấy đã rút êm như làn khói!
- Sao cậu biết rành rọt thế?
- Thì tớ hỏi ra ấy mà, và nàng đã trả lời hết! Tay ấy đã không cao tay bằng
mình. Hắn chỉ nói anh thương em thôi, còn tớ, tớ nói thẳng ra là anh yêu em!
Nghi sững sờ cả người khi nghe hết câu, cứ nghĩ là Trọng đang đùa, nhưng nhìn
thái độ nghiêm túc của bạn, anh biết đó là sự thật. Anh không còn thốt được lời
nào nữa, chỉ im lặng để định thần, sau đó tìm cách lẩn tránh sang chuyện khác.
Nhưng Trọng vẫn chưa buông tha và lôi ra một bằng chứng xác thực, đó là một mảnh
giấy ghi lại cuộc đối thoại giữa hai người “tình trong như đã, mặt ngoài còn
e”. Nội dung của mảnh giấy ấy thiết nghĩ cũng không nên đề cập ra đây làm gì.
Về phần Nghi, sau khi đón nhận tin này, anh không khỏi bất ngờ, nhưng khi đã định
thần rồi thì lại bình thản chấp nhận, dù trong lòng suy nghĩ vô cùng phức tạp.
Đã lâu rồi, từ khi xảy sự việc chơi Tết, anh gần như nghĩ rằng Thúy đã là bạn
gái của mình, bất chấp sự thật có phải hay không. Bởi thế, dù anh có thái độ lỗ
mảng hay lạnh nhạt hay thế nào đi với Thúy đi chăng nữa, vẫn không thể phủ nhận
là anh rất thương Thúy. Và rồi anh nghĩ Thúy sẽ mãi mãi là của mình, sẽ không
ai có thể cướp đi được. Anh không bao giờ cho rằng đó là một sự suy nghĩ nông cạn,
mà cho là nó phải thế, không thể khác hơn. Sự tự huyễn hoặc bản thân ấy làm cho
anh bị mờ mắt, không nhận ra được Trọng cũng là một người con trai, cũng có thể
có cảm tình với người con gái kia chứ.
Sự thật phũ phàng này đã đánh thức Nghi, kéo anh xuống với mặt đất thực tai.
Cho dù sự đánh thức này quá thô bạo nhưng phải nói là đúng lúc, đã đánh thức
anh không những về mặt lý trí mà còn cả con tim. Đến giờ anh mới biết là hóa ra
mình cũng yêu Thúy chứ đâu phải riêng Trọng. Nhưng không lẽ chỉ vì một người
con gái mà hai người từ bạn thân lại hóa địch thủ sao? Như vậy thì không đáng
chút nào! Nghĩ vậy nên sau đó, Nghi đã nói với Trọng:
- Chúc mừng cậu đã tìm được một nửa ưng ý của mình! Tớ bất ngờ lắm nhưng không
biết nói thế nào nữa!
Trọng tỏ ra ngạc nhiên hơn:
- Sao lại bất ngờ? Tớ nghĩ là cậu đã biết là hai đứa chúng mình có tình cảm với
nhau lâu lắm rồi mà!
- Cậu nghĩ vậy chứ sự thật không phải là vậy!
Trọng nghe Nghi nói với thái độ tương đối buồn, cũng hiểu được một chút. Anh
bèn nói vài lời không biết có phải an ủi hay không:
- Tớ cũng chỉ là ăn may thôi. Đời chẳng ai biết được chữ ngờ mà. Đã từ lâu mình
đinh ninh là hai ta cùng yêu một người!
- Tớ không phủ nhận điều cậu nói, nhưng cái ấy bây giờ không quan trọng nữa.
Quan trọng là cậu đã thắng, xin chúc mừng cậu thêm lần nữa.
- Cậu đừng chúc mừng tớ nhiều như vậy. Cậu sẽ có cơ hội khác tốt hơn mình cũng
không chừng đấy!
- Mong là như vậy! Chúng ta vẫn là bạn tốt nhé!
Không biết với lời nói đầy hàm ý như vậy, Nghi có làm được hay không? Chỉ có thời
gian mới trả lời được, và câu trả lời sẽ nằm ở phần sau của câu chuyện.
Lại nói về Nghi, anh càng nghĩ càng thấy buồn. Giờ mình đã hiểu được vì sao lại
có thái độ cực đoan như lúc trước rồi, chẳng qua là vì quá yêu người ta mà ra
thế thôi. Nhớ lại ngày trước còn có thể thân mật nhau, còn có thể nói những lời
nói trêu đùa nhau, và thậm chí mình còn bày tỏ với nàng được nữa. Vậy mà bây giờ
…. Thoắt cái, mình bỗng trở thành một vật cản trước mắt người ta, một kẻ thừa
không hơn không kém. Làm gì còn cơ hội nữa, làm sao có thể bày tỏ tình cảm với
người ta được nữa, giờ nàng đã là bạn gái của người khác rồi. Nghĩ đến đấy,
lòng Nghi đau như cắt. Anh cố gắng lắm mới giữ được hai hàng lệ không trào ra.
Ai nói là đàn ông không thể khóc được chứ?.
Khi mà Trọng đến chơi, Nghi cũng không còn hăng hái dẫn bạn qua bên kia nữa, mà chỉ ngồi bên nhà nói chuyện hoặc đi ra ngoài. Sự việc còn kéo dài đến gần một tháng.
Tuy nhiên, sự căng thẳng được lắng dịu vào dịp mùng tám tháng ba. Hôm ấy, Nghi mua một đóa hoa hồng, đem sang bên kia tặng Thúy. Và họ đã làm lành nhau, mặc dù trước kia chưa biết có phải là ai giận ai hay không. Mà nếu như chỉ đơn thuần là tặng hoa thôi, cũng không gì đặc biệt, cũng không cần phải dài dòng làm gì, đằng này phía sau tình huống tặng hoa ấy cũng có nhiều chi tiết thú vị, thiết nghĩ tác giả cũng nên kể sơ ra đây.
Việc mua hoa hoàn toàn không nằm trong chủ ý của Nghi hôm ấy, mà chỉ vì nhìn thấy vài cô bé lớp mười một trông rất xinh, cầm những đóa hồng đến từng lớp học rao bán. Nhìn thấy con người ta xinh quá, lại năn nỉ ỉ ôi, chèo kéo ngọt ngào, làm cho anh chàng mủi lòng, bấm bụng móc tiền ra mà mua một đóa, dù biết chắc là ngày mai sẽ phải nhịn ăn sáng. Mua xong rồi cũng chẳng biết phải làm gì, nên mới nghĩ ra cái trò đem tặng Thúy đấy thôi. Khổ nỗi, vì phải chạy xe, không thể một tay cầm lái một tay cầm hoa, một phần xấu hổ không muốn cho người ta thấy, cho nên Nghi đành nhét hoa vào cặp. Về đến nhà thì hỡi ôi, hoa đã bị bầm dập tả tơi mất rồi.
Cầm hoa trên tay, không biết nên tặng hay không? Tặng thì dễ nhận được nhiều sự mất lòng, ai đời đi tặng cho người ta đóa hoa tàn. Không tặng thì tiếc quá, mất tám ngàn chứ đâu có ít, mà tám ngàn ngày ấy có thể quy ra hai lít xăng như bây giờ chứ không ít. Nghĩ đi nghĩ lại, cứ như là bị gài vô thế, Nghi đành thu lấy can đảm mà đi qua bên kia. Vừa đặt chân đến nơi, người anh run bắn lên vì chạm phải bộ mặt đàng đàng sát khí của cô bạn, nhưng không còn cách nào khác, anh đành chìa hoa ra rồi trông đợi điều tồi tệ nhất có thể xảy ra, bỏ mặc số phận. Thế nhưng, anh không nhận được điều tồi tệ nào cả, mà chỉ thấy gương mặt của Thúy từ mức độ căng thẳng tột độ bỗng từ từ dịu dàng trở lại và còn mỉm cười nữa. Nghi thở phào một hơi nhẹ nhõm. Thế là thoát được một gánh nặng rồi!
Nghĩa là Thúy đã vui vẻ nhận lấy đóa hoa tàn, mặc dù cũng có buông vài lời trêu Nghi hơi ngô nghê khi hoa như thế mà cũng đem tặng, nhưng không hề có ác cảm. Đây cũng giống như một sự chấp nhận giảng hòa vậy. Và rồi họ còn đi xem phim vào buổi tối. Thế nhưng, khong hiểu vì sao hôm ấy Nghi không cảm thấy ấm áp chút nào, nó có vẻ ngượng ngập làm sao.
Tưởng rằng mọi chuyện như thế là ổn, nào ngờ từ đó trở đi, mọi việc chỉ diễn ra theo chiều hướng ngày một xấu đi. Những lúc gặp nhau sau đó, chẳng hiểu ma xui quỷ khiến thế nào, những lời Nghi thốt ra trước mặt Thúy đều khó nghe, chẳng còn tỏ ra một chút thân thiện hay ý tứ gì cả. Đến nỗi một thời gian dài sau Thúy cũng chẳng còn muốn nói chuyện với anh nữa. Hai người cứ thế mà lườm nhau. Ngay cả Nghi sau này cũng ngạc nhiên về chính mình lúc ấy, không sao tự lý giải được, cứ như là bị tà nhập vậy. Anh cư xử y như trẻ con, vừa nhỏ nhen lại vừa hời hợt; mà anh vốn dĩ là một con người sâu sắc và hay sống nội tâm, lại biến thành như vậy, thật khó hiểu.
Cứ bồng bột mãi, Nghi quên đi một mối đe dọa đang chực sẵn ngay phía sau mình. Nguy cơ đó không đâu xa, mà xuất phát ngay từ người bạn thân thiết của anh. Trọng cứ im lặng từ trước đến giờ, đã bắt đầu lên tiếng vào dịp này. Thoạt nghe thì có vẻ như giảng hòa cho hai người, nhưng suy nghĩ cho kỹ thì hình như anh ta đang thừa nước đục thả câu thì phải. Tuy nhiên, còn quá sớm để đề cập đến vấn đề xem chừng như tế nhị này.
Năm học cuối cấp sắp kết thúc, ngày thi tốt nghiệp đã gần kề, Nghi cũng đang ở tâm trạng bần thần. Dù là luôn gây hấn và lạnh nhạt với Thúy, chính anh cũng không hiểu vì sao, nhưng đó là cử chỉ bề ngoài, còn trong thâm tâm thì gần như không khi nào anh không nghĩ đến cô bạn dễ thương ấy cả, dù là ngày hoặc đêm, thậm chí cả trong mơ anh cũng không thoát khỏi hình bóng người con gái ấy. Thế mới bảo anh ta như bị tà nhập là vậy: ngoài mặt thì một kiểu mà trong lòng lại là một kiểu.
Nghi càng bần thần hơn khi nghe một tin sét đánh: Thúy sắp dọn đi! Đó là lời thông báo của Minh, em trai Thúy. Nghe xong tin ấy, anh bỗng cảm thấy thẫn thờ cả người, như là có ai vừa tát mình một cái vậy. Dù đang chiến tranh lạnh, đang trở mặt nhau nhưng bỗng nhiên Nghi thấy nỗi lòng mình trở nên buồn bã vô cùng. Mai này sẽ không còn dịp nhìn gương mặt khả ái ấy, không còn muốn sang gặp là sang gặp nữa. Đành rằng hai người vẫn còn ở trong thành phố này, vẫn còn liên lạc với nhau được nhưng không hiểu sao Nghi vẫn cảm thấy trong lòng trống vắng khôn nguôi.
Dù bị suy sụp tinh thần đến mức thảm hại, Nghi vẫn đủ sáng suốt để nhận ra rằng đã đến lúc phải dẹp bỏ suy nghĩ riêng tư mà phải hướng đến kỳ thi tốt nghiệp sắp đến, tuy không phải lúc nào cũng duy trì được tư tưởng ấy. Một lần nọ, khi đang gồi uống nước với Trọng, Nghi đã bỏ quên cặp tại quán nước. Đi đến hơn nửa đường, anh ta mới sực nhớ ra, báo hại cho Trọng lại phải đèo anh ta quay lại lấy. Sau này nghĩ lại, Nghi còn chưa hết xấu hổ.
Cuối cùng thì kỳ thi cũng đã qua, kết quả của Nghi và Trọng đều khả quan. Nhưng nỗi nhớ của Nghi tăng lên bội phần, từ lúc Thúy chuyển đi. Nỗi nhớ ấy xâm chiếm anh nhiều đến mức anh không còn tập trung học ôn được nữa, đến cả giấc mơ cũng không buông tha anh. Những đêm ấy, gần như Nghi luôn mơ thấy Thúy; không những vậy, hai người còn rất hạnh phúc bên nhau, cứ như là một cặp tình nhân thật sự vậy. Đến khi tỉnh giấc, anh mơi bàng hoàng nhận ra rằng mình đã nằm mơ.
Do không tập trung được, Nghi cũng chẳng thể học bài được. Kết quả ai cũng biết, Nghi thi trượt đợt thi Đại học lần I. Ngay ngày thi, anh đã nhận được một tin không nên nghe: Trọng đi chơi riêng với Thúy, một điều chưa có tiền lệ! Nguồn tin ấy lại được thốt lên từ chính miệng của Trọng. Nghi sững sờ cả người. Trong một lúc anh cảm thấy cơ thể gần như mất đi toàn bộ sức lực, cả người như muốn khụy xuống, nhưng vẫn làm ra vẻ thản nhiên trước mặt Trọng. Rồi anh còn phát hiện ra một điều nữa (nhưng là sau này, chứ ngay lúc đó thì chưa), đó là Trọng tuyên bố điều đó với bộ mặt hả hê chưa từng thấy. Đúng là tinh thần Nghi suy sụp hoàn toàn, dẫn đến hệ quả là trượt đẹp ở hai đợt thi Đại học tiếp theo, chỉ may mắn đậu vớt ở kỳ thi bổ sung sau đó, nhưng cũng chỉ là hệ Cao đẳng. Quả là một kết quả hoàn toàn nằm ngoài dự đoán của anh.
Sự học hành đã là thế, mà sự căng thẳng trong quan hệ giữa Nghi và Thúy cũng không hề suy giảm, dù hai người đã không còn gặp mặt thường xuyên. Gặp nhau rồi, vẫn vở cũ soạn lại, Nghi vẫn là thái độ ấy, nói năng thô lỗ, không kiềm chế, thái độ thì học hằng; vì thế mà dù không có ác gì thì cũng chẳng được người ta hoan nghênh. Đến nỗi có một lần, do quá mức chịu đựng, Thúy đã phải hỏi:
- Sao thái độ của anh kỳ quặc thế? Có phải anh muốn em đối xử với anh như là kẻ xa lạ không?
Đang bực tức, Nghi nói ngay:
- Em muốn làm gì thì làm! Anh chẳng còn hứng thú để nghe những lời nhảm nhí này nữa!
Hôm ấy, suýt nữa Nghi bị tống cổ ra khỏi nhà Thúy, nếu không có sự hòa giải kịp thời của Trọng. Và sau đó, Nghi lại không thể lý giải được cho những lời nói của mình.
Được biết, vì gia cảnh khó khăn nên trong dịp hè, Thúy đã tranh thủ kiếm tiền phụ giúp gia đình, từ đó quen được không ít đồng nghiệp khác phái. Trong đám ấy có một tay đeo Thúy như đỉa và nghe nói là muốn theo đuổi cô. Tất nhiên, cái tay tiếp thị ấy đã bị đánh bật, một kết quả không ngoài dự đoán. Nghi không quan tâm đến điều đó vì biết chắc là kết cục sẽ như vậy. Nhưng có một điều bất ngờ khác xảy ra, mà anh có nằm mơ cũng không thể nghĩ đến được.
Cái tin Thúy được dân tiếp thị săn đón bày tỏ này nọ, rồi bị thất bại, Nghi đều nhận được từ Trọng, chứng tỏ là Trọng đã gặp Thúy nhiều lần lắm rồi, hơn hẳn số lần mà Nghi gặp; không những thế, họ còn đi chơi với nhau nhiều lần nữa, tất nhiên là vắng mặt Nghi, đều được Trọng kể ra tuốt. Và cũng từ ông bạn thân này, Nghi nhận được một tin nữa, mà nghe xong anh như chết đứng tại chỗ.
Một ngày nọ, Trong nói với Nghi:
- Tớ biết chắc là cái tay tiếp thị ấy sẽ chẳng được cơm cháo gì. Cậu biết hắn ta tỏ tình ra sao không? Hắn bảo với Thúy rằng ban đầu anh thấy thương hại em, nhưng lâu ngày rồi anh thấy thương thật.
- Nói kiểu vậy thì thất bại là phải! Thế rồi nàng phản ứng ra sao?
- Đương nhiên trả lời cho tình huống chỉ là một sự im lặng không hơn không kém! Rồi sau đó tay ấy đã rút êm như làn khói!
- Sao cậu biết rành rọt thế?
- Thì tớ hỏi ra ấy mà, và nàng đã trả lời hết! Tay ấy đã không cao tay bằng mình. Hắn chỉ nói anh thương em thôi, còn tớ, tớ nói thẳng ra là anh yêu em!
Nghi sững sờ cả người khi nghe hết câu, cứ nghĩ là Trọng đang đùa, nhưng nhìn thái độ nghiêm túc của bạn, anh biết đó là sự thật. Anh không còn thốt được lời nào nữa, chỉ im lặng để định thần, sau đó tìm cách lẩn tránh sang chuyện khác. Nhưng Trọng vẫn chưa buông tha và lôi ra một bằng chứng xác thực, đó là một mảnh giấy ghi lại cuộc đối thoại giữa hai người “tình trong như đã, mặt ngoài còn e”. Nội dung của mảnh giấy ấy thiết nghĩ cũng không nên đề cập ra đây làm gì.
Về phần Nghi, sau khi đón nhận tin này, anh không khỏi bất ngờ, nhưng khi đã định thần rồi thì lại bình thản chấp nhận, dù trong lòng suy nghĩ vô cùng phức tạp. Đã lâu rồi, từ khi xảy sự việc chơi Tết, anh gần như nghĩ rằng Thúy đã là bạn gái của mình, bất chấp sự thật có phải hay không. Bởi thế, dù anh có thái độ lỗ mảng hay lạnh nhạt hay thế nào đi với Thúy đi chăng nữa, vẫn không thể phủ nhận là anh rất thương Thúy. Và rồi anh nghĩ Thúy sẽ mãi mãi là của mình, sẽ không ai có thể cướp đi được. Anh không bao giờ cho rằng đó là một sự suy nghĩ nông cạn, mà cho là nó phải thế, không thể khác hơn. Sự tự huyễn hoặc bản thân ấy làm cho anh bị mờ mắt, không nhận ra được Trọng cũng là một người con trai, cũng có thể có cảm tình với người con gái kia chứ.
Sự thật phũ phàng này đã đánh thức Nghi, kéo anh xuống với mặt đất thực tai. Cho dù sự đánh thức này quá thô bạo nhưng phải nói là đúng lúc, đã đánh thức anh không những về mặt lý trí mà còn cả con tim. Đến giờ anh mới biết là hóa ra mình cũng yêu Thúy chứ đâu phải riêng Trọng. Nhưng không lẽ chỉ vì một người con gái mà hai người từ bạn thân lại hóa địch thủ sao? Như vậy thì không đáng chút nào! Nghĩ vậy nên sau đó, Nghi đã nói với Trọng:
- Chúc mừng cậu đã tìm được một nửa ưng ý của mình! Tớ bất ngờ lắm nhưng không biết nói thế nào nữa!
Trọng tỏ ra ngạc nhiên hơn:
- Sao lại bất ngờ? Tớ nghĩ là cậu đã biết là hai đứa chúng mình có tình cảm với nhau lâu lắm rồi mà!
- Cậu nghĩ vậy chứ sự thật không phải là vậy!
Trọng nghe Nghi nói với thái độ tương đối buồn, cũng hiểu được một chút. Anh bèn nói vài lời không biết có phải an ủi hay không:
- Tớ cũng chỉ là ăn may thôi. Đời chẳng ai biết được chữ ngờ mà. Đã từ lâu mình đinh ninh là hai ta cùng yêu một người!
- Tớ không phủ nhận điều cậu nói, nhưng cái ấy bây giờ không quan trọng nữa. Quan trọng là cậu đã thắng, xin chúc mừng cậu thêm lần nữa.
- Cậu đừng chúc mừng tớ nhiều như vậy. Cậu sẽ có cơ hội khác tốt hơn mình cũng không chừng đấy!
- Mong là như vậy! Chúng ta vẫn là bạn tốt nhé!
Không biết với lời nói đầy hàm ý như vậy, Nghi có làm được hay không? Chỉ có thời gian mới trả lời được, và câu trả lời sẽ nằm ở phần sau của câu chuyện.
Lại nói về Nghi, anh càng nghĩ càng thấy buồn. Giờ mình đã hiểu được vì sao lại có thái độ cực đoan như lúc trước rồi, chẳng qua là vì quá yêu người ta mà ra thế thôi. Nhớ lại ngày trước còn có thể thân mật nhau, còn có thể nói những lời nói trêu đùa nhau, và thậm chí mình còn bày tỏ với nàng được nữa. Vậy mà bây giờ …. Thoắt cái, mình bỗng trở thành một vật cản trước mắt người ta, một kẻ thừa không hơn không kém. Làm gì còn cơ hội nữa, làm sao có thể bày tỏ tình cảm với người ta được nữa, giờ nàng đã là bạn gái của người khác rồi. Nghĩ đến đấy, lòng Nghi đau như cắt. Anh cố gắng lắm mới giữ được hai hàng lệ không trào ra. Ai nói là đàn ông không thể khóc được chứ?.
Sáu. Ngày nhập học đã đến. Nghi bước vào giảng đường, trong lòng cảm xúc lẫn lộn, vừa
vui lại vừa hồi hộp. Không muốn bon chen, anh bèn rút vào một góc ở cuối phòng
và ngồi ở đó suốt cả học kỳ đầu, chẳng buồn quen biết với ai cả.
Ngồi cuối phòng học, Nghi thường để ý đến một anh chàng, thỉnh thoảng lại hớt hải
chạy vào, thái độ vô cùng khẩn trương, bởi vì đi trễ. Nói thỉnh thoảng cho dễ
nghe, chứ thật ra một tuần học sáu ngày thì hết sáu ngày là như thế rồi. Có thể
xem là một kỷ lục cấp quốc gia được rồi đấy. Đôi khi, giờ học lúc bảy giờ mà
hơn tám giờ anh ta mới chạy vào. Gần như bao giờ anh ta cũng ngồi cạnh Nghi, vì
chỗ Nghi thường bao giờ cũng còn trống. Anh tên là Hải, người thành phố. Chẳng
bao lâu sau, hai người trở thành bạn thân.
Lại không bao lâu sau đó, Nghi lại nhận thấy một anh chàng nữa ngồi trên mình
hai bàn, mặt mũi trông đàng hoàng, có điều hơi nhút nhát, gần như là hơn cả
Nghi và tất nhiên là hay bị trêu đùa. Anh ta là Dương, quê ở tận cực Nam của Tổ
quốc, tuy chưa biết chính xác là tỉnh nào. Và ít lâu sau Dương cũng trở nên
thân thiết với Nghi và Hải. Dương hay chơi chung với một nhóm các cô gái xinh
xinh, trong đó có hai cô Nghi thấy hình như quen quen.
Một hôm, Hải nói với Nghi:
- Cậu có nhìn thấy cái cô ngồi trên ta hai bàn ấy không? Trông xinh đấy nhỉ?
- À, cái bạn ngồi gần Dương ấy à?
- Đúng vậy đấy! Nhìn cô ấy, tớ cảm thấy có cảm giác quen quen!
- Cậu cũng có suy nghĩ y như tớ vậy, tớ cũng thấy hơi quen, và cả cái bạn ngồi
kế bên nữa! Tớ có cảm giác như là đã từng gặp nhau ở đâu rồi thì phải, chắc là
từng chung trường lúc phổ thông!
- Ta sẽ làm quen họ chứ?
- Ý hay đấy! Nhưng trước hết hãy tìm đến Dương đã, anh này thân với họ lắm!
Và họ tìm đến Dương. Từ đó mới biết là cô mà Hải nói quen thì có nhà ở gần nhà
Nghi, cách nhau không đầy ba trăm mét, tên là Ngân. Còn cái cô mà Nghi nói là
quen thì nhà ở tận miền Tây Nam Bộ, cách nhà Nghi hơn một trăm cây số, tên là
Quỳnh. Hóa ra trước giờ cả Nghi lẫn Hải đều chưa từng học chung trường chung lớp
gì với họ cả, vậy mà cứ bảo là trông hơi quen quen. Nhưng dù sao cũng có lý, vì
họ rất dễ thương, khá giống với những hoa khôi hay gì gì đó ở trường của Nghi
và trường của Hải, cho nên có cảm giác ngờ ngợ cũng phải. Thế là Nghi được vinh
dự làm bạn với hai cô gái dễ thương ấy. Từ đó, một nhóm năm người gồm: Hải,
Dương, Ngân, Quỳnh và Nghi đã trở thành những người bạn thân.
Là bạn thân với nhau nên họ tiếp xúc nhau cũng nhiều, lại toàn là những cô cậu
tuổi mới lớn, cho nên việc phát sinh tình cảm là điều không thể tránh khỏi. Tuy
nhiên, như đã kể trên, một nhóm có năm người, vì thế mà không thể chia đều ra
được, chắc chắn sẽ có những thứ tình cảm tay ba này nọ. Cụ thể như sau: Dương
và Hải đều mê một người như điếu đổ đó là Ngân.
Nghi nghĩ, hai ông bạn phát sinh tình cảm với Ngân là điều gần như hoàn toàn
bình thường, vì với điều kiện của Ngân, thì chỉ có hai người theo đuổi thôi thì
chắc không thễ tin được rồi. Tuy hai người bạn mình thì cứ như thế này thế nọ,
nhưng Nghi thì hoàn toàn bình chân như vại trước mọi chuyện tình cảm. Đúng là
Ngân và Quỳnh xinh đẹp và dễ thương, nhưng họ không phải là mẫu người con gái
mà Nghi nhắm đến, và anh tự cho mình không có quyền đi phán xét là có yêu người
này hay người kia không, mà anh chỉ nghĩ là mình không xứng đáng nhận được tình
cảm vượt giới hạn bạn bè từ họ, thế thôi, đồng thời chính anh cũng tìm cách né
tránh mỗi khi xảy ra những tình huống đại loại như thế.
Là một người con trai cũng như bao người con trai khác, Nghi luôn quan niệm mẫu
người phụ của đời mình như sau: sắc đẹp là một phần quan trọng, nhưng chỉ là thứ
yếu, còn cái quan trọng hơn là vẻ đẹp tâm hồn của họ, ngoài ra công dung ngôn hạnh
cũng là một phần thiết yếu. Tuy nhiên, nếu ngoài vẻ đẹp tâm hồn ra mà chẳng còn
lại gì cả, điều đó cũng không ổn lắm, chí ít cũng cần phải có một tí chút ngoại
hình chứ! Đó có thể là lý do chính đáng nhất để Nghi không bị chi phối nhiều
như Hải và Dương.
Người mới không thể xâm nhập vào lòng Nghi được, nhưng người cũ thì chẳng thể
nào dứt ra, như thế khiến Nghi rơi vào tâm trạng hụt hẫng. Cứ mỗi lần nghĩ cách
lẩn tránh người con gái nào đó, anh lại cảm thấy nhớ da diết một người con gái
khác, đó là Thúy. Đã nhiều lần anh muốn quên Thúy đi, nhưng hình như càng muốn
quên thì lại càng nhớ, nhớ không sao nguôi được. Chính vì vậy mà tâm trạng anh
trở nên tối tệ đến mức nhiều khi không kiểm soát được bản thân. Nhiều lúc anh
muốn bỏ học để đi làng thang ngoài đường như một kẻ điên, nhưng may là tư tưởng
vẫn còn còn đủ sáng suốt để ngăn hành động dại dột ấy lại. Thế nhưng tư tưởng lại
không đủ sáng suốt để ngăn anh mỗi khi tan học, vẫn bộ dạng ấy, đã đạp xe một
cách vô định ngoài đường đến tối mịt mới về đến nhà. Vì vậy mà hệ quả tất yếu lại
một lần nữa xảy ra, sức học của anh đã giảm sút thấy rõ.
Làm sao để thoát khỏi tình trạng này bây giờ? Chẳng cách nào khác, Nghi đành phải
gạt bỏ những chuyện tình cảm riêng tư mà chuyên tâm vào việc học. Để làm được
như vậy, trước hết anh phải quên Thúy đi cái đã, dù đó là một việc khó khăn đến
mức không tưởng nhưng lại cần thiết vào lúc này. Anh biết là vì Thúy mà anh và
Trọng đã chia rẽ nhau, chẳng còn thân thiết như xưa nữa, nếu có cũng chỉ là bề
ngoài mà thôi. Đã thế, sao không nhường hẳn cho Trọng. Nghĩ là làm, Nghi đã tìm
cách vun đắp thêm cho hai người rồi đi khỏi cuộc đời họ một cách nhẹ nhàng.
Đương nhiên là không phải một đi không trở lại, mà chỉ là không can thiệp vào
chuyện riêng tư của họ thôi, còn ngoài ra họ vẫn quan hệ bình thường với nhau.
Từ đó trở đi là cả quãng thời gian dài Nghi không còn gặp Thúy, cũng phải nói
là hơn một năm chứ không ít. Thời gian ấy anh không liên lạc gì với Thúy, cũng
không buồn hỏi thăm tin tức một người bạn mà chỉ một thời gian ngắn trước đó
còn thân như hình với bóng. Anh biết làm như vậy cũng không phải nhưng chẳng biết
phải làm gì khác hơn nữa. Ngày trước có cơ hội thì không biết tận dụng, còn bây
giờ cơ hội đã qua thì lại hối tiếc. Đúng là không biết trân trọng những cái trước
mắt, chỉ biết luyến tiếc khi đã mất đi.
Cũng từ đó, Nghi đã thay đổi đi rất nhiều. Từ một người hay cười nói, thậm chí
là nói nhiều đến mức buôn dưa lê, lại bỗng dưng trở thành một kẻ ít nói đến lạ
kỳ. Từ một con người có bầu nhiệt huyết dâng trào đã trở thành kẻ có máu lạnh,
tuy không phải là toàn phần. Sự thay đổi ấy thể hiện rõ rệt đến mức bạn bè và
chính Nghi cũng phát hiện ra, nhưng không hiểu nguyên do, kể cả đương sự.
Học đến giai đoạn hai của Đại học, nghĩa là năm thứ hai, có vài cô gái, chính
xác là bốn cô chuyển từ lớp chiều sang lớp sáng của Nghi học. Trong số họ có một
cô trông rất giống với Thúy, cũng đẹp và dễ thương, nhất là cặp kính, tên là
Hà. Hà có ngoại hình giống Thúy đã đành, ngay cả giọng nói và cử chỉ cũng giống
tuốt. Mỗi lần nhìn thấy Hà, Nghi cũng đâm nao nao trong lòng, nhưng tất cả chỉ
có thế, không còn gì nữa.
Lại nói về Hải cùng với việc mê Ngân như điếu đổ. Hôm kia, Hải nói với Nghi:
-Tớ rất mến Ngân, tớ thật sự muốn bày tỏ tình cảm với cô ấy lắm!
- Thế thì còn chờ gì nữa mà không hành động?
- Nhưng tớ không đủ can đảm, không sao nghĩ ra được cách gì để nói cả!
- Vậy thì cậu hãy mau mà nghĩa cách đi, đừng có mà loay hoay rồi sẽ mất cơ hội!
Món hàng đắt ấy đang được nhiều kẻ săn tìm lắm đấy nhé!
- Cậu có cách gì giúp tớ không?
- Tiếc rằng tớ chỉ là nhà văn, không phải nhà tâm lý học, không thế bày cho cậu
phương pháp bày tỏ, chỉ biết khuyên cậu là hãy cố gắng sống thật với bản thân
mình, và suy nghĩ cho thật kỹ về cái mình cần và muốn. Cái chính là đừng đi vào
vết xe đổ của tớ ngày trước là được!
Thế rồi ngày qua ngày, vẫn không thấy cái tay Hải này làm nên trò trống gì,
thay vào đó, người thành công lại là Dương, và tất nhiên là Hải bị cho ra rìa.
Nghi cảm thấy tiếc cho bạn vô cùng. Tuy cả Dương và Hải đều là bạn thân của
anh, nhưng anh vẫn thân với Hải hơn và luôn mong rằng người thắng cuộc sẽ là Hải
chứ không phải là Dương. Nhưng dù sao thì ai được cũng tốt cả,
Từ đó, Hải lại đâm buồn bã và cứ than thân trách phận đủ điều. Nghi rất thông cảm
cho bạn, và nghĩ rằng không biết cái anh chàng này có giống như mình ngày xưa
không. Hy vọng là không. Và đúng là không, vì anh ta vẫn cười đùa vui vẻ, xem
như chuyện chẳng có gì cả. Vậy là Nghi yên tâm. Sau này Nghi mới biết được thật
ra Hải không có tình cảm quá sâu sắc với Ngân như Nghi nghĩ, mà chỉ là xem cô
như một người bạn tốt, nhưng vì ban đầu thấy Ngân dễ thương xinh xắn như vậy
nên đã hơi động lòng mà thành vậy thôi. Bằng chứng là chẳng bao lâu sau đó, anh
ta đã lôi ra ngay một cô người yêu mới một trăm phần trăm!
Vậy là vẫn chỉ mình Nghi là chưa dính vào những thứ tình cảm nam nữ ấy.
20/4/2009
Trần Anh Kiền
Theo https://vnthuquan.org/
Lược sử loài người 3 00000000
Lược sử loài người 3
15. CUỘC HÔN NHÂN GIỮA KHOA HỌC
VÀ ĐẾ QUỐC
Mặt trời và Trái đất cách
nhau bao xa? Đó là câu hỏi kích thích trí tò mò của nhiều nhà thiên văn thời cận
đại, đặc biệt là sau khi Copernicus đã cho rằng Mặt trời, chứ không phải Trái đất,
nằm ở trung tâm của vũ trụ. Một số nhà thiên văn học và toán học đã cố gắng để
tính toán khoảng cách này, nhưng những phương pháp của họ cho ra các kết quả rất
khác biệt. Một phương pháp đo đạc tin cậy cuối cùng được đưa ra vào giữa thế kỷ
18. Cứ vài năm, quỹ đạo Sao Kim lại cắt ngang qua khoảng không giữa Mặt trời và
Trái đất. Chỉ cần sự khác biệt rất nhỏ trong góc nhìn của người quan sát sẽ thấy
thời gian của hiện tượng cắt ngang là khác nhau khi nhìn từ những điểm cách xa
nhau trên bề mặt Trái đất. Nếu có thể đồng thời quan sát cùng một lần di chuyển
cắt ngang này từ những lục địa khác nhau, chỉ cần dùng lượng giác cơ bản là
tính được khoảng cách chính xác giữa chúng ta và Mặt trời.
Các nhà thiên văn học dự
đoán rằng những lần cắt ngang tiếp theo của Sao Kim sẽ xảy ra vào năm 1761 và
năm 1769. Vì vậy, những đoàn thám hiểm đã từ châu Âu tỏa đi khắp thế giới để
quan sát hiện tượng này từ càng nhiều điểm cách xa nhau càng tốt. Năm 1761, các
nhà khoa học đã quan sát hiện tượng cắt ngang của Sao Kim từ Siberia, Bắc Mỹ,
Madagascar và Nam Phi. Khi năm 1769 đến gần, cộng đồng khoa học châu Âu đã hết
sức nỗ lực để gửi các nhà khoa học đi thật xa như tới miền Bắc Canada, và
California (lúc đó còn là một vùng đất hoang dã). Hội khoa học Hoàng gia London
về Cải thiện Kiến thức Tự nhiên đã kết luận rằng như thế vẫn chưa đủ. Để có được
những kết quả chính xác nhất, bắt buộc phải gửi một nhà thiên văn học đến tận
Tây Nam Thái Bình Dương.
Hội khoa học Hoàng gia đã
quyết định cử một nhà thiên văn học xuất sắc, Charles Green đến Tahiti mà không
quản công sức hay tiền bạc. Nhưng khi đã tài trợ cho một chuyến thám hiểm tốn
kém như vậy, thật vô nghĩa nếu chỉ sử dụng nó để làm một việc duy nhất là quan
sát thiên văn. Do đó, đồng hành với Charles Green là một đội tám nhà khoa học
khác, từ nhiều lĩnh vực nghiên cứu, đứng đầu là hai nhà thực vật học Joseph
Banks và Daniel Solander. Nhóm nghiên cứu cũng gồm các họa sĩ có nhiệm vụ vẽ lại
những vùng đất, các loài thực vật, động vật và những tộc người mới, mà họ chắc
chắn sẽ bắt gặp. Được trang bị những thiết bị khoa học tân tiến nhất mà các
ngân hàng và Hội khoa học Hoàng gia có thể mua được, đoàn thám hiểm đã lên đường
dưới sự chỉ huy của Thuyền trưởng James Cook, một nhà hàng hải lão luyện đồng
thời là một nhà địa lý học và dân tộc học tài năng.
Đoàn thám hiểm rời Anh
năm 1768, quan sát hiện tượng cắt ngang của Sao Kim từ Tahiti vào năm 1769, thảm
dò một số quần đảo ở Thái Bình Dương, đến thăm Australia và New Zealand, và trở
về Anh vào năm 1771. Chuyến đi mang về một lượng rất lớn dữ liệu thiên văn, địa
lý, khí tượng, thực vật, động vật và nhân học. Những khám phá này đã đóng góp rất
lớn vào một số ngành học, thổi bùng óc tưởng tượng của người châu Âu trước những
câu chuyện kỳ diệu của vùng Nam Thái Bình Dương, và truyền cảm hứng cho những
thế hệ các nhà tự nhiên học và thiên văn học tương lai.
Một trong những lĩnh vực
được hưởng lợi từ cuộc thám hiểm của Cook là y học. Vào thời đó, những con tàu
giương buồm ra khơi hướng đến những bờ biển xa xôi, dù biết trước hơn một nửa
thủy thủ đoàn sẽ chết dọc đường. Sự báo ứng không đến từ những người bản xứ giận
dữ, những tàu chiến đối phương, hay nhớ nhà, mà tư căn bệnh bí ẩn gọi là
scurvy. Những người mắc bệnh này uể oải và chán nản, nướu răng và những mô tế
bào mềm khác bị chảy máu. Khi bệnh tiến triển, răng sẽ bị rụng, lở loét xuất hiện
và họ bị sốt cao, vàng da, chân tay mất kiểm soát. Giai đoạn giữa thế kỷ 16 và
18, bệnh scurvy ước tính đã cướp đi sinh mạng của khoảng hai triệu thủy thủ.
Không ai biết nguyên nhân của căn bệnh này, và bất chấp mọi nỗ lực điều trị, những
thủy thủ tiếp tục chết hàng loạt. Bước ngoặt đến vào năm 1747, khi một bác sĩ
người Anh, James Lind, tiến hành một thí nghiệm có kiểm chứng đối với những thủy
thủ đã nhiễm bệnh. Ông phân chia họ ra thành nhiều nhóm, và áp dụng các phương
pháp điều trị khác nhau cho mỗi nhóm. Một trong những nhóm thí nghiệm đã được
cho ăn những loại trái cây trong họ cam quýt (citrus), một phương pháp dân gian
phổ biến để trị bệnh scurvy. Những bệnh nhân trong nhóm này đã hồi phục nhanh
chóng. Lind không biết những trái cây họ cam quýt có chứa thứ gì mà cơ thể thủy
thủ đang thiếu, nhưng giờ đây chúng ta biết rằng đó là vitamin C. Một thực đơn
thông thường trên tàu tại thời đó đặc biệt thiếu những loại thực phẩm giàu tinh
chất thiết yếu này. Trên những hải trình dài ngày, thủy thủ thường sống bằng
bánh quy và thịt bò khô, và hầu như không ăn trái cây hay rau.
Những thí nghiệm của Lind
không thuyết phục được Hải quân Hoàng gia, nhưng thuyết phục được James Cook.
Ông kiên quyết chứng minh vị bác sĩ này đã đúng. Ông cho chất lên tàu một lượng
lớn bắp cải muối chua (sauerkraut), ra lệnh cho thủy thủ đoàn ăn thật nhiều
trái cây tươi và rau quả mỗi khi đoàn thám hiểm có dịp ghé vào bờ. Cook đã
không mất một thủy thủ nào vì bệnh scurvy. Trong hàng thập kỷ sau đó, mọi lực
lượng hải quân trên thế giới đều học theo chế độ ăn uống trên biển của Cook,
nên đã cứu được vô số sinh mạng của thủy thủ và hành khách.
Tuy nhiên, chuyến thám hiểm
của Cook đã đem lại một kết quả khác, kém tốt đẹp hơn nhiều. Cook không chỉ là
một nhà hàng hải và địa lý lão luyện, mà còn là một sĩ quan hải quân. Hội khoa
học Hoàng gia đã tài trợ phần lớn chi phí của chuyến thám hiểm, nhưng con tàu lại
được Hải quân Hoàng gia cấp cho. Họ cũng phái một đoàn gồm 85 thủy thủ và lính
thủy đánh bộ với khí tài đầy đủ, trang bị pháo binh, súng trường, thuốc súng và
những loại vũ khí khác cho con tàu. Phần lớn những thông tin thu thập được
trong chuyến thám hiểm, đặc biệt là những dữ liệu về thiên văn, địa lý, khí tượng
và nhân học – rõ ràng đã đem lại nhiều giá trị về mặt chính trị và quân sự. Việc
tìm ra một phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh scurvy cũng góp phần rất lớn
vào sự kiểm soát của Anh đối với những vùng biển trên thế giới, và vào năng lực
gửi quân đội sang những khu vực ở bên kia thế giới. Cook đã tuyên bố chủ quyền
cho Anh ở rất nhiều quần đảo và vùng đất do ông “tìm ra,” đáng chú ý nhất là
châu Úc. Chuyến thám hiểm của Cook đã đặt nền móng cho sự chiếm đóng của Anh ở
vùng Tây Nam Thái Bình Dương; cho sự chinh phục châu Úc, Tasmania, và New
Zealand; cho sự định cư của hàng triệu người châu Âu trên những thuộc địa mới;
và cho sự hủy diệt văn hoá bản địa và hầu hết dân cư bản địa.
Trong thế kỷ tiếp theo
chuyến thám hiểm này, hầu hết những vùng đất màu mỡ nhất của châu Úc và New
Zealand đã bị những người định cư từ châu Âu tước khỏi tay những cư dân trước
đây. Dân số cư dân bản địa giảm đến 90%, và những người sống sót đã phải chịu một
chế độ đàn áp chủng tộc hà khắc. Đối với những thổ dân châu Úc và bộ tộc Maoris
ở New Zealand, đoàn thám hiểm của Cook là sự khởi đầu cho một thảm họa mà họ
không bao giờ khắc phục được.
Một số phận còn thê thảm
hơn đã giáng xuống những người bản địa của đảo Tasmania. Sau khi đã tồn tại
10.000 năm trong sự cô lập tuyệt đối, họ đã hoàn toàn bị xóa sổ cho đến người
đàn ông, đàn bà và trẻ em cuối cùng, chỉ trong vòng một thế kỷ kể từ khi đoàn
thám hiểm của Cook đến đây. Những người định cư châu Ấu ban đầu đưa họ ra khỏi
những khu vực giàu có nhất của hòn đảo, và sau đó, vẫn còn thèm muốn cả những
vùng hoang dã còn lại, đã săn lùng, giết hại họ một cách có hệ thống. Một số ít
người sống sót đã bị lùa vào trại tập trung để cải đạo, nơi những người truyền
giáo, dù đầu óc đẩy những thiện ý nhưng đặc biệt không chút cởi mở, đã cố gắng
truyền giáo cho họ để họ sống theo lối sống hiện đại. Những người Tasmania sống
sót đã được dạy đọc và viết, theo đạo Ki-tô và học những “kĩ năng sản xuất” như
dệt may và trồng trọt. Nhưng họ đã từ chối học. Họ trở nên u buồn hơn, thôi
không sinh con, không còn quan tâm đến cuộc sống nữa, và cuối cùng đã chọn con
đường duy nhất để thoát khỏi thế giới hiện đại của khoa học và tiến bộ – cái chết.
Chao ôi, khoa học và sự
tiến bộ vẫn còn theo đuổi họ sang tận thế giới bên kia. Thi thể của những người
Tasmania cuối cùng đã bị những nhà nhân học và người phụ trách bảo tàng thu giữ
nhân danh khoa học. Chúng đã bị mổ xẻ, cân đo, và phân tích để phục vụ cho
nghiên cứu. Những chiếc sọ và bộ xương sau đó được trưng bày trong những viện bảo
tàng và những bộ sưu tập nhân chủng học. Chỉ đến năm 1976, viện bảo tàng
Tasmania mới từ bỏ và cho chôn cất hài cốt của bà Truganini, người bản địa
Tasmania cuối cùng, đã chết từ 100 năm trước đó. Hội phẫu thuật Hoàng gia Anh
đã giữ những mẫu da và tóc của bà cho đến năm 2002.
Có phải hải trình của
Cook là một chuyến thám hiểm khoa học được lực lượng quân sự hộ tống, hay là đó
là một đoàn thám hiểm quân sự với vài nhà khoa học đi theo? Câu hỏi đó giống
như việc hỏi bình xăng của bạn đẩy một nửa, hay vơi một nửa. Cả hai đều đúng.
Cách mạng Khoa học và chủ nghĩa đế quốc hiện đại là không thể tách rời. Những
người như Thuyền trưởng James Cook và nhà thực vật học Joseph Banks đều khó có
thể tách khoa học khỏi đế quốc. Người phụ nữ kém may mắn Truganini cũng vậy.
Tại sao lại là châu Âu?
Chuyện những người từ một
đảo lớn ở phía bắc Đại Tây Dương đã chinh phục một đảo lớn ở phía nam châu Úc
là một trong những sự kiện còn kỳ lạ hơn của lịch sử. Không lâu trước chuyến
thám hiểm của Cook, quần đảo Anh và Tây Âu nói chung chỉ là những vùng ao tù nước
đọng xa xôi của thế giới Địa Trung Hải. Những điều quan trọng hiếm khi xảy ra ở
đó. Ngay cả Đế chế La Mã – đế chế châu Âu quan trọng duy nhất ở thời kỳ tiền hiện
đại – cũng chỉ trở nên giàu có nhờ những lãnh thổ thuộc địa ở Bắc Phi, Balkan,
và Trung Đông. Còn những lãnh thổ miền Tây Âu của La Mã là một vùng Viễn Tây
hoang dã, có đóng góp rất ít ngoại trừ khoáng sản và nô lệ. Vùng Bắc Âu thì quá
hẻo lánh và hoang dã, đến mức nó không bõ công để chinh phục.
Hình 34. Truganini, người
bản địa Tasmania cuối cùng.
Chỉ đến cuối thế kỷ 13,
châu Âu mới trở thành một khu vực sôi động với nhiều sự phát triển về quân sự,
chính trị, kinh tế và văn hoá quan trọng. Giữa năm 1300 và 1750, Tây Âu đã lấy
được đà và trở thành ông chủ của “Thế giới Bên ngoài,” gồm hai lục địa của châu
Mỹ và các đại dương. Tuy nhiên, ngay cả khi đó châu Âu vẫn không sánh được với
những cường quốc ở châu Á. Châu Âu chinh phục thành công châu Mỹ và đạt được uy
thế trên biển, chủ yếu là do những cường quốc châu Á ít thể hiện sự quan tâm đến
chúng. Thời kỳ đầu kỷ nguyên hiện đại là thời hoàng kim của Đế chế Ottoman ở Địa
Trung Hải, Đế chế Safavid thuộc Ba Tư, Đế chế Mughal ở Ấn Độ, nhà Minh và nhà
Thanh ở Trung Hoa. Những đế chế này đã mở rộng lãnh thổ một cách đáng kể và có
được mức tăng trưởng dân số và kinh tế chưa từng có. Năm 1775, châu Á chiếm 80%
quy mô kinh tế thế giới. Chỉ hai nền kinh tế của Ấn Độ và Trung Hoa đã chiếm tới
hai phần ba sản lượng toàn cầu. Trong khi đó, châu Âu là một “người lùn” về
kinh tế.
Trung tâm quyền lực thế
giới chỉ chuyển sang châu Âu vào khoảng giữa những năm 1750 và 1850, khi người
châu Âu làm nhục những cường quốc châu Á bằng một loạt các cuộc chiến tranh và
xâm chiếm phần lớn châu Á. Đến năm 1900, châu Âu kiểm soát chặt chẽ nền kinh tế
và hầu hết các lãnh thổ trên thế giới. Năm 1950, Tây Âu và Mỹ đã chiếm hơn một
nửa sản lượng toàn cầu, trong khi đó phần của Trung Quốc đã giảm xuống chỉ còn
5%. Dưới sự bảo hộ của châu Âu, một trật tự thế giới mới và nền văn hoá toàn cầu
đã xuất hiện. Ngày nay, tất cả mọi người, ở một mức độ lớn hơn nhiều so với mức
họ thường muốn thừa nhận, đều có trang phục, tư tưởng và thị hiếu của châu Âu.
Họ có thể chống châu Âu quyết liệt trong lời nói, nhưng hầu như tất cả mọi người
trên hành tinh đều có những quan sát chính trị, y học, chiến tranh và kinh tế
qua đôi mắt châu Âu, lắng nghe âm nhạc được viết theo thang âm châu Âu với phần
lời bằng ngôn ngữ châu Âu. Ngay cả nền kinh tế Trung Quốc đang phát triển ngày
nay, có thể sớm lấy lại vị trí đứng đầu trên thế giới, cũng được xây dựng trên
mô hình sản xuất và tài chính châu Âu.
Làm thế nào những người ở
vùng đất hình dạng như một “ngón tay giá lạnh” của lục địa Á-Âu lại có thể xoay
xở để thoát khỏi cái góc hẻo lánh của họ và chinh phục toàn thế giới? Công trạng
này thường được trao cho những nhà khoa học châu Âu. Không nghi ngờ gì, từ năm
1850 trở đi, sự thống trị của châu Âu dựa trên những tổ hợp quân sự-công nghiệp-khoa
học và phép màu phi thường của công nghệ. Tất cả những đế quốc thành công thời
kỳ cận đại đều nuôi dưỡng các nghiên cứu khoa học với hy vọng gặt hái được những
sự đổi mới về kĩ thuật, và nhiều nhà khoa học đã dành hầu hết thời gian của họ
để nghiên cứu các lĩnh vực vũ khí, y học và máy móc cho những ông chủ đế quốc của
họ. Một câu nói phổ biến giữa những người lính châu Âu đối với kẻ thù người
châu Phi là, “Dù sao đi nữa, ta có súng máy, còn chúng thì không”. Kĩ thuật dân
sự cũng quan trọng không kém. Thực phẩm đóng hộp nuôi dưỡng binh lính, đường sắt
và tàu hỏa vận chuyển binh lính cùng nhu yếu phẩm của họ, trong khi một kho những
loại thuốc mới đã cứu chữa cho binh lính, thủy thủ và những kĩ sư hỏa xa. Những
tiến bộ về mặt hậu cần này đóng một vai trò quan trọng hơn so với những cỗ súng
máy trong cuộc chinh phục châu Phi của châu Âu.
Nhưng đó không phải là những
gì xảy ra trước năm 1850. Những tổ hợp quân sự-công nghiệp-khoa học vẫn còn
trong trứng nước; những thành quả công nghệ của Cách mạng Khoa học vẫn chưa
chín muồi; và khoảng cách công nghệ giữa những cường quốc châu Âu, châu Á và
châu Phi vẫn chưa rõ nét. Năm 1770, James Cook chắc chắn đã có kĩ thuật tốt hơn
nhiều so với những thổ dân châu Úc, nhưng người Trung Hoa và người Ottoman cũng
vậy. Tại sao lúc đó Thuyền trưởng James Cook lại khám phá và chiếm châu Úc làm
thuộc địa, chứ không phải là Thuyền trưởng Wan Zhengse hay Thuyền trưởng
Hussein Pasha? Quan trọng hơn, nếu năm 1770 châu Âu đã không có lợi thế về kĩ
thuật đáng kể so với những người Hồi giáo, Ấn Độ và Trung Hoa, thì trong thế kỷ
tiếp theo họ đã làm cách nào để thành công trong việc nới rộng khoảng cách với
phần còn lại của thế giới?
Tại sao những tổ hợp quân
sự-công nghệ-khoa học lại bùng nổ ở châu Âu chứ không phải là Ấn Độ? Khi Anh nhảy
vọt về phía trước, tại sao Pháp, Đức và Mỹ đã nhanh chóng đi theo, trong khi
Trung Hoa vẫn tụt lại đằng sau? Khi khoảng cách giữa những quốc gia công nghiệp
và phi công nghiệp đã trở thành yếu tố kinh tế và chính trị rõ ràng, tại sao những
nước như Nga, Ý và Áo lại thành công trong việc san bằng nó, trong khi Ba Tư,
Ai Cập và Đế chế Ottoman lại thất bại? Xét cho cùng, công nghệ của làn sóng
công nghiệp lần thứ nhất khá đơn giản. Tại sao Trung Hoa, hay Đế chế Ottoman lại
gặp nhiều khó khăn trong việc thiết kế động cơ hơi nước, chế tạo súng máy và
xây những tuyến đường sắt?
Tuyến đường sắt thương mại
đầu tiên trên thế giới đã được khai trương vào năm 1830 ở Anh. Đến năm 1850,
các quốc gia phương Tây đã có một hệ thống chằng chịt gần 40.000 km đường sắt –
toàn bộ châu Á, châu Phi và Mỹ Latin chỉ có 4.000 km đường sắt. Năm 1880,
phương Tây tự hào vì có hơn 350.000 km đường sắt, trong khi đó phần còn lại của
thế giới chỉ có 35.000 km (và hầu hết trong số này do người Anh xây dựng ở Ấn Độ).
Tuyến đường sắt đầu tiên ở Trung Hoa đến năm 1876 mới được mở. Nó dài 25 km và
do người châu Âu xây dựng – nhưng chính quyền Trung Hoa đã phá hủy nó vào năm
tiếp theo. Năm 1880, Đế chế Trung Hoa không có lấy một tuyến đường sắt hoạt động.
Tuyến đường sắt đầu tiên ở Ba Tư đến nám 1888 mới được xây, và nó nối Tehran với
một thánh địa Hồi giáo cách thủ đô này khoảng 10 km về phía nam. Nó do một công
ty của Bỉ xây dựng và điều hành. Năm 1950, tổng chiều dài mạng lưới đường sắt của
Ba Tư chỉ vỏn vẹn có 2.500 km với một quốc gia có kích thước gấp bảy lần nước
Anh.
Người Trung Hoa và Ba Tư
không thiếu những phát minh kĩ thuật giống như động cơ hơi nước (vốn có thể được
sao chép tự do hoặc mua lại). Họ thiếu những giá trị, những câu chuyện huyền
thoại, guồng máy tư pháp và những cấu trúc chính trị xã hội vốn phải mất nhiều
thế kỷ mới thành hình và trưởng thành ở phương Tây, điều mà họ không thể sao
chép và tiếp thu một cách nhanh chóng. Pháp và Mỹ nhanh chóng tiếp bước Anh, vì
người Pháp và Mỹ đã chia sẻ cùng những huyền thoại và những cấu trúc xã hội
quan trọng nhất với người Anh. Người Trung Hoa và Ba Tư không thể bắt kịp, vì
khác biệt trong suy nghĩ và tổ chức xã hội của họ.
Lời giải thích này đã làm
sáng tỏ giai đoạn từ năm 1500 đến 1850. Trong suốt thời kỳ này, châu Âu không
được hưởng bất kỳ ưu thế rõ ràng nào về kĩ thuật, chính trị, quân sự hoặc kinh
tế so với những cường quốc châu Á, thế nhưng lục địa này lại xây dựng được một
tiềm năng độc đáo mà tầm quan trọng của nó đột nhiên trở nên rõ ràng vào khoảng
những năm 1850. Sự cân bằng hiển nhiên giữa châu Âu, Trung Hoa và thế giới Hồi
giáo vào năm 1750 là một phép màu. Hãy tưởng tượng hai người thợ xây, mỗi người
đều bận rộn xây những tòa tháp rất cao. Một người dùng gỗ và gạch, trong khi
người kia dùng thép và bê tông. Lúc đầu, dường như không có nhiều khác biệt giữa
hai phương thức này, vì cả hai tòa tháp đều cao dần lên với tốc độ tương đương,
và đạt độ cao tương ứng. Tuy nhiên, một khi vượt qua được ngưỡng quyết định,
tòa tháp bằng gỗ và gạch không thể chịu được lực nén và sẽ sụp đổ, trong khi
tòa tháp bằng thép và bê tông cao dần hết tầng nọ đến tầng kia, vươn ngút tầm mắt.
Tiềm năng nào đã phát triển
ở châu Âu thời kỳ cận đại cho phép họ có khả năng thống trị thế giới hiện đại
sau này? Có hai câu trả lời bổ sung cho câu hỏi này: khoa học hiện đại và chủ
nghĩa tư bản. Những người châu Âu đã quen với suy nghĩ và hành xử theo phương
thức khoa học và chủ nghĩa tư bản, ngay cả trước khi họ được hưởng bất kỷ một lợi
thế kĩ thuật đáng kể nào. Khi sự thịnh vượng về kĩ thuật bắt đầu, những người
châu Âu có thể khai thác lợi thế đó giỏi hơn nhiều so với bất kỳ ai khác. Vì vậy,
không phải ngẫu nhiên mà khoa học và chủ nghĩa tư bản đã hình thành nên di sản
quan trọng nhất mà chủ nghĩa đế quốc châu Âu để lại cho thế giới hậu châu Âu thế
kỷ 21. Châu Âu và những con người ở đó đã thỏi không cai trị thế giới nữa,
nhưng khoa học và chủ nghĩa tư bản đang phát triển mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Những
chiến thắng của chủ nghĩa tư bản sẽ được xem xét trong chương sau. Chương này
dành riêng cho chuyện tình giữa chủ nghĩa đế quốc châu Âu và khoa học hiện đại.
Tâm lý của sự chinh phục
Khoa học hiện đại đơm hoa
kết trái và được nương nhờ nơi những đế quốc châu Âu. Những thành quả này rõ
ràng mang nợ rất lớn đối với truyền thống khoa học thời cổ đại, như truyền thống
khoa học cổ đại của Hy Lạp, Trung Hoa, Ấn Độ và Hồi giáo, nhưng đặc tính độc
đáo của nó chỉ bắt đầu hình thành trong thời kỳ cận đại, liên quan chặt chẽ đến
sự bành trướng đế quốc của Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Nga và Hà Lan.
Trong thời kỳ cận đại, những người Trung Hoa, Ấn Độ, Hồi giáo, người bản địa
châu Mỹ, và người Đa đảo (Polynesia) đã tiếp tục có nhiều đóng góp quan trọng
cho Cách mạng Khoa học. Những hiểu biết sâu sắc của các nhà kinh tế học Hồi
giáo đã được Adam Smith và Karl Marx nghiên cứu, những phương pháp điều trị
tiên phong của các thầy thuốc người bản địa châu Mỹ đã được đưa vào những văn bản
y học bằng tiếng Anh, và những dữ liệu do người Đa đảo cung cấp đã cách mạng
hoá ngành nhân học ở phương Tây. Nhưng cho đến giữa thế kỷ 20, những người đã
kiểm tra đối chiếu vô số khám phá khoa học này, tạo ra các ngành khoa học trong
quá trình đó, chính là giới tinh hoa trí tuệ và giới cầm quyền của những đế chế
châu Âu toàn cầu. Thế giới Viễn Đông và Hồi giáo cũng sinh ra những trí tuệ
thông minh và ham hiểu biết không kém người châu Âu. Tuy nhiên, giữa những năm
1500 và 1950, họ đã không đưa ra được bất cứ thứ gì có thể sánh với vật lý học
của Newton hay sinh vật học của Darwin.
Điều này không có nghĩa rằng
chỉ có người châu Âu mới có một gen khác thường dành cho khoa học, hoặc họ sẽ
mãi mãi thống trị việc nghiên cứu vật lý và sinh học. Cũng giống như đạo Hồi bắt
đầu là sự độc quyền của người Ả-rập, nhưng sau đó đã lần lượt được truyền bá
cho người Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Tư, nền khoa học hiện đại đã bắt đầu như một đặc sản
của châu Âu, nhưng ngày nay đang trở thành một công trình đa sắc tộc.
Điều gì đã tạo nên mối
ràng buộc lịch sử giữa khoa học hiện đại và chủ nghĩa đế quốc châu Âu? Công nghệ
là một nhân tố quan trọng trong thế kỷ 19 và 20, nhưng ở thời kỳ đầu của kỷ
nguyên hiện đại, nó chỉ có tầm quan trọng hạn chế. Nhân tố quan trọng là các
nhà thực vật học tìm kiếm cây cỏ và các sĩ quan hải quân tìm kiếm thuộc địa
cùng chia sẻ một tư duy tương đồng. Cả nhà khoa học và kẻ chinh phục đã bắt đầu
bằng việc thừa nhận sự ngu dốt – họ đều nói rằng, “Tôi không biết có những gì ở
ngoài kia”. Họ đều cảm thấy bắt buộc phải đi ra ngoài kia để có những khám phá
mới. Và cả hai bên đều hy vọng những kiến thức mới có được sẽ giúp họ trở thành
những ông chủ của thế giới.
Chủ nghĩa đế quốc châu Âu
hoàn toàn không giống như tất cả những di sản đế chế khác trong lịch sử. Những
người chinh phục trước đây có xu hướng cho rằng họ đã hiểu biết về thế giới rồi.
Việc chinh phục chỉ đơn thuần là khai thác và truyền bá tư tưởng của họ về thế
giới. Người Ả-rập là một ví dụ, họ đã không chinh phục Ai Cập, Tây Ban Nha hay Ấn
Độ để khám phá thứ gì đó mà mình không biết. Người La Mã, Mông Cổ và người
Aztec ở Mexico đã khao khát chinh phục những vùng đất mới để tìm kiếm quyền lực
và sự giàu có – chứ không phải kiến thức. Ngược lại, các đế chế châu Âu thì lên
đường đến những bờ biển xa xôi với hy vọng có được kiến thức mới cùng với những
vùng đất mới.
James Cook không phải là
nhà thám hiểm đầu tiên suy nghĩ theo cách này. Những nhà thám hiểm người Bồ Đào
Nha và Tây Ban Nha vào thế kỷ 15 và 16 cũng từng như vậy. Hoàng tử Henry Nhà
hàng hải và Vasco da Gama đã thám hiểm những bờ biển châu Phi, và trong quá
trình đó, đã nắm lấy quyền kiểm soát những hòn đảo và bến cảng. Christopher
Columbus “tìm ra” châu Mỹ và ngay lập tức tuyên bố chủ quyền trên những vùng đất
mới của nhà vua Tây Ban Nha. Ferdinand Magellan tìm thấy tuyến đường biển vòng
quanh thế giới, và đồng thời đặt nền móng cho sự chinh phục quần đảo
Philippines của Tây Ban Nha.
Theo thời gian, công cuộc
chinh phục kiến thức và chinh phục lãnh thổ trở nên gắn bó chặt chẽ với nhau
hơn bao giờ hết. Trong thế kỷ 18 và 19, hầu hết những cuộc thám hiểm quân sự
quan trọng từ châu Âu đi đến những vùng đất xa xôi đều có những nhà khoa học
trên boong tàu, những người ra đi không phải để chiến đấu mà là tìm kiếm những
phát kiến khoa học. Khi Napoleon xâm lăng Ai Cập năm 1798, ông đem theo 165 học
giả đi cùng. Ngoài những vấn đề khác, họ đã thành lập một ngành khoa học hoàn
toàn mới, ngành Ai Cập học, và có những đóng góp quan trọng cho việc nghiên cứu
tôn giáo, ngôn ngữ học và thực vật học.
Năm 1831, Hải quân Hoàng
gia gửi tàu HMS Beagle ra khơi để vẽ bản đồ những vùng bờ biển Nam Mỹ, quần đảo
Falklands và quần đảo Galapagos. Hải quân Anh cần những kiến thức này để chuẩn
bị tốt hơn trong trường hợp chiến tranh. Thuyền trưởng của tàu, vốn là một nhà
khoa học nghiệp dư, đã quyết định đưa thêm một nhà địa chất học vào đoàn thám
hiểm để nghiên cứu những quá trình hình thành địa chất mà họ có thể gặp trên đường
đi. Sau khi một số nhà địa chất chuyên nghiệp từ chối lời mời của ông, thuyền
trưởng đã trao nhiệm vụ này cho một thanh niên 22 tuổi mới tốt nghiệp Đại học
Cambridge, Charles Darwin. Darwin đã từng học tập để trở thành một cha xứ nhà
thờ Anh, nhưng lại quan tâm nhiều đến địa chất học và khoa học tự nhiên hơn là
Kinh Thánh. Ông chớp lấy thời cơ, và chuyện sau đó thì ai cũng biết. Thuyền trưởng
đã dành thời gian của mình trong chuyến hành trình để vẽ những bản đồ quân sự,
trong khi Darwin thu thập những dữ liệu thực nghiệm và xây dựng những hiểu biết
sâu sắc mà cuối cùng sẽ trở thành thuyết tiến hoá.
Ngày 20 tháng Bảy năm
1969, Neil Armstrong và Buzz Aldrin đặt chân lên bề mặt của Mặt trăng. Trong những
tháng chuẩn bị cho cuộc thám hiểm này, những phi hành gia của phi thuyền Apollo
11 đã. được huấn luyện trong một sa mạc hẻo lánh có đặc điểm giống Mặt trăng ở
phía Tây nước Mỹ. Khu vực này là quê hương của nhiều cộng đồng người Mỹ bản địa,
và có một câu chuyện – hay truyền thuyết – mô tả một cuộc gặp gỡ giữa những phi
hành gia và một người thổ dân.
Một ngày nọ, khi họ đang
huấn luyện, những phi hành gia ngẫu nhiên gặp một cụ già người Mỹ bản xứ. Cụ
già hỏi họ đang làm gì ở đó. Họ trả lời rằng mình là một phần của chuyến thám
hiểm nghiên cứu mà trong thời gian ngắn nữa sẽ đi lên Mặt trăng. Khi nghe nói
thế, cụ già đã im lặng trong vài phút, rồi nhờ những phi hành gia xem liệu có
thể làm ơn giúp mình một việc không.
“Cụ muốn gì?” họ hỏi.
“Vâng,” cụ già nói, “những
người cùng bộ tộc của tôi tin rằng những thần linh linh thiêng sống trên Mặt
trăng. Tôi không biết liệu anh có thể chuyển một thông điệp quan trọng từ dân tộc
chúng tôi đến cho họ không”.
“Thông điệp gì vậy?” những
phi hành gia hỏi.
Cụ già thốt ra điều gì đó
bằng ngôn ngữ bộ lạc của mình, và sau đó yêu cầu những phi hành gia nhắc đi nhắc
lại câu nói đó nhiều lần, cho đến khi họ thuộc lòng nó thật chính xác.
“Nó có nghĩa gì vậy?” những
phi hành gia hỏi.
“Ồ, tôi không thể nói cho
các ông nghe. Đó là một bí mật chỉ có bộ lạc chúng tôi và những thần linh
thiêng trên Mặt trăng mới được phép biết”.
Khi họ trở về cần cứ, những
phi hành gia đã cố tìm một người có thể nói ngôn ngữ của bộ lạc đó, và nhờ anh
ta dịch thông điệp bí mật này. Sau khi lặp lại những gì họ đã thuộc lòng, người
phiên dịch bắt đầu phá ra cười. Khi anh ta đã bình tĩnh lại, những phi hành gia
hỏi anh ta nó có nghĩa gì. Người phiên dịch giải thích rằng câu nói mà họ đã
thuộc lòng rất cẩn thận nghĩa là, “Đừng tin dù chỉ một từ những người này nói với
ngài. Họ đến để đánh cắp đất đai của ngài”.
Những tấm bản đồ trống
Tâm lý “khám phá và chinh
phục” thời hiện đại được minh họa rõ nét bằng sự phát triển của bản đồ thế giới.
Nhiều nền văn hoá đã vẽ nên những bản đồ thế giới trước thời kỷ hiện đại rất
lâu. Rõ ràng, không một nền văn hoá nào trong số đó thực sự biết được toàn thể
thế giới. Không có nền văn hoá Á-Phi nào đã biết về châu Mỹ, và không có nền
vân hoá châu Mỹ nào biết về lục địa Á-Phi. Những khu vực xa lạ chỉ đơn giản là
bị bỏ trống, hoặc chứa đầy quái vật và kỳ quan tưởng tượng. Những tấm bản đồ
này không có khoảng trống. Chúng đã cho ta ấn tượng về một sự thân thuộc với
toàn thể thế giới.
Trong thế kỷ 15 và 16,
người châu Âu bắt đầu vẽ bản đồ thế giới với rất nhiều khoảng trống – một dấu
hiệu của sự phát triển tư duy khoa học, cũng như sự cố gắng của đế chế châu Âu.
Những tấm bản đồ trống là một bước đột phá về tâm lý và tư tưởng, một sự thừa
nhận rõ ràng rằng những người châu Âu đã không biết gì về những phần rộng lớn của
thế giới.
Bước ngoặt quan trọng đã
đến vào năm 1492, khi Christopher Columbus giương buồm từ Tây Ban Nha đi về hướng
Tây, tìm một hải trình mới để đến vùng Đông Á. Columbus vẫn tin vào những tấm bản
đồ thế giới “hoàn chỉnh” trước đây. Khi sử dụng chúng, Columbus tính rằng Nhật
Bản hẳn phải nằm ở vị trí khoảng 7.000 km về phía tây của Tây Ban Nha. Trên thực
tế, khoảng cách là hơn 20.000 km và toàn bộ một lục địa chưa được biết đến đã
phân cách giữa Đông Á với Tây Ban Nha. Ngày 12 tháng Mười năm 1492, vào khoảng
2:00 sáng, đoàn thám hiểm của Columbus tiếp cận một lục địa chưa từng được biết
đến. Juan Rodriguez Bermejo, đứng quan sát trên cột buồm của tàu Pinta, nhìn thấy
một hòn đảo mà ngày nay chúng ta gọi là đảo Bahamas, và hét lên “Đất liền! Đất
liền!”
Hình 35. Một bản đồ thế
giới của châu Âu từ năm 1459 (châu Âu nằm ở góc trên cùng bên trái). Bản đồ được
lấp đầy bằng những chi tiết, thậm chí cả những khu vực được mô tả là một thế giới
hoàn toàn xa lạ với người châu Âu, như Nam Phi.
Columbus tin rằng mình vừa
đặt chân đến một đảo nhỏ ngoài khơi bờ biển Đông Á. Ông gọi những người mình gặp
ở đó là “người Ấn Độ”, vì ông nghĩ mình đã đổ bộ lên Ấn Độ – vùng mà ngày nay
chúng ta còn gọi là Đông Ấn hoặc quần đảo Indonesia. Columbus đã mang theo sự
nhầm lẫn này trong suốt phần đời còn lại. Ý tưởng về chuyện đã tìm ra một lục địa
hoàn toàn chưa được biết đến, với ông và nhiều người cùng thế hệ ông là một điều
gì đó không thể tưởng tượng được. Trong hàng nghìn năm, không chỉ những nhà tư
tưởng và những học giả vĩ đại nhất, mà những lời thánh kinh không thể sai lầm
cũng chỉ biết đến châu Âu, châu Phi và châu Á. Có lẽ nào tất cả chúng đều đã
sai? Có thể nào Kinh Thánh đã bỏ quên mất một nửa thế giới? Việc này cũng khó
tin như chuyện giả dụ năm 1969, trên đường tới Mặt trăng, phi thuyền Apollo 11
lại va vào một mặt trăng khác mà từ trước đến nay chưa từng được biết đến, cũng
quay quanh Trái đất mà tất cả những quan sát thiên văn trước đây không hề phát
hiện ra. Với việc từ chối thừa nhận sự ngu dốt, Columbus vẫn là một con người
thời trung cổ. Ông tin rằng mình đã biết trọn vẹn về thế giới, và thậm chí
chính sự khám phá lớn lao của ông cũng không thuyết phục ông nghĩ khác đi.
Con người hiện đại đầu
tiên là Amerigo Vespucci, một thủy thủ người Ý, người đã tham gia vào nhiều cuộc
thám hiểm tới châu Mỹ trong những năm 1499-1504. Giữa những năm 1502 và 1504,
hai văn bản mô tả những cuộc thám hiểm này đã được xuất bản ở châu Âu. Chúng được
cho là do Vespucci ghi lại. Những văn bản này lập luận rằng những vùng đất mới
được Columbus tìm ra không phải là những đảo ngoài khơi bờ biển Đông Á, mà đúng
hơn là toàn bộ một lục địa mà Kinh Thánh, những nhà địa lý cổ điển, và những
người châu Âu đương thời đều chưa biết đến. Năm 1507, bị thuyết phục bởi những
lập luận này, một người vẽ bản đồ rất được kính trọng, tên là Martin
Waldseemüller, đã công bố một bản đồ thế giới được cập nhật, trước tiên cho thấy
nơi mà những đội tàu đi về hướng tây của châu Âu đã đặt chân đến chính là thuộc
một lục địa riêng biệt. Khi vẽ nó, Waldseemủller đã đặt cho lục địa này một tên
gọi. Do nhầm lẫn rằng Amerigo Vespucci là người tìm ra lục địa này,
Waldseemüller đặt tên lục địa này là America để vinh danh Vespucci. Bản đồ
Waldseemüller trở nên rất phổ biến, và đã được nhiều nhà vẽ bản đồ khác sao
chép, truyền bá cái tên mà ông đã đặt cho vùng đất mới. Đó là sự tưởng thưởng xứng
đáng cho sự thật là một phần tư của thế giới, và hai trong số bảy lục địa của
nó, được đặt tên theo một người Ý ít tiếng tăm, người đã có can đảm để phát
ngôn tuyên bố độc nhất khiến ông trở nên nổi tiếng, “Chúng ta không biết”.
Việc tìm ra châu Mỹ là nền
tảng của Cách mạng Khoa học. Nó không chỉ dạy người châu Âu ủng hộ những quan
sát hiện tại thay vì các truyền thống trong quá khứ, mà khao khát chinh phục
châu Mỹ cũng buộc người châu Âu tìm kiếm kiến thức mới với tốc độ chóng mặt. Nếu
họ thực sự muốn kiểm soát những vùng lãnh thổ mới rộng lớn, họ phải thu thập một
khối lượng khổng lồ những dữ liệu mới về địa lý, khí hậu, thực vật, động vật,
ngôn ngữ, các nền văn hoá và lịch sử của lục địa mới. Kinh Thánh của đạo Ki-tô,
những cuốn sách địa lý cổ lỗ và những truyền thống truyền miệng cổ xưa đã có rất
ít tác dụng trong việc này.
Từ đó về sau, không chỉ
những nhà địa lý châu Âu, mà cả những học giả châu Âu trong hầu hết các lĩnh vực
tri thức khác đều bắt đầu vẽ bản đồ với khoảng trống để sau này điền vào. Họ bắt
đầu thừa nhận rằng lý thuyết của họ không phải hoàn hảo, và có nhiều điều quan
trọng mà họ đã không biết.
Những người châu Âu đã bị
các khoảng trống trên bản đồ thu hút như thể chúng là những cục nam châm, và bắt
đầu tiến hành lấp đầy chúng ngay. Trong suốt thế kỷ 15 và 16, những nhà thám hiểm
châu Âu đi vòng quanh châu Phi, khám phá châu Mỹ, vượt qua Thái Bình Dương và Ấn
Độ Dương, tạo ra một mạng lưới gồm các căn cứ và thuộc địa trên toàn thế giới.
Họ đã thiết lập những đế quốc toàn cầu chính hiệu đầu tiên, và đan chúng vào
nhau tạo thành mạng lưới thương mại toàn cầu đầu tiên. Những cuộc viễn chinh đế
quốc của người châu Âu đã biến đổi lịch sử thế giới: chuỗi lịch sử của các dân
tộc và các nền văn hoá bị cô lập đã trở thành lịch sử của một xã hội loài người
thống nhất.
Hình 36. Bản đồ thế giới
của Salviati, 1525. Trong khi bản đồ thế giới năm 1459 đầy những lục địa, đảo
và chú giải chi tiết, thì bản đồ Salviati gần như trống rỗng. Người quan sát
lang thang dọc theo phía nam của bờ biển châu Mỹ, cho đến khi chìm dần vào sự
trống trải. Bất cứ ai nhìn vào bản đồ chắc chắn sẽ tò mò muốn hỏi, “Ngoài khu vực
này là gì?”. Tấm bản đồ không trả lời. Nó mời gọi người quan sát ra khơi và tìm
cho ra đáp án.
Những cuộc thám hiểm
khám-phá-và-chinh-phục này của người châu Âu đã quá quen thuộc với chúng ta đến
mức chúng ta có xu hướng phớt lờ việc chúng từng phi thường đến thế nào. Không
có gì như thế từng xảy ra trước đây. Những chiến dịch viễn chinh không phải là
một nhiệm vụ tự phát. Trong lịch sử, hầu hết những xã hội loài người đều quá bận
rộn với những xung đột địa phương và những tranh chấp lân bang, nên chuyện thám
hiểm và chinh phục những vùng đất xa xôi chưa từng được họ xem xét đến. Hầu hết
những đế chế vĩ đại chỉ mở rộng sự kiểm soát của mình trên những nước láng giềng
liền kề – nếu có vươn đến những vùng đất xa xôi thì cũng chỉ đơn giản là vì lại
tiếp tục xuất hiện những nước láng giềng khác. Vậy nên những người La Mã chinh
phục Etruria để bảo vệ thành Rome (khoảng năm 350-300 TCN). Sau đó, họ đã chinh
phục thung lũng Po để bảo vệ Etruria (khoảng năm 200 TCN). Tiếp đó họ đi đến
chinh phục vùng Provence để bảo vệ thung lũng Po (khoảng năm 120 TCN), rồi xứ
Gaul để bảo vệ Provence (khoảng năm 50 TCN), và quốc đảo Anh để bảo vệ xứ Gaul
(khoảng năm 50). Phải mất 400 năm để đi từ Rome đến London. Năm 350 TCN, không
có người La Mã nào nghĩ đến chuyện dùng thuyền đi thẳng đến Anh và chinh phục
vùng đất đó.
Đôi khi một bậc quân
vương hay nhà thám hiểm đầy tham vọng sẽ bắt tay vào một chiến dịch chinh phục
có phạm vi rất xa, nhưng theo sau chúng thường là những tuyến đường thương mại
hoặc đế chế quen thuộc. Ví dụ, các chiến dịch của Alexander Đại đế đã không dẫn
đến việc thành lập một đế chế mới, mà đúng hơn là sự tiếm quyền một đế chế đang
tồn tại của người Ba Tư. Tiền lệ gần đây nhất của đế quốc châu Âu hiện đại là
những đế chế hải quân thời cổ đại của Athens và Carthage, và đế chế hải quân thời
trung cổ của Majapahit, vốn nắm giữ sự thống trị trên nhiều phần của quần đảo
Indonesia trong thế kỷ 14. Tuy nhiên, ngay cả những đế chế này cũng hiếm khi mạo
hiểm tiến vào các vùng biển chưa được biết đến – những kỳ tích hàng hải của họ
chỉ là những nhiệm vụ mang tính cục bộ khi so với những hải trình mạo hiểm ở
quy mô toàn cầu của người châu Âu hiện đại.
Nhiều học giả cho rằng,
những chuyến hải trình của Đô đốc Trịnh Hòa thời nhà Minh ở Trung Hoa đã làm lu
mờ hành trình khám phá của người châu Âu. Giữa những năm 1405 và 1433, Trịnh
Hòa dẫn bảy đội tàu khổng lồ từ Trung Hoa đến những vùng xa xôi của Ấn Độ
Dương. Đội tàu lớn nhất trong số này gồm gần 300 tàu, chở gần 30.000 người. Họ
đã đi đến Indonesia, Sri Lanka, Ấn Độ, Vịnh Ba Tư, Biển Đỏ và Đông Phi. Những
con thuyền Trung Hoa thả neo ở Jedda hải cảng chính của Hejaz, và ở Malindi
trên bờ biển Kenya. Đội tàu của Columbus vào năm 1492 – trong đó bao gồm ba tàu
biển nhỏ gồm 120 thủy thủ – chỉ giống như bộ ba con muỗi, so với bầy rồng mà Trịnh
Hòa chỉ huy.
Tuy nhiên có một sự khác
biệt rất quan trọng. Trịnh Hòa đã thám hiểm các đại dương, và trợ giúp những
nhà cầm quyền thân Trung Hoa, nhưng ông đã không cố gắng để chinh phục hoặc định
cư ở những quốc gia ghé đến. Hơn nữa, những cuộc thám hiểm của Trịnh Hòa đã
không có nhiều ảnh hưởng với nền chính trị và văn hoá Trung Hoa. Khi phe nắm
quyền ở Bắc Kinh thay đổi trong những năm 1430, những bậc quân vương mới đột ngột
chấm dứt hoạt động của chiến dịch. Đội tàu lớn bị tháo dỡ, kiến thức về kĩ thuật
và địa lý quan trọng bị mất mát, và không có nhà thám hiểm Trung Hoa nào với tầm
cỡ và phương tiện như vậy, lại một lần nữa khởi hành từ một hải cảng của Trung
Hoa. Giới cầm quyền Trung Hoa trong những thế kỷ tiếp sau, giống như hầu hết giới
cầm quyền Trung Hoa trong những thế kỷ trước, chỉ giới hạn mối quan tâm và tham
vọng của họ ở những vùng đất lân cận liền kề với xứ Trung Nguyên này.
Những cuộc thám hiểm của
Trịnh Hòa đã chứng minh rằng châu Âu không có một nền công nghệ tiến bộ vượt bậc.
Cái đã làm cho những người châu Âu trở nên khác biệt chính là tham vọng chưa từng
có, cùng sự tham lam vô độ muốn khám phá và chinh phục. Mặc dù có khả năng,
nhưng người La Mã chưa từng có ý muốn chinh phục Ấn Độ hay bán đảo Scandinavia,
người Ba Tư chưa từng muốn chinh phục Madagascar hay Tây Ban Nha, và người
Trung Hoa đã không cố để chinh phục Indonesia hay châu Phi. Cả Nhật Bản nằm
ngay sát, hầu hết giới cầm quyền Trung Hoa cũng không hề đả động gì đến. Không
có gì khác thường về điều này. Điều kỳ lạ chính là những quốc gia châu Âu đầu
thời kỳ hiện đại đã lên một cơn sốt khiến họ giương buồm đến những vùng đất xa
xôi và hoàn toàn không được biết đến, với những nền văn hoá xa lạ, nhảy một bước
lên những bãi biển đó, và ngay lập tức tuyên bố, “Ta tuyên bố tất cả lãnh thổ
này thuộc về nhà vua của ta!”
Hình 37. Tàu đô đốc của
Trịnh Hòa, bên cạnh là thuyền của Columbus.
Sự xâm lăng từ bên ngoài
Khoảng năm 1517, những thực
dân Tây Ban Nha ở quần đảo Caribe, bắt đầu nghe được những tin đồn mơ hồ về một
đế chế hùng mạnh ở đâu đó trong trung tâm đất liền Mexico. Chỉ vỏn vẹn bốn năm
sau, kinh đô Aztec đã là một đống đổ nát cháy âm ỉ, Đế chế Aztec chỉ còn là quá
khứ, và Hernán Cortés làm chúa tể một đế chế Tây Ban Nha mới rộng lớn ở Mexico.
Những người Tây Ban Nha
đã không dừng lại để chúc mừng chính họ, hoặc thậm chí để lấy lại hơi thở bình
thường. Họ lập tức bắt đầu những chiến dịch khám phá và chinh phục theo mọi hướng.
Những nhà cai trị trước đây của vùng Trung Mỹ – người Aztec, Toltec, Maya – gần
như không biết có một Nam Mỹ tồn tại, và chưa bao giờ có bất kỳ nỗ lực nào để
chinh phục nó trong suốt 2.000 năm. Thế mà, trong vòng chỉ hơn 10 năm sau sự kiện
chinh phục Mexico của Tây Ban Nha, Prancisco Pizarro đã tìm ra Đế chế Inca ở
Nam Mỹ và chế ngự nó trong năm 1532.
Nếu như người Aztec và
Inca quan tâm nhiều hơn một chút đến thế giới quanh họ – và nếu như họ biết những
gì người Tây Ban Nha đã làm với láng giềng của họ – họ đã có thể chống lại sự
xâm lược của Tây Ban Nha kiên trì và thành công hơn. Trong những năm kể từ cuộc
hành trình đầu tiên của Columbus đến châu Mỹ (1492) tới cuộc đổ bộ của Cortés
vào Mexico (1519), người Tây Ban Nha đã xâm chiếm hầu hết những quần đảo vùng
Caribe, thiết lập một chuỗi thuộc địa mới. Đối với những người bản xứ bị khuất
phục, các thuộc địa này là địa ngục trần gian. Họ đã bị cai trị bằng bàn tay sắt
của chế độ thực dân tham lam và vô liêm sỉ, những kẻ đã bắt họ làm nô lệ và đẩy
họ vào làm việc trong những hầm mỏ và đồn điền, giết hại bất cứ ai dám mảy may
kháng cự. Hầu hết cư dân bản địa chẳng bao lâu đã bị giết sạch, hoặc do điều kiện
làm việc khắc nghiệt, hoặc do những căn bệnh chết người theo đến châu Mỹ trên
các con tàu lớn của kẻ xâm lược. Trong vòng 20 năm, gần như toàn bộ dân số bản
địa vùng Caribe bị xóa sổ. Những thực dân Tây Ban Nha đã bắt đầu phải nhập khẩu
nô lệ châu Phi để lấp chỗ trống.
Sự diệt chủng này đã diễn
ra ngay trên ngưỡng cửa của chính đế chế Aztec, nhưng khi Cortés đổ bộ lên bờ
biển phía đông, những người Aztec đã không biết gì về chuyện đó. Việc những người
Tây Ban Nha đến đây tương đương với một cuộc xâm lược của người ngoài hành tinh
từ không gian. Người Aztec đã tự cho rằng họ hiểu biết toàn thể thế giới, và rằng
họ cai trị hầu hết thế giới đó. Đối với họ, thật không thể tưởng tượng được
ngoài lãnh thổ của mình lại có thể tồn tại bất cứ cái gì đó giống như những người
Tây Ban Nha này. Khi Cortés và người của ông ta đặt chân lên bãi biển đầy nắng
thuộc thành phố Vera Cruz ngày nay, đó là lần đầu tiên những người Aztec gặp một
đám người từ trước tới nay họ chưa từng gặp.
Người Aztec đã không biết
nên phản ứng ra sao. Họ gặp khó khăn để xác định xem những kẻ xa lạ này là ai.
Không giống như tất cả những giống người mà họ từng biết, những kẻ xa lạ này có
làn da trắng. Họ cũng có rất nhiều lông trên mặt. Một số có màu tóc như màu của
Mặt trời. Họ bốc mùi khủng khiếp (vệ sinh của người bản địa tốt hơn rất nhiều
so với người Tây Ban Nha. Khi những người Tây Ban Nha đầu tiên đến Mexico, người
bản địa mang theo đèn đốt hương trầm đã được giao nhiệm vụ đi theo người Tây
Ban Nha đến bất cứ nơi nào họ tới. Người Tây Ban Nha đã nghĩ đó là một dấu hiệu
của lòng tôn kính thiêng liêng. Chúng ta biết từ những nguồn tư liệu bản địa
cho rằng người dân ở đấy thấy những kẻ mới đến có mùi không thể chịu nổi.)
Bản đồ 7. Đế chế Aztec và
Inca ở thời điểm cuộc chinh phục của Tây Ban Nha.
Văn hoá vật chất của những
kẻ xa lạ này thậm chí còn gây bối rối hơn. Họ đến bằng những con thuyền khổng lồ
mà người Aztec không bao giờ tưởng tượng đến, chứ đừng nói tới việc từng nhìn
thấy. Họ cưỡi trên lưng những con vật khổng lồ và gây khiếp sợ, chạy nhanh như
gió. Họ có thể tạo ra sấm sét từ những cây gậy kim loại sáng bóng. Họ có những
thanh kiếm dài lấp lánh và áo giáp không thể xuyên thủng, nên những thanh kiếm
gỗ và cây giáo gắn đá lửa nhọn của người bản xứ đã trở nên vô dụng khi so với
những thứ vũ khí đó.
Một số người Aztec đã
nghĩ rằng đây hẳn là các vị thần. Những người khác lại cho rằng họ là những quỷ
thần, hay hồn ma của người chết, hoặc những thầy phù thủy quyền năng. Thay vì tập
trung tất cả lực lượng sẵn có và quét sạch người Tây Ban Nha, người Aztec lại
chần chừ cân nhắc, lãng phí thời gian và thỏa hiệp. Họ thấy không có lý do gì để
phải vội vàng. Suy cho cùng thì Cortés cũng không có nhiều hơn 330 người Tây
Ban Nha đi cùng. 550 người thì có thể làm gì được một đế quốc của hàng triệu
người?
Cortés cũng không biết gì
về người Aztec, nhưng ông ta và những người đồng hành đã nắm được lợi thế đáng
kể so với đối thủ của mình. Trong khi người Aztec không có kinh nghiệm để chuẩn
bị cho sự xuất hiện của những kẻ trông rất lạ lùng và bốc mùi này, thì người
Tây Ban Nha lại hiểu rằng Trái đất đầy những vương quốc của những người chưa được
biết đến, và không ai thành thạo hơn họ trong việc xâm lược những vùng đất xa lạ
và đối phó với các tình huống mà họ hoàn toàn không lường trước được. Đối với
những người chinh phục châu Âu hiện đại, cũng như những nhà khoa học châu Âu hiện
đại, lao mình vào tìm hiểu những điều chưa từng được biết là một niềm vui thú.
Vì vậy, khi Cortés thả
neo ngoài khơi bãi biển đầy nắng đó vào tháng Bảy năm 1519, ông ta đã không ngần
ngừ để hành động. Như một người ngoài hành tinh trong truyện khoa học viễn tưởng
xuất hiện từ con tàu vũ trụ của mình, ông ta tuyên bố với người dân địa phương
đang khiếp sợ: “Chúng tôi đến trong hòa bình. Hãy đưa chúng tôi đến chỗ người
lãnh đạo của các bạn”. Cortés giải thích rằng ông ta là một sứ giả hòa bình của
vị vua Tây Ban Nha vĩ đại, và yêu cầu một cuộc gặp gỡ ngoại giao với người cai
trị Aztec, Montezuma II. (Đây là một lời nói dối vô liêm sỉ. Cortés đã dẫn đầu
một đoàn thám hiểm độc lập gồm những người thám hiểm tham lam. Nhà vua Tây Ban
Nha chưa bao giờ nghe nói về Cortés, cũng như về người Aztec.) Cortés đã được
nhận một vài hướng dẫn, thực phẩm và một số hỗ trợ quân sự từ những kẻ thù địa
phương của người Aztec. Sau đó ông ta hành quân về phía kinh đô của Aztec, thủ
phủ lớn Tenochtitlan.
Người Aztec đã để những
người lạ này hành quân đến tận kinh đô, sau đó kính cần dẫn người lãnh đạo của
nhóm người này đến gặp Hoàng đế Montezuma. Giữa cuộc gặp gỡ, Cortés ra hiệu, và
những người Tây Ban Nha trang bị vũ khí bằng sắt thép đã tàn sát vệ sĩ của
Montezuma (những người chỉ được vũ trang bằng gậy gỗ và lưỡi đá sắc). Người
khách danh dự đã bắt giữ người chủ nhà đón tiếp mình làm tù nhân.
Cortés lúc bấy giờ đang ở
trong một tình thế rất nhạy cảm. Đã bắt được Hoàng đế, nhưng Cortés bị bao vây
bởi hàng chục ngàn chiến binh đối phương giận dữ, hàng triệu thường dân thù địch,
và toàn bộ một lục địa mà ông ta gần như không biết gì về nó. Ông ta chỉ có
trong tay mình vài trăm người Tây Ban Nha, và lực lượng tiếp viện Tây Ban Nha gần
nhất là ở Cuba, cách đó hơn 1.500 km.
Cortés giam cầm Montezuma
trong cung điện, nhưng bề ngoài làm như thể nhà vua vẫn đang tự do và cai quản
mọi việc, và như thể “ngài đại sứ của Tây Ban Nha” vẫn chỉ là một vị khách. Đế
chế Aztec là một chính thể tập quyền tuyệt đối, và tình thế chưa từng có tiền lệ
này đã khiến nó tê liệt. Montezuma tiếp tục cư xử như thể vẫn cai trị đế chế,
và tầng lớp những người ưu tú Aztec vẫn tiếp tục tuân lệnh ông, có nghĩa là họ
tuân lệnh Cortés. Tình trạng này kéo dài trong vài tháng, trong thời gian đó
Cortés tra hỏi Montezuma và những người tùy tùng của nhà vua, huấn luyện những
người phiên dịch một số ngôn ngữ địa phương, và gửi những đoàn thám hiểm nhỏ
người Tây Ban Nha đi mọi hướng, để quen thuộc với Đế chế Aztec và những bộ lạc,
dân tộc, thành phố khác nhau mà nó cai trị.
Cuối cùng, nhóm người thiểu
số ưu tú của Aztec đã nổi dậy chống lại Cortés và Montezuma, bầu một vị hoàng đế
mới, và đuổi người Tây Ban Nha ra khỏi thành Tenochtitlan. Tuy nhiên, bây giờ
có rất nhiều vết nứt đã xuất hiện trong thành trì của Đế chế này. Cortés sử dụng
những kiến thức đã đạt được để thọc sâu vào những vết nứt này, làm cho nó rộng
hơn nữa, và gây chia rẽ nội bộ. Ông ta đã thuyết phục nhiều dân tộc bị trị của
Đế chế hợp tác với mình chống lại giới ưu tú Aztec cầm quyền. Những người bị trị
đã mắc sai lầm tai hại. Họ ghét những người Aztec, nhưng không biết gì về Tây
Ban Nha, hay sự diệt chủng ở quần đảo Caribe. Họ cho rằng với sự giúp đỡ của
Tây Ban Nha, họ có thể thoát khỏi ách cai trị của người Aztec. Ý nghĩ rằng người
Tây Ban Nha sẽ thế chỗ người Aztec không bao giờ xuất hiện trong đầu họ. Họ chắc
chắn rằng nếu Cortés và vài trăm tay sai của ông ta gây ra bất kỳ rắc rối nào,
họ đều có thể áp đảo dễ dàng. Những bộ tộc nổi loạn đã cung cấp cho Cortés một
đội quân gồm hàng chục ngàn lính địa phương, và với sự giúp đỡ của họ, Cortés
đã bao vây Tenochtitlan và chiếm thành phố này.
Ở giai đoạn này, ngày
càng nhiều quân lính và những người định cư Tây Ban Nha bắt đầu kéo đến Mexico,
một số từ Cuba, những số khác đến từ tận Tây Ban Nha. Khi người dân địa phương
nhận ra những gì đang xảy ra thì đã quá muộn. Trong một thế kỷ sau cuộc đổ bộ ở
Vera Cruz, dân số bản địa châu Mỹ đã giảm khoảng 90%, chủ yếu do những căn bệnh
mới đến của những kẻ xâm lược. Những người bản địa sống sót thấy rằng dưới sự
cai trị của một chế độ tham lam và phân biệt chủng tộc, bản thân họ còn ở trong
tình trạng tồi tệ hơn nhiều so với dưới sự cai trị của người Aztec.
10 năm sau khi Cortés đặt
chân lên Mexico, Pizarro đã đến bờ biển của Đế chế Inca. Ông ta còn có ít binh
sĩ hơn cả Cortés – đoàn thám hiểm chỉ có 168 người! Tuy nhiên, Pizarro đã được
hưởng lợi từ tất cả những kiến thức và kinh nghiệm thu được trong những cuộc
xâm lăng trước đó. Những người Inca, ngược lại, không biết gì về số phận của những
người Aztec. Pizarro đã ăn cắp ý tưởng của Cortés. Ông ta tuyên bố mình là một
sứ giả hòa bình của Vua Tây Ban Nha, mời Vua Inca, Atahualpa, đến một cuộc hội
đàm ngoại giao, và sau đó bắt cóc nhà vua. Pizarro tiếp tục việc chinh phục một
đế chế đã tê liệt, với sự giúp đỡ của những đồng minh địa phương. Nếu những dân
tộc bị trị của Đế chế Inca biết số phận của những người ở Mexico, họ đã không
ném số phận của họ vào tay những kẻ xâm lược. Nhưng họ đã không biết.
Những dân tộc bản địa
châu Mỹ không phải là những người duy nhất phải trả một giá đắt cho cách nhìn
thiển cận của họ. Các đế chế vĩ đại của châu Á – Ottoman, Safavid, Mughal, và
Trung Hoa – rất nhanh chóng hay tin rằng người châu Âu đã tìm ra thứ gì đó to lớn.
Tuy nhiên, họ chẳng mấy quan tâm đến những khám phá này. Họ tiếp tục tin rằng
thế giới chỉ quay quanh châu Á, và không có nỗ lực nào để tranh giành với người
châu Âu trong việc kiểm soát châu Mỹ hoặc các tuyến đường biển mới ở Đại Tây
Dương và Thái Bình Dương. Ngay cả những vương quốc châu Âu nhỏ bé như Scotland
và Đan Mạch cũng đã gửi một vài đoàn thám hiểm để khám-phá-và-chinh-phục tới
châu Mỹ, nhưng không một cuộc thám hiểm để thâm dò hay chinh phục nào được gửi
tới châu Mỹ từ thế giới Hồi giáo, Ấn Độ hay Trung Hoa. Cường quốc phi châu Âu đầu
tiên từng cố gửi một đoàn thám hiểm quân sự đến châu Mỹ là Nhật Bản. Sự kiện đó
xảy ra vào tháng Sáu năm 1942, khi một đoàn thám hiểm của Nhật Bản đã chinh phục
Kiska và Attu, hai hòn đảo nhỏ ngoài khơi bờ biển Alaska, trong quá trình đó đã
bắt giữ 10 binh sĩ Mỹ và một con chó. Người Nhật Bản chưa từng tiến về đất liền
gần thêm nữa.
Thật khó có thể biện luận
rằng những người Ottoman hay Trung Hoa ở quá xa, hay là họ thiếu tiền để đầu tư
cho kĩ thuật, kinh tế hay quân sự. Những nguồn tài lực cho phép Trịnh Hòa đi từ
Trung Hoa đến Đông Phi trong những năm 1420 đủ để đến được châu Mỹ. Người Trung
Hoa chỉ đơn giản là không quan tâm. Bản đồ thế giới đầu tiên của Trung Hoa có
xuất hiện châu Mỹ đã không được phát hành cho đến tận năm 1602 – và khi đó là
do một nhà truyền đạo người châu Âu đem tới!
Trong 300 năm, những người
châu Âu đã tận hưởng vị trí độc bá ở châu Mỹ và châu Đại Dương, ở Đại Tây Dương
và Thái Bình Dương. Các cuộc tranh giành đáng kể ở những khu vực đó chỉ là giữa
những cường quốc châu Âu với nhau. Sự giàu có và những tài nguyên mà người châu
Âu đã tích lũy cuối cùng cũng cho họ khả năng xâm chiếm châu Á, đánh bại những
đế chế châu Á, rồi cùng nhau chia phần. Khi những người Ottoman, Ba Tư, Ấn Độ
và Trung Hoa thức tỉnh và bắt đầu chú ý, thì đã quá muộn.
Chỉ đến thế kỷ 20, những
nền văn hoá phi châu Âu mới tiếp nhận một tầm nhìn toàn cầu thực sự. Đây là một
trong những nhân tố quan trọng dẫn đến sự sụp đổ quyền bá chủ của châu Âu. Thế
nên, trong cuộc chiến tranh giành độc lập của Algeria (1954-1962), những du
kích Algeria đã đánh bại quân đội Pháp có lợi thế áp đảo về số lượng, kĩ thuật
và kinh tế. Những người Algeria đã thắng, vì họ được hỗ trợ bởi một mạng lưới
chống thực dân toàn cầu, và vì họ đã tìm ra cách khai thác phương tiện truyền
thông thế giới để phục vụ cho sự nghiệp của họ – cũng như dư luận quần chúng ở
chính nước Pháp. Cách mà miền Bắc Việt Nam nhỏ bé đã giáng đòn xuống người khổng
lồ Mỹ cũng dựa trên một chiến lược tương tự. Những lực lượng du kích này đã cho
thấy ngay cả các siêu cường cũng có thể bị đánh bại nếu một cuộc đấu tranh địa
phương trở thành một sự nghiệp toàn cầu. Thật thú vị khi nghĩ về những gì có thể
xảy ra nếu như Montezuma có khả năng vận động dư luận quần chúng ở Tây Ban Nha,
và được sự hỗ trợ từ một trong những đối thủ của Tây Ban Nha – như Bồ Đào Nha,
Pháp, hay đế chế Ottoman.
Những loài nhện hiếm có
và những hệ thống chữ viết
bị lãng quên
Khoa học hiện đại và những
đế quốc hiện đại đều được thúc đẩy bởi một cảm giác không yên rằng có lẽ có một
điều gì đó quan trọng đang chờ đợi ở phía sau đường chân trời – một cái gì đó
mà tốt hơn là họ nên khám phá và làm chủ. Tuy nhiên, sự liên kết giữa khoa học
và đế quốc đã trở nên sâu sắc hơn nhiều. Không chỉ động lực, mà những công việc
thực tiễn của những người xây dựng đế quốc đã bị ràng buộc rối rắm với công việc
của những nhà khoa học. Đối với người châu Âu hiện đại, xây dựng một đế quốc là
một dự án khoa học, trong khi thiết lập một ngành khoa học là một dự án của đế
quốc.
Khi người Hồi giáo chinh
phục Ấn Độ, họ đã không mang theo những nhà khảo cổ để nghiên cứu một cách hệ
thống về lịch sử Ấn Độ, những nhà nhân học để nghiên cứu văn hoá Ấn Độ, những
nhà địa chất để nghiên cứu thổ nhưỡng của Ấn Độ, hay những nhà động vật học
nghiên cứu về quần thể động vật của Ấn Độ. Khi người Anh xâm chiếm Ấn Độ, họ đã
làm tất cả những điều này. Ngày 10 tháng Tư năm 1802, cuộc Khảo sát Lớn về Ấn Độ
đã được khởi động. Nó đã kéo dài 60 năm. Với sự giúp đỡ của hàng chục ngàn người
lao động, học giả và hướng dẫn viên người bản địa, người Anh đã lập bản đồ một
cách cẩn thận toàn bộ Ấn Độ, đánh dấu những đường biên giới, đo các khoảng
cách, và thậm chí lần đầu tiên tính toán chiều cao chính xác của ngọn Everest
và những đỉnh núi Himalaya khác. Người Anh thăm dò những nguồn lực quân sự của
các tỉnh thuộc Ấn Độ, và vị trí những mỏ vàng của chúng, nhưng họ cũng không ngại
khó để thu thập thông tin về loài nhện hiếm của Ấn Độ, để lập danh mục về những
loài bướm đấy màu sắc, để truy tìm nguồn gốc cổ đại của những ngôn ngữ Ấn Độ đã
bị mai một, và để đào xới những di tích bị bỏ quên.
Mohenjo-daro là một trong
những thành phố chính của nền văn minh thung lũng Indus, phát triển thịnh vượng
trong thiên niên kỷ 3
TCN, và đã bị hủy hoại
vào khoảng năm 1900 TCN. Không ai trong số những người cai trị của Ấn Độ thời kỳ
trước khi bị Anh xâm chiếm – không phải những người Mauryas, không phải những
người Guptas, cũng không là những sultan Delhi, cũng không phải những Mughal vĩ
đại – đã liếc qua đến lần thứ hai những tàn tích này. Chính một chuyến khảo cổ
của người Anh đã chú ý đến di tích này vào năm 1922. Một đoàn nghiên cứu người
Anh sau đó đã khai quật, và khám phá ra nền văn minh vĩ đại đầu tiên của Ấn Độ
mà không một người Ấn Độ nào từng biết trước đó.
Một ví dụ sống động khác
về sự ham tìm hiểu khoa học của người Anh là sự giải mã hệ thống chữ viết hình
nêm. Đây là hệ thống chữ viết chính được sử dụng khắp Trung Đông trong gần
3.000 năm, nhưng người cuối cùng có thể đọc được nó có thể đã chết trong khoảng
những năm đầu của thiên niên kỷ 1. Kể từ đó, dân chúng trong khu vực này thường
xuyên bắt gặp những câu khắc chữ hình nêm, trên những bức tượng, dinh thự, bia,
di tích cổ và những chậu, bình, lọ vỡ. Nhưng họ hoàn toàn không có một ý tưởng
nào về cách đọc những vết trẩy xước có góc cạnh lạ lùng này, trong chừng mực mà
chúng ta biết, họ chưa bao giờ cố gắng làm điều này. Chữ khắc hình nêm được những
người châu Âu để ý vào năm 1618, khi Đại sứ Tây Ban Nha tại Ba Tư đi tham quan
những di tích của thành cổ Persepolis, nơi ông đã thấy những dòng chữ khắc mà
không ai có thể giải thích cho ông hiểu. Tin tức về những chữ viết chưa từng được
biết đến này đã lan rộng trong giới khoa học châu Âu và khiến họ tò mò. Năm
1637, những học giả châu Âu đã công bố bản dịch đầu tiên của một văn bản chữ
hình nêm của Persepolis. Ngày càng có nhiều bản dịch khác theo sau, và trong gần
hai thế kỷ, những học giả phương Tây đã cố gắng giải mã chúng. Không một ai
thành công.
Trong những năm 1830, một
sĩ quan người Anh tên là Henry Rawlinson, đã được gửi đến Ba Tư để giúp nhà vua
(shah) xứ này đào tạo quân đội theo phong cách châu Âu. Trong thời gian rảnh rỗi,
Rawlinson đã đi thăm thú khắp Ba Tư, và một ngày ông được một người hướng dẫn địa
phương đưa đến một vách đá trong dãy núi Zagros, và chỉ cho ông thấy hình khắc
trên bờ vách đá Behistun khổng lồ. Cao khoảng 15 mét, rộng 25 mét, nó được khắc
ở phía cao trên mặt vách đá, theo lệnh của Vua Darius I, vào khoảng năm 500
TCN. Đó là những chữ hình nêm với ba thứ tiếng: tiếng Ba Tư cổ, tiếng Elamite
và tiếng Babylon. Hình khắc trên vách đá này rất quen thuộc với những người dân
địa phương, nhưng không ai có thể đọc được nó. Rawlinson tin rằng nếu có thể giải
mã những dòng chữ đó, ông và những học giả khác có thể đọc được rất nhiều những
văn bia và văn bản đã được tìm thấy khắp vùng Trung Đông vào thời đó, mở ra
cánh cửa bước vào một thế giới cổ bị lãng quên.
Bước đầu tiên trong việc
giải mã những chữ khắc là tạo ra một bản sao chính xác để có thể gửi về châu
Âu. Rawlinson đã bất chấp cả tính mạng để làm việc này, leo lên vách đá dốc thẳng
đứng để sao chép những chữ cái kỳ lạ. Ông đã thuê một số người dân địa phương để
giúp mình, đáng chú ý nhất là một cậu bé người Kurd đã trèo lên hầu hết những
phần không thể tiếp cận được của vách đá, để sao chép phần phía trên của những
câu khắc này. Năm 1847, dự án đã hoàn tất, và một bản sao đấy đủ và chính xác
được gửi về châu Âu.
Rawlinson đã không ngủ
quên trên chiến thắng. Là một sĩ quan quân đội, ông phải thực hiện những nhiệm
vụ quân sự và chính trị, nhưng bất cứ khi nào có thời gian rảnh rỗi, ông đều
suy nghĩ để tìm ra lời giải đáp về thứ chữ viết bí ẩn này. Ông đã cố gắng thử hết
phương pháp này đến phương pháp khác, và cuối cùng đã thành công trong việc giải
mã phần tiếng Ba Tư cổ của những chữ khắc trên vách núi. Đây là việc đơn giản
nhất, vì tiếng Ba Tư cổ không khác biệt mấy so với tiếng Ba Tư hiện đại mà
Rawlinson biết rõ. Hiểu biết về phần chữ Ba Tư cổ đã cho ông chìa khoá cần thiết
để giải mã những bí mật của những phần tiếng Elamite, và tiếng Babylon. Cánh cửa
lớn mở toang, và kết quả là sự tấp nập của những tiếng nói cổ xưa nhưng sống động
– những hàng quán náo nhiệt của người Sumer, những tuyên bố của các vị vua
Assyria, những lập luận của giới chức thành Babylon. Nếu không có nỗ lực của những
con dân mẫu quốc châu Âu hiện đại như Rawlinson, chúng ta sẽ không biết nhiều về
số phận của các đế chế Trung Đông thời cổ đại.
Một học giả đáng chú ý
khác là William Jones. Ông đã tới Ấn Độ vào tháng Chín năm 1783 để làm thẩm
phán tại Tòa án tối cao của Bengal. Bị mê hoặc bởi những điều kỳ diệu của Ấn Độ,
trong vòng chưa đầy sáu tháng sau khi đến, ông đã thành lập Hội châu Á. Tổ chức
học thuật này đã nỗ lực nghiên cứu các nền văn hoá, lịch sử và xã hội của châu
Á, và đặc biệt là của Ấn Độ. Trong vòng hai năm, Jones đã cho xuất bản công
trình Nghiên cứu về ngôn ngữ Sanskrit, bước tiên phong của ngành ngôn ngữ học
so sánh.
Trong những công trình của
mình, Jones đã chỉ ra sự tương đồng đáng ngạc nhiên giữa Sanskrit, một ngôn ngữ
Ấn Độ cổ vốn đã trở thành tiếng mẹ đẻ thiêng liêng của nghi thức Hindu, với những
ngôn ngữ Hy Lạp và Latin, cũng như sự tương đồng giữa tất cả những ngôn ngữ này
và tiếng Gothic, Celtic, tiếng Ba Tư cổ, tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Anh. Thế
nên, trong tiếng Sanskrit, “mẹ” là “matar”, trong tiêng Latin nó là “mater”, và
trong Celtic cổ nó là “mathirJones đã phỏng đoán rằng tất cả những ngôn ngữ này
phải có chung một nguồn gốc, phát triển từ cùng một tổ tiên cổ nay đã bị lãng
quên. Như vậy, ông là người đầu tiên, nhận biết được những gì sau này được gọi
là hệ ngôn ngữ Ấn-Âu.
Công trình nghiên cứu của
Jones là một cột mốc quan trọng, không chỉ đơn thuần là do giả thuyết táo bạo
(và chính xác) của Jones, mà còn do phương pháp mang tính khoa học mà ông đã
phát triển để So sánh các ngôn ngữ với nhau. Nó đã được những học giả khác chấp
nhận, giúp họ nghiên cứu một cách hệ thống sự phát triển của tất cả các ngôn ngữ
trên thế giới.
Ngành ngôn ngữ học nhận
được sự ủng hộ nhiệt tình từ mẫu quốc. Những đế quốc châu Âu tin rằng để cai trị
hiệu quả, họ phải biết những ngôn ngữ và văn hoá của những đối tượng bị trị của
họ. Những công chức người Anh đến Ấn Độ thường phải dành đến ba năm trong một
trường đại học ở Calcutta, nơi mà họ nghiên cứu về luật của đạo Hindu và đạo Hồi
bên cạnh luật của Anh; ngôn ngữ Sanskrit, Urdu và Ba Tư cùng với tiếng Hy Lạp
và Latin; văn hoá Tamil, Bengali và Hindustani cùng với toán học, kinh tế học
và địa lý. Nghiên cứu về ngôn ngữ học cung cấp sự giúp đỡ vô giá trong việc hiểu
rõ về cấu trúc và ngữ pháp của những ngôn ngữ địa phương.
Nhờ công trình của những
người như William Jones và Henry Rawlinson, những người chinh phục từ châu Âu
đã hiểu biết tường tận về các thuộc địa của họ, thậm chí còn hiểu rõ hơn bất kỳ
những người xâm lược nào trước đó, hoặc thậm chí hơn cả chính dân bản xứ. Kiến
thức vượt trội của họ có lợi thế thực tế rất rõ ràng. Nếu không có lượng kiến
thức như vậy, thật khó để một số rất ít người Anh có thể thành công trong việc
cai quản, đàn áp và khai thác hàng trăm triệu người Ấn Độ trong hai thế kỷ.
Trong suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, có chưa đầy 5.000 viên chức Anh, khoảng
40.000-70.000 quân lính Anh, và có lẽ thêm 100.000 doanh nhân Anh, cùng tùy
tùng, vợ con là đủ để xâm chiếm và thống trị 300 triệu người Ấn Độ.
Tuy nhiên, những lợi thế
thực tế này không phải là lý do duy nhất khiến các đế chế tài trợ cho việc
nghiên cứu về ngôn ngữ học, thực vật học, địa lý và lịch sử. Không kém phần
quan trọng là thực tế rằng khoa học đã đem lại cho đế quốc sự bào chữa mang
tính ý thức hệ. Người châu Âu hiện đại đều tin rằng có được kiến thức mới luôn
là điều tốt. Thực tế là các đế quốc đã tạo ra một dòng tri thức mới liên tục và
cho rằng chúng chính là những công trình đầy tiến bộ và tích cực. Thậm chí ngày
nay, lịch sử của những ngành khoa học như địa lý, khảo cổ học và thực vật học
không thể không nhắc đến công lao của những đế chế châu Âu, chí ít là theo cách
gián tiếp. Lịch sử của ngành thực vật học đã chỉ nhắc rất sơ lược về sự đau khổ
của thổ dân châu Úc, nhưng lại thường có những lời tri ân dành cho James Cook
và Joseph Banks.
Hơn nữa, những kiến thức
mới được các đế quốc tích lũy ít nhất là về mặt lý thuyết có thể để làm lợi cho
cư dân bị chinh phục, và đem lại cho họ những lợi ích của “sự tiến bộ” – cung cấp
cho họ dịch vụ y tế và giáo dục, xây dựng những tuyến đường sắt và các kênh
đào, bảo đảm sự công bằng và thịnh vượng. Những thực dân tuyên bố mẫu quốc của
họ không chỉ chăm chăm vào việc khai thác bóc lột phạm vi rộng mà đúng hơn còn
tiến hành công cuộc khai hoá, được thực hiện vì lợi ích của những chủng tộc phi
châu Âu – trong những lời của nhà văn Rudyard Kipling trong cuốn Gánh nặng của
Người Da Trắng.
Khoác lên mình gánh nặng
của Người Da Trắng
Gửi tới những dòng giống
tốt nhất của bạn
Hãy trói buộc các con
trai bạn vào cuộc sống lưu vong
Để phục vụ nhu cầu của những
kẻ bị giam giữ;
Để chờ đợi trong những bộ
yên cương nặng nề,
Trên đám người xao xuyến
phập phồng và hoang dã
Những con người mới bị bắt
với vẻ mặt u sầu,
Nửa ma quỷ và nửa trẻ
con.
Dĩ nhiên, thực tế thường
ngược lại với huyền thoại này. Người Anh đã chinh phục Bengal, tỉnh giàu nhất Ấn
Độ, trong năm 1764. Những nhà cai trị mới hầu như chỉ quan tâm đến việc làm
giàu cho bản thân. Họ đã thông qua một chính sách kinh tế tai hại khiến cho một
vài năm sau đó dẫn đến sự bùng phát của Nạn đói lớn Bengal. Nó bắt đầu vào năm
1769, đạt mức độ thảm họa năm 1770, và kéo dài cho đến năm 1773. Có khoảng 10
triệu người Bengal, tức một phần ba dân cư vùng đó, đã bỏ mạng trong thảm họa
này.
Quả thật, câu chuyện về sự
áp bức và bóc lột, cũng như câu chuyện về “Gánh nặng của Người Da Trắng”, đều
không khớp với thực tế. Những đế quốc châu Âu đã làm rất nhiều việc khác nhau
trên một quy mô rộng lớn như vậy, khiến bạn có thể viện dẫn rất nhiều ví dụ để ủng
hộ bất kỳ quan điểm trái ngược nào. Bạn nghĩ rằng những đế quốc này quái dị xấu
xa, đã gieo rắc chết chóc, áp bức và bất công trên khắp thế giới? Bạn có thể dễ
dàng viết hẳn một bộ bách khoa toàn thư về những tội ác của đế quốc. Bạn muốn lập
luận rằng trên thực tế chủ nghĩa đế quốc đã cải thiện điều kiện sinh sống của
cư dân bị trị, với những loại thuốc mới, các điều kiện kinh tế và an ninh tốt
hơn? Bạn có thể viết hẳn một bộ bách khoa toàn thư khác về những thành tựu của
đế quốc. Nhờ vào sự hợp tác chặt chẽ với khoa học, những đế quốc này nắm giữ
quá nhiều quyền lực và đã thay đổi thế giới đến mức độ mà có lẽ chúng không thể
chỉ đơn giản bị dán nhãn là tốt hay xấu. Chúng đã tạo ra thế giới như chúng ta
biết, bao gồm cả những ý thức hệ chúng ta sử dụng để đánh giá chúng.
Nhưng khoa học cũng được
các đế quốc sử dụng vào những mục đích xấu xa hơn. Những nhà sinh học, nhân học
và thậm chí cả những nhà ngôn ngữ học cung cấp bằng chứng khoa học cho thấy người
châu Âu ưu việt hơn tất cả các chủng tộc khác, và do đó có quyền (nếu không nói
là trách nhiệm) cai trị những chủng tộc khác. Sau khi William Jones lập luận rằng
tất cả các ngôn ngữ Ấn-Âu đều bắt nguồn từ một ngôn ngữ cổ đại duy nhất, nhiều
học giả đã háo hức để khám phá xem dân tộc nào là những người đã từng nói ngôn
ngữ đó. Họ nhận thấy rằng, những người nói tiếng Sanskrit thời kỳ đầu là những
người từ Trung Á đã xâm chiếm Ấn Độ hơn 3.000 năm trước, đã tự xưng là Arya. Những
người nói tiếng Ba Tư đầu tiên, đã tự xưng là Airiia. Do đó, các học giả châu
Âu đã phỏng đoán những người nói thứ ngôn ngữ nguyên thủy, vốn đã sinh ra cả tiếng
Sanskrit lẫn tiếng Ba Tư (cũng như Hy Lạp, Latin, Gothic và Celtic), hẳn đã tự
xưng là người Arya. Liệu có thể là một sự trùng hợp ngẫu nhiên hay không, nếu
những người đã đặt nền móng cho các nền văn minh vĩ đại của Ấn Độ, Ba Tư, Hy Lạp
và La Mã, tất cả đều là người Arya?
Tiếp theo, các học giả
người Anh, Pháp và Đức đã kết hợp học thuyết ngôn ngữ về những người Arya cần
cù với học thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin, và thừa nhận rằng những người
Arya không chỉ là một nhóm ngôn ngữ, mà là một thực thể sinh học – một chủng tộc.
Và không chỉ là một chủng tộc bất kỳ nào, mà là một chủng tộc sinh ra để làm chủ
với vóc dáng cao lớn, tóc vàng, mắt xanh, làm việc chăm chỉ, và là những con
người hết sức lý trí, giống người đã xuất hiện từ sương mù Bắc Âu, để đặt nền tảng
cho văn hoá trên toàn thế giới. Đáng tiếc, người Aiya khi xâm chiếm Ấn Độ và Ba
Tư, đã kết hôn với người bản địa mà họ gặp ở những vùng đất này, làm mất đi nước
da trắng và mái tóc vàng, và cùng với đó cũng mất đi cả lý trí và tính cần mẫn
của họ. Những nền văn minh Ấn Độ và Ba Tư do đó mà suy tàn. Mặt khác, ở châu
Âu, người Axya đã bảo tồn được sự thuần chủng của họ. Đây là lý do mà người
châu Âu đã thành công trong công cuộc chinh phục thế giới, và tại sao họ thích
hợp với việc cai trị nó – miễn là họ phải đề phòng, đừng để pha trộn với những
chủng tộc thấp kém.
Những thuyết kỳ thị chủng
tộc kiểu như vậy, đã chiếm ưu thế và được coi trọng trong nhiều thế kỷ, đã trở
thành lời nguyền rủa giữa những nhà khoa học và các chính trị gia. Con người tiếp
tục tiến hành công cuộc đấu tranh anh dũng chống lại sự kỳ thị chủng tộc mà
không nhận thấy rằng cục diện đã thay đổi, và chỗ đứng của kỳ thị chủng tộc
trong tư tưởng đế quốc giờ đã được thay thế bằng “ký thị văn hoá”. Chẳng có từ
ngữ nào như vậy, nhưng đã đến lúc chúng ta đặt tên cho nó. Trong giới tinh hoa
ngày nay, những khẳng định về các phẩm chất tương phản của những nhóm người
khác nhau, gần như luôn được che đậy bằng sự khác biệt lịch sử giữa những nền
văn hoá chứ không phải là sự khác biệt sinh học giữa các chủng tộc. Chúng ta
không còn nói, “Nó ở trong máu của họ”. Chúng ta nói, “Đó là văn hoá của họ”.
Thế nên, những phe cánh hữu
châu Âu, vốn phản đối tình trạng nhập cư của người Hồi giáo, thường cẩn thận để
tránh nhắc đến từ ngữ kỳ thị chủng tộc. Những người soạn diễn văn của Marine le
Pen sẽ bị tống ra cửa ngay lập tức nếu họ đề nghị lãnh tụ của Mặt trận Quốc gia
lên truyền hình tuyên bố rằng, “Chúng ta không muốn những người Semite thấp kém
đó pha loãng dòng máu Arya của chúng ta, và làm hư hỏng nền văn minh Arya của
chúng ta”. Thay vào đó, Mặt trận Quốc gia Pháp, Đảng Hà Lan Tự do, Liên minh vì
Tương lai của Áo, và những phe phái giống như họ, có khuynh hướng biện luận rằng
văn hoá phương Tây, như nó đã tiến hoá ở châu Âu, được đặc trưng bởi những giá
trị dân chủ, sự khoan dung và bình đẳng giới, trong khi đó văn hoá Hồi giáo, đã
tiến hoá ở Trung Đông, được đặc trưng bởi nền chính trị phân cấp, sự cuồng tín,
và tư tưởng kỳ thị phụ nữ. Vì hai nền văn hoá rất khác biệt, và vì nhiều người
nhập cư Hồi giáo không muốn (và có lẽ không thể) tiếp nhận những giá trị của
phương Tây, không nên cho phép họ nhập cư, kẻo họ sẽ kích động những xung đột nội
bộ, và làm xói mòn nền dân chủ và chủ nghĩa tự do của châu Âu.
Lý lẽ của những người kỳ
thị văn hoá được nuôi dưỡng bằng những nghiên cứu khoa học trong các ngành khoa
học xã hội và nhân văn, đã làm nổi bật cái được gọi là sự va chạm của các nền
văn minh, và sự khác biệt cơ bản giữa các nền văn hoá khác nhau. Không phải tất
cả những nhà sử học và nhân học đều chấp nhận những lý thuyết này, hoặc ủng hộ
việc sử dụng chúng vào mục đích chính trị. Nhưng trong khi các nhà sinh học
ngày nay có thể dễ dàng từ bỏ sự kỳ thị chủng tộc, chỉ nhờ lời giải thích đơn
giản rằng khác biệt về mặt sinh học giữa những chủng tộc ngày nay là rất nhỏ nhặt,
thì những nhà sử học và nhân học lại khó từ bỏ sự kỳ thị văn hoá hơn nhiều. Xét
cho cùng, nếu sự khác biệt văn hoá của con người là không đáng kể, tại sao
chúng ta phải cần giới sử học và nhân học nghiên cứu về chúng?
Các nhà khoa học đã cung
cấp cho mẫu quốc những kiến thức thực tế, những biện minh ý thức hệ và những tiện
ích công nghệ. Nếu không có sự đóng góp này, việc châu Âu có thể chinh phục được
thế giới rất khó xảy ra. Mẫu quốc đã đền đáp lại bằng việc cung cấp cho những
nhà khoa học thông tin và sự bảo hộ, hỗ trợ tất cả những dự án kỳ lạ và hấp dẫn,
và truyền bá cách suy nghĩ khoa học đến những nơi xa xôi của Trái đất. Nếu
không có sự ủng hộ của mẫu quốc, khoa học hiện đại chắc cũng khó có thể tiến
xa. Có rất ít lĩnh vực khoa học không bắt đầu tồn tại như những công cụ của sự
phát triển đế quốc, và không mắc nợ lớn đối với sự ân sủng hào phóng mà các sĩ
quan quân đội, thuyền trưởng hải quân và các thống đốc uy quyền dành cho những
khám phá, bộ sưu tập, công trình và nghiên cứu.
Nhưng rõ ràng đó không phải
là toàn bộ câu chuyện. Khoa học đã nhận được hỗ trợ từ các tổ chức khác, không
chỉ từ những đế quốc. Và những đế quốc châu Âu đã nổi lên và phát triển mạnh mẽ
cũng nhờ các nhân tố khác ngoài nhân tố khoa học. Đằng sau sự thành công nhanh
chóng của khoa học và đế quốc, tiềm ẩn một sức mạnh đặc biệt quan trọng: chủ
nghĩa tư bản. Nếu không vì những doanh nhân đang tìm cách kiếm tiền, Columbus
đã không đến châu Mỹ, James Cook đã không đến châu Úc, và Neil Armstrong đã chẳng
thể dạo bước trên bề mặt của Mặt trăng.
16
TÍN NGƯỠNG TƯ BẢN
Tiền bạc là yêu cầu thiết
yếu cho công cuộc xây dựng đế quốc lẫn thúc đẩy khoa học. Nhưng có phải tiền bạc
là mục tiêu cuối cùng của những công cuộc này hay chỉ là một nhu cầu nguy hiểm?
Không dễ để nắm bắt được
vai trò thực sự của kinh tế trong lịch sử hiện đại. Rất nhiều đầu sách viết về
việc tiền bạc đã xây dựng và hủy hoại những quốc gia, đã mở ra những chân trời
mới và biến hàng triệu người thành nô lệ, đã di chuyển những bánh xe kĩ nghệ,
và đã đẩy hàng trăm loài vào tình trạng tuyệt chủng như thế nào. Tuy nhiên, để
hiểu lịch sử kinh tế hiện đại, thực ra chỉ cần hiểu một từ duy nhất. Từ này là
sự tăng trưởng. Dù có tốt hơn hay tệ hơn, lúc ốm đau lẫn khi khỏe mạnh, nền
kinh tế hiện đại đã phát triển như một thiếu niên được tiêm hoóc-môn. Nó hấp thụ
mọi thứ có thể tìm thấy, và tăng trưởng nhanh hơn ta có thể ước tính.
Nền kinh tế giữ nguyên
quy mô trong hầu hết các giai đoạn lịch sử. Đúng là sản lượng toàn cầu đã tăng
lên, nhưng hầu hết là do tình trạng tăng dân số, và việc định cư ở những vùng đất
mới. Sản lượng bình quân đầu người vẫn không thay đổi. Nhưng mọi thứ đã thay đổi
ở thời hiện đại. Năm 1500, sản lượng hàng hoá và dịch vụ trên toàn thế giới
tương đương khoảng 250 tỉ đô-la; ngày nay nó dao động ở tầm 60.000 tỉ đô-la.
Quan trọng hơn, vào năm 1500, sản lượng bình quân đầu người hằng năm trung bình
là 550 đô-la, trong khi ngày nay, mọi người, nam nữ và trẻ em, trung bình sản
xuất khoảng 8.800 đô-la một năm. Điều gì có thể giải thích cho sự tăng trưởng kỳ
diệu này?
Kinh tế học là một chủ đề
nổi tiếng phức tạp. Để có thể hiểu được mọi vấn để dễ dàng hơn, chúng ta hãy
hình dung một ví dụ đơn giản.
Samuel Greedy, một nhà
tài chính thông minh, sáng lập ra một ngân hàng ở El Dorado, California.
A. A. Slyter, một nhà thầu
tháo vát sống ở El Dorado, khi kết thúc công việc lớn đầu tiên, nhận được thanh
toán bằng tiền mặt lên tới 1 triệu đô-la. Ông liền gửi số tiền này vào ngân
hàng của Greedy. Ngân hàng lúc đó có số vốn 1 triệu đô-la.
Trong khi đó, Jane
McDoughnut, một đầu bếp giàu kinh nghiệm nhưng nghèo ở El Dorado, nghĩ rằng cô
nhìn thấy một cơ hội kinh doanh – không có tiệm bánh nào thực sự ngon trong khu
phố của cô. Nhưng cô không có đủ tiền để mua một cơ sở thích hợp, trang bị đầy
đủ những lò nướng, chậu rửa, dao và nồi chảo. Cô đến ngân hàng, trình bày kế hoạch
kinh doanh của mình với Greedy, và thuyết phục ông rằng đó là một vụ đầu tư
sinh lợi. Ông đồng ý cho cô vay số tiền 1 triệu đô-la, bằng việc ghi số tiền nợ
đó vào tài khoản ngân hàng của cô.
McDoughnut sau đó thuê
nhà thầu Slyter xây dựng và trang bị cho tiệm bánh của cô. Giá thuê Slyter là 1
triệu đô-la.
Khi cô trả công bằng một
tấm séc trích từ tài khoản của cô, Slyter đem gửi số tiền đó vào tài khoản cá
nhân ở ngân hàng của Greedy.
Như vậy, Slyter có bao
nhiêu tiền trong tài khoản ngân hàng của mình? Đúng, 2 triệu đô-la.
Bao nhiêu tiền, tiền mặt,
thực sự nằm trong két sắt của ngân hàng? Vâng, 1 triệu đô-la.
Chuyện không dừng lại ở
đó. Do thói quen của nhà thầu, sau hai tháng vào việc, Slyter thông báo với
McDoughnut rằng, do những vấn đề và chi phí bất ngờ, hoá đơn cho công việc xây
dựng tiệm bánh thực tế là 2 triệu đô-la. McDoughnut không hài lòng, nhưng cô
khó có thể ngừng công việc nửa chừng. Vì vậy, cô đến ngân hàng lần nữa, thuyết
phục Greedy cho cô vay thêm một món tiền, và ông đặt thêm khoản nợ 1 triệu
đô-la vào tài khoản của cô. Cô chuyển tiền vào tài khoản của nhà thầu.
Giờ đây Slyter có bao
nhiêu tiền trong tài khoản của mình? Ông có 3 triệu đô-la. Nhưng bao nhiêu tiền
thực sự nằm trong két sắt ngân hàng? Vẫn chỉ là 1 triệu đô-la. Trong thực tế, vẫn
là món tiền 1 triệu đô-la trong ngân hàng từ đầu đến giờ.
Luật ngân hàng Mỹ hiện
hành cho phép nhà băng có thể lặp lại hoạt động này bảy lần. Cuối cùng nhà thầu
có thể sẽ có 10 triệu đô-la trong tài khoản của mình, mặc dù ngân hàng vẫn chỉ
có 1 triệu đô-la trong tài khoản. Các ngân hàng được phép cho vay 10 đô-la cho
mỗi 1 đô-la mà họ thực sự sở hữu, có nghĩa là 90% tất cả số tiền trong các tài
khoản ngân hàng của chúng ta không phải là tiền kim loại và tiền giấy có thể
rút được. Nếu tất cả các chủ tài khoản ngân hàng Barclays đột nhiên đòi rút tiền
của họ, Barclays sẽ sụp đổ ngay lập tức (trừ phi chính phủ can thiệp vào để cứu
nó). Điều này cũng sẽ xảy ra với những ngân hàng như Lloyds, Deutsche Bank,
Citibank, và tất cả những ngân hàng khác trên thế giới.
Nghe có vẻ giống như một
mô hình Ponzi đa cấp khổng lồ? Nhưng nếu đó là một sự lừa đảo, thì toàn bộ nền
kinh tế hiện đại về bản chất cũng là một sự lừa đảo. Thực ra, nó không phải là
một trò lừa gạt, mà đúng hơn là một phần trong khả năng tưởng tượng tuyệt vời của
con người. Những gì cho phép các ngân hàng – và toàn bộ nền kinh tế – có thể tiếp
tục tồn tại và phát triển được, là kỳ vọng của chúng ta vào tương lai. Sự kỳ vọng
này là cơ sở duy nhất cho hầu hết tiền bạc trên thế giới.
Trong ví dụ về tiệm bánh,
sự khác biệt giữa số liệu tài chính của nhà thầu và số tiền thực tế trong ngân
hàng chính là tiệm bánh của McDoughnut. Greedy đã bỏ tiền của ngân hàng vào một
tài sản, tin tưởng rằng một ngày nào đó nó sẽ sinh lợi. Tiệm bánh chưa nướng một
ổ bánh nào, nhưng McDoughnut và Greedy dự đoán một năm sau sẽ bán được hàng
ngàn ổ bánh mì, bánh cuộn, bánh ga-tô, bánh quy mỗi ngày và thu lãi lớn.
McDoughnut khi đó sẽ có thể trả khoản tiền vay của cô cùng với tiền lãi. Nếu tại
thời điểm đó, Slyter quyết định rút khoản tiết kiệm của mình, Greedy sẽ có đủ
tiền mặt để trả. Do đó, toàn bộ nền kinh tế được thiết lập dựa trên sự kỳ vọng
vào một tương lai giả định – sự kỳ vọng của những doanh nhân và ngân hàng vào
tiệm bánh trong các giấc mơ của họ, cùng với sự kỳ vọng của nhà thầu vào khả
năng thanh toán trong tương lai của ngân hàng.
Chúng ta vừa thấy rằng tiền
là một thứ đáng kinh ngạc, vì nó có thể đại diện cho vô vàn những đối tượng
khác biệt và hầu như có thể chuyển đổi qua lại giữa mọi thứ. Tuy nhiên, trước kỷ
nguyên hiện đại, khả năng này bị giới hạn. Trong hầu hết các trường hợp, tiền
chỉ có thể đại diện và chuyển đổi thành những gì thực sự hiện hữu. Điều đó đã
áp đặt một giới hạn khắt khe lên sự tăng trưởng, vì nó đã khiến việc hỗ trợ tài
chính cho hoạt động thương nghiệp trở nên rất khó khăn.
Hãy xem xét tiệm bánh của
chúng ta một lần nữa. Liệu McDoughnut có thể mở tiệm bánh nếu tiền chỉ có thể đại
diện cho những đối tượng hữu hình? Không, hiện tại, cô có rất nhiều ước mơ,
nhưng lại không có những nguồn lực hữu hình. Cách duy nhất để xây tiệm bánh của
cô là tìm một nhà thầu sẵn sàng làm việc hôm nay và sẽ nhận thanh toán tiền
công trong một vài năm nữa, nếu và khi tiệm bánh bắt đầu kiếm ra tiền. Than ôi,
những nhà thầu như vậy thuộc dạng rất hiếm. Vì vậy, doanh nhân của chúng ta đã
bị ràng buộc. Nếu không có tiệm bánh, cô không thể làm bánh. Nếu không có bánh
làm ra, cô không thể kiếm được tiền. Nếu không có tiền, cô không thể thuê nhà
thầu. Nếu không có nhà thầu thì cô không có tiệm bánh.
Loài người bị mắc kẹt
trong tình trạng khó khăn này đã hàng ngàn năm. Kết quả là, các nền kinh tế vẫn
tiếp tục bị đóng băng. Cách thoát khỏi cái bẫy này chỉ được tìm ra trong kỷ
nguyên hiện đại, với sự xuất hiện của một hệ thống mới dựa trên sự kỳ vọng vào
tương lai. Trong đó, con người chấp nhận hình dung ra hàng hoá ảo – vốn không tồn
tại trong hiện tại – với một dạng đặc biệt của tiền mà họ gọi là “tín dụng”.
Tín dụng cho ta khả năng xây dựng hiện tại bằng chi phí của tương lai. Nó được
thiết lập dựa trên giả định rằng những nguồn lực tương lai chắc chắn sẽ dồi dào
hơn những nguồn lực hiện tại. Một loạt các cơ hội mới và tuyệt vời mở ra nếu
chúng ta có thể xây dựng những thứ trong hiện tại bằng thu nhập tương lai.
Nếu tín dụng là một điều
tuyệt vời như vậy, tại sao không ai nghĩ đến nó trước đây? Dĩ nhiên con người
đã nghĩ đến. Những thỏa thuận tín dụng ở dạng này hay dạng khác đã tồn tại
trong mọi nền văn hoá từng biết đến của con người, chí ít là từ thời Sumer cổ đại.
Trong những thời kỳ trước, không phải không có người có ý tưởng hoặc biết cách
dùng nó thế nào. Vấn đề là mọi người hiếm khi muốn tăng lượng vốn tín dụng, vì
họ chẳng mấy tin tương lai sẽ tốt hơn hiện tại. Họ thường tin rằng quá khứ tốt
đẹp hơn so với hiện tại, rằng tương lai sẽ còn tệ hơn, khả quan lắm thì cũng chỉ
bằng hiện tại là cùng. Theo thuật ngữ kinh tế, họ tin rằng tổng lượng của cải
là giới hạn, nếu không muốn nói là suy giảm. Do đó, họ thấy quá liều lĩnh khi
giả định rằng cá nhân họ, hay vương quốc của họ, hay toàn thế giới, sẽ sản xuất
được nhiều của cải hơn trong chục năm nối tiếp sau đó. Kinh doanh giống như một
trò chơi có tổng bằng không. Dĩ nhiên, lợi nhuận của một tiệm bánh đặc biệt nào
đó có thể tăng, nhưng chỉ dựa trên thiệt hại của những tiệm bánh bên cạnh.
Venice có thể phát triển thịnh vượng, nhưng chỉ bằng cách vắt kiệt Genoa. Nhà
vua Anh có thể làm giàu cho bản thân, nhưng chỉ bằng cách cướp bóc của vua nước
Pháp. Bạn có thể cắt chiếc bánh theo nhiều cách khác nhau, nhưng nó không bao
giờ biến thành chiếc bánh lớn hơn.
Điều này giải thích tại
sao nhiều nền văn hoá đã kết luận rằng kiếm nhiều tiền là tội lỗi. Như Jesus đã
nói, “Con lạc đà chui qua lỗ kim còn dễ hơn kẻ giàu đặt chân vào vương quốc của
Chúa” (Matthew 19:24). Nếu chiếc bánh là y nguyên, và tôi có một miếng bánh lớn,
thì tôi hẳn phải lấy phần của một người nào khác. Người giàu đã bị buộc phải ăn
năn sám hối cho hành vi độc ác của họ, bằng cách đem của cải dư thừa đi làm từ
thiện.
Thế lưỡng nan của người
khởi nghiệp
Nếu chiếc bánh toàn cầu
giữ nguyên kích thước thì sẽ không có chỗ cho việc vay tín dụng. Tín dụng là sự
chênh lệch giữa chiếc bánh ngày nay và chiếc bánh ngày mai. Nếu chiếc bánh trước
sau không đổi, tại sao lại phải vay tín dụng? Nó sẽ là một việc liều lĩnh không
chấp nhận được, trừ phi bạn tin rằng người thợ làm bánh hoặc nhà vua hỏi vay tiền
của bạn có thể lấy cắp một lát bánh từ đối thủ cạnh tranh. Vì vậy, thật khó để
có thể vay mượn trong thế giới thời kỳ tiền hiện đại, và khi bạn nhận được một
khoản vay như thế, nó thường là khoản vay nhỏ, ngắn hạn, chịu lãi suất cao. Do
đó, những người khởi nghiệp thấy thật khó để mở những tiệm bánh mới, và các vị
vua vĩ đại muốn xây cung điện hay phát động chiến tranh, không có lựa chọn nào
khác để tăng nguồn tài chính cần thiết ngoài cách tăng các loại thuế.
Vòng tròn ma thuật của nền
kinh tế hiện đại
Việc này vẫn ổn với các vị
vua (miễn là thần dân của họ vẫn dễ bảo như cũ), nhưng với một người hầu gái
làm việc ở phòng rửa bát, đang có một ý tưởng lớn là mở một tiệm bánh mì và muốn
vươn lên trong xã hội, nói chung chỉ có thể mơ đến sự giàu có trong khi cọ rửa
sàn nhà bếp của hoàng gia.
Đây chính là tình huống
đôi bên cùng thua thiệt. Vì nguồn tín dụng bị hạn chế, người dân gặp khó khăn
khi tìm vốn cho hoạt động thương nghiệp mới. Vì có rất ít hoạt động thương nghiệp
mới, kinh tế sẽ không tăng trưởng. Vì kinh tế không tăng trưởng, người ta cho rằng
nó sẽ không bao giờ tăng trưởng, và những người có vốn cũng thận trọng trong việc
cho vay tín dụng. Dự báo về sự đình trệ đã tự ứng nghiệm thành sự thật.
Miếng bánh đang lớn dần
Thế rồi Cách mạng Khoa học
và ý tưởng về sự tiến bộ đã xuất hiện. Ý tưởng về sự tiến bộ được xây dựng dựa
trên quan niệm, nếu chúng ta thừa nhận sự ngu dốt của mình và đầu tư các nguồn
lực vào nghiên cứu, thì mọi thứ sẽ trở nên tốt hơn. Ý tưởng này đã sớm được
chuyển thành những thuật ngữ kinh tế. Bất cứ ai tin tưởng vào sự tiến bộ đều
tin rằng những phát kiến địa lý, phát minh khoa học kĩ thuật và phát triển về mặt
tổ chức có thể làm tăng tổng sản lượng hàng hoá, hoạt động thương mại và sự
giàu có của con người. Những tuyến đường thương mại mới ở Đại Tây Dương có thể
phát triển mạnh mẽ mà không làm hỏng những tuyến đường cũ ở Ấn Độ Dương. Các loại
hàng hoá mới có thể được sản xuất mà không làm giảm sản lượng của các hàng hoá
cũ. Ví dụ, một người có thể mở một tiệm bánh mới chuyên bán bánh sô-cô-la và
bánh sừng bò mà không làm cho những tiệm bánh chuyên bán bánh mì bị phá sản. Mọi
người chỉ đơn giản là phát triển những khẩu vị mới và ăn nhiều hơn. Tôi có thể
giàu có mà không làm bạn nghèo; tôi có thể ăn đến béo phì và không có chuyện bạn
phải chết đói. Toàn bộ chiếc bánh toàn cầu có thể nở ra.
Tóm tắt lịch sử kinh tế
thế giới
Trong hơn 500 năm qua, ý
tưởng về sự tiến bộ đã thuyết phục con người đặt ngày càng nhiều niềm tin vào
tương lai. Sự tin tưởng này đã tạo ra nguồn tín dụng; tín dụng đã mang lại sự
tăng trưởng kinh tế thực sự; và sự tăng trưởng củng cố niềm tin vào tương lai,
mở đường cho càng nhiều lượng tín dụng thêm nữa. Quá trình đó không diễn ra
trong phút chốc – nền kinh tế hoạt động giống một tàu siêu tốc lượn lên lượn xuống
hơn là một quả bóng bay. Nhưng về lâu dài, khi những chỗ gập ghềnh được san phẳng,
chiều hướng tổng thể là cực kỳ rõ nét. Ngày nay, có quá nhiều lượng tín dụng
trên thế giới để chính phủ, các tập đoàn kinh tế và các hộ kinh doanh cá thể có
thể dễ dàng nhận được những khoản vay lớn, dài hạn với lãi suất thấp vượt xa
thu nhập hiện tại.
Niềm tin vào việc chiếc
bánh toàn cầu đang nở ra cuối cùng đã dẫn đến sự thay đổi to lớn. Năm 1776, nhà
kinh tế học người Scotland, Adam Smith đã xuất bản cuốn Của cải của các dân tộc
(The Wealth of Nations), đây có lẽ là bản tuyên ngôn kinh tế học quan trọng nhất
mọi thời đại. Trong chương 8 của tập 1, Smith đã đưa ra lập luận mới lạ sau
đây: khi một chủ đất, một người thợ dệt, hoặc một người thợ đóng giày có được lợi
nhuận nhiều hơn nhu cầu mà anh ta cần để nuôi gia đình, anh ta sẽ dùng phần thặng
dư để thuê thêm người giúp việc làm tăng thêm lợi nhuận của mình. Càng nhiều lợi
nhuận, càng có thể thuê nhiều người giúp việc hơn. Suy ra sự gia tăng lợi nhuận
của những cá nhân khởi nghiệp sẽ là cơ sở cho việc gia tăng sự giàu có và thịnh
vượng của tập thể.
Bạn có thể không coi đây
là một ý tưởng đột phá, vì tất cả chúng ta đang sống trong một thế giới tư bản
đã tiếp nhận lập luận của Smith như một điều hiển nhiên. Chúng ta nghe các biến
thể của chủ đề này trong những tin tức hằng ngày. Tuy nhiên, tuyên bố của Smith
cho rằng ham muốn vị kỷ mạnh mẽ của loài người muốn tăng lợi nhuận cá nhân là
cơ sở cho sự giàu có của tập thể, chính là một trong những ý tưởng đột phá nhất
trong lịch sử loài người – đột phá không chỉ từ viễn kiến kinh tế, mà còn cả từ
viễn kiến đạo đức và chính trị. Thực tế, Smith nói rằng tham lam thì tốt, và bằng
cách trở nên giàu có hơn, tôi đã đem lại lợi ích cho tất cả mọi người, không chỉ
cho riêng bản thân mình. Vị kỷ chính là vị tha.
Smith đã dạy mọi người
suy nghĩ về nền kinh tế như là một “tình huống đôi bên cùng có lợi”, trong đó lợi
nhuận của tôi cũng là lợi nhuận của bạn. Không chỉ mỗi người chúng ta đều có thể
thưởng thức một phần to hơn của chiếc bánh, mà phần bánh tăng thêm của bạn phụ
thuộc vào phần bánh tăng thêm của tôi. Nếu tôi nghèo, bạn cũng sẽ nghèo, vì tôi
không thể mua sản phẩm hoặc dịch vụ của bạn. Nếu tôi giàu, bạn cũng sẽ giàu, vì
bạn có thể bán cho tôi thứ gì đó. Smith phủ nhận mâu thuẫn truyền thống giữa sự
giàu có và đạo đức, và mở ra những cánh cửa thiên đường cho những người giàu
có. Giàu có nghĩa là đạo đức. Trong câu chuyện của Smith, mọi người trở nên
giàu có không phải bằng việc bóc lột những người xung quanh mà bằng cách làm
tăng kích thước của toàn bộ chiếc bánh. Và khi chiếc bánh to lên, mọi người đều
hưởng lợi. Theo như thế, người giàu là những người hữu ích nhất và rộng lượng
nhất trong xã hội, vì họ đã quay các bánh xe tăng trưởng phục vụ lợi ích của mọi
người.
Tuy nhiên, tất cả điều
này còn phụ thuộc vào việc liệu người giàu có sử dụng lợi nhuận của họ để mở
nhà máy mới và thuê nhân công mới hay không, thay vì lãng phí chúng vào những
hoạt động phi sản xuất. Do đó, Smith nhắc đi nhắc lại câu châm ngôn rằng, “Khi
lợi nhuận tăng, người chủ đất hoặc người thợ dệt sẽ thuê thêm người giúp việc”,
chứ không phải là, “Khi lợi nhuận tăng, ông già Keo kiệt sẽ cất tiền trong một
két sắt, và chỉ lấy ra khi cần đếm chúng”. Một phần chủ yếu của kinh tế chủ
nghĩa tư bản hiện đại là sự xuất hiện của một nguyên tắc đạo đức mới, theo đó lợi
nhuận phải được tái đầu tư vào sản xuất. Quá trình này đem lại lợi nhuận mới,
thứ mà một lần nữa lại được tái đầu tư vào sản xuất, mang lại lợi nhuận nhiều
hơn, và cứ thế… đến vô tận. Những khoản đầu tư có thể được biểu hiện bằng nhiều
cách: mở rộng nhà máy, tiến hành nghiên cứu khoa học, phát triển những sản phẩm
mới. Tuy nhiên, tất cả những khoản đầu tư này, theo cách nào đó, phải làm tăng
sản lượng và chuyển thành lợi nhuận lớn hơn. Trong tín ngưỡng tư bản mới, điều
răn thứ nhất và thiêng liêng nhất là: “Lợi nhuận của sản xuất phải được tái đầu
tư vào sự gia tăng sản xuất”.
Điều đó giải thích tại
sao lý thuyết kinh tế về tiền bạc được gọi là “chủ nghĩa tư bản”. Chủ nghĩa tư
bản phân biệt giữa “tư bản” với “của cải” đơn thuần. Tư bản bao gồm tiền bạc,
hàng hoá và những nguồn lực được đầu tư vào sản xuất. Mặt khác, của cải thì được
chôn xuống đất, hoặc bị lãng phí vào những hoạt động phi sản xuất. Một vị
Pharaoh đổ nhiều nguồn lực vào một kim tự tháp phi sản xuất không phải là một
nhà tư bản. Một tên cướp biển đã cướp một hạm đội châu báu của Tây Ban Nha và
chôn một thùng đầy tiền vàng lấp lánh trên bãi biển của hòn đảo Caribe nào đó
không phải là một nhà tư bản. Nhưng một người thợ máy làm việc chăm chỉ, đầu tư
một phần thu nhập của mình vào thị trường chứng khoán, chính là một nhà tư bản.
Quan niệm cho rằng “Lợi
nhuận của sản xuất phải được tái đầu tư vào sự gia tăng sản xuất” nghe có vẻ
bình thường. Tuy nhiên, trong lịch sử nó lại xa lạ với hầu hết mọi người. Trong
thời kỳ tiền hiện đại, ít nhiều người ta đã tin rằng quy mô sản xuất gần như bất
biến. Vì vậy, tại sao phải tái đầu tư lợi nhuận của bạn, nếu quy mô sản xuất sẽ
không tăng lên nhiều, bất kể bạn có làm gì đi nữa? Vì vậy, những quý tộc thời
trung cổ chỉ biết đi theo những quy chuẩn của sự hào phóng và tiêu dùng xa xỉ.
Họ dành lợi tức của mình cho những cuộc cưỡi ngựa đấu thương, yến tiệc, dinh thự
và chiến tranh, vào các tổ chức từ thiện và những nhà thờ đồ sộ. Một số ít đã
thử tái đầu tư lợi tức bằng việc tăng sản lượng nông nghiệp trên đất của họ, trồng
những loại lúa mì tốt hơn, hay tìm kiếm những thị trường mới.
Trong thời kỳ hiện đại,
giới quý tộc đã bị thay thế bởi một tầng lớp ưu tú mới, những thành viên của tầng
lớp này là tín đồ đích thực của tín ngưỡng tư bản. Tầng lớp ưu tú tư bản mới
không bao gồm các công tước và hầu tước, mà gồm những chủ tịch hội đồng quản trị,
chuyên gia chứng khoán và các nhà tư bản công nghiệp. Sự giàu có của những nhà
tài phiệt này vượt xa các quý tộc thời trung cổ, nhưng họ không mấy chú ý đến
chuyện tiêu xài hoang phí, và phần lợi nhuận dành cho những hoạt động phi sản
xuất chiếm tỉ lệ nhỏ hơn nhiều.
Các quý tộc thời trung cổ
đều vận trang phục sặc sỡ bằng vàng hay bằng lụa, và dành nhiều thời gian để
tham dự yến tiệc, lễ hội và những trận cưỡi ngựa đấu thương sôi nổi. Trong khi
đó, các quý ông CEO hiện đại, khoác những bộ đồng phục đơn điệu, gọi là com-lê,
khiến tất cả họ trông như một đàn quạ, và họ có rất ít thời gian cho các lễ hội.
Một nhà tư bản mạo hiểm điển hình sẽ vội vã lao từ cuộc họp kinh doanh này sang
cuộc họp kinh doanh khác, cố gắng tìm ra chỗ để đầu tư vốn của mình, và theo
dõi sự lên xuống của những cổ phiếu và trái phiếu mà ông ta sở hữu. Đúng vậy,
quần áo của ông ta có thể mang nhãn hiệu Versace, và ông ta có thể đi khắp nơi
bằng máy bay riêng, nhưng các chi phí này không đáng là bao so với những gì mà
ông ta đầu tư vào sự tăng trưởng kinh tế của con người.
Không chỉ các doanh nhân
có thế lực, mặc quần áo đắt tiền hiệu Versace, mới là những nhà đầu tư làm tăng
trưởng kinh tế. Người dân bình thường và cơ quan chính phủ cũng có chung suy
nghĩ như vậy. Có bao nhiêu cuộc trò chuyện trong bữa tối ở những khu phố bình
dân không sớm thì muộn cũng bị sa lầy trong sự tranh luận bất tận về chuyện chẳng
biết nên đầu tư tiền tiết kiệm của họ vào thị trường chứng khoán, trái phiếu
hay bất động sản? Các chính phủ cũng cố gắng để đầu tư tiền thuế vào những hoạt
động kinh doanh sản xuất sẽ làm gia tăng lợi nhuận trong tương lai – ví dụ, việc
xây dựng một bến cảng mới có thể giúp xuất khẩu sản phẩm từ các nhà máy dễ dàng
hơn, khiến họ có thể đóng thuế nhiều hơn, vì vậy tiền thu thuế của chính phủ
trong tương lai sẽ tăng lên. Một chính phủ khác có thể thích đầu tư vào giáo dục
hơn, dựa trên nền tảng là những công dân có học thức sẽ tạo cơ sở cho những
ngành công nghiệp mới có kĩ thuật cao và sinh lời lớn, đóng nhiều thuế mà không
cần những hải cảng có cơ sở thiết bị đắt tiền.
Chủ nghĩa tư bản đã bắt đầu
như một lý thuyết về cách vận hành của nền kinh tế. Nó vừa mang tính mô tả vừa
mang tính quy tắc -nó giải thích về cách thức hoạt động của tiền bạc, và đưa ra
ý tưởng rằng sự tái đầu tư lợi nhuận trong sản xuất sẽ dẫn đến sự tăng trưởng
kinh tế nhanh chóng. Nhưng chủ nghĩa tư bản dần trở nên vượt xa hơn một học
thuyết kinh tế rất nhiều. Hiện nay, nó bao gồm một lý thuyết đạo đức – một bộ
những bài giảng về cách mọi người nên ứng xử ra sao, giáo dục con cái của họ và
suy nghĩ như thế nào. Nguyên lý cơ bản của nó cho rằng tảng trưởng kinh tế
chính là ân điển tối cao, hoặc chí ít là đại diện cho ân điển tối cao, vì công
lý, tự do và thậm chí cả hạnh phúc, tất cả đều phụ thuộc vào tăng trưởng kinh tế.
Hãy hỏi một nhà tư bản làm cách nào mang cống lý và tự do chính trị đến một nơi
như Zimbabwe hay Afghanistan, và hẳn bạn sẽ nhận được một bài giảng, rằng sự
sung túc kinh tế và việc tầng lớp trung lưu phát triển mạnh là không thể thiếu
cho những cơ chế dân chủ ổn định như thế nào, và về sự cần thiết của việc khắc
sâu những giá trị của tự do kinh doanh, tiết kiệm, và tự lực vào tâm trí những
người dân bộ lạc ở Afghanistan.
Tín ngưỡng mới này cũng
đã có ảnh hưởng quyết định đến sự phát triển của khoa học hiện đại. Nghiên cứu
khoa học thường được tài trợ bởi chính phủ hoặc doanh nghiệp tư nhân. Khi chính
phủ tư bản và các doanh nghiệp xem xét việc đầu tư vào một dự án khoa học cụ thể,
những câu hỏi đầu tiên thường là, “Dự án này có cho phép chúng ta gia tăng sản
xuất và lợi nhuận hay không? Nó có tạo ra tăng trưởng kinh tế hay không?” Một dự
án mà không thể vượt qua được những chướng ngại này thì có rất ít cơ hội tìm được
nhà tài trợ. Không một tiến trình lịch sử nào của khoa học hiện đại có thể loại
bỏ chủ nghĩa tư bản ra khỏi bức tranh toàn cảnh.
Trái lại, sẽ không thể hiểu
được lịch sử của chủ nghĩa tư bản nếu không đưa khoa học vào. Niềm tin của chủ
nghĩa tư bản vào sự tăng trưởng kinh tế không ngừng đã đi ngược lại với những
gì mà hiện tại chúng ta biết về vũ trụ. Một xã hội của loài sói sẽ vô cùng ngu
xuẩn nếu tin rằng nguồn cung những con cừu sẽ tiếp tục tăng vô hạn. Tuy vậy, nền
kinh tế của con người vẫn thành công trong việc tăng trưởng theo cấp số nhân
trong suốt kỷ nguyên hiện đại, nhờ vào việc cứ mỗi vài năm, các nhà khoa học lại
đưa ra một khám phá hay một cải tiến mới – chẳng hạn như châu Mỹ, động cơ đốt
trong hoặc cừu nhân bản. Các ngân hàng và chính phủ in tiền, nhưng cuối cùng,
chính các nhà khoa học mới là người trả tiền cho những hoá đơn.
Trong những năm vừa qua,
các ngân hàng và chính phủ đã in tiền giấy một cách điên cuồng. Mọi người đều sợ
rằng khủng hoảng kinh tế thời nay có thể gây gián đoạn cho sự tăng trưởng kinh
tế. Vì vậy, họ đã in khống hàng ngàn tỉ đô-la, euro và yên Nhật từ hư không,
bơm vốn tín dụng với lãi suất thấp vào hệ thống, và hy vọng rằng những nhà khoa
học, kĩ thuật viên và kĩ sư sẽ thành công trong việc đưa ra thứ gì đó thực sự
to lớn, trước khi bong bóng nổ tung. Mọi chuyện phụ thuộc vào những người làm
việc trong các phòng thí nghiệm. Những khám phá mới trong các lĩnh vực như công
nghệ sinh học và công nghệ nano có thể tạo ra toàn bộ những ngành công nghệ mới,
mà lợi nhuận của chúng có thể bù đắp cho hàng ngàn tỉ tiền ảo mà ngân hàng và
chính phủ đã tạo ra kể từ năm 2008. Nếu các phòng thí nghiệm không thể biến những
kỳ vọng này thành hiện thực trước khi bong bóng nổ tung, thì chúng ta đang đi đến
những giai đoạn cực kỳ khó khăn.
Columbus tìm kiếm một nhà
đầu tư
Chủ nghĩa tư bản đã đóng
vai trò quyết định không chỉ trong sự phát triển của khoa học hiện đại, mà còn
trong sự xuất hiện của chủ nghĩa đế quốc châu Âu. Và chính chủ nghĩa đế quốc
châu Âu đã tạo ra hệ thống tín dụng của chủ nghĩa tư bản. Dĩ nhiên, vốn tín dụng
không được phát minh ở châu Âu hiện đại. Nó đã tồn tại trong hầu hết những xã hội
nông nghiệp, và vào đầu thời kỷ hiện đại sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản châu
Âu gắn liền với sự phát triển kinh tế ở châu Á. Hãy nhớ rằng, đến cuối thế kỷ
18, châu Á đã là cường quốc kinh tế lớn của thế giới, có nghĩa là người châu Âu
nắm giữ rất ít tư bản trong tay so với những người Trung Hoa, Hồi giáo hay Ấn Độ.
Tuy nhiên, trong các hệ
thống chính trị xã hội của Trung Hoa, Ấn Độ và thế giới Hồi giáo, tín dụng chỉ
đóng một vai trò thứ yếu. Các thương gia và ngân hàng ở những thị trường của
Istanbul, Isfahan, Delhi và Bắc Kinh có thể đã suy nghĩ theo phương thức của chủ
nghĩa tư bản, nhưng các vị vua, tướng lĩnh trong những cung điện và pháo đài có
xu hướng coi thường các thương gia và tư tưởng thương mại. Hầu hết các đế chế
ngoài châu Âu ở đầu kỷ nguyên hiện đại đều được thiết lập bởi những nhà chinh
phục vĩ đại như Nurhaci và Nader Shah, hoặc bởi tầng lớp quan lại và quân sự ưu
tú như nhà Thanh và Đế chế Ottoman. Những cuộc chiến được tài trợ bằng tiền thuế
và sự cướp bóc (mà không có sự phân định rạch ròi với nhau), chúng phụ thuộc rất
ít vào hệ thống tín dụng, và họ còn ít quan tâm hơn nữa đến lợi nhuận của các
ngân hàng và nhà đầu tư.
Mặt khác, ở châu Âu, các
vua chúa và tướng lĩnh dần tiếp nhận lối suy nghĩ của thương nhân, cho đến khi
các thương gia và ngân hàng trở thành thiểu số ưu tú thống trị. Công cuộc chinh
phục thế giới của châu Âu ngày càng được tài trợ bằng vốn tín dụng hơn là tiền
thuế, và ngày càng được dẫn dắt bởi nhiều nhà tư bản mà tham vọng chính là tối
đa hoá lợi nhuận trên khoản đầu tư của họ. Những đế chế được xây dựng bởi các
ngân hàng và thương gia mặc áo choàng đội mũ có chóp cao, đã đánh bại những đế
chế được xây dựng bởi vua chúa và quý tộc trong y phục vàng lấp lánh và áo giáp
sáng loáng. Những đế chế thương mại chỉ đơn giản là khôn ngoan hơn nhiều trong
việc tài trợ cho những cuộc chinh phục của họ. Không ai muốn phải nộp thuế,
nhưng tất cả mọi người đều vui vẻ đầu tư.
Năm 1484, Christopher
Columbus đã đến gặp Vua Bồ Đào Nha để đề nghị vị vua này tài trợ một đội tàu sẽ
đi về hướng tây nhằm tìm kiếm một tuyến đường thương mại mới đến Đông Á. Những
cuộc thám hiểm như vậy rất liều lĩnh và tốn kém. Cần rất nhiều tiền để đóng tàu
đi biển, mua nhu yếu phẩm, trả lương cho thủy thủ và quân đội -không có gì bảo
đảm rằng việc đầu tư sẽ mang lại kết quả. Vua Bồ Đào Nha đã từ chối.
Giống như một doanh nhân
bắt đầu khởi nghiệp ngày nay, Columbus đã không bỏ cuộc. Ông trình bày ý tưởng
của mình với những nhà đầu tư có tiềm năng khác ở Ý, Pháp, Anh, và thêm một lần
nữa ở Bồ Đào Nha. Lần nào ông cũng bị từ chối. Sau đó, ông đã thử vận may của
mình với Ferdinand và Isabella, những người đang cai trị vương quốc Tây Ban Nha
vừa thống nhất. Ông bắt đầu với một số nhà vận động hành lang đầy kinh nghiệm,
và với sự giúp đỡ của họ, ông đã thuyết phục thành công Nữ hoàng Isabella đầu
tư vào chuyến thám hiểm. Như ai cũng biết, Isabella đã trúng số độc đắc. Những
khám phá của Columbus đã cho phép người Tây Ban Nha có thể chinh phục châu Mỹ,
nơi họ thiết lập những mỏ khai thác vàng bạc, cũng như những đồn điền trồng mía
và thuốc lá, từ đó giúp làm giàu cho các vị vua Tây Ban Nha, ngân hàng và
thương gia, vượt xa giấc mơ điên rồ nhất của họ.
100 năm sau, các vua chúa
và ngân hàng đã sẵn sàng nới thật rộng hạn mức vay tín dụng cho những người nối
nghiệp Columbus, và họ đã có thêm nhiều vốn đầu tư trong tay, nhờ vào các kho
vàng bạc đoạt được từ châu Mỹ. Quan trọng không kém, các vua chúa và ngân hàng
đã tin tưởng nhiều hơn vào tiềm năng của việc thám hiểm, sẵn sàng đầu tư thêm
tiền của họ. Đây là vòng tròn ma thuật của chủ nghĩa tư bản đế quốc: tín dụng
tài trợ cho những chuyến thám hiểm mới; những chuyến thám hiểm tìm ra các thuộc
địa mới; thuộc địa cung cấp lợi tức; lợi tức xây dựng niềm tin; và niềm tin lại
biến thành nhiều tín dụng hơn. Nurhaci và Nader Shah đã cạn nguồn lực sau một
vài nghìn cây số. Những nhà tư bản chỉ cần tăng thêm đòn bẩy tài chính của họ từ
cuộc chinh phục này sang cuộc chinh phục khác.
Nhưng những cuộc thám hiểm
này vẫn là các chuyện đầy may rủi, vì vậy thị trường tín dụng vẫn còn khá thận
trọng. Nhiều đoàn thám hiểm đã quay về châu Âu với hai bàn tay trắng, sau khi
không tìm được thứ gì có giá trị. Ví dụ, người Anh đã tốn rất nhiều tiền đầu tư
trong nỗ lực vô vọng nhằm khám phá ra một tuyến đường phía tây bắc nối liền với
châu Á ngang qua vùng biển Bắc cực. Nhiều đoàn thám hiểm khác đã không trở về.
Những con tàu đâm vào băng, hay chìm trong bão nhiệt đới, hoặc trở thành nạn
nhân của cướp biển. Để tăng số lượng nhà đầu tư tiềm năng và giảm thiểu rủi ro
họ phải gánh, người châu Âu đã chuyển sang những công ty cổ phần trách nhiệm hữu
hạn. Thay vì một nhà đầu tư đơn lẻ đặt cược tất cả tiền bạc của mình vào một
con tàu ọp ẹp đơn độc, công ty cổ phần thu tiền từ một nhóm nhiều nhà đầu tư, mỗi
người chỉ mạo hiểm đầu tư một phần nhỏ số vốn của mình. Do đó, rủi ro đã được
giảm thiểu, nhưng không làm hạn chế lợi nhuận. Chỉ cần một khoản đầu tư nhỏ
nhưng đặt đúng con tàu đã có thể biến bạn thành một triệu phú.
Sau nhiều thập kỷ, Tây Âu
đã chứng kiến sự phát triển của một hệ thống tài chính phức tạp có thể nhanh
chóng gây dựng được những quỹ tín dụng rất lớn để cho các thương gia tư nhân và
chính phủ tùy nghi sử dụng. Hệ thống này có thể tài trợ cho những cuộc thám hiểm
và chinh phục hiệu quả hơn nhiều so với bất kỳ vương quốc hay đế chế nào. Sức mạnh
mới phát lộ của vốn tín dụng có thể được thấy trong cuộc tranh chấp gay gắt giữa
Tây Ban Nha và Hà Lan. Thế kỷ 16, Tây Ban Nha là quốc gia hùng mạnh nhất châu
Âu, họ thống trị một đế chế toàn cầu rộng lớn. Họ cai trị phần lớn châu Âu, một
phần rất lớn của Bắc và Nam Mỹ, quần đảo Philippines, và một chuỗi những căn cứ
dọc theo các bờ biển châu Phi và châu Á. Mỗi năm, những hạm đội châu báu của
châu Mỹ và châu Á trở về cảng Seville và Cadiz. Trong khi đó, Hà Lan là một
vùng đầm lầy nhỏ và nhiều gió, chẳng có tài nguyên thiên nhiên, chỉ bằng một
góc nhỏ lãnh địa của Vua Tây Ban Nha.
Năm 1368, người Hà Lan,
chủ yếu theo đạo Tin Lành, đã nổi dậy chống lại những lãnh chúa người Tây Ban
Nha theo Công giáo. Lúc đầu, quân nổi dậy dường như đóng vai Don Quixote, can đảm
đánh nhau với những chiếc cối xay gió bất khả chiến bại. Tuy nhiên, trong vòng
80 năm, người Hà Lan không chỉ giành lại độc lập từ tay người Tây Ban Nha, mà
còn thành công trong việc thay thế người Tây Ban Nha và đồng minh Bồ Đào Nha của
họ để trở thành chủ nhân của những tuyến vận tải đường biển, dựng lên một đế chế
Hà Lan toàn cầu, và trở thành quốc gia giàu nhất châu Âu.
Bí quyết thành công của
Hà Lan là vốn tín dụng. Những thị dân Hà Lan, những người không thích việc nếm
mùi chiến đấu trên bộ, đã thuê những đạo quân tay sai để thay mình chiến đấu chống
lại người Tây Ban Nha. Trong khi đó, người Hà Lan đã ra biển với những đội tàu
ngày càng lớn hơn. Những đạo quân đánh thuê và hạm đội gắn đại bác tiêu tốn cả
một gia sản kếch xù, nhưng người Hà Lan có thể tài trợ cho các chuyến viễn
chinh quân sự của họ dễ dàng hơn là Đế quốc Tây Ban Nha khổng lồ, bởi họ tạo được
sự tin tưởng nơi hệ thống tài chính châu Âu mới phát triển, trong khi đó, Vua
Tây Ban Nha vì bất cần đã làm xói mòn niềm tin của hệ thống này dành cho ông
ta. Những nhà tài phiệt nới rộng vốn tín dụng đủ cho người Hà Lan xây dựng quân
đội và hạm đội, chúng đã giúp Hà Lan kiểm soát những tuyến đường thương mại
trên thế giới, từ đó mang lại lợi nhuận hậu hĩnh. Lợi nhuận cho phép người Hà
Lan trả nợ các khoản vay, từ đó tăng cường sự tin tưởng của những nhà tài phiệt.
Không chỉ nhanh chóng trở thành một trong những hải cảng quan trọng nhất châu
Âu, Amsterdam còn là thánh địa tài chính của châu lục này.
Chính xác thì người Hà
Lan đã gây dựng được sự tin tưởng của hệ thống tài chính bằng cách nào? Thứ nhất,
họ tuân thủ triệt để việc trả nợ đúng hạn và đầy đủ, làm cho việc tăng vốn tín
dụng ít gây rủi ro cho người cho vay. Thứ hai, hệ thống tư pháp của đất nước họ
có được sự độc lập và bảo vệ những quyền cá nhân – đặc biệt là quyền tư hữu.
Nguồn tư bản đã rò rỉ khỏi các quốc gia độc tài vì không bảo vệ được những cá
nhân và tài sản của họ. Thay vào đó, nó chảy vào những quốc gia duy trì được
nguyên tắc của luật pháp và quyền tư hữu.
Hãy tưởng tượng rằng bạn
là con trai của một gia đình có quyền thế thuộc giới tài chính Đức. Cha bạn thấy
một cơ hội mở rộng kinh doanh bằng cách mở các chi nhánh tại những thành phố lớn
ở châu Âu. Ông gửi bạn đến Amsterdam, và em trai bạn đến Madrid, cho mỗi người
10.000 đồng tiền vàng để đầu tư. Em trai bạn đem vốn khởi nghiệp của mình cho
Vua Tây Ban Nha vay lấy lãi, vị vua này cần nó để xây dựng một đạo quân chiến đấu
chống lại Vua Pháp. Còn bạn quyết định cho một thương gia Hà Lan vay tiền, người
này muốn đầu tư vào miếng đất đầy bụi cây ở cực nam một hòn đảo trơ trọi gọi là
Manhattan, chắc chắn rằng giá trị địa ốc ở đó sẽ tăng vọt khi sông Hudson trở
thành tuyến đường thương mại huyết mạch. Cả hai khoản vay sẽ được hoàn trả
trong vòng một năm.
Một năm qua đi. Thương
gia Hà Lan bán mảnh đất ông ta đã mua với một món lợi nhuận hậu hĩnh, và trả lại
khoản tiền đã vay của bạn với lãi suất như đã hứa. Cha của bạn rất hài lòng.
Nhưng em trai bạn ở Madrid bắt đầu lo lắng. Cuộc chiến với Pháp đã kết thúc tốt
đẹp với Vua Tây Ban Nha, nhưng bây giờ ông ta lại đang bị lôi kéo vào một cuộc
xung đột với người Thổ Nhĩ Kỳ. Ông ta cấn từng xu để tài trợ cho cuộc chiến mới,
và cho rằng việc này quan trọng hơn nhiều so với chuyện trả những món nợ cũ. Em
trai bạn gửi thư đến cung điện và hỏi bạn bè có quen biết với triều đình để nhờ
can thiệp, nhưng không có kết quả. Em bạn không những chẳng nhận được đồng lãi
nào như đã hứa – cậu ta còn bị mất cả vốn. Cha bạn không hài lòng.
Bây giờ, để làm cho vấn đề
tệ hơn, nhà vua phái một viên chức kho bạc đến gặp em trai bạn, bảo cậu ta, bằng
những lời lẽ không chắc chắn, rằng nhà vua mong nhận được một khoản vay tương
đương khác ngay lập tức. Em trai bạn không có tiền cho vay. Cậu ta viết thư về
nhà cho cha, cố gắng thuyết phục cha mình rằng lần này nhà vua sẽ thành công.
Người cha có tình yêu đặc biệt với đứa con út của mình đã đồng ý với một trái
tim nặng trĩu lo buồn. Thêm 10.000 đồng tiền vàng biến mất vào kho bạc Tây Ban
Nha và không bao giờ được thấy chúng trở lại. Trong khi đó tại Amsterdam, mọi
việc trở nên xán lạn. Bạn cho những thương gia ở Hà Lan, vốn trả nợ đúng hạn và
đầy đủ, vay nhiều hơn. Nhưng may mắn của bạn không giữ được vĩnh viễn. Một
trong những khách hàng thường xuyên của bạn linh cảm rằng đôi guốc mộc sắp trở
thành cơn sốt thời trang tiếp theo ở Paris, nên hỏi vay bạn một khoản tiền để
xây dựng một trung tâm thương mại giày dép tại thủ đô Pháp. Bạn cho ông ta mượn
tiền, nhưng tiếc là phụ nữ Pháp không thích mốt guốc mộc, và thương gia bất mãn
này từ chối trả nợ.
Cha bạn rất giận dữ, và
nói với cả hai đứa con, đây là lúc cần đến các luật sư. Em trai bạn đệ đơn kiện
Vua Tây Ban Nha ở Madrid, trong khi bạn nộp đơn kiện tại Amsterdam để chống lại
cựu thiên tài bán guốc mộc. Tại Tây Ban Nha, tòa án phục tùng nhà vua – những
thẩm phán phục vụ nhà vua, và sợ bị trừng phạt nếu không làm theo ý muốn của
ông ta. Tại Hà Lan, tòa án là một nhánh riêng biệt của chính phủ, không phụ thuộc
vào những thị dân và vương hầu của đất nước. Tòa án ở Madrid đã bác bỏ đơn kiện
của em trai bạn, trong khi tòa án ở Amsterdam ủng hộ bạn, và cho phép bạn quyền
nắm giữ tài sản của thương gia guốc mộc cho đến khi ông ta thanh toán hết nợ.
Cha của bạn đã học được bài học của mình. Tốt nhất là kinh doanh với thương gia
hơn là với nhà vua, và tốt nhất là làm việc đó ở Hà Lan hơn là ở Madrid.
Nhưng công việc nhọc nhằn
của em bạn vẫn chưa xong. Vua Tây Ban Nha cần thêm rất nhiều tiền để trả cho
quân đội. Ông ta chắc rằng cha bạn vẫn còn tiền dự trữ. Vì vậy, ông ta kiếm cớ
vu cho em trai bạn tội phản quốc. Nếu em bạn không nộp đủ 20.000 đồng tiền vàng
ngay lập tức, thì sẽ bị tống vào ngục tối và mục rữa ở đó đến chết.
Cha bạn có đủ tiền. Ông
trả tiền chuộc cho đứa con yêu của mình, nhưng thể sẽ không bao giờ kinh doanh ở
Tây Ban Nha nữa. Ông đóng cửa chi nhánh ở Madrid và quyết định chuyển em bạn đến
Rotterdam. Hai chi nhánh cùng ở Hà Lan bây giờ được xem như một ý tưởng thực sự
hay ho. Ông nghe tin ngay cả những nhà tư bản Tây Ban Nha cũng đang lén chuyển
tài sản của họ ra nước ngoài. Những người này cũng nhận ra nếu họ muốn giữ tiền
của mình và sử dụng chúng để được giàu có hơn, tốt hơn là nên đem tiền đó đi đầu
tư ở nơi có tinh thần thượng tôn pháp luật, nơi mà quyền tư hữu được tôn trọng
– chẳng hạn như ở Hà Lan.
Bằng cách như vậy, Vua
Tây Ban Nha đã phung phí niềm tin của nhà đầu tư, đồng thời thương gia Hà Lan
đã chiếm được sự tin cậy của họ. Và chính thương gia Hà Lan – chứ không phải
nhà nước Hà Lan – đã xây dựng nên Đế chế Hà Lan. Vua Tây Ban Nha tiếp tục cố
chu cấp và duy trì những chuyến viễn chinh bằng cách tăng những thứ thuế không
được tán đồng và gây bất mãn cho dân chúng. Thương gia Hà Lan tài trợ cho các
chuyến viễn chinh bằng nhiều khoản vay, và cũng tìm cách tăng chúng lên bằng
cách rao bán cổ phần để những người sở hữu chúng nhận được một phần lợi nhuận của
công ty. Những nhà đầu tư thận trọng, vốn sẽ không bao giờ đưa tiền của mình
cho Vua Tây Ban Nha và sẽ cân nhắc kĩ trước khi tăng vốn tín dụng cho chính phủ
Hà Lan, đã sung sướng đầu tư tài sản vào các công ty cổ phần Hà Lan, trụ cột của
đế quốc mới.
Nếu bạn nghĩ rằng một
công ty sắp tạo được lợi nhuận lớn, nhưng toàn bộ cổ phần của nó đã được bán hết,
bạn có thể mua số cổ phần này từ những người đang sở hữu chúng, có lẽ với một
giá cao hơn so với giá gốc. Nếu bạn mua cổ phần và sau đó phát hiện ra công ty
này đang lâm vào hoàn cảnh chật vật, bạn có thể cố bán những cổ phần này với một
giá thấp hơn. Kết quả của việc buôn bán cổ phần công ty đã dẫn đến sự thành lập
thị trường chứng khoán, nơi mua bán cổ phần công ty ở hầu hết các thành phố lớn
của châu Âu.
Công ty cổ phần nổi tiếng
nhất Hà Lan, công ty Đông Ấn Hà Lan (Vereenigde Oostindische Compagnie), hoặc gọi
tắt là VOC, được thành lập và giao đặc quyền vào năm 1602, đúng lúc Hà Lan đã
xóa bỏ được ách thống trị của Tây Ban Nha, và tiếng đại bác Tây Ban Nha vẫn có
thể nghe thấy cách không xa thành lũy Amsterdam. VOC đã dùng tiền thu được từ
việc bán cổ phần để đóng tàu, gửi chúng đến châu Á, và mang về hàng hoá Trung
Hoa, Ấn Độ, Indonesia. Họ cũng đầu tư cho các hoạt động quân sự, sử dụng những
con tàu của công ty để chống lại đối thủ cạnh tranh và cướp biển. Cuối cùng,
VOC đã đầu tư cho công cuộc chinh phục Indonesia.
Indonesia là quần đảo lớn
nhất thế giới. Hàng ngàn hòn đảo ở đó đã bị cai trị trong những năm đầu thế kỷ
17 bởi hàng trăm vương quốc, tiểu vương quốc, các vương quốc Hồi giáo và những
bộ tộc. Khi các thương gia VOC lần đầu đặt chân đến Indonesia vào năm 1603, mục
tiêu của họ tuyệt đối chỉ là thương mại. Tuy nhiên, để bảo đảm lợi ích thương mại
của họ và tối đa hoá lợi nhuận của cổ đông, các thương gia VOC bắt đầu đấu
tranh chống lại nhà cầm quyền địa phương đã làm thuế quan tăng vọt, cũng như chống
lại những đối thủ cạnh tranh từ châu Âu. VOC trang bị cho đội tàu buôn những khẩu
đại bác; họ tuyển mộ lính đánh thuê từ châu Âu, Nhật Bản, Ấn Độ và Indonesia;
và họ đã xây pháo đài, tiến hành chiến tranh tổng thể và công thành. Hoạt động
kinh doanh này nghe có vẻ hơi lạ với chúng ta, nhưng vào đầu thời kỳ hiện đại,
việc các công ty tư nhân thuê không chỉ lính tráng, mà cả tướng lĩnh và đố đốc,
đại bác và tàu chiến, thậm chí nguyên một đạo quân là rất phổ biến. Cộng đồng
quốc tế đón nhận điều này như một điều hiển nhiên, và chẳng ai nhíu mày khi một
công ty tư nhân thành lập nên một đế chế.
Hết đảo này đến đảo khác
lần lượt rơi vào tay lính đánh thuê của VOC, và phần lớn Indonesia đã trở thành
thuộc địa của họ. VOC đã cai trị Indonesia trong gần 200 năm. Cho đến năm 1800,
nhà nước Hà Lan đã nhận lấy quyền kiểm soát Indonesia, biến nó trở thành thuộc
địa của Đế chế Hà Lan trong 150 năm tiếp sau. Ngày nay, một số người cảnh báo rằng
những công ty của thế kỷ 21 đang tích lũy quá nhiều quyền lực. Lịch sử cận đại
cho thấy đúng là nếu những doanh nghiệp được phép theo đuổi lợi nhuận mà không
bị kiểm soát, họ có thể tiến rất xa.
Trong khi VOC hoạt động ở
vùng biển Ấn Độ Dương, thì công ty Tây Ấn Hà Lan (Netherland West Indies), gọi
tắt là WIC, lại miệt mài qua lại Đại Tây Dương. Để kiểm soát việc buôn bán trên
con sông Hudson huyết mạch, WIC xây dựng một khu định cư, gọi là New Amsterdam
trên một hòn đảo ở cửa sông. Thuộc địa này bị thổ dân da đỏ đe dọa, và liên tục
bị người Anh tấn công, cuối cùng họ đã chiếm được nó vào năm 1664. Người Anh đã
đổi tên vùng đất này thành New York. Những phần còn lại của bức tường thành đã
được WIC xây dựng để bảo vệ thuộc địa của nó chống lại thổ dân da đỏ và người
Anh, ngày nay được xây trùm lên và trở thành con phố nổi tiếng nhất thế giới
-Wall Street.
Vào cuối thế kỷ 17, các
cuộc chiến tranh thuộc địa liên miên tốn kém đã khiến người Hà Lan không chỉ
đánh mất New York, mà còn cả vị trí đầu tàu tài chính và đế quốc dẫn đầu châu
Âu. Vị trí bỏ trống đó được Pháp và Anh tranh giành nhiệt tình. Ban đầu dường
như Pháp được xem là có vị thế vững chắc hơn rất nhiều. Pháp lớn hơn Anh, giàu
hơn, đông dân hơn, và có quân đội đông hơn và nhiều kinh nghiệm hơn. Tuy nhiên,
Anh đã chiến thắng trong việc giành được sự tin tưởng của những hệ thống tài
chính, trong khi Pháp đã chứng tỏ họ không đáng tin cậy. Cách ứng xử của người
mang vương miện nước Pháp đặc biệt rất tệ hại trong sự kiện được gọi là Bong
bóng Mississippi, cuộc khủng hoảng tài chính lớn nhất châu Âu thế kỷ 18. Câu
chuyện cũng bắt đầu với một còng ty cổ phần chuyên xây dựng đế chế.
Năm 1717, công ty
Mississippi, được thành lập tại Pháp, đã xây dựng một thuộc địa ở vùng thung
lũng hạ lưu sông Mississippi, và trong quá trình đó đã thành lập thành phố New
Orleans. Để đầu tư cho những kế hoạch đẩy tham vọng của công ty, nhờ có những mối
liên hệ tốt với triều đình của Louis XV, họ đã bán cổ phần trên thị trường chứng
khoán Paris. John Law, Giám đốc công ty, cũng là Thống đốc Ngân hàng trung ương
Pháp. Thêm nữa, nhà vua đã bổ nhiệm ông ta làm Trưởng ban Quản lý tài chính
trung ương, một chức vụ gần như tương đương với Bộ trưởng Tài chính ngày nay.
Năm 1717, vùng thung lũng hạ lưu sông Mississippi chỉ có rất ít cơ hội làm ăn hấp
dẫn bên cạnh đầm lầy và cá sấu, nhưng công ty Mississippi đã cho lan truyền các
câu chuyện bịa đặt về sự giàu có và những cơ hội vô biên. Giới quý tộc Pháp, những
doanh nhân và thành viên mà khuôn mặt lúc nào cũng nghiêm trang lạnh lùng của
giai cấp tư sản thành thị đều rơi vào cái bẫy ảo tưởng này, khiến giá cổ phiếu
của công ty Mississippi tăng vọt. Ban đầu, cổ phiếu được chào bán với giá 500
livre một cổ phiếu. Ngày 1 tháng Tám năm 1719, cổ phiếu được mua bán ở mức
2.750 livre. Ngày 30 tháng Tám, giá cổ phiếu là 4.100 livre, và ngày 4 tháng
Chín, chúng đã đạt ngưỡng 5.000 livre. Ngày 2 tháng Mười hai, giá cổ phiếu của
Mississippi vượt ngưỡng 10.000 livre. Sự phấn chấn quét qua những đường phố
Paris. Người ta bán tất cả tài sản của mình, và vay những khoản nợ khổng lồ để
mua cổ phiếu Mississippi. Mọi người đều tin rằng họ đã tìm ra con đường dễ dàng
để trở nên giàu có.
Hình 38. New Amsterdam
vào năm 1660, ở mũi bán đảo Manhattan. Bức tường bảo vệ khu định cư, ngày nay
đã được xây trùm lên thành Wall Street.
Ít ngày sau đó, cơn hoảng
loạn bắt đầu. Một số nhà đầu cơ nhận ra giá cổ phiếu hoàn toàn phi thực tế và
không bền vững. Họ tính toán rằng tốt hơn nên bán khi giá cổ phiếu đã ở đỉnh.
Khi nguồn cung cổ phiếu tăng, giá bán chúng sẽ giảm đi. Khi những nhà đầu tư
khác thấy giá đi xuống, họ cũng muốn thoát ra thật nhanh. Giá cổ phiếu càng tụt
nhanh hơn, bắt đầu lao dốc. Để bình ổn giá, Ngân hàng trung ương Pháp – theo chỉ
đạo của Thống đốc Ngân hàng là John Law – đã mua vào cổ phiếu Mississippi,
nhưng Ngân hàng không thể làm như vậy mãi được. Cuối cùng họ cũng hết tiền. Khi
điều này xảy ra, Trưởng ban Quản lý tài chính trung ương, vẫn là John Law, ủy
quyền in thêm tiền để mua thêm cổ phiếu. Điều này đặt toàn bộ hệ thống tài
chính Pháp vào trong một quả bong bóng. Và ngay cả thiên tài trong lĩnh vực tài
chính này cũng không thể cứu vãn được thảm họa. Giá cổ phiếu của công ty
Mississippi đã giảm từ 10.000 livre xuống 1.000 livre, sau đó sụp đổ hoàn toàn,
và những cổ phiếu đó cũng mất nốt giá trị đến đồng xu cuối cùng. Đến khi đó,
Ngân hàng trung ương và Kho bạc hoàng gia sở hữu một lượng lớn cổ phiếu vô giá
trị, và không có tiền. Phần lớn các nhà đầu tư lớn thì bình an vô sự – họ đã
bán tháo kịp thời. Những nhà đầu tư nhỏ mất sạch, và nhiều người đã tự tử.
Bong bóng Mississippi là
một trong những sự kiện sụp đổ tài chính khủng khiếp nhất lịch sử. Hệ thống tài
chính hoàng gia Pháp không bao giờ hồi phục hoàn toàn sau sự sụp đổ này. Cách
thức mà công ty Mississippi dùng ảnh hưởng chính trị của họ để thao túng giá cổ
phiếu, và đổ thêm dầu vào lửa gây nên tình trạng điên cuồng mua cổ phiếu, khiến
công chúng mất niềm tin vào hệ thống ngân hàng Pháp và sự hiểu biết về tài
chính của Vua Pháp. Louis XV thấy rằng ngày càng khó để vay vốn tín dụng. Điều
này đã trở thành một trong những lý do chính khiến thuộc địa Pháp ở nước ngoài
rơi vào tay người Anh. Trong khi người Anh có thể vay tiền dễ dàng với lãi suất
thấp, thì Pháp gặp nhiều khó khăn khi bảo đảm vay nợ, và phải trả lãi suất cao.
Để trả cho những khoản nợ ngày càng tăng của mình, Vua Pháp tiếp tục vay thêm
tiền với lãi suất cao hơn và cao hơn nữa. Cuối cùng, năm 1780, Louis XVI, người
đã lên ngôi khi ông nội mình qua đời, nhận ra một nửa ngân sách hằng năm của
ông ta đã bị giữ lại để dành cho việc trả nợ lãi vay của ông nội mình, và rằng
ông ta sắp bị phá sản. Bất đắc dĩ, trong năm 1789, Louis XVI triệu tập Nghị viện
(Estates General), vốn không họp suốt một thế kỷ rưỡi nay, để tìm giải pháp cho
cuộc khủng hoảng. Thế là Cách mạng Pháp bắt đầu.
Trong khi hệ thống thuộc
địa Pháp đổ vỡ, Đế quốc Anh lại đang mở rộng nhanh chóng. Giống như Đế chế Hà
Lan trước đó, Đế quốc Anh đã được thiết lập và điều hành chủ yếu bởi các công
ty cổ phần tư nhân có mặt trên thị trường chứng khoán London. Những khu định cư
của người Anh đầu tiên ở Bắc Mỹ đã được thiết lập vào đầu thế kỷ 17 bởi các
công ty cổ phần như London, Plymouth, Dorchester và Massachusetts.
Tiểu lục địa Ấn Độ cũng
không phải do chính quyền Anh đô hộ, mà do quân đội đánh thuê của công ty Đông Ấn
Anh (British East India Company). Công ty này còn thành công hơn cả công ty
VOC. Từ trụ sở chính ở phố Leadenhall, London, họ đã cai trị Đế chế Ấn Độ hùng
mạnh trong khoảng một thế kỷ, duy trì một lực lượng quân sự khổng lồ lên đến
350.000 binh lính, đông hơn nhiều quân đội hoàng gia Anh. Chỉ đến năm 1858,
hoàng gia Anh mới quốc hữu hoá Ấn Độ cùng với quân đội riêng của công ty Đông Ấn.
Napoleon đã chế giễu dân Anh, gọi họ là quốc gia của những chủ hiệu buôn. Thế
nhưng, những chủ hiệu buôn đã đánh bại chính Napoleon, và đế chế của họ đã trở
thành đế chế lớn nhất trên thế giới từ trước đến nay.
Nhân danh tư bản
Sự quốc hữu hoá Indonesia
của hoàng gia Hà Lan (1800), và Ấn Độ của hoàng gia Anh (1858) hầu như không chấm
dứt mối tương giao giữa chủ nghĩa tư bản với đế quốc. Ngược lại, mối liên hệ
này còn mật thiết hơn trong thế kỷ 19. Các công ty cổ phần không cần phải thiết
lập và cai trị những thuộc địa riêng nữa – người quản lý của chúng và những chủ
cổ phần bây giờ đang giật những sợi dây quyền lực ở London, Amsterdam, Paris, họ
có thể tin cậy vào nhà nước để chăm sóc cho những lợi ích của họ. Như Marx và
các nhà phê bình xã hội khác đã châm biếm, những chính phủ phương Tây đang trở
thành công đoàn của chủ nghĩa tư bản.
Ví dụ tai tiếng nhất về
việc các chính phủ đã đòi hỏi những món tiền lớn như thế nào là Chiến tranh Nha
phiến lần thứ nhất, nổ ra giữa Anh và Trung Hoa (1840-1842). Trong nửa đầu thế
kỷ 19, công ty Đông Ấn Anh và nhiều doanh nhân Anh đã trở nên giàu có bằng việc
xuất khẩu các loại thuốc, đặc biệt là thuốc phiện, sang Trung Hoa. Hàng triệu
người Trung Hoa đã trở nên nghiện ngập, làm suy nhược nền kinh tế và xã hội của
đất nước. Vào cuối những năm 1830, chính quyền Trung Hoa đã ban hành một lệnh cấm
buôn bán bất hợp pháp thuốc phiện, nhưng các thương gia thuốc phiện người Anh
đơn giản là làm ngơ luật này. Giới chức Trung Hoa bắt đầu tịch thu và tiêu hủy
các chuyến hàng chở thuốc phiện. Những tổ chức kinh doanh thuốc phiện có sự
liên hệ mật thiết với chính quyền Anh – nhiều nghị sĩ và bộ trưởng nội các
trong thực tế đang nắm cổ phần ở những công ty thuốc phiện – vì vậy họ đã gây
áp lực buộc chính phủ phải hành động.
Năm 1840, Anh đã tuyên
chiến với Trung Hoa nhân danh “tự do thương mại”. Đây là một chiến thắng dễ
dàng. Người Trung Quốc đầy tự tin đã không đọ sức nổi với những vũ khí kỳ diệu
tân tiến của Anh -tàu hơi nước, đại bác hạng nặng, hỏa tiễn và súng liên thanh.
Theo hiệp ước hòa bình sau đó, Trung Hoa đã đồng ý không giới hạn hoạt động
buôn bán thuốc phiện của thương gia Anh, và đền bù cho những thiệt hại mà tuần
cảnh Trung Hoa gây cho họ. Thêm nữa, người Anh đã yêu cầu và nhận được quyền kiểm
soát Hồng Kông, nơi đã trở thành căn cứ an toàn cho các chuyến hàng vận chuyển
buôn bán thuốc phiện (người Anh nắm giữ Hồng Kông đến tận năm 1997). Trong những
năm cuối thế kỷ 19, khoảng 40 triệu người Trung Hoa, một phần mười dân số của đất
nước, là những con nghiện thuốc phiện.
Ai Cập cũng vậy, đã phải
học cách tôn trọng cánh tay vươn dài của chủ nghĩa tư bản Anh. Trong suốt thế kỷ
19, các nhà đầu tư Pháp và Anh đã cho giới cầm quyền Ai Cập vay những khoản tiền
rất lớn, trước tiên để đầu tư cho dự án xây dựng kênh đào Suez, và sau đó để đầu
tư cho những công trình ít thành công hơn nhiều. Khối nợ của Ai Cập tăng lên,
và các chủ nợ châu Âu ngày càng can thiệp nhiều hơn vào những vấn đề chính trị
của Ai Cập. Năm 1881, những người theo chủ nghĩa dân tộc Ai Cập thấy đã quá đủ
và tiến hành nổi dậy. Họ tuyên bố đơn phương xóa bỏ mọi khoản nợ nước ngoài. Nữ
hoàng Victoria cảm thấy không vui. Một năm sau, bà đã phái quân đội và hải quân
đến sông Nile, và Ai Cập nằm dưới sự bảo hộ của Anh cho đến tận sau Thế chiến
II.
Đó không phải là những cuộc
chiến duy nhất nổ ra vì lợi ích của các nhà đầu tư. Thực tế, chiến tranh tự nó
có thể trở thành một loại hàng hoá, giống như thuốc phiện. Năm 1821, người Hy Lạp
đã nổi dậy chống lại Đế chế Ottoman. Cuộc khởi nghĩa làm dấy lên sự đồng cảm
sâu sắc trong giới tự do và lãng mạn ở Anh – nhà thơ Lord Byron thậm chí đã đi
sang Hy Lạp để chiến đấu bên cạnh quân nổi dậy. Nhưng các nhà tài phiệt ở
London cũng ngửi thấy một cơ hội tốt. Họ đề nghị những lãnh tụ nổi dậy phát
hành Trái phiếu Khởi nghĩa Hy Lạp trên thị trường chứng khoán London. Người Hy
Lạp hứa sẽ hoàn trả tiền trái phiếu, cộng với lãi suất, nếu và khi họ giành được
độc lập. Những nhà đầu tư cá nhân mua trái phiếu vì muốn sinh lợi, hay vì đồng
cảm với chính nghĩa của người dân Hy Lạp, hoặc cả hai. Giá của những trái phiếu
này tăng và giảm trên thị trường chứng khoán London ăn nhịp với các thành công
và thất bại quân sự trên chiến trường Hy Lạp. Người Thổ Nhĩ Kỳ dần chiếm được
ưu thế. Với sự thất bại đến nơi của phe nổi dậy, những chủ trái phiếu phải đối
mặt với viễn cảnh mất sạch tiền. Lợi ích của những chủ trái phiếu cũng là lợi
ích quốc gia, vì vậy người Anh đã tổ chức một hạm đội quốc tế vào năm 1827,
đánh chìm hạm đội Ottoman trong trận hải chiến Navarino. Sau nhiều thế kỷ bị nô
dịch, Hy Lạp cuối cùng cũng được tự do. Nhưng tự do đến cùng với một khoản nợ
khổng lồ mà một quốc gia mới không có cách nào trả nổi. Nền kinh tế Hy Lạp đã bị
đem thế chấp cho những chủ nợ Anh trong nhiều thập kỷ.
Mối liên hệ mật thiết giữa
tư bản và chính trị đã có những tác động sâu rộng lên thị trường tín dụng. Tổng
lượng tín dụng của một nền kinh tế được xác định không chỉ bởi những yếu tố
kinh tế thuần túy, như là tìm thấy một mỏ dầu mới hoặc phát minh ra một loại
máy móc mới, mà còn bởi những biến cố chính trị như thay đổi chế độ hay những
chính sách ngoại giao nhiều tham vọng hơn. Sau trận Navarino, các nhà tư bản
Anh đã sẵn sàng đầu tư tiền của họ vào những thương vụ liều lĩnh ở nước ngoài.
Họ đã thấy rằng nếu một con nợ nước ngoài từ chối hoàn trả vốn vay, đội quân của
Nữ hoàng sẽ lấy lại tiền cho họ.
Hình 39. Trận hải chiến
Navarino (1827).
Đây chính là lý do mà
ngày nay xếp hạng tín dụng của một quốc gia rất quan trọng đối với tình trạng
kinh tế lành mạnh của nó, hơn rất nhiều so với nguồn tài nguyên thiên nhiên. Xếp
hạng tín dụng xác định một quốc gia có đủ khả năng trả nợ hay không. Bên cạnh dữ
liệu kinh tế thuần túy, người ta đưa vào cân nhắc cả những yếu tố chính trị, xã
hội và văn hoá. Một quốc gia có nhiều dầu, nhưng bị nguyền rủa vì một chính quyền
chuyên chế, chiến tranh liên miên, và một hệ thống tư pháp tham nhũng thường sẽ
bị xếp hạng tín dụng thấp. Kết quả là, quốc gia đó có thể vẫn còn tương đối
nghèo vì không có khả năng huy động nguồn vốn cần thiết để khai thác phần lớn
những mỏ dầu đầy ắp của mình. Một đất nước không có tài nguyên thiên nhiên,
nhưng được hưởng hòa bình, có hệ thống tư pháp công bằng và chính phủ tự do, có
thể nhận được một đánh giá tín dụng cao. Như vậy, họ có thể huy động đủ vốn với
lãi suất thấp để hỗ trợ một hệ thống giáo dục tốt, và thúc đẩy ngành công nghiệp
công nghệ cao phát triển thịnh vượng.
Sự sùng bái thị trường tự
do
Tư bản và chính trị ảnh
hưởng qua lại đến mức mối tương quan giữa chúng đã gây ra sự tranh luận sôi nổi
giữa những nhà kinh tế, chính trị gia, cũng như giữa công chúng nói chung. Những
nhà tư bản hăng hái có xu hướng biện luận rằng tư bản nên được tự do gây tác động
lên chính trị, nhưng chính trị không được phép ảnh hưởng đến tư bản. Họ giải
thích rằng khi các chính phủ can thiệp vào thị trường, những lợi ích chính trị
khiến thị trường có những khoản đầu tư thiếu khôn ngoan, hậu quả là tăng trưởng
diễn ra chậm hơn. Ví dụ, chính phủ có thể đánh thuế nặng vào những nhà tư bản
công nghiệp, và dùng tiền này để trợ cấp thất nghiệp thật rộng rãi, điều vốn được
đông đảo cử tri ưa thích. Theo quan điểm của nhiều doanh nhân, sẽ tốt hơn rất
nhiều nếu chính phủ không đụng đến tiền của họ. Họ sẽ dùng khoản tiền đó, họ
nói thế, để mở những nhà máy mới và thuê những người thất nghiệp vào làm việc.
Theo quan điểm này, chính
sách kinh tế khôn ngoan nhất là giữ cho chính trị đứng ngoài kinh tế, giảm thuế
và giảm quy định của chính phủ xuống mức tối thiểu, và cho phép sức mạnh thị
trường hoàn toàn tự do đi theo con đường phát triển tự nhiên của chúng. Những
nhà đầu tư tư nhân, không bị các vấn đề chính trị gây áp lực, sẽ đầu tư tiền của
mình vào nơi mà họ có thể thu được nhiều lợi nhuận nhất, vì vậy con đường để bảo
đảm sự tăng trưởng tốt nhất cho kinh tế – vốn sẽ có lợi cho tất cả mọi người, từ
các nhà tư bản công nghiệp đến những người làm công – là khiến chính phủ can
thiệp càng ít càng tốt. Lý thuyết thị trường tự do ngày nay là biến thể phổ biến
nhất và có ảnh hưởng nhất của tín ngưỡng tư bản. Những người ủng hộ nhiệt thành
nhất của thị trường tự do chỉ trích gay gắt các cuộc phiêu lưu quân sự ở nước
ngoài cũng như những chương trình trợ cấp xã hội trong nước. Họ đưa ra cùng một
lời khuyên cho các chính phủ, như trước đây những thiền sư đã khẳng định: chỉ cần
không làm gì cả.
Nhưng, việc tin tưởng một
cách cực đoan vào thị trường tự do cũng ngây thơ như tin tưởng vào ông già
Noel. Bởi đơn giản là không có một thị trường tự do nào đứng ngoài mọi khuynh
hướng chính trị. Tài nguyên kinh tế quan trọng nhất là niềm tin vào tương lai,
và tài nguyên này liên tục bị những tên trộm và lang băm đe dọa. Thị trường tự
nó không đưa ra sự bảo vệ để chống lại gian lận, trộm cắp và bạo động. Đó là
công việc của hệ thống chính trị để bảo đảm niềm tin bằng việc ban hành các biện
pháp trừng phạt chống lại lừa đảo, để thiết lập và hỗ trợ cảnh sát, tòa án và
nhà tù, những lực lượng sẽ thực thi pháp luật. Khi các vị vua thất bại trong việc
điều hành thị trường một cách hợp lý, nó sẽ dẫn đến sự mất lòng tin, thu hẹp
tín dụng và suy thoái kinh tế. Đó là bài học rút ra được từ sự kiện Bong bóng
Mississippi năm 1719, và bất cứ ai quên điều đó sẽ lại được nhắc nhở bằng sự kiện
bong bóng nhà đất Mỹ năm 2007, và cuộc khủng hoảng tín dụng và suy thoái kinh tế
theo sau.
Địa ngục của các nhà tư bản
Có một lý do còn cơ bản
hơn, giải thích tại sao thật nguy hiểm nếu trao cho thị trường một sự tự do
hoàn toàn không kiểm soát. Adam Smith đã nói rằng, người thợ đóng giày sẽ dùng
thặng dư của ông ta để thuê thêm nhiều người giúp việc hơn. Điều này ngụ ý là sự
tham lam ích kỷ có lợi cho tất cả, vì lợi nhuận được dùng để mở rộng sản xuất
và thuê thêm nhân viên.
Tuy nhiên, điều gì sẽ xảy
ra nếu người thợ đóng giày tham lam, tăng lợi nhuận của mình bằng cách trả cho
người làm công ít hơn, và tăng giờ làm việc của họ? Câu trả lời đúng chuẩn là
thị trường tự do sẽ bảo vệ người làm công. Nếu người thợ đóng giày của chúng ta
trả tiền quá ít, và đòi hỏi quá nhiều, những người làm công giỏi nhất sẽ tự rời
bỏ ông ta để đến làm việc cho đối thủ cạnh tranh. Người thợ đóng giày bạo ngược
sẽ thấy mình bị bỏ lại với những người làm công tệ nhất, hoặc không có người
nào ở lại. Ông ta sẽ phải cải thiện phương thức kinh doanh của mình, hoặc từ bỏ
kinh doanh. Lòng tham sẽ bắt buộc ông ta phải đối xử tốt với nhân viên của
mình.
Điều này nghe như có vẻ
an toàn về mặt lý thuyết, nhưng trên thực tế, mọi thứ không dễ dàng như vậy.
Trong một thị trường hoàn toàn tự do, không có sự giám sát của các vị vua và
linh mục, những nhà tư bản tham lam có thể cấu kết độc quyền, hoặc thông đồng với
nhau chống lại lực lượng lao động của họ. Nếu có một công ty duy nhất, kiểm
soát tất cả các nhà máy giày của một quốc gia, hoặc nếu mọi người chủ của các
nhà máy này âm mưu đồng thời giảm tiền lương, khi đó người lao động sẽ không thể
tự bảo vệ mình bằng cách chuyển sang công việc khác.
Thậm chí tệ hơn nữa, những
ông chủ tham lam có thể giới hạn sự tự do đi lại của người làm công qua hình thức
ép làm thuê để trừ nợ, hoặc chế độ nô lệ. Vào cuối thời trung cổ, chế độ nô lệ
hầu như chưa được biết đến ở châu Âu. Ở đầu thời kỳ cận đại, sự trỗi dậy của chủ
nghĩa tư bản châu Âu đã xuất hiện song song với sự trỗi dậy của việc buôn bán
nô lệ trên Đại Tây Dương. Những sức mạnh không bị kiểm soát của thị trường, chứ
không phải là các vị vua chuyên chế, hay những hệ tư tưởng kỳ thị chủng tộc, chịu
trách nhiệm cho thảm họa này.
Khi người châu Âu xâm chiếm
châu Mỹ, họ đã khai thác những mỏ vàng bạc, lập đồn điền mía đường, thuốc lá và
bông. Những mỏ khai thác và đồn điền này đã trở thành trụ cột của việc sản xuất
và xuất khẩu ở châu Mỹ. Đặc biệt quan trọng là những đồn điền mía đường. Trong
thời trung cổ, đường mía là thứ xa xỉ hiếm hoi ở châu Âu. Nó được nhập khẩu từ
Trung Đông với giá cực cao, và chỉ được dùng một cách dè sẻn như là một thành
phần bí mật trong những món cao lương mĩ vị, và mấy loại thuốc giả vô giá trị.
Sau khi những đồn điền trồng mía lớn được thiết lập ở châu Mỹ, lượng đường chuyển
về châu Âu ngày càng tăng. Giá đường giảm, còn châu Âu thì nhiễm thói quen ăn
ngọt vô độ. Các doanh nghiệp đáp ứng nhu cầu này bằng cách sản xuất đồ ngọt với
số lượng rất lớn: bánh ngọt, bánh quy, sô-cô-la, kẹo, và những thức uống pha chất
ngọt như cacao, cà phê và trà. Lượng đường tiêu thụ trung bình hằng năm trên đầu
người Anh đã tăng gần như từ con số không trong những năm đầu thế kỷ 17, đến
khoảng 8 kg vào đầu thế kỷ 19.
Tuy nhiên, chuyện trồng
mía và ép mía lấy đường là một công việc kinh doanh đòi hỏi lao động nhọc nhằn.
Rất ít người muốn làm việc nhiều giờ trên những cánh đồng trồng mía đầy mầm bệnh
sốt rét, dưới ánh nắng nhiệt đới. Những người lao động làm theo hợp đồng sẽ tạo
ra một mặt hàng quá đắt đối với sự tiêu dùng đại chúng. Nhạy cảm với những sức
mạnh thị trường, tham lam với lợi nhuận và tăng trưởng kinh tế, những chủ đồn
điền châu Âu đã chuyển sang hình thức nô lệ.
Từ thế kỷ 16 đến thế kỷ
19, khoảng 10 triệu nô lệ châu Phi đã được nhập cảng vào châu Mỹ. Khoảng 70%
trong số đó làm việc ở những đồn điền mía đường. Điều kiện làm việc ở đó vô
cùng tồi tệ. Hầu hết nô lệ đã sống một cuộc đời ngắn ngủi và khổ sở, và hàng
triệu người đã chết trong những cuộc chiến được phát động để tìm bắt nô lệ, hoặc
trong những chuyến hành trình dài từ châu Phi tới bờ biển châu Mỹ. Tất cả những
điều đó chỉ nhằm mục đích để người châu Âu có thể thưởng thức trà đường và kẹo
ngọt – và các ông trùm đường mía có thể hưởng những khoản lợi nhuận khổng lồ.
Việc buôn bán nô lệ không
bị bất kỳ nhà nước hay chính phủ nào kiểm soát. Nó là một hoạt động kinh tế thuần
túy, được tổ chức và tài trợ bởi thị trường tự do theo quy luật cung cầu. Những
công ty tư nhân chuyên kinh doanh nô lệ đã bán cổ phiếu trên các thị trường chứng
khoán Amsterdam, London và Paris. Tầng lớp trung lưu châu Âu tìm kiếm một cơ hội
đầu tư tốt đã mua những cổ phiếu này. Dựa trên số tiền có được, các công ty đã
đóng tàu, thuê thủy thủ và binh lính, mua nô lệ ở châu Phi và chở họ đến châu Mỹ.
Ở đó, họ bán nô lệ cho chủ đồn điền, dùng tiền thu được để mua nông sản của đồn
điền như: đường, cacao, cà phê, thuốc lá, bông và rượu rum. Họ quay trở lại chấu
Âu, bán đường và bông vải với một giá hời, sau đó đi thuyền tới châu Phi, bắt đầu
lại một vòng quay khác. Những người chủ cổ phần đều rất hài lòng với sự sắp xếp
này. Trong suốt thế kỷ 18, lợi nhuận của những khoản đầu tư mua bán nô lệ là
khoảng 6% một năm – siêu lợi nhuận, bất kỳ một cố vấn đầu tư nào ngày nay cũng
sẽ đều nhanh chóng thừa nhận như vậy.
Điều này đã tạo động lực
cho thị trường tự do của chủ nghĩa tư bản. Không thể bảo đảm lợi nhuận thu được
một cách công bằng, hoặc phân phối một cách công bằng. Ngược lại, sự thèm khát
gia tăng lợi nhuận và gia tăng sản xuất đã làm mờ mắt người ta trước bất cứ thứ
gì ngáng đường. Khi sự tăng trưởng trở thành ân điển tối cao, không bị giới hạn
bởi bất cứ sự cân nhắc đạo đức nào khác, nó có thể dễ dàng dẫn đến thảm họa. Một
số tôn giáo, như Ki-tô giáo và chủ nghĩa quốc xã, đã giết chết hàng triệu người
trong hận thù cháy bỏng. Chủ nghĩa tư bản cũng đã giết chết hàng triệu người
trong sự thờ ơ lạnh lẽo và tham lam. Việc buôn bán nô lệ trên Đại Tây Dương
không xuất phát từ sự kỳ thị chủng tộc với người châu Phi. Những cá nhân mua cổ
phiếu, những người môi giới đã bán họ, và những người quản lý của các công ty
buôn bán nô lệ, hiếm khi nghĩ đến người châu Phi. Cũng không phải những ông chủ
của các đồn điền mía đường. Nhiều người chủ sống xa đồn điền của họ, và thông
tin duy nhất mà họ đòi hỏi là sổ sách kế toán ghi chép rõ ràng các khoản lãi lỗ.
Điều quan trọng cần nhớ rằng
việc buôn bán nô lệ trên Đại Tây Dương không phải là vết nhơ duy nhất trong một
lịch sử tưởng như sạch sẽ. Nạn đói lớn Bengal, đã thảo luận ở chương trước,
cũng xuất phát từ nguyên do tương tự – công ty Đông Ấn Anh quan tâm đến lợi nhuận
của mình hơn là mạng sống của 10 triệu người Bengal. Những chiến dịch quân sự của
công ty VOC ở Indonesia đã được tài trợ bởi các thị dân Hà Lan đáng kính, những
người yêu con cái của họ, đi làm từ thiện, yêu chuộng âm nhạc và mĩ thuật,
nhưng không quan tâm đến sự đau khổ của các cư dân ở Java, Sumatra và Malacca.
Vô số những tội ác nặng nề và sai lầm khác đã đi kèm với sự tăng trưởng của nền
kinh tế hiện đại ở nhiều nơi khác trên hành tinh này.
Thế kỷ 19 đã không mang đến
sự cải thiện trong vấn đề đạo đức của chủ nghĩa tư bản. Cuộc cách mạng công nghệ
đã tràn qua châu Âu, làm giàu cho các ngân hàng và những ông chủ tư bản, nhưng
ép buộc hàng triệu người lao động vào một cuộc sống nghèo đói, khốn khổ. Ở các
thuộc địa của châu Âu, tình trạng này còn tồi tệ hơn. Năm 1876, Leopold II của
Bỉ đã thành lập một tổ chức nhân đạo phi chính phủ, tuyên bố là nhằm mục đích
thám hiểm vùng Trung Phi và chống lại sự buôn bán nô lệ dọc theo sông Congo. Một
nhiệm vụ được giao là cải thiện điều kiện sống cho cư dân của khu vực này bằng
cách xây dựng đường giao thông, trường học và bệnh viện. Năm 1885, những cường
quốc châu Âu đã đồng ý cho tổ chức này kiểm soát 2,3 triệu km² ở lưu vực sông
Congo. Lãnh thổ này, lớn gấp 75 lần kích thước của Bỉ, từ đó về sau đã được biết
đến như là Nhà nước Congo Tự do. Không một ai hỏi ý kiến của 20-30 triệu cư dân
trên lãnh thổ này.
Chỉ trong một thời gian
ngắn, tổ chức nhân đạo này đã trở thành một doanh nghiệp, có mục đích thực sự
là tăng trưởng và lợi nhuận.
Việc xây dựng trường học
và bệnh viện đã bị lãng quên, thay vào đó, lưu vực sông Congo đầy những mỏ khai
thác và đốn điền, chủ yếu do công chức Bỉ điều hành, họ bóc lột tàn nhẫn dân địa
phương. Đặc biệt khét tiếng là ngành công nghiệp cao su. Cao su đã nhanh chóng
trở thành một ngành công nghiệp chủ lực, và xuất khẩu cao su là nguồn thu quan
trọng nhất của Congo. Những dân làng người Phi bị yêu cầu phải thu hoạch nhiều
cao su hơn nữa. Những ai không đạt đủ chỉ tiêu quy định đã bị trừng phạt tàn nhẫn
cho sự “lười biếng” của họ. Cánh tay của họ bị chặt bỏ, và đôi khi toàn bộ dân
làng bị tàn sát. Theo ước tính khiêm tốn nhất, từ năm 1885 đến 1908, việc theo
đuổi tăng trưởng và lợi nhuận này đã cướp đi mạng sống của 6 triệu người (ít nhất
20% dân số Congo). Theo một vài ước tính khác, con số này lên tới 10 triệu người.
Sau năm 1908, và đặc biệt
là sau năm 1945, sự tham lam của các chủ tư bản đã phần nào được kiểm chế, ít
nhất là do sự sợ hãi trước chủ nghĩa cộng sản. Tuy nhiên, tình trạng bất bình đẳng
vẫn còn tràn lan. Chiếc bánh kinh tế của năm 2014 lớn hơn rất nhiều so với chiếc
bánh của năm 1500, nhưng nó được phân phối rất không đồng đều, khiến nhiều nông
dân châu Phi và người lao động Indonesia sau một ngày làm việc vất vả trở về
nhà với lượng thức ăn ít hơn so với tổ tiên của họ cách đây 500 năm. Rất giống
Cách mạng Nông nghiệp, sự tăng trưởng của kinh tế hiện đại có thể trở thành một
trò lừa đảo khổng lồ. Loài người và kinh tế toàn cầu có thể vẫn tiếp tục phát
triển, nhưng rất nhiều cá nhân lại có thể sống trong nghèo đói.
Chủ nghĩa tư bản có hai
câu trả lời cho sự chỉ trích này. Thứ nhất, chủ nghĩa tư bản đã tạo ra một thế
giới mà chỉ có nhà tư bản mới đủ khả năng để điều hành nó. Từng có một nỗ lực
nhằm quản lý thế giới theo cách khác, nhưng kết cục thì lại tệ hơn rất nhiều
xét trên mọi phương diện, khiến không ai còn bụng dạ nào để thử lại lần nữa.
Vào năm 8500 TCN, một người có thể nhỏ những giọt nước mắt cay đắng về Cách mạng
Nông nghiệp, nhưng đã quá muộn để từ bỏ nông nghiệp. Tương tự như vậy, chúng ta
có thể không thích chủ nghĩa tư bản, nhưng chúng ta không thể sống thiếu nó.
Câu trả lời thứ hai là
chúng ta chỉ cần kiên nhẫn hơn – thiên đường đang cận kể, như lời hứa hẹn của
các nhà tư bản. Đúng vậy, đã có những sai lầm, chẳng hạn như việc buôn bán nô lệ
xuyên Đại Tây Dương, và sự bóc lột giai cấp công nhân châu Âu. Nhưng chúng ta
đã học được một bài học, và nếu chúng ta chỉ cần chờ đợi lâu hơn một chút, để
cho chiếc bánh lớn hơn một chút nữa, mọi người sẽ nhận được một miếng bánh ngon
hơn. Việc phân chia chiến lợi phẩm không bao giờ công bằng, nhưng sẽ có đủ để
thỏa mãn nhu cầu của mỗi người, phụ nữ và trẻ em – ngay cả ở đất nước Congo.
Quả thực, một số dấu hiệu
tích cực đã xuất hiện. Chí ít là khi chúng ta sử dụng những tiêu chuẩn vật chất
thuần túy – như tuổi thọ, tỉ lệ tử vong ở trẻ em, và lượng calo thu nhận được –
mức sống tiêu chuẩn của một người bình thường trong năm 2013 cao hơn đáng kể so
với năm 1913, mặc dù dân số tăng trưởng theo cấp số nhân.
Tuy nhiên, liệu chiếc
bánh kinh tế có thể to ra vô hạn? Mỗi chiếc bánh đều đòi hỏi nguyên liệu và
năng lượng. Những nhà tiên tri về ngày tận thế báo động rằng sớm hay muộn Homo
sapiens sẽ làm cạn kiệt nguồn nguyên liệu và năng lượng của hành tinh Trái đất.
Rồi điều gì sẽ xảy ra sau đó?
17
NHỮNG BÁNH XE CÔNG NGHIỆP
Nền kinh tế hiện đại phát
triển nhờ sự tin tưởng của chúng ta về tương lai và ý nguyện của các nhà tư bản
sẵn sàng tái đầu tư lợi nhuận vào sản xuất. Nhưng điều đó chưa đủ. Tăng trưởng
kinh tế cũng đòi hỏi năng lượng và nguyên vật liệu, mà chúng lại là hữu hạn. Nếu
như nguồn năng lượng và nguyên liệu này cạn kiệt, toàn bộ hệ thống sẽ sụp đổ.
Nhưng bằng chứng từ quá
khứ để chứng minh chúng là hữu hạn chỉ đúng về mặt lý thuyết. Một cách phản trực
giác, trong quá trình con người sử dụng năng lượng và nguyên vật liệu tăng lên
chóng mặt trong vài thế kỷ qua, sản lượng sẵn có để chúng ta có thể khai thác
thực sự cũng tăng lên. Bất cứ khi nào có nguồn năng lượng hay nguyên liệu nào bị
thiếu hụt, đe dọa làm chậm tăng trưởng kinh tế, thì các khoản đầu tư lại được đổ
vào nghiên cứu khoa học và công nghệ. Hoạt động này không chỉ luôn đem lại các
phương thức khai thác tài nguyên hiệu quả, mà còn tạo ra nguồn năng lượng và
nguyên vật liệu hoàn toàn mới.
Hãy xem xét ngành công
nghiệp xe hơi. Hơn 300 năm qua, nhân loại đã sản xuất hàng tỉ phương tiện giao
thông, từ xe đẩy, xe cút kít, cho tới xe lửa, xe hơi, máy bay phản lực siêu âm
và tàu con thoi. Người ta có thể nghĩ rằng nỗ lực phi thường như vậy sẽ làm cạn
kiệt các nguồn năng lượng và nguyên vật liệu sẵn có để sản xuất, và hôm nay
chúng ta sẽ phải sử dụng nốt phần cuối cùng. Tuy nhiên, thực tế ngược lại. Năm
1700, nếu như ngành công nghiệp xe hơi toàn cầu dựa quá nhiều vào gỗ và sắt,
thì ngày nay nó đã sử dụng những loại vật liệu mới được phát triển như nhựa,
cao su, nhôm và titan mà tổ tiên chúng ta chưa hề biết tới trước đây. Năm 1700,
nếu như lực kéo được tạo ra chủ yếu bằng sức mạnh cơ bắp của động vật và con
người, thì ngày nay máy móc của các hãng Toyota và Boeing được trang bị sức mạnh
của động cơ đốt trong và năng lượng hạt nhân. Một cuộc cách mạng tương tự như vậy
đã quét qua hầu như mọi lĩnh vực khác của nền công nghiệp. Chúng ta gọi đó là
Cách mạng Công nghiệp.
Hàng ngàn năm trước Cách
mạng Công nghiệp, con người đã biết cách sử dụng nhiều nguồn năng lượng đa dạng.
Họ đốt gỗ để nấu chảy sắt, sưởi ấm ngôi nhà và nướng bánh. Tàu thuyền khai thác
năng lượng gió để di chuyển, và cối xay thì sử dụng dòng chảy của sông để xay
ngũ cốc. Tuy nhiên, tất cả những nguồn năng lượng đó đều có vấn đề và có giới hạn
rõ ràng. Cây cối không sẵn có khắp mọi nơi, gió không phải lúc nào cũng thổi,
và sức nước chỉ hữu ích nếu bạn sống gần một con sông.
Một vấn đề lớn hơn là mọi
người không biết làm thế nào để chuyển đổi từ dạng năng lượng này thành dạng
năng lượng khác. Họ có thể khai thác sự chuyển động của gió và nước để làm tàu
thuyền di chuyển và quay cối xay, nhưng không thể đun nóng nước hoặc nấu chảy sắt.
Ngược lại, họ không thể sử dụng nhiệt lượng được sản sinh bằng cách đốt gỗ để
làm quay cối xay. Con người chỉ có một cỗ máy có khả năng chuyển đổi năng lượng,
đó chính là cơ thể. Trong quá trình trao đổi chất tự nhiên, những cơ quan của
con người và các loài động vật khác đốt nhiên liệu hữu cơ được gọi là thức ăn
và biến năng lượng thành sự vận động của cơ bắp. Đàn ông, đàn bà, con vật có thể
tiêu thụ ngũ cốc và thịt, đốt cháy lượng đường và chất béo trong cơ thể, sử dụng
năng lượng đó để kéo xe hoặc kéo cày.
Vì cơ thể người và động vật
là thiết bị chuyển đổi năng lượng duy nhất sẵn có, sức mạnh cơ bắp chính là
chìa khoá cho gần như mọi hoạt động của con người. Cơ bắp của con người giúp sản
xuất xe cộ và xây dựng nhà cửa, cơ bắp của bò dùng để kéo cày ngoài ruộng, và
cơ bắp của ngựa để vận chuyển hàng hoá. Năng lượng để cung cấp cho cỗ máy cơ bắp
hữu cơ cuối cùng đều đến từ một nguồn duy nhất – thực vật. Đến lượt mình, thực
vật hấp thụ năng lượng từ mặt trời. Thông qua quá trình quang hợp, cây xanh nhận
được năng lượng Mặt trời và tổng hợp nó thành các hợp chất hữu cơ. Hầu như mọi
thứ con người đã làm trong suốt chiều dài lịch sử đều được thúc đẩy bởi nguồn
năng lượng Mặt trời do thực vật thu được, và chuyển đổi thành năng lượng cơ bắp.
Do đó, lịch sử nhân loại
bị chi phối bởi hai chu kỳ chính: những chu kỳ sinh trưởng của thực vật và những
chu kỳ thay đổi của năng lượng Mặt trời (ngày và đêm, mùa hè và mùa đông). Khi
ánh sáng Mặt trời khan hiếm và khi đồng lúa còn xanh, con người có rất ít năng
lượng. Các vựa thóc trống rỗng, người thu thuế nhàn rỗi, quân lính thấy khó
khăn khi di chuyển và chiến đấu, còn nhà vua có xu hướng duy trì hòa bình. Khi
Mặt trời chiếu sáng rực rỡ và lúa mì chín, nông dân thu hoạch cây trồng và đổ đầy
kho thóc. Người thu thuế vội vã đến lấy phần của mình. Binh sĩ gồng cơ bắp và
mài sắc thanh kiếm. Nhà vua thì triệu tập hội đồng và lên kế hoạch cho các chiến
dịch tiếp theo của mình. Mọi người đều được thúc đẩy bởi năng lượng Mặt trời –
thứ được tiếp nhận và cất trữ trong lúa mì, gạo và khoai tây.
Bí mật trong nhà bếp
Trong suốt những thiên
niên kỷ dài, ngày này qua ngày khác, con người giáp mặt với phát minh quan trọng
nhất trong lịch sử sản xuất năng lượng mà không để ý đến nó. Nó đập vào mắt họ
mỗi khi có một bà nội trợ hay người hầu lấy ấm đun nước pha trà, hoặc đặt một nồi
đầy khoai tây trên bếp. Khi nước sôi, nắp ấm nước hoặc nồi nảy lên. Nhiệt năng
đã được biến đổi thành động năng. Nhưng việc nắp nồi nảy lên lại gây ra chút
phiền toái, đặc biệt là nếu bạn để quên nồi trên bếp và để nước sôi quá lâu.
Không ai nhìn thấy tiềm năng thực sự của nó.
Một bước đột phá không
hoàn chỉnh trong việc chuyển nhiệt năng thành động năng là việc phát minh ra
thuốc súng ở Trung Hoa vào thế kỷ 9. Lúc đầu, ý tưởng sử dụng thuốc súng để đẩy
đạn đi nghe kỳ cục đến mức trong nhiều thế kỷ, thuốc súng được sử dụng chủ yếu
để sản xuất bom lửa. Nhưng cuối cùng – có lẽ sau khi một chuyên gia về bom đặt
thuốc súng vào trong cối giã rồi thế nào lại khiến cho cái chày bắn ra với một
lực mạnh – thì những khẩu súng đã xuất đầu lộ diện. Đã gần 600 năm trôi qua kể
từ khi thuốc súng được phát minh cho đến lúc đại bác được đưa vào sử dụng.
Thậm chí sau đó, ý tưởng
biến nhiệt năng thành động năng nghe vẫn còn điên rồ, nên phải mất đến ba thế kỷ
cho tới khi có người phát minh ra cỗ máy tiếp theo nhằm sử dụng nhiệt năng tạo
ra chuyển động. Công nghệ mới đã được sinh ra trong hầm mỏ nước Anh. Khi dân số
Anh tăng lên, rừng bị chặt phá để cung cấp nhiên liệu cho nền kinh tế đang phát
triển, lấy chỗ cho nhà ở và ruộng đồng. Anh ngày càng thiếu hụt củi đốt. Họ bắt
đầu đốt than để thay thế. Nhiều vỉa than nằm ở các khu vực ngập nước, và lũ lụt
ngăn thợ mỏ tiếp cận các địa tầng ngầm của hầm mỏ. Đó là vấn đề đang cần giải
pháp. Khoảng năm 1700, một tiếng động lạ bắt đầu vang vọng khắp các hầm mỏ ở
Anh. Đó là tiếng động – dấu hiệu của Cách mạng Công nghiệp – ban đầu thì nhẹ
nhàng không dễ nhận thấy, nhưng đã phát triển ngày càng to hơn qua từng thập
niên, cho đến khi bao trùm toàn bộ thế giới trong một giai điệu chói tai. Giai
điệu đó phát ra từ động cơ hơi nước.
Có rất nhiều loại động cơ
hơi nước, nhưng tất cả đều chung một nguyên tắc. Bạn đốt một loại nhiên liệu
nào đó như than, và sử dụng nhiệt năng sản sinh để đun sôi nước, tạo ra hơi nước.
Khi lượng hơi nước tăng lên, nó đẩy piston. Khi piston di chuyển, bất cứ thứ gì
nối với piston sẽ chuyển động theo. Bạn đã biến nhiệt năng thành động năng!
Trong các mỏ than Anh thế kỷ 18, các piston được kết nối với một cái bơm để rút
nước từ đáy hầm mỏ. Những động cơ đầu tiên làm việc kém hiệu quả vô cùng. Bạn
phải đốt cháy một lượng lớn than chỉ để bơm ra một lượng nhỏ nước. Nhưng trong
mỏ luôn có sẵn than nên chẳng ai thèm bận tâm.
Trong những thập kỷ sau
đó, các doanh nhân Anh đã cải thiện hiệu suất làm việc của động cơ hơi nước,
mang chúng ra khỏi hầm mỏ, kết nối chúng với khung dệt và máy tỉa hạt bông. Điều
này đã cách mạng hoá ngành dệt may, khiến họ có thể sản xuất ra ngày càng nhiều
vải vóc với giá rẻ. Trong chớp mắt, Anh đã trở thành công xưởng của thế giới.
Nhưng quan trọng hơn, việc đưa động cơ hơi nước ra khỏi hầm mỏ đã phá vỡ một
rào cản tâm lý quan trọng. Nếu bạn có thể đốt cháy than đá để di chuyển khung dệt,
tại sao không sử dụng phương thức này để di chuyển những thứ khác, chẳng hạn
như xe cộ?
Năm 1825, một kĩ sư người
Anh đã kết nối động cơ hơi nước với một dãy toa xe chở đầy than từ hầm mỏ. Động
cơ này đã kéo các toa xe dọc theo một đường ray sắt dài khoảng 20 km từ mỏ than
đến bến cảng gần nhất. Đây là đầu máy xe lửa chạy bằng hơi nước đầu tiên trong
lịch sử. Rõ ràng, nếu hơi nước có thể được sử dụng để vận chuyển than, thì tại
sao lại không phải là những hàng hoá khác? Và tại sao không vận chuyển cả con
người? Ngày 15 tháng Chín năm 1830, tuyến đường sắt thương mại đầu tiên được mở,
kết nối Liverpool với Manchester. Các đoàn tàu di chuyên bằng sức mạnh của hơi
nước mà trước đó đã được dùng để bơm nước và làm chuyển động những khung dệt.
Và chỉ 20 năm sau đó, Anh đã có hàng chục ngàn cây số đường sắt.
Từ đó về sau, mọi người
trở nên ám ảnh với ý tưởng rằng máy móc và động cơ có thể được sử dụng để chuyển
đổi dạng năng lượng này thành dạng năng lượng khác. Bất kỳ loại năng lượng nào ở
bất cứ nơi đâu trên thế giới, đều có thể được khai thác cho mọi nhu cầu của con
người, nếu chúng ta có thể phát minh ra cỗ máy phù hợp. Ví dụ, khi các nhà vật
lý nhận ra một nguồn năng lượng lớn được lưu trữ trong nguyên tử, họ ngay lập tức
bắt đầu suy nghĩ để tìm cách giải phóng nguồn năng lượng này và sử dụng nó để tạo
ra điện, cho chạy tàu ngầm và tiêu diệt các thành phố. Phải mất 600 năm kể từ
khi các nhà giả kim Trung Hoa phát minh ra thuốc súng, cho đến khi đại bác Thổ
Nhĩ Kỳ bắn nát các bức tường của thành phố Constantinople. Nhưng chỉ mất 40 năm
kể từ khi Einstein xác định rằng bất kỳ loại vật chất nào cũng có thể chuyển đổi
thành năng lượng – đó là ý nghĩa của công thức E = mc² – cho đến lúc hai quả
bom nguyên tử rơi xuống Hiroshima và Nagasaki, cũng như các nhà máy điện hạt
nhân mọc lên như nấm khắp toàn cầu.
Một phát minh quan trọng
nữa là động cơ đốt trong, thứ chỉ cần ít hơn một thế hệ để có thể cách mạng hoá
việc chuyên chở của con người và biến dầu mỏ thành một dạng quyền lực chính trị
mềm. Dầu mỏ đã được biết đến từ hàng ngàn năm qua, được sử dụng để chống thấm
mái nhà và bôi trơn trục xe. Tuy nhiên, hơn một thế kỷ trước, không ai nghĩ nó
lại hữu ích nhiều hơn thế. Ý tưởng phải đổ máu vì những lợi ích từ dầu mỏ nghe
có vẻ lố bịch. Bạn có thể phát động một cuộc chiến để tranh giành đất đai,
vàng, hạt tiêu hay nô lệ, nhưng không phải là dầu mỏ.
Và tiến trình phát triển
của điện còn đáng kinh ngạc hơn. Hai thế kỷ trước đây, điện không có vai trò
nào trong nền kinh tế, nó được sử dụng nhiều nhất cho các thí nghiệm khoa học
phức tạp và ảo thuật rẻ tiền. Một loạt phát minh đã biến điện thành vị thần đèn
toàn năng. Chúng ta chỉ cần chạm ngón tay, nó sẽ giúp in sách và khâu vá quần
áo, giữ cho rau quả tươi ngon và kem của chúng ta đông lạnh, nấu bữa tối cho
chúng ta và trừng trị những kẻ phạm tội, ghi lại các ý tưởng của con người và
chớp lấy những nụ cười, thắp sáng màn đêm và mua vui cho con người với vô số
các chương trình truyền hình. Rất ít người trong chúng ta hiểu điện đã thực hiện
tất cả những điều này thế nào, nhưng thậm chí còn ít người hơn thế có thể mường
tượng ra một cuộc sống không có điện.
Đại dương năng lượng
Về bản chất, Cách mạng
Công nghiệp là một cuộc cách mạng trong việc chuyển đổi năng lượng. Nó đã minh
chứng hết lần này đến lần khác rằng tổng số năng lượng mà chúng ta có thể sử dụng
là vô biên. Hay chính xác hơn, chỉ có một giới hạn là trí tuệ con người. Cứ vài
thập kỷ chúng ta lại khám phá ra một nguồn năng lượng mới, do đó tổng số năng
lượng mà chúng ta có thể sử dụng lại không ngừng tăng lên.
Tại sao rất nhiều người sợ
rằng chúng ta đang dần mất đi năng lượng? Tại sao họ cảnh báo về thảm họa nếu
chúng ta cạn kiệt mọi loại nhiên liệu hoá thạch có sẵn? Rõ ràng thế giới không
thiếu năng lượng. Chúng ta chỉ thiếu kiến thức cần thiết để khai thác và biến đổi
chúng phục vụ nhu cầu của chúng ta. Số năng lượng được lưu trữ trong tất cả các
nhiên liệu hoá thạch trên Trái đất không đáng kể so với số năng lượng mà Mặt trời
phân phát miễn phí mỗi ngày. Chỉ có một tỉ lệ nhỏ năng lượng Mặt trời đến với
chúng ta, nhưng nó chiếm tới 3.766.800 exajun năng lượng mỗi năm (1 jun là một
đơn vị năng lượng trong hệ mét, bằng số năng lượng mà bạn bỏ ra để nâng một quả
táo nhỏ lên cao một mét; 1 exajun là một tỉ tỉ jun – tức là rất nhiều táo).
Thông qua quá trình quang hợp, toàn bộ các loài thực vật trên thế giới chỉ giữ
lại được khoảng 3.000 trong số những exajun năng lượng Mặt trời đó. Tất cả các
hoạt động và ngành công nghiệp của con người cùng nhau tiêu thụ khoảng 300
exajun hằng năm, chỉ tương đương với số năng lượng mà Trái đất tiếp nhận từ Mặt
trời trong 90 phút. Và đó mới chỉ là năng lượng Mặt trời. Ngoài ra, bao quanh
chúng ta là các nguồn năng lượng khổng lồ khác như năng lượng hạt nhân và lực hấp
dẫn, năng lượng này biểu hiện rõ nhất trong sức mạnh của những đợt thủy triều
trên biển gây ra bởi lực hút của Mặt trăng đối với Trái đất.
Trước Cách mạng Công nghiệp,
thị trường năng lượng của con người gần như hoàn toàn phụ thuộc vào các loài thực
vật. Con người sống bên cạnh một bồn năng lượng xanh chứa 3.000 exajun mỗi năm,
và đã cố gắng để khai thác hết mức nguồn năng lượng đó. Tuy nhiên, có một giới
hạn rõ ràng về số năng lượng mà họ có thể khai thác. Trong Cách mạng Công nghiệp,
con người nhận ra họ đang thực sự sống cùng với một đại dương năng lượng khổng
lồ, một đại dương chứa hàng tỉ tỉ exajun thế năng. Tất cả những gì chúng ta cần
làm là phát minh ra những cái máy bơm tốt hơn.
Học cách để khai thác và
chuyển đổi năng lượng một cách hiệu quả sẽ giải quyết vấn đề vốn đang làm chậm
quá trình tăng trưởng kinh tế – sự khan hiếm của nguyên vật liệu. Khi con người
tìm ra cách để khai thác một nguồn năng lượng lớn giá rẻ, họ có thể bắt đầu
khai thác những kho dự trữ nguyên liệu thô mà trước đây không thể tiếp cận được
(ví dụ, khai thác mỏ sắt ở vùng đất hoang Siberia), hoặc vận chuyển nguyên vật
liệu đến các địa điểm xa xôi hơn (ví dụ, cung cấp len của Úc cho một nhà máy dệt
ở Anh). Đồng thời, những đột phá khoa học cho phép loài người phát minh ra những
nguyên vật liệu hoàn toàn mới, chẳng hạn như nhựa, và khám phá ra các vật liệu
tự nhiên chưa từng biết tới trước đây, chẳng hạn như Silicon, bán dẫn, nhôm.
Chỉ đến năm 1820, các nhà
hoá học mới tìm ra nhôm, nhưng việc phân tách kim loại này từ quặng thô là cực
kỳ khó khăn và tốn kém. Trong nhiều thập kỷ, nhôm giá trị hơn nhiều so với
vàng. Những năm 1860, Hoàng đế Napoleon III của Pháp cho đặt làm những bộ dao
dĩa bằng nhôm cho các vị khách quý nhất của ông. Khách ít quan trọng phải dùng
dao dĩa bằng vàng. Nhưng đến cuối thế kỷ 19, các nhà hoá học đã phát hiện ra
cách trích xuất một lượng lớn nhôm giá rẻ, sản lượng nhôm toàn cầu hiện nay giữ
ở mức 30 triệu tấn mỗi năm. Napoleon III sẽ ngạc nhiên khi biết rằng con cháu
mình sử dụng giấy nhôm dùng một lần giá rẻ để bọc bánh mì và đựng thức ăn thừa.
2.000 năm trước đây, khi
bị khô da, người dân ở lưu vực Địa Trung Hải đã bôi dầu ô-liu lên tay. Ngày
nay, họ đã có kem dưỡng da tay. Dưới đây là danh sách thành phần của một loại
kem dưỡng da tay hiện đại đơn giản mà tôi đã mua tại một cửa hàng địa phương:
Nước khử ion, acid
stearic, glycerin, caprylic/caprictiglyceride, propylene glycol, myristate
isopropyl, chiết xuất từ rễ sâm, nước hoa, cetyl alcohol, triethanolamine,
dimeticone, arctostaphylos tách chiết từ lá uva-ursi, magnesium ascorbyl
phosphate, imidazolidinyl urê, methylparaben, camphor, propyl paraben,
hydroxyisohexyl 3-cyclohexen carboxaldehyde, hydroxycitronellal, linalool,
butylphenyl methylproplonal, citronnellol, limonene, geraniol.
Hầu như tất cả các thành
phần này đã được phát minh, khám phá chỉ trong hai thế kỷ qua.
Trong Thế chiến I, Đức bị
phong tỏa và phải chịu đựng tình trạng thiếu trầm trọng nguyên vật liệu, đặc biệt
là diêm tiêu (muối kali nitrat KNO3), một thành phần thiết yếu trong thuốc súng
và các loại chất nổ khác. Những mỏ dự trữ quan trọng nhất của chất này nằm ở
Chile và Ấn Độ, còn Đức không có mỏ kali nitrat nào. Đúng là kali nitrat có thể
được thay thế bằng ammonia, nhưng chi phí sản xuất cũng rất cao. May mắn cho
người Đức, một trong những đồng bào của họ, nhà hoá học gốc Do Thái tên là
Fritz Haber, vào năm 1908 đã phát minh ra quy trình sản xuất ammonia sử dụng
không khí. Khi chiến tranh nổ ra, người Đức đã sử dụng phát minh của Haber để bắt
đầu sản xuất thuốc nổ ở quy mô công nghiệp, sử dụng không khí như một nguyên liệu
thô. Một số học giả tin rằng nếu không có phát minh của Haber, chắc chắn Đức đã
buộc phải đầu hàng từ trước tháng Mười một năm 1918 khá lâu. Phát minh của
Haber (người trong chiến tranh cũng đi tiên phong trong việc sử dụng các khí độc
trên chiến trường) đã được trao giải Nobel năm 1918, về lĩnh vực hoá học chứ
không phải về hòa bình.
Cuộc sống trên dây chuyền
sản xuất
Cách mạng Công nghiệp đã
đem lại một sự kết hợp chưa từng có giữa nguồn năng lượng và nguyên vật liệu,
hai thứ đều dồi dào và rẻ mạt. Kết quả là một sự bùng nổ trong hoạt động sản xuất
của con người. Sự bùng nổ đầu tiên và quan trọng nhất là trong nông nghiệp.
Thông thường, khi nghĩ về Cách mạng Công nghiệp, chúng ta nói đến một cảnh quan
đô thị với những ống khói nhà máy, hoặc hoàn cảnh khốn khổ của người thợ mỏ
than đổ mồ hôi trong lòng đất. Tuy nhiên, trên tất cả, Cách mạng Công nghiệp
chính là Cách mạng Nông nghiệp lần thứ hai.
Trong suốt 200 năm qua,
phương thức sản xuất công nghiệp đã trở thành trụ cột của ngành nông nghiệp. Những
cỗ máy như máy kéo bắt đầu thực hiện nhiệm vụ mà trước đây được tiến hành bằng
sức mạnh cơ bắp, hoặc không thể thực hiện được. Số lượng các cánh đồng và đàn
gia súc tăng nhanh nhờ năng suất cao hơn vì có phân bón nhân tạo, thuốc trừ sâu
công nghiệp, cả một kho kích thích tố và thuốc chữa bệnh. Tủ lạnh, tàu thuyền,
máy bay giúp con người có thể lưu trữ sản phẩm trong nhiều tháng, vận chuyển
chúng một cách nhanh và rẻ sang tận đầu kia thế giới. Châu Âu bắt đầu ăn thịt
bò Argentina tươi và sushi Nhật Bản.
Ngay cả thực vật và động
vật cũng được cơ giới hoá. Vào khoảng thời gian mà Homo sapiens được các tôn
giáo nhân văn nâng lên ngang tầm với thần thánh, vật nuôi không được xem là những
sinh vật có thể cảm thấy đau đớn và buồn khổ, thay vào đó chúng được xem như những
cỗ máy. Ngày nay, những loài động vật thường được sản xuất hàng loạt tại các cơ
sở chăn nuôi giống như nhà máy, cơ thể của chúng bị biến đổi để có hình dạng
phù hợp với nhu cầu công nghiệp. Chúng trải qua toàn bộ chu trình sống như những
bánh xe có răng cưa trong một dây chuyển sản xuất khổng lồ, độ dài và chất lượng
tồn tại của chúng được xác định bởi lợi nhuận và sự thua lỗ của các tập đoàn
kinh doanh. Ngay cả khi ngành công nghiệp quan tâm đến việc nuôi sống chúng,
cho chúng sống lành mạnh và ăn đầy đủ, cũng không hề thực sự quan tâm đến tính
chất xã hội và tâm lý của con vật (trừ phi nó có ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất).
Ví dụ, gà mái đẻ trứng có
cả một thế giới phức tạp các nhu cầu và động lực hành vi. Chúng cảm thấy sự
thôi thúc mạnh mẽ để tìm hiểu môi trường của mình, tìm kiếm thức ăn xung quanh,
xác định hệ thống thứ bậc xã hội, tự làm tổ và tự chải chuốt cho mình. Nhưng
ngành công nghiệp sản xuất trứng thường nhốt lũ gà mái trong chuồng nhỏ, và thường
là họ nhốt chung bốn con gà mái trong một cái lồng, mỗi lồng có diện tích mặt
sàn với hai chiều ngang dọc khoảng 22-25 cm. Gà mái nhận đủ lương thực, nhưng
chúng không có chủ quyền lãnh thổ, xây tổ hoặc tham gia vào các hoạt động tự
nhiên khác. Thật vậy, chiếc lồng quá nhỏ tới mức thậm chí con gà thường không
thể vỗ cánh hay hoàn toàn đứng thẳng được.
Lợn là một trong những
loài động vật có vú thông minh và ham học hỏi, có lẽ chỉ xếp sau các loài vượn
cỡ lớn. Tuy nhiên, các trang trại chăn nuôi lợn công nghiệp thường xuyên nhốt lợn
nái bên trong chuồng nhỏ, khiến chúng không thể quay đầu (chưa nói đến việc đi
bộ hoặc tìm kiếm thức ăn). Lợn nái được giữ trong những chiếc chuồng như thế suốt
ngày đêm trong vòng bốn tuần sau sinh. Con của chúng sau đó được đưa đi vỗ béo,
và lợn nái được tiếp tục cho giao phối để đón chào các lứa lợn con tiếp theo.
Nhiều con bò sữa sống gần
như cả đời bên trong một chuồng nuôi nhốt nhỏ hẹp; đứng, ngồi, ngủ trong nước
tiểu và phân của mình. Chúng nhận được khẩu phần của mình: thực phẩm, kích
thích tố và thuốc từ các loại máy móc, cứ vài giờ bị vắt sữa một lần bởi một tập
hợp máy móc khác. Vị thế của con bò không gì hơn ngoài một cái miệng ăn nhận
nguyên vật liệu và bầu vú là nơi sản xuất ra hàng hoá. Việc đối xử với các sinh
vật sở hữu thế giới tình cảm phức tạp như thể chúng là những cỗ máy có thể khiến
cho chúng không chỉ khó chịu về thể chất, mà còn gánh nhiều căng thẳng xã hội
và tâm lý khó chịu.
Hình 40. Những con gà con
trên dây chuyền trong một trại ấp thương mại. Gà trống và gà mái con không hoàn
hảo đều bị tách ra khỏi dây chuyền và sau đó bị chết ngạt trong phòng hơi ngạt,
bỏ vào máy cắt vụn tự động, hoặc chỉ đơn giản là ném vào thùng rác, nơi chúng bị
nghiền nát đến chết. Hàng trăm triệu con gà chết mỗi năm trong các trại ấp như
vậy.
Cũng như việc buôn bán nô
lệ qua Đại Tây Dương không bắt nguồn từ thù hận đối với người châu Phi, ngành
chăn nuôi hiện đại không hề được thúc đẩy bởi tình trạng thù hằn. Một lần nữa,
nó được thúc đẩy bởi sự thờ ơ. Hầu hết những người chăn nuôi và tiêu thụ trứng,
sữa, thịt hiếm khi dừng lại để suy nghĩ về số phận của những con gà, bò hay lợn
được nuôi để cung cấp thịt và các sản phẩm khác họ đang ăn. Một số người nếu có
suy nghĩ, thường lập luận rằng những loài động vật như vậy chỉ có đôi chút khác
biệt với các loại máy móc, không có cảm giác và cảm xúc, không cảm nhận được
đau khổ. Trớ trêu thay, chính các ngành khoa học vốn đã tạo hình cho những cái
máy làm sữa và máy đẻ trứng của chúng ta, gần đây đã chứng minh đầy thuyết phục
rằng động vật có vú và loài chim vốn có cảm giác và cảm xúc phức tạp. Chúng
không chỉ cảm thấy đau đớn thể xác, mà còn có thể bị đau khổ về cảm xúc.
Tâm lý học tiến hoá cho rằng
nhu cầu cảm xúc và xã hội của động vật trang trại tiến hoá trong điều kiện tự
nhiên, nơi chúng cần thiết cho sự tồn tại và sinh sản. Ví dụ, một con bò hoang
dã phải biết cách tạo mối quan hệ gần gũi với bò cái và bò đực khác, nếu không
nó không thể sống sót và sinh sản. Để có thể học được những kĩ năng cần thiết,
sự tiến hoá cấy vào các con bê – như trong các con con của tất cả động vật xã hội
có vú khác – một thôi thúc vui chơi mạnh mẽ (chơi là cách động vật có vú học
các hành vi xã hội). Và chúng còn được cấy một thôi thúc mạnh mẽ hơn là gắn bó
với mẹ của chúng, nơi mà sữa và sự chăm sóc rất cần thiết để tồn tại.
Điều gì xảy ra nếu nông
dân bây giờ có một con bê nhỏ, tách nó ra khỏi bò mẹ rồi đặt vào trong một cái
lồng kín, cung cấp thức ăn, nước uống và thuốc tiêm chủng để chống lại bệnh tật,
rồi sau đó, khi nó đủ tuổi, cho nó thụ tinh với tinh trùng của bò đực? Từ góc độ
khách quan, con bê này không cần gắn bó với mẹ hoặc chơi đùa để tồn tại và sinh
sản. Nhưng từ góc độ chủ quan, con bê vẫn cảm thấy một sự thôi thúc mạnh mẽ để
gắn kết với mẹ nó và chơi với các con bê khác. Nếu những thôi thúc này không được
đáp ứng, con bê sẽ bị ảnh hưởng rất lớn. Đây là bài học cơ bản của tâm lý học
tiến hoá: một nhu cầu hình thành trong tự nhiên tiếp tục được cảm nhận chủ quan
ngay cả khi nó không còn thực sự cần thiết cho sự tồn tại và sinh sản. Thảm kịch
của ngành nông nghiệp là chúng ta rất cẩn thận với nhu cầu khách quan của động
vật, trong khi bỏ qua nhu cầu chủ quan của chúng.
Hình 41. Một trong những
con khỉ mồ côi của Harlow vẫn bám vào người mẹ vải trong khi đang bú sữa từ người
mẹ kim loại.
Tính đúng đắn của lý thuyết
này được biết đến ít ra là từ năm 1950, khi nhà tâm lý học người Mỹ Harry
Harlow nghiên cứu sự sinh trưởng của những con khỉ. Harlow đã tách khỉ sơ sinh
khỏi mẹ chỉ vài giờ sau khi chào đời. Những con khỉ đã bị cô lập trong lồng, và
sau đó được nuôi dưỡng bởi các bà mẹ giả. Trong mỗi lồng, Harlow đặt hai hình nộm
giả. Một được làm bằng dây kim loại, và được nối với một chai sữa mà từ đó con
khỉ con có thể mút. Hình nộm khác được làm bằng gỗ bọc vải, khiến nó trông giống
như một người mẹ khỉ thật, nhưng không cung cấp cho đám khỉ sơ sinh bất cứ nguồn
nuôi dưỡng nào. Người ta giả định rằng đám khỉ con sẽ bám vào bà mẹ kim loại bổ
dưỡng hơn là một miếng vải thô ráp.
Trước sự ngạc nhiên của
Harlow, đám khỉ sơ sinh thể hiện một sở thích đáng kể dành cho con khỉ mẹ bằng
vải, dành phần lớn thời gian của chúng với nó. Khi hai hình nộm được đặt gần
nhau, đám khỉ sơ sinh vẫn ôm ấp bà mẹ vải ngay cả khi chúng đang leo lên để hút
sữa từ bà mẹ bằng kim loại. Harlow nghi ngờ rằng có lẽ lũ khỉ làm thế vì chúng
bị lạnh. Vì vậy, ông trang bị một bóng đèn điện bên trong người mẹ dây kim loại,
mà bây giờ tỏa ra nhiệt. Hầu hết lũ khỉ, ngoại trừ những con còn rất nhỏ, vẫn
tiếp tục thích bà mẹ vải.
Nghiên cứu tiếp theo cho
thấy lũ khỉ mồ côi của Harlow đã lớn lên với sự rối loạn tình cảm mặc dù chúng
đã nhận được mọi chất dinh dưỡng cần thiết. Chúng không bao giờ thích ứng với
xã hội loài khỉ, gặp khó khăn khi giao tiếp với những con khỉ khác, và bị ảnh
hưởng bởi sự lo lắng và tính gây hấn cao độ. Kết luận không thể tránh được là:
khỉ có nhu cầu tâm lý và mong muốn, vượt lên nhu cầu vật chất của chúng, và nếu
điều đó không được đáp ứng, chúng sẽ bị ảnh hưởng rất lớn. Trong những thập kỷ
sau, nhiều nghiên cứu đã cho thấy kết luận này không chỉ áp dụng với khỉ mà còn
đối với những loài động vật có vú khác, cũng như các loài chim. Hiện nay, hàng
triệu gia súc đang phải chịu đựng điều kiện sống tương tự như những con khỉ của
Harlow, khi nông dân thường xuyên tách rời lũ bê, cừu và dê con ra khỏi mẹ
chúng, và buộc chúng lớn lên trong sự cô lập.
Tổng kết lại, hiện nay
hàng tỉ động vật nông trại sống như là một phần của một dây chuyền máy móc, và
khoảng 50 tỉ trong số đó bị giết chết mỗi năm. Những phương pháp chăn nuôi công
nghiệp đã dẫn đến một sự gia tăng mạnh về sản xuất nông nghiệp và dự trữ thức
ăn cho người. Cùng với sự cơ giới hoá việc trồng cây, chăn nuôi công nghiệp là
cơ sở cho toàn bộ trật tự kinh tế xã hội hiện đại. Trước khi có tiến trình công
nghiệp hoá nông nghiệp, hầu hết thực phẩm sản xuất trên những cánh đồng và
trong các trang trại bị “lãng phí” vào việc nuôi những người nông dân và động vật
trong trại chăn nuôi. Chỉ có một tỉ lệ nhỏ là có sẵn để nuôi các nghệ nhân,
giáo viên, các linh mục và quan chức. Do đó, trong hầu hết các xã hội, hơn 90%
dân số là nông dân. Tiếp theo tiến trình công nghiệp hoá nông nghiệp, số lượng
nông dân ngày càng thu hẹp nhưng vẫn đủ để nuôi các nhân viên văn phòng và thợ
máy ngày một tăng. Ngày nay, tại Hoa Kỳ, chỉ có 2% dân số sống bằng nghề nông,
nhưng 2% này sản xuất không chỉ đủ nuôi toàn bộ dân số Hoa Kỳ, mà còn đủ xuất
khẩu phần thặng dư để cung cấp cho phần còn lại của thế giới. Nếu không có tiến
trình công nghiệp hoá nông nghiệp thì Cách mạng Công nghiệp đô thị đã không thể
diễn ra – và có lẽ sẽ không có đủ bàn tay khối óc để trở thành nhân viên nhà
máy và văn phòng.
Khi những nhà máy và văn
phòng này thu hút hàng tỉ bàn tay khối óc, nguồn lực được giải phóng từ các
cánh đồng canh tác, họ đã bắt đầu sản xuất ra hàng loạt sản phẩm với sự đa dạng
chưa từng có. Con người hiện nay sản xuất ra nhiều thép hơn, nhiều quần áo hơn,
và xây dựng nhiều công trình kiến trúc hơn bao giờ hết. Ngoài ra, con người còn
sản xuất một loạt các hàng hoá gây kinh ngạc, mà trước đây không thể tưởng tượng
nổi, chẳng hạn như bóng đèn, điện thoại di động, máy ảnh và máy rửa bát. Lần đầu
tiên trong lịch sử nhân loại, cung bắt đầu vượt quá cầu. Và một vấn đề hoàn
toàn mới đã nảy sinh: ai sẽ là người mua tất cả những thứ này?
Thời đại mua sắm
Các nền kinh tế tư bản chủ
nghĩa hiện đại phải liên tục gia tăng sản xuất nếu muốn tồn tại, giống như một
con cá mập phải bơi hoặc sẽ chết ngộp. Tuy nhiên, chỉ sản xuất thôi chưa đủ. Phải
có người mua các sản phẩm, nếu không các nhà công nghiệp và nhà đầu tư sẽ phá sản.
Để ngăn chặn thảm họa này và để đảm bảo mọi người sẽ luôn mua bất cứ thứ gì
ngành công nghiệp mới sản xuất ra, một hình thức mới của đạo đức xuất hiện: chủ
nghĩa tiêu dùng.
Hầu hết mọi người trong
suốt chiều dài lịch sử sống trong điều kiện thiếu thốn. Do đó thanh đạm là khẩu
hiệu của họ. Đạo đức khắc khổ của những người Thanh giáo và sparta là hai ví dụ
nổi tiếng. Một người tốt cần tránh sự xa xỉ, không bao giờ vứt đi thực phẩm chế
biến, và vá lại chiếc quần rách thay vì mua một cái quần mới. Chỉ có vua và quý
tộc mới tự cho phép mình công khai từ bỏ những giá trị như thế và thường phô
trương sự giàu có của họ.
Chủ nghĩa tiêu dùng thấy
việc tiêu thụ các sản phẩm và dịch vụ ngày càng nhiều chính là một điều tích cực.
Nó khuyến khích mọi người chiều chuộng bản thân, làm hư bản thân, và thậm chí dần
dần giết chính mình bởi sự tiêu dùng quá mức. Tính tiết kiệm là một bệnh dịch cần
được chữa trị. Bạn không cần phải nhìn xa để thấy đạo đức tiêu dùng được áp dụng
– chỉ cần đọc mặt sau một hộp ngũ cốc. Những dòng dưới đây lấy từ hộp ngũ cốc
ăn sáng yêu thích của tôi, do công ty Telma của Israel sản xuất:
Đôi khi bạn cần một sự
chăm sóc. Đôi khi bạn cần một chút năng lượng thêm. Có những lúc bạn cần theo
dõi cân nặng của mình và có những lúc bạn cần phải ăn một thứ gì đó… Ngay bây
giờ! Telma cung cấp các loại ngũ cốc ngon lành dành riêng cho bạn – ăn ngon mà
không phải hối hận.
Đi kèm với sản phẩm trên
là một quảng cáo cho một thương hiệu ngũ cốc khác tên là Health Treats:
Health Treats cung cấp
nhiều loại ngũ cốc, trái cây và các loại hạt, mang lại một trải nghiệm kết hợp
giữa hương vị, niềm vui và sức khỏe. Đáp ứng một bữa ăn khoái khẩu giữa ban
ngày, thích hợp cho một lối sống lành mạnh.
Một sự thưởng thức thực sự
với những hương vị vô cùng tuyệt vời [nhấn mạnh trong nguyên bản].
Trong hầu hết lịch sử, mọi
người có thể cảm thấy khó chịu hơn là bị thu hút bởi một dòng chữ như vậy. Họ
có thể coi điều đó là ích kỷ, suy đồi, tha hoá về mặt đạo đức. Chủ nghĩa tiêu
dùng đã làm việc rất chăm chỉ, với sự giúp sức của tâm lý học đại chúng (“Hãy cứ
làm đi!”) nhằm thuyết phục mọi người rằng khoái lạc rất tốt cho bạn, trong khi
tính tiết kiệm là tự áp bức.
Nó đã thành công. Tất cả
chúng ta đều là những người biết cách tiêu dùng. Chúng ta mua rất nhiều sản phẩm
không thực sự cần, mà cho đến ngày hôm qua chúng ta vẫn không biết là chúng có
tồn tại. Các nhà sản xuất cố tình thiết kế mặt hàng có thời hạn sử dụng ngắn,
cũng như phát minh ra các mẫu mã mới không cần thiết của các sản phẩm hoàn toàn
vừa ý mà chúng ta phải mua cho “hợp thời”. Mua sắm đã trở thành một trò tiêu
khiển yêu thích, và hàng tiêu dùng đã trở thành trung gian cần thiết trong mối
quan hệ giữa các thành viên gia đình, vợ, chồng và bạn bè. Ngày lễ tôn giáo như
Giáng sinh đã trở thành lễ hội mua sắm. Ở Mỹ, thậm chí Ngày tưởng niệm
(Memorial Day) – ban đầu là một ngày trọng đại để ghi nhớ những người lính ngã
xuống – bây giờ là dịp để giảm giá đặc biệt. Hầu hết mọi người đánh dấu ngày
này bằng cách mua sắm, có lẽ để chứng tỏ rằng những người bảo vệ tự do đã không
chết một cách vô ích.
Sự nở rộ của đạo đức tiêu
dùng được thể hiện rõ nhất trên thị trường thực phẩm. Các xã hội nông nghiệp
truyền thống sống trong cái bóng khủng khiếp của nạn đói. Trong thế giới giàu
có ngày nay, một trong những vấn đề sức khỏe hàng đầu là bệnh béo phì, nó tác động
đến người nghèo (những người toàn nhồi bánh hamburger và pizza) thậm chí còn
nghiêm trọng hơn so với người giàu (những người ăn xà lách hữu cơ và sinh tố
trái cây). Mỗi năm dân số Mỹ chi tiền vào chế độ ăn kiêng nhiều hơn số tiền cần
thiết để nuôi sống tất cả những người đói khát ở phần còn lại của thế giới. Béo
phì là một chiến thắng kép của chủ nghĩa tiêu thụ. Thay vì ăn ít, sẽ dẫn đến
suy giảm kinh tế, người ta ăn quá nhiều và sau đó mua các sản phẩm ăn kiêng –
đóng góp gấp đôi vào tăng trưởng kinh tế.
Làm thế nào chúng ta có
thể dung hòa đạo đức tiêu dùng với đạo đức kinh doanh, theo đó lợi nhuận không
nên lãng phí, và thay vào đó nên được tái đầu tư vào sản xuất? Rất đơn giản, giống
như ở thời đại trước, ngày nay vẫn tồn tại một sự phân công lao động giữa giới
thương lưu và người bình dân. Vào thời trung cổ ở châu Âu, giới quý tộc vung tiền
một cách không cân nhắc vào những thứ xa xỉ quá mức, trong khi nông dân sống đạm
bạc, để tâm đến từng xu. Giờ đây, hoàn cảnh đã đổi khác. Người giàu luôn chú trọng
quản lý tài sản và các khoản đầu tư của họ, trong khi người nghèo thì đâm đầu
vào nợ nần để mua xe hơi và tivi là những thứ họ không thực sự cần.
Đạo đức tư bản và chủ
nghĩa tiêu dùng là hai mặt của cùng một đồng tiền, một sự hợp nhất của hai điều
răn. Điều răn tối thượng của những người giàu có là “Đầu tư!” Điều răn tối thượng
của phần còn lại là “Mua!”
Đạo đức tư bản-tiêu dùng
có tính chất cách mạng theo một nghĩa khác. Hầu hết các hệ thống đạo đức trước
đây đã đặt con người vào một bản thỏa thuận khó khăn. Họ đã được hứa hẹn về một
thiên đường, nhưng chỉ khi họ vun trồng sự nhân ái và khoan dung, vượt qua sân
si và thù hận, cũng như hạn chế sự ích kỷ của họ. Đây là điều quá khó khăn cho
hầu hết mọi người. Lịch sử của đạo đức là một câu chuyện buồn của những lý tưởng
tuyệt vời mà không ai có thể chạm đến. Hầu hết các tín đồ Ki-tô đã không bắt
chước Chúa Jesus, hầu hết các Phật tử không thể sống như Phật, và hầu hết các
nho sĩ đều khiến cho Khổng Tử phải nổi giận.
Ngược lại, hầu hết mọi
người thời nay sống thành công dựa trên lý tưởng của chủ nghĩa tư bản tiêu
dùng. Nền đạo đức mới hứa hẹn chốn thiên đường với điều kiện là người giàu vẫn
tham lam và dành thời gian của họ làm ra nhiều tiền, và số đông quần chúng vẫn
hoàn toàn tự do với những khát khao và đam mê của họ – mua nhiều và nhiều hơn nữa.
Đây là tôn giáo đầu tiên trong lịch sử mà các tín đồ của nó thực sự làm được những
gì họ được yêu cầu làm. Dẫu vậy, làm sao chúng ta biết được mình có thực sự được
lên thiên đường hay không? Chúng ta chỉ trông thấy nó trên truyền hình.
18
CUỘC CÁCH MẠNG LÂU DÀI
Cách mạng Công nghiệp đã
mở ra những phương thức mới để chuyển đổi năng lượng và sản xuất hàng hoá, giải
phóng phần lớn nhân loại khỏi sự phụ thuộc vào hệ sinh thái xung quanh. Con người
đốn rừng, thoát nước các vùng đầm lầy, đắp đập ngăn sông, tưới nước cho các
vùng đồng bằng, lắp đặt hàng chục ngàn cây số đường ray xe lửa, và xây dựng các
đô thị lớn chọc trời. Khi thế giới được tạo nên để phù hợp với nhu cầu của Homo
sapiens, môi trường sống đã bị phá hủy và các loài bị tuyệt chủng. Hành tinh từng
tràn đầy xanh tươi và hoa lá của chúng ta trở thành một trung tâm mua sắm được
làm bằng bê tông và nhựa.
Ngày nay, các lục địa
trên Trái đất là ngôi nhà của gần 7 tỉ Sapiens. Nếu bạn đặt tất cả họ vào rất
nhiều cái cân lớn, tổng khối lượng của họ sẽ vào khoảng 300 triệu tấn. Nếu sau
đó bạn lại gom tất cả các vật nuôi trong trang trại của chúng ta như bò, lợn, cừu,
gà và đặt chúng trên rất nhiều cái cân lớn hơn, khối lượng của chúng sẽ lên đến
khoảng 700 triệu tấn. Ngược lại, tổng khối lượng của tất cả các loài động vật
hoang dã lớn còn sót lại từ nhím, chim cánh cụt, đến voi và cá voi – ít hơn 100
triệu tấn. Những cuốn sách trẻ em, các biểu tượng và màn hình tivi của chúng ta
vẫn ngập tràn hình ảnh hươu cao cổ, chó sói và tinh tinh, nhưng thực tế chúng
còn rất ít trong thế giới thực. Có khoảng 80.000 hươu cao cổ trên thế giới so với
1,5 tỉ gia súc; chỉ còn 200.000 con sói xám so với 400 triệu con chó thuần hoá;
và chỉ còn 250.000 con tinh tinh – trái ngược với hàng tỉ người. Nhân loại thực
sự đã giành quyền kiểm soát toàn bộ thế giới.
Sự suy thoái hệ sinh thái
không giống như tình trạng khan hiếm tài nguyên. Như chúng ta đã thấy ở chương
trước, các nguồn lực sẵn có phục vụ con người không ngừng tăng lên, và khả năng
sẽ còn tiếp tục như vậy. Đó là lý do mà lời tiên tri về ngày tận thế vì khan hiếm
tài nguyên có lẽ đã bị đặt sai chỗ. Ngược lại, nỗi sợ hãi về sự suy thoái sinh
thái lại trở nên rất rõ ràng. Trong tương lai đó, con người giành quyền kiểm
soát một lượng dồi dào các vật liệu mới và các nguồn năng lượng, trong khi đồng
thời phá hủy những gì còn lại của môi trường sống tự nhiên và đẩy hầu hết các
loài khác tới bờ vực tuyệt chủng.
Trên thực tế, bất ổn sinh
thái có thể gây nguy hiểm cho sự tồn tại của chính loài Homo sapiens. Hiện tượng
nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng cao và ô nhiễm trên diện rộng có thể làm
cho Trái đất không còn dễ sống với loài người, và do đó tương lai có thể chứng
kiến một cuộc rượt đuổi giữa sức mạnh của con người và những thiên tai do con
người gây ra. Khi con người sử dụng sức mạnh của mình để chống lại thế lực
thiên nhiên và chinh phục các hệ sinh thái từ những nhu cầu và ý tưởng bất chợt
của họ, những thế lực trên có thể gây ra phản ứng trái chiều bất ngờ và nguy hiểm
hơn nhiều. Và những phản ứng của thiên nhiên, khả năng cao là chỉ có thể kiểm
soát được bằng những biện pháp thậm chí còn quyết liệt hơn, sẽ dẫn đến sự hỗn
loạn tồi tệ hơn.
Nhiều người gọi tiến
trình này “sự tàn phá thiên nhiên”. Nhưng nó không thực sự phá hủy, nó biến đổi.
Thiên nhiên không thể bị phá hủy. 65 triệu năm trước, một thiên thạch lớn đã
xóa sổ loài khủng long, nhưng sự kiện đó lại mở ra con đường phát triển cho động
vật có vú. Ngày nay, nhân loại đang đẩy nhiều loài đến tuyệt chủng và thậm chí
có thể tiêu diệt chính mình. Nhưng một số sinh vật khác đang thích nghi khá tốt.
Ví dụ như chuột và gián đang trong thời kỳ hoàng kim của chúng. Những sinh vật
ngoan cường có lẽ sẽ chui ra từ dưới đống đổ nát của một thảm họa toàn cầu, sẵn
sàng và có khả năng truyền bá ADN của chúng. Có lẽ 65 triệu năm nữa, loài chuột
thông minh sẽ nhìn lại với lòng biết ơn về sự chết chóc do con người gây nên,
cũng như chúng ta ngày nay có thể cảm ơn rằng thiên thạch đã làm loài khủng
long tuyệt chủng.
Tuy nhiên, những lời đồn
thổi về sự tuyệt chủng của loài người chúng ta vẫn còn quá sớm. Kể từ Cách mạng
Công nghiệp, dân số thế giới đã bùng nổ chưa từng thấy. Năm 1700, thế giới là
ngôi nhà chung của 700 triệu người. Tới năm 1800, con số này đã lên đến 950 triệu
người. Tới năm 1900, loài người gần như tăng gấp đôi số lượng của mình lên đến
1,6 tỉ người. Và tới năm 2000, con số này tăng gấp bốn lần lên đến 6 tỉ người.
Hiện nay dân số thế giới đã tới ngưỡng 7 tỉ người.
Thời hiện đại
Trong khi tất cả Sapiens
đang ngày càng phát triển theo chiều hướng không tuân theo quy luật tạo hoá, họ
cũng tuân thủ hơn các tôn chỉ của nền công nghiệp hiện đại và chính phủ. Cách mạng
Công nghiệp đã mở đường cho một chuỗi các thử nghiệm trong lĩnh vực kĩ thuật xã
hội, và một loạt những thay đổi thậm chí còn không định trước trong cuộc sống hằng
ngày và tâm lý con người. Một trong rất nhiều bằng chứng là sự thay thế nền
nông nghiệp mùa vụ truyền thống bằng lịch trình thống nhất và chính xác của các
ngành công nghiệp.
Nông nghiệp truyền thống
phụ thuộc vào chu kỳ thời gian tự nhiên và tăng trưởng hữu cơ. Hầu hết các xã hội
không thể đo thời gian một cách chính xác, và họ cũng không đặc biệt quan tâm đến
chuyện đó. Thế giới bắt đầu công việc của mình mà không cần đồng hồ và thời
gian biểu, chỉ tuân theo sự luân chuyển của Mặt trời và các chu trình sinh trưởng
của thực vật. Không có ngày làm việc chính xác cần tuân thủ, mọi thói quen thay
đổi rõ rệt từ mùa này sang mùa khác. Con người biết Mặt trời xuất hiện ở đâu,
và lo lắng dõi theo những dự báo về thời điểm thu hoạch và mùa mưa, nhưng họ
không biết đến thời gian chia theo giờ và hầu như không quan tâm đến khái niệm
năm. Nếu một người du hành ngược thời gian bất ngờ xuất hiện tại một ngôi làng
thời trung cổ và hỏi một người qua đường, “Bây giờ là năm nào rồi?” thì dân
làng sẽ vô cùng hoang mang trước câu hỏi trên cũng như thứ quần áo buồn cười của
người lạ mặt.
Hình 42. Hình ảnh của
danh hài Charlie Chaplin trong vai một công nhân bị mắc kẹt trong dây chuyền
công nghiệp, trích từ bộ phim Thời hiện đại (Modern Times) (1936).
Ngược lại với những nông
dân và thợ đóng giày thời trung cổ, ngành công nghiệp hiện đại chỉ quan tâm đôi
chút về Mặt trời hay các mùa trong năm. Nó để cao tính chính xác và thống nhất.
Ví dụ, trong một xưởng đóng giày thời trung cổ, mỗi thợ đóng giày làm toàn bộ một
đôi giày, từ đế giày đến móc khoá. Nếu một thợ đóng giày trễ hạn trong công việc,
điều này không làm chững lại công việc của những người khác. Tuy nhiên, trong một
dây chuyền lắp ráp giày hiện đại, mỗi công nhân điều khiển một cỗ máy chỉ sản
xuất một phần nhỏ của một chiếc giày, rồi chiếc giày đó sẽ được chuyển sang cỗ
máy tiếp theo. Nếu người công nhân vận hành máy số 5 ngủ quên, điều đó sẽ làm
ngưng trệ tất cả các máy khác. Để đối phó với tình trạng đó, tất cả mọi người đều
phải tuân theo một lịch trình chuẩn xác. Mỗi công nhân đến làm việc chính xác
vào cùng một thời điểm. Mọi người đều có cùng giờ nghỉ ăn trưa cho dù họ có
đang đói hay không. Mọi người đều về nhà khi nghe tiếng còi tan ca, chứ khống
phải khi họ đã hoàn thành phần việc của mình.
Cách mạng Công nghiệp đã
biến thời gian biểu và dây chuyển sản xuất trở thành khuôn mẫu cho hầu như mọi
hoạt động của con người. Ngay sau khi các nhà máy áp dụng khung thời gian cố định
lên công việc của con người, các trường học cũng thông qua những thời khoá biểu
chính xác, tiếp theo là bệnh viện, cơ quan chính phủ và cửa hàng tạp hoá. Ngay
cả ở những nơi không tồn tại dây chuyền sản xuất và máy móc, thời gian biểu
cũng vẫn rất quan trọng. Nếu ca làm việc tại nhà máy kết thúc vào lúc 17 giờ,
quán rượu gần đó rất nên mở cửa kinh doanh lúc 17:02.
Một mối liên hệ quan trọng
trong hệ thống thời gian biểu phổ biến chính là hoạt động giao thông công cộng.
Nếu người lao động bắt đầu ca làm lúc 8:00, xe lửa hoặc xe buýt phải đến cổng
nhà máy trước 7:55. Một vài phút chậm trễ sẽ làm giảm sản lượng, và thậm chí dẫn
đến chuyện những người không may đến muộn bị đuổi việc. Năm 1784, một dịch vụ vận
tải với lịch trình cố định bắt đầu được triển khai ở Anh. Lịch trình đó chỉ quy
định chính xác giờ khởi hành, chứ không phải giờ kết thúc hành trình. Thời ấy,
mỗi thành phố và thị trấn của Anh có giờ địa phương riêng, có thể sai khác với
thời gian ở London đến tận nửa tiếng. Nếu lúc này là 12:00 tại London, thì lúc
đó có thể là 12:20 tại Liverpool và 11:50 ở Canterbury. Thời ấy khống có điện
thoại, không có đài phát thanh hay truyền hình, và cũng không có tàu tốc hành –
vậy ai có thể biết và ai thèm quan tâm?
Chuyến tàu hỏa thương mại
đầu tiên bắt đầu được triển khai giữa Liverpool và Manchester năm 1830. 10 năm
sau đó, bảng giờ tàu chạy đầu tiên được ấn định. Các đoàn tàu di chuyển nhanh
hơn nhiều so với xe ngựa kiểu cũ, vì vậy sự sai lệch trong giờ địa phương đã
gây nhiều phiền toái. Năm 1847, những công ty xe lửa ở Anh đã nhóm họp lại, đồng
ý rằng từ nay về sau tất cả lịch trình tàu hỏa sẽ được hiệu chỉnh theo giờ của
đài thiên văn Greemvich, chứ không phải giờ địa phương của Liverpool,
Manchester hay Glasgow. Ngày càng có nhiều tổ chức học theo cách làm của họ. Cuối
cùng, năm 1880, chính phủ Anh đã có một bước đi chưa từng có tiền lệ, rằng mọi
lịch trình ở Anh phải hiệu chỉnh theo đồng hồ được đặt tại đài thiên văn
Greenwich. Lần đầu tiên trong lịch sử có một đất nước thống qua múi giờ chuẩn
quốc gia và bắt buộc người dân phải sống theo một chiếc đồng hồ nhân tạo chứ
không phải theo giờ địa phương hay chu kỳ Mặt trời.
Khởi đầu khiêm tốn này đã
sinh ra một hệ thống thời gian mang tính toàn cầu, đồng bộ đến từng số thập
phân của một giây. Khi các phương tiện truyền thông lần đầu lên sóng – đầu tiên
là radio, sau đó là truyền hình – họ tiến vào thế giới của sự đồng bộ hoá thời
gian, trở thành đối tượng tiên phong truyền bá cho điều đó. Xen giữa các chương
trình phát thanh là tín hiệu thời gian, tiếng bíp đó có thể vươn tới những mảnh
đất xa xôi, các con tàu có thể dùng nó để chỉnh lại đồng hồ. Sau đó, các đài
phát thanh áp dụng thông lệ phát sóng tin tức theo giờ. Ngày nay, thông báo đầu
tiên của tất cả các đài phát thanh tin tức – quan trọng hơn cả tin chiến tranh
nổ ra – chính là thông báo về thời gian. Trong suốt Thế chiến II, đài BBC News
đã phát sóng cho những vùng châu Âu bị Đức quốc xã chiếm đóng. Mỗi chương trình
tin tức mở ra với giai điệu phát sóng trực tiếp của tiếng chuông đồng hồ Big
Ben – âm thanh huyền diệu của sự tự do. Các nhà vật lý tài ba người Đức đã tìm
ra cách xác định điều kiện thời tiết ở London dựa trên sự sai lệch nhỏ trong
giai điệu của sóng truyền phát. Thông tin này đem lại ưu thế vô giá cho không
quân Đức. Khi mật vụ Anh phát hiện ra điều này, họ thay thế tiếng đồng hồ trực
tiếp bằng một bản ghi âm của chiếc đồng hồ nổi tiếng.
Để có thể vận hành hệ thống
thời gian một cách đồng bộ, những chiếc đồng hồ giá rẻ nhưng chính xác và tiện
dụng trở nên phổ biến. Ở các thành phố như Assyria, Sassanid hoặc Inca, ta có
thể bắt gặp chủ yếu là đồng hồ Mặt trời. Tại các thành phố thời trung cổ châu
Âu thường có một chiếc đồng hồ duy nhất, cỗ máy khổng lồ gắn trên đỉnh tòa tháp
cao ở quảng trường thị trấn. Những tháp đồng hồ vốn nổi tiếng không chính xác,
nhưng vì không có đồng hồ nào trong thành phố sai khác với nó, nên nếu có sai
thì gần như cũng chẳng làm sao. Hiện nay, trong nhà của một gia đình giàu có
thường có nhiều đồng hồ hơn toàn bộ số đồng hồ của một đất nước thời trung cổ.
Bạn có thể biết thời gian bằng cách nhìn vào đồng hồ đeo tay, nhìn vào màn hình
điện thoại, nhìn vào đồng hồ báo thức cạnh giường, nhìn vào đồng hồ trên tường
nhà bếp, nhìn vào lò vi sóng, tivi hoặc đầu DVD, hay máy tính của bạn, thời
gian không thể rời khỏi mắt bạn. Sẽ rất khó khăn để bạn không biết bây giờ là mấy
giờ.
Một người bình thường xem
giờ vài chục lần mỗi ngày, bởi vì hầu như tất cả mọi điều chúng ta làm đều phải
thực hiện đúng thời hạn. Chiếc đồng hồ đánh thức chúng ta dậy lúc 7 giờ, chúng
ta làm rã đồ đông lạnh trong lò vi sóng chính xác 50 giây, đánh răng trong vòng
ba phút cho đến khi bàn chải đánh răng điện kêu bíp, bắt chuyến tàu lúc 7:40 đến
nơi làm việc, chạy trên máy chạy bộ tại phòng tập thể dục cho đến khi có thông
báo nửa tiếng đã trôi qua, ngồi trước tivi lúc 19 giờ để xem chương trình yêu
thích của mình, bị gián đoạn bằng những đoạn quảng cáo thương mại trị giá 1.000
đô-la mỗi giây, và cuối cùng trút bỏ mọi cảm giác lo lắng của chúng ta lên bác
sĩ trị liệu, người hạn chế thời gian lảm nhảm của chúng ta còn đúng 50 phút mỗi
lần điều trị.
Cách mạng Công nghiệp đã
mang đến hàng tá biến động lớn trong xã hội loài người. Thích ứng với thời gian
công nghiệp chỉ là một trong số đó. Những ví dụ đáng chú ý khác bao gồm đô thị
hoá, sự biến mất của nền nông nghiệp thuần túy, sự gia tăng của giai cấp vô sản
công nghiệp, sự trao quyền cho những người bình thường, dân chủ hoá, văn hoá giới
trẻ và sự tan rã của chế độ phụ hệ.
Tuy nhiên, tất cả những
biến động này quá nhỏ bé so với cuộc cách mạng xã hội quan trọng nhất chưa từng
xảy ra với loài người: sự sụp đổ của gia đình và cộng đồng địa phương, được
thay thế bằng chính quyền và thị trường. Chúng ta có thể khẳng định rằng, từ thời
điểm sớm nhất, hơn một triệu năm trước, con người sống trong các cộng đồng nhỏ,
thân mật, hầu hết các thành viên là họ hàng thân thuộc. Cách mạng Nhận thức và
Cách mạng Nông nghiệp không làm thay đổi điều đó. Chúng kết nối các gia đình và
cộng đồng với nhau tạo ra các bộ lạc, thành phố, vương quốc và đế chế, nhưng
gia đình và cộng đồng vẫn là những viên gạch nền tảng của tất cả xã hội loài
người. Cách mạng Công nghiệp, mặt khác, chỉ cần chưa đầy hai thế kỷ để phá tan
những nền tảng này thành cát bụi. Hầu hết chức năng truyền thống của gia đình
và cộng đồng đã được bàn giao cho chính quyền và thị trường.
Sự sụp đổ của gia đình và
cộng đồng
Trước khi có Cách mạng
Công nghiệp, cuộc sống hằng ngày của hầu hết mọi người xoay quanh ba trụ cột:
gia đình hạt nhân, gia đình mở rộng và cộng đồng gắn bó.* Hầu hết mọi người làm
việc trong các doanh nghiệp gia đình – ví dụ trong các trang trại hoặc xưởng
gia đình – hoặc làm việc trong doanh nghiệp hộ gia đình láng giềng. Gia đình
cũng là hệ thống phúc lợi xã hội, y tế, giáo dục, công nghiệp xây dựng, công
đoàn, quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm, đài phát thanh, truyền hình, báo chí, ngân
hàng và thậm chí cả cảnh sát.
Khi một người bị bệnh,
gia đình chăm sóc người đó. Khi một người già đi, gia đình hỗ trợ, và các con
là quỹ hưu trí. Khi một người qua đời, gia đình chăm sóc lũ trẻ mồ côi. Nếu ai
đó muốn xây dựng một túp lều, gia đình sẽ giúp một tay. Nếu ai đó muốn mở doanh
nghiệp, gia đình sẽ kiếm khoản tiền cần thiết. Nếu ai đó muốn kết hôn, gia đình
sẽ lựa chọn, hoặc ít nhất là xem xét kĩ lưỡng người vợ hoặc chồng tương lai. Nếu
xung đột phát sinh với hàng xóm, gia đình sẽ chung tay bảo vệ người đó. Nhưng nếu
một người bệnh đã quá nặng mà gia đình không thể xoay xở nổi, hoặc một công việc
kinh doanh mới đòi hỏi một khoản đầu tư quá lớn, hoặc các cuộc tranh cãi hàng
xóm leo thang đến đỉnh điểm bạo lực, các cộng đồng địa phương sẽ đến để giải cứu.
Các cộng đồng cung cấp sự
giúp đỡ trên cơ sở truyền thống địa phương và một nền kinh tế của những ân huệ,
mà thường khác rất nhiều với các quy luật cung cầu của thị trường tự do. Trong
một cộng đồng trung cổ kiểu cũ, khi người hàng xóm của tôi cần giúp đỡ, tôi sẽ
giúp xây dựng túp lều và bảo vệ bầy cừu cho anh ta mà không mong báo đáp. Khi
tôi cần giúp đỡ, hàng xóm của tôi sẽ trả ơn. Đồng thời, một lãnh chúa địa
phương có thể bắt tất cả dân làng xây dựng lâu đài cho ông ta mà không cần trả
một xu. Đổi lại, dân làng nhờ ông ta bảo vệ khỏi bọn cướp và quân man rợ. Cuộc
sống làng quê tham gia nhiều giao dịch nhưng lại hiếm khi phải trả tiền. Tất
nhiên, vẫn có một số thị trường nhưng vai trò của chúng còn hạn chế. Bạn có thể
mua các loại gia vị quý hiếm, vải và các công cụ, sử dụng dịch vụ của các luật
sư và bác sĩ. Tuy nhiên, chỉ có chưa đầy 10% các sản phẩm và dịch vụ là hay được
sử dụng cũng như mua bán trên thị trường. Hầu hết nhu cầu của con người được
gia đình và cộng đồng chăm sóc.
Cũng có những vương quốc
và đế chế đã tiến hành các nhiệm vụ quan trọng như phát động chiến tranh, xây dựng
đường sá và cung điện. Với những mục đích đó, các vị vua tăng thuế, thậm chí
tăng số lượng binh lính và dân lao động. Tuy nhiên, ngoài vài ngoại lệ, thường
thì họ không can thiệp vào công việc hằng ngày của các gia đình và cộng đồng.
Thậm chí nếu có muốn, hầu hết các vị vua cũng sẽ khá vất vả khi làm vậy. Những
nền kinh tế nông nghiệp truyền thống không có nhiều thặng dư để nuôi đám đông
quan chức, cảnh sát, nhân viên xã hội, giáo viên và bác sĩ. Do đó, hầu hết các
nhà lãnh đạo không phát triển rộng rãi hệ thống phúc lợi xã hội, dịch vụ y tế
hay giáo dục. Họ phó mặc các vấn đề đó trong tay của gia đình và cộng đồng.
Cũng có những dịp hiếm hoi nhà cấm quyền cố gắng can thiệp mạnh hơn vào cuộc sống
hằng ngày của giai cấp nông dân (như thời nhà Tần ở Trung Hoa), họ làm như vậy
bằng cách biến những người đứng đầu gia đình và các trưởng lão của cộng đồng
thành tay sai của chế độ.
Những khó khăn trong
thông thương và liên lạc thường khiến các vị vua khó lòng can thiệp vào vấn đề
nội bộ của các cộng đồng xa xôi, nên nhiều vương quốc đã nhường ngay cả những đặc
quyền hoàng gia cơ bản nhất – chẳng hạn như đánh thuế và giải quyết bạo lực –
cho các cộng đồng này. Ví dụ, Đế chế Ottoman cho phép tự giải quyết những mối
thù gia đình truyền kiếp theo lối thực thi công lý, thay vì sử dụng một lực lượng
lớn cảnh sát hoàng gia. Nếu anh em họ của tôi đã giết ai đó, anh trai của nạn
nhân có thể giết tôi để trả thù. Các Sultan ở Istanbul hay thậm chí là tổng trấn
không can thiệp vào các cuộc đụng độ như vậy, miễn là bạo lực vẫn nằm trong giới
hạn chấp nhận được.
Tại Trung Hoa đời nhà
Minh (1368-1644), dân số đã được tổ chức thành hệ thống bảo giáp. Mười gia đình
được nhóm lại để tạo thành một giáp, và mười giáp thành một bảo. Khi một thành
viên của một bảo phạm tội, các thành viên khác của bảo đó có thể trừng phạt anh
ta, đặc biệt là những người lớn tuổi. Thuế được đánh vào bảo, và trách nhiệm
thuộc về các trưởng lão trong mỗi bảo chứ không phải thuộc về các quan chức, họ
phải đánh giá tình hình của mỗi gia đình và xác định số tiền thuế cần trả. Từ
quan điểm của đế chế, hệ thống này có một lợi thế rất lớn. Thay vì duy trì hàng
ngàn quan chức và nhân viên thuế vụ theo dõi thu nhập và chi phí của mỗi gia
đình, nhiệm vụ này được để lại cho những trưởng lão trong cộng đồng. Các trưởng
lão biết chính xác giá trị của mỗi cá nhân trong cộng đồng là bao nhiêu, họ thường
có thể đòi tiền thuế mà không cần dính líu đến quân đội hoàng gia.
Nhiều vương quốc và đế chế
thật sự chẳng khác gì giới xã hội đen quy mô lớn. Nhà vua là capo di tutti capi
(ông chủ của mọi ông chủ) người thu tiền bảo kê, đổi lại sẽ đảm bảo những băng
đảng tội phạm láng giềng và các nhóm nhỏ đầu gấu địa phương không làm hại những
người nằm dưới sự bảo trợ. Ông ta chẳng làm gì khác nữa.
Không thể coi cuộc sống của
mỗi gia đình và cộng đồng là lý tưởng. Gia đình và cộng đồng có thể đàn áp các
thành viên của họ tàn nhẫn chẳng kém chính quyền và thị trường hiện đại, và những
vấn đề nội bộ cũng chứa đầy căng thẳng và bạo lực, tuy nhiên người dân có rất
ít lựa chọn. Vào khoảng năm 1750, nếu một người bị mất gia đình và cộng đồng
thì cũng giống như đã chết. Người đó sẽ không có việc làm, không được giáo dục,
không được trợ giúp khi bệnh tật và khó khăn. Sẽ không ai cho vay tiền hoặc bảo
vệ khi gặp rắc rối. Không có cảnh sát, không có nhân viên xã hội và không có
giáo dục bắt buộc. Để tồn tại, một người như vậy phải nhanh chóng tìm một gia
đình hoặc cộng đồng thay thế. Chàng trai và cô gái bỏ nhà ra đi có thể mong đợi
điều tốt nhất, đó là được trở thành nô bộc của các gia đình mới. Tồi tệ nhất sẽ
là phải gia nhập quân đội hay nhà thổ.
Tất cả những vấn đề này
đã thay đổi đáng kể trong hai thế kỷ qua. Cách mạng Công nghiệp đã mang lại cho
thị trường sức mạnh mới to lớn, cung cấp cho chính quyền phương tiện vận chuyển
và truyền thông mới, đặt vào tay chính quyền một đội ngũ nhân viên, giáo viên,
cảnh sát và nhân viên xã hội. Thoạt đầu thị trường và chính quyền nhận ra con
đường của họ bị chặn bởi các gia đình truyền thống và cộng đồng, vốn có rất ít
thiện cảm với sự can thiệp từ bên ngoài. Cha mẹ và trưởng lão cộng đồng không sẵn
lòng để thế hệ trẻ bị hệ thống giáo dục quốc gia nhồi sọ, phải gia nhập quân đội
hoặc biến thành một kẻ vô sản thành thị không có gốc rễ.
Theo thời gian, chính quyền
và thị trường sử dụng sức mạnh ngày càng tăng để làm suy yếu những mối liên kết
truyền thống của gia đình và cộng đồng. Chính quyền gửi đội quân cảnh sát đến
ngăn chặn mối bất hòa giữa các dòng họ và giải quyết mâu thuẫn bằng hệ thống
tòa án. Thị trường đưa những người bán rong vào nhằm quét sạch phương thức mua
hàng truyền thống lâu đời và thay thế bằng các phương thức buôn bán tân thời.
Nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Để thực sự phá vỡ quyền lực của gia đình và cộng đồng,
chính quyền và thị trường cần tới sự giúp đỡ của một thế lực khác nữa.
Chính quyền và thị trường
tiếp cận mọi người với một đề nghị không thể chối từ. Đó là, “Trở thành một
công dân. Cưới bất kỳ ai bạn thích mà không cần xin phép cha mẹ. Làm bất cứ
công việc nào phù hợp, ngay cả khi người lớn tuổi trong cộng đồng không hài
lòng. Sống bất cứ nơi nào bạn muốn, ngay cả khi không thể về ăn tối với gia
đình đôi lần mỗi tuần. Bạn không còn phụ thuộc vào gia đình hoặc cộng đồng nữa.
Chúng tôi, chính quyền và thị trường, sẽ thay thế họ để chăm sóc bạn. Chúng tôi
sẽ cung cấp thức ăn, chỗ ở, giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội và việc làm. Chúng
tôi sẽ cung cấp lương hưu, bảo hiểm và sự bảo trợ”.
Văn học lãng mạn thường
mô tả công dân như một kẻ bị mắc kẹt trong cuộc đấu tranh chống lại chính quyền
và thị trường. Điều này quá chính xác. Chính quyền và thị trường là những người
mẹ và người cha của mỗi công dân, và công dân chỉ có thể sống sót nhờ vào đó.
Thị trường cung cấp cho chúng ta công việc, bảo hiểm và lương hưu. Nếu chúng ta
muốn học một nghề, trường học của chính phủ luôn sẵn sàng dạy cho chúng ta. Nếu
chúng ta muốn mở doanh nghiệp, ngân hàng sẽ cho chúng ta mượn tiền. Nếu chúng
ta muốn xây nhà, một công ty xây dựng sẽ thi công và ngân hàng sẽ cho vay thế
chấp, trong một số trường hợp chúng ta còn nhận được trợ cấp hay bảo hiểm của
nhà nước. Nếu bạo lực bùng lên, cảnh sát bảo vệ chúng ta. Nếu bị bệnh trong vài
ngày, bảo hiểm y tế sẽ chăm sóc chúng ta. Nếu suy nhược trong nhiều tháng, nhân
viên an sinh xã hội sẽ tới thăm hỏi chúng ta. Nếu cần sự hỗ trợ từ xung quanh,
chúng ta có thể ra ngoài và thuê một y tá, thường là một người xa lạ nhưng có
thể chăm sóc với sự tận tâm mà thậm chí chúng ta không dám mong đợi từ những đứa
con do mình sinh ra. Nếu có điều kiện, chúng ta có thể sống một cuộc đời an
nhàn. Cơ quan thuế vụ đối xử với chúng ta như những công dân độc lập, và không
mong chúng ta nộp thuế của hàng xóm. Các tòa án cũng vậy, coi chúng ta như những
công dân độc lập, và không bao giờ trừng phạt chúng ta vì tội lỗi của người họ
hàng.
Không chỉ đàn ông trưởng
thành mà cả phụ nữ và trẻ em cũng được coi là công dân. Suốt chiều dài lịch sử,
phụ nữ thường bị coi là tài sản của gia đình hay cộng đồng. Trong khi đó, nhà
nước hiện đại lại xem phụ nữ như những công dân, được hưởng các quyền kinh tế
và pháp lý độc lập với gia đình và cộng đồng của họ. Họ có thể mở tài khoản
ngân hàng, quyết định kết hôn với ai, và kể cả ly hôn hay sống độc lập.
Nhưng công cuộc giải
phóng công dân cũng có cái giá của nó. Nhiều người trong chúng ta hiện nay vẫn
ta thán về sự mất mát của gia đình và các cộng đồng vững mạnh, cũng như cảm thấy
xa lạ, bị đe dọa bởi sức mạnh của chính quyền và thị trường luôn vây quanh.
Chính quyền và thị trường gồm những công dân xa lạ có thể can thiệp vào cuộc sống
của các thành viên dễ dàng hơn nhiều so với chính quyền và thị trường chứa đựng
những gia đình và cộng đồng vững mạnh. Khi hàng xóm trong một chung cư cao tầng
thậm chí không thể đồng ý về khoản tiền trả cho bảo vệ gác cổng, vậy làm thế
nào để chúng ta có thể mong đợi họ chống lại chính quyền?
Thỏa thuận giữa chính quyền,
thị trường và công dân là chuyện chẳng dễ dàng. Chính quyền và thị trường bất đồng
về quyền và nghĩa vụ chung giữa đôi bên, và các công dân phàn nàn rằng cả hai
bên yêu cầu quá nhiều và cung cấp quá ít. Trong nhiều trường hợp, công dân bị
khai thác bởi thị trường, và chính quyền thì sử dụng quân đội, lực lượng cảnh
sát và bộ máy công vụ để đàn áp công dân thay vì bảo vệ họ. Dù sao vẫn thật tuyệt
khi thỏa thuận này cuối cùng cũng hoạt động ổn thỏa – cho dù không hoàn hảo. Bởi
nó đã phá bỏ vô số những thỏa thuận xã hội của con người trong nhiều thế hệ.
Hàng triệu năm tiến hoá đã thiết kế chúng ta sống và suy nghĩ như các thành
viên cộng đồng. Và chỉ vỏn vẹn hai thế kỷ, chúng ta đã trở thành những công dân
độc lập. Không có minh chứng nào rõ nét hơn về sức mạnh tuyệt vời của văn hoá.
Các gia đình hạt nhân
không biến mất hoàn toàn khỏi đời sống hiện đại. Khi chính quyền và thị trường
lấy đi từ các gia đình hầu hết vai trò kinh tế và chính trị, một số chức năng
tình cảm quan trọng vẫn được giữ lại. Các gia đình hiện đại vẫn có chức năng
mang lại nhu cầu tinh thần thân mật mà chính quyền và thị trường (cho đến nay)
không có khả năng cung cấp. Tuy nhiên, ngay cả ở đây, gia đình cũng chịu nhiều
áp lực hơn. Thị trường ngày càng định hình rõ nét về phương thức mà mọi người
đưa sự lãng mạn và tình dục vào đời sống. Trong khi ngày xưa gia đình là người
mai mối chính, thì ngày nay thị trường điều chỉnh sở thích lãng mạn và tình dục
của chúng ta, rồi sau đó giúp kết đôi – với một khoản phí béo bở. Trước đây cô
dâu và chú rể gặp nhau trong phòng khách gia đình, và tiền được chuyển từ tay của
người cha này sang người cha khác. Ngày nay, chuyện tán tỉnh diễn ra tại các
quán bar và cà phê, tiền bạc đi từ tay của những người yêu nhau sang các nữ tiếp
viên. Thậm chí ngày càng nhiều tiền được chuyển vào tài khoản ngân hàng của những
nhà thiết kế thời trang, nhà quản lý phòng tập thể dục, chuyên gia dinh dưỡng,
trang điểm và bác sĩ phẫu thuật thẩm mĩ, những người đã giúp chúng ta đến quán
cà phê với vẻ ngoài thật giống với tiêu chuẩn cái đẹp lý tưởng của thị trường.
Gia đình và cộng đồng so
sánh với Chính quyền và thị trường
Chính quyền cũng giữ quan
điểm cứng rắn hơn về quan hệ gia đình, đặc biệt là giữa cha mẹ và con cái. Cha
mẹ có nghĩa vụ cho con cái mình được hưởng nền giáo dục của nhà nước. Đặc biệt,
những phụ huynh lạm dụng hoặc bạo hành con cái có thể chịu sự quản thúc của nhà
nước. Nếu cần thiết, chính quyền thậm chí có thể bỏ tù cha mẹ hoặc chuyển con
em họ tới gia đình khác để nuôi dưỡng. Mới đây chưa lâu, ý kiến cho rằng chính
quyền có thể ngăn chặn cha mẹ đánh đập hoặc làm nhục con cái bằng việc tước quyền
nuôi con của họ, còn được xem là lố bịch và bất khả thi. Trong hầu hết các xã hội,
thẩm quyền của cha mẹ là thiêng liêng. Hiếu kính cha mẹ là giá trị thiêng liêng
nhất, và cha mẹ có thể làm hầu như mọi điều họ muốn, kể cả giết trẻ sơ sinh,
bán trẻ em làm nô lệ và gả con gái cho người chồng gấp đôi tuổi. Ngày nay, vai
trò của cha mẹ đang hoàn toàn yếu thế. Những đứa trẻ ngày càng không vâng lời
người lớn, trong khi cha mẹ bị đổ lỗi cho bất cứ điều gì sai trái trong đời sống
con em họ. Các bậc cha mẹ rất có khả năng sẽ bị những chuyên gia tâm lý chỉ
trích, hệt như bị cáo phải ra tòa.
Những cộng đồng tưởng tượng
Cũng giống như các gia
đình hạt nhân, cộng đồng không thể hoàn toàn biến mất khỏi thế giới của con người
mà không để lại bất kỳ sự thay thế cảm xúc nào. Ngày nay, thị trường và chính
quyền đáp ứng hầu hết các nhu cầu vật chất từng được cung cấp bởi các cộng đồng,
nhưng họ cũng phải đáp ứng những mối liên hệ giữa người với người.
Thị trường và chính quyền
làm như vậy bằng cách nuôi dưỡng “các cộng đồng tưởng tượng” bao gồm hàng triệu
người lạ, và được thiết kế theo các nhu cầu mang tính quốc gia và thương mại. Một
cộng đồng tưởng tượng là một cộng đồng của những người không thực sự biết nhau,
nhưng tưởng rằng họ biết nhau. Những cộng đồng như vậy không phải là một phát
minh mới lạ. Các vương quốc, đế chế và nhà thờ trong nhiều thiên niên kỷ có chức
năng như những cộng đồng tưởng tượng. Ở Trung Hoa cổ đại, hàng chục triệu người
coi mình là thành viên của một gia đình duy nhất, với vị hoàng đế như là cha mẹ
họ. Vào thời trung cổ, hàng triệu người Hồi giáo mộ đạo cho rằng họ đều là các
anh chị em trong cộng đồng Hồi giáo. Tuy nhiên, suốt chiều dài lịch sử, những cộng
đồng tưởng tượng này đóng vai trò thứ yếu so với các cộng đồng thân mật, trong
đó bao gồm vài chục người quen biết nhau tường tận. Các cộng đồng thân mật đáp ứng
những nhu cầu tình cảm của thành viên và rất cần thiết cho sự sống còn và phúc
lợi của mọi người. Trong hai thế kỷ qua, các cộng đồng thân mật đã trở nên lụi
tàn và cộng đồng tưởng tượng đã được điền vào khoảng trống tình cảm đó.
Hai ví dụ quan trọng nhất
cho sự phát triển của cộng đồng tưởng tượng chính là quốc gia và hội tiêu dùng.
Quốc gia là cộng đồng tưởng tượng của chính quyền. Hội tiêu dùng là cộng đồng
tưởng tượng của thị trường. Cả hai đều là những cộng đồng tưởng tượng, vì tất cả
các khách hàng trong một thị trường hoặc tất cả các thành viên của một quốc gia
không thể thực sự hiểu nhau theo cách thức mà những người cùng làng biết nhau
trong quá khứ. Không một người Đức nào có thể hiểu tường tận 80 triệu người Đức
khác, hay 500 triệu khách hàng khác cùng sinh sống trong Thị trường chung châu
Âu (ban đầu cộng đồng đó trở thành Cộng đồng châu Âu rồi phát triển thành Liên
minh châu Âu).
Chủ nghĩa tiêu dùng và chủ
nghĩa dân tộc phải tiến hành thêm các bước để khiến cho chúng ta tưởng tượng rằng
hàng triệu người lạ cùng thuộc về cộng đồng giống như chúng ta, rằng tất cả
chúng ta có chung một quá khứ, một lợi ích và một tương lai. Đây không phải là
lời nói dối. Đó là trí tưởng tượng. Giống như tiền bạc, công ty trách nhiệm hữu
hạn và nhân quyền, dân tộc và cộng đồng người tiêu dùng là những thực thể
liên-chủ quan. Chúng chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng tập thể của chúng ta,
nhưng sức mạnh của chúng lại rất lớn. Miễn là hàng triệu người Đức tin vào sự tồn
tại của một dân tộc Đức và hưng phấn khi nhìn thấy biểu tượng dân tộc Đức, kể lại
những câu chuyện huyền thoại về dân tộc Đức, sẵn sàng hy sinh tiền bạc, thời
gian và xương máu cho dân tộc Đức, thì Đức sẽ là một trong những cường quốc mạnh
nhất thế giới.
Quốc gia luôn cố che giấu
tính chất tưởng tượng này. Hầu hết các quốc gia coi mình là một thực thể tự
nhiên và vĩnh cửu, được tạo ra trong thời kỳ nguyên thủy bằng cách trộn đất của
quê mẹ với máu của người dân. Tuy nhiên, những tuyên bố như vậy thường được
phóng đại. Các quốc gia tồn tại trong quá khứ xa xôi, nhưng tầm quan trọng của
nó nhỏ hơn nhiều so với ngày nay bởi tầm quan trọng của quốc gia lúc đó nhỏ hơn
rất nhiều. Một cư dân ở vùng Nuremberg thời trung cổ có thể cảm thấy chút ít
lòng trung thành với quốc gia Đức, nhưng người đó còn cảm thấy trung thành với
gia đình và cộng đồng địa phương của mình hơn nhiều, bởi đó mới là nguồn đáp ứng
hầu hết các nhu cầu của người đó. Hơn nữa, bất cứ điều gì quan trọng mà một quốc
gia cổ đại có thể đã có, thì chỉ còn rất ít trong số đó tồn tại tới ngày nay. Hầu
hết các quốc gia đang tồn tại thời nay đều phát triển sau Cách mạng Công nghiệp.
Có thể lấy nhiều ví dụ từ
Trung Đông. Các quốc gia Syria, Lebanon, Jordan và Iraq là sản phẩm của sự chia
tách biên giới lộn xộn, được phân định mơ hồ bởi các nhà ngoại giao Pháp và
Anh, những người đã bỏ qua lịch sử địa phương, kiến thức địa lý và kinh tế. Năm
1918, các nhà ngoại giao đã thống nhất rằng ba cộng đồng người Kurd, Baghdad và
Basra sẽ được gọi chung là “người Iraq”. Và chính người Pháp đã quyết định thế
nào thì là người Syria hay người Lebanon. Saddam Hussein và Hafez el-Asad là những
người đã cố gắng hết mình để thúc đẩy và củng cố ý thức dân tộc, vốn là sản phẩm
của dân Anh-Pháp, nhưng những bài phát biểu khoa trương của họ về các quốc gia
Iraq và Syria được cho là trường tổn vĩnh cửu lại hoàn toàn sáo rỗng.
Điều này không hàm ý các
quốc gia chẳng thể được tạo ra từ hư không. Những người làm việc chăm chỉ để
xây dựng Iraq hay Syria đã sử dụng những tư liệu thố về lịch sử, địa lý và văn
hoá -một số trong đó tồn tại từ nhiều thế kỷ và thiên niên kỷ cũ. Saddam
Hussein đã lựa chọn cho mình di sản của Khalip Abbasid và Đế chế Babylon, thậm
chí ông ta còn gọi một trong những đơn vị thiết giáp của mình là Sư đoàn
Hammurabi. Tuy nhiên, điều đó không biến đất nước Iraq thành một thực thể cổ
xưa. Nếu tôi làm bánh từ bột, dầu và đường, tất cả nguyên liệu đó được giữ
trong tủ đựng thức ăn của tôi suốt hai năm qua, thì điều đó cũng không có nghĩa
cái bánh của tôi đã được hai tuổi.
Trong những thập kỷ gần
đây, cộng đồng quốc gia ngày càng bị lu mờ bởi các cộng đồng khách hàng không
biết nhau mật thiết nhưng chia sẻ những thói quen và sở thích tiêu thụ giống
nhau, từ đó họ cảm thấy là một phần của cộng đồng người tiêu dùng – một kiểu tự
định nghĩa bản thân. Điều này nghe rất lạ, nhưng chúng ta có hàng loạt các ví dụ.
Chẳng hạn, nhóm hâm mộ ca sĩ Madonna tạo thành một cộng đồng người tiêu dùng. Họ
định nghĩa bản thân chủ yếu thông qua việc mua sắm. Họ mua vé buổi hòa nhạc của
Madonna, đĩa CD, áp phích, áo sơ mi, nhạc chuông, và qua đó định nghĩa mình là
ai. Những người hâm mộ đội bóng đá Manchester United, người ăn chay và nhà hoạt
động môi trường là các ví dụ khác. Họ cũng được định nghĩa dựa trên những gì họ
tiêu thụ. Đó là nền tảng bản sắc của họ. Một người ăn chay Đức cũng có thể sẽ
thích kết hôn với một người ăn chay Pháp hơn là với một người ăn thịt Đức.
Chuyển động luân hồi
Những cuộc cách mạng
trong hai thế kỷ qua diễn ra nhanh chóng và triệt để tới mức chúng đã thay đổi
đặc trưng cơ bản nhất của trật tự xã hội. Theo truyền thống, trật tự xã hội rất
bền vững và cứng nhắc. “Trật tự” ở đây ngụ ý về sự ổn định và liên tục. Ngoại
trừ những cuộc cách mạng xã hội chóng vánh, hầu hết các biến đổi xã hội là kết
quả tích tụ của nhiều bước nhỏ. Con người có xu hướng cho rằng cấu trúc xã hội
không có tính linh hoạt và bền vững lâu dài. Các gia đình và cộng đồng có thể đấu
tranh để thay đổi vị trí trong trật tự, nhưng ý tưởng cho rằng bạn có thể thay
đổi cấu trúc cơ bản của trật tự đó thực sự rất ngớ ngẩn. Mọi người thường hòa
mình vào hiện trạng, tuyên bố rằng, “đây là cách nó đã luôn tồn tại, và nó vẫn
sẽ luôn tồn tại như vậy”.
Trong hai thế kỷ qua, nhịp
độ thay đổi diễn ra nhanh tới mức trật tự xã hội trở nên năng động và mềm dẻo.
Giờ đây, nó tồn tại trong trạng thái thay đổi không ngừng. Khi chúng ta nói về
các cuộc cách mạng hiện đại, chúng ta có xu hướng nghĩ rằng năm 1789 (Cách mạng
Pháp), 1848 (những cuộc cách mạng tự do) hoặc 1917 (Cách mạng Nga). Nhưng thực
tế là vào thời điểm đó, mỗi năm đều mang tính cách mạng. Hôm nay, ngay cả một
người mới 30 tuổi cũng có thể thành thật nói với một thiếu niên đang hồ nghi rằng,
“Khi tôi còn trẻ, thế giới hoàn toàn khác”. Internet là một ví dụ, nó chỉ được
đưa vào sử dụng rộng rãi khoảng 20 năm về trước, đầu những năm 1990. Nhưng ngày
nay thật khó để mường tượng ra một thế giới không có internet.
Do đó, mọi nỗ lực nhằm
xác định đặc tính của xã hội hiện đại cũng giống như chuyện nhận biết màu sắc của
một con tắc kè hoa. Đặc điểm duy nhất chúng ta có thể chắc chắn là sự thay đổi
không ngừng. Mọi người đã trở nên quen với việc này, và hầu hết chúng ta nghĩ về
trật tự xã hội như một cái gì đó linh hoạt mà chúng ta có thể uốn nắn và cải
thiện theo ý thích. Lời hứa chủ đạo của những nhà cai trị tiền hiện đại là bảo
vệ một trật tự truyền thống hoặc thậm chí là trở lại thời kỳ vàng son đã mất.
Trong hai thế kỷ qua, khẩu hiệu chính trị là lời hứa sẽ phá bỏ thế giới cũ và
xây dựng một thế giới tốt hơn thay thế. Ngay cả phe bảo thủ nhất của các đảng
chính trị cũng chỉ dám hứa giữ cho mọi thứ như chúng vốn có. Mọi người ai cũng
hứa hẹn về cải cách xã hội, cải cách giáo dục và cải cách kinh tế – và họ thường
hoàn thành những lời hứa đó.
Cũng như các nhà địa chất
cho rằng chuyển động kiến tạo sẽ dẫn đến động đất và phun trào núi lửa, chúng
ta cũng thường cho rằng các phong trào xã hội quyết liệt sẽ dẫn đến bùng phát bạo
lực đẫm máu. Lịch sử chính trị của thế kỷ 19 và 20 thường được kể bằng một loạt
các cuộc chiến khốc liệt, thảm sát và cách mạng. Giống như một đứa trẻ trong
đôi ủng mới, nhảy từ vũng nước này qua vũng nước khác, quan điểm này nhìn lịch
sử như sự nhảy cóc từ hết cuộc tắm máu đến cuộc tắm máu khác, từ Thế chiến I tới
Thế chiến II, rồi đến Chiến tranh lạnh, từ cuộc diệt chủng người Armenia đến nạn
diệt chủng người Do Thái và cả nạn diệt chủng người Rwanda, từ Robespierre tới
Lenin rồi đến Hitler.
Chúng có phần đúng, nhưng
danh sách các thảm họa quá ư quen thuộc này cũng gây nhầm lẫn. Chúng ta tập
trung quá nhiều vào các vũng nước mà quên mất vùng đất khô phân tách chúng. Thời
hiện đại đã chứng kiến mức độ chưa từng có không chỉ của bạo lực và sự ghê rợn,
mà còn là thời kỳ của hòa bình và yên tĩnh. Charles Dickens đã viết về Cách mạng
Pháp thế này, “Đó là cuộc cách mạng tuyệt vời nhất mọi thời đại nhưng đồng thời
cũng là điều tồi tệ nhất mọi thời đại”. Nó có lẽ không chỉ đúng với Cách mạng
Pháp mà còn với toàn bộ thời đại nó báo hiệu.
Điều này đặc biệt đúng với
bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ khi kết thúc Thế chiến II. Trong thời gian này
con người lần đầu tiên phải đối mặt với khả nâng tự hủy diệt hoàn toàn, đã trải
qua tương đối nhiều các cuộc chiến tranh và diệt chủng. Tuy nhiên, những thập kỷ
này cũng là thời kỳ yên bình nhất trong lịch sử nhân loại – thực sự rất yên
bình. Thật đáng ngạc nhiên bởi chính những thập kỷ này đã trải qua sự thay đổi
về kinh tế, xã hội và chính trị nhiều hơn bất cứ thời kỳ nào trước đó. Các mảng
kiến tạo lịch sử đang di chuyển với tốc độ điên cuồng, nhưng những ngọn núi lửa
vẫn im lặng. Trật tự đàn hồi mới dường như có thể chứa đựng và thậm chí kích
thích những sự thay đổi triệt để về mặt cấu trúc mà không đổ vỡ thành xung đột
bạo lực.
Hòa bình trong thời đại
chúng ta
Hầu hết mọi người không
đánh giá cao về hòa binh của thời đại mình đang sống. Không ai trong chúng ta sống
ở ngàn năm trước, vì vậy chúng ta dễ dàng quên đi thế giới đã từng bạo lực như
thế nào. Và khi chiến tranh trở nên hiếm hơn, chúng thu hút nhiều sự chú ý hơn.
Nhiều người nghĩ về các cuộc chiến tranh hiện đang hoành hành ở Afghanistan và
Iraq hơn là về nền hòa bình mà hầu hết người Brazil và Ấn Độ đang được tận hưởng.
Quan trọng hơn, chúng ta
có thể dễ dàng liên hệ đến sự khổ đau của cá nhân hơn là của cả một dân tộc.
Tuy nhiên, để hiểu về quá trình lịch sử vĩ mô, chúng ta cần phải kiểm tra những
số liệu thống kê toàn thể chứ không phải là những câu chuyện cá nhân. Trong năm
2000, chiến tranh làm 310.000 người thiệt mạng, và tội phạm bạo lực giết chết
320.000 sinh mạng khác. Mỗi nạn nhân và mọi nạn nhân đều là một thế giới bị phá
hủy, một gia đình bị đổ nát, để lại vết thương cho bạn bè và người thân về lâu
dài. Tuy nhiên, từ góc độ vĩ mô, con số 830.000 nạn nhân chỉ chiếm 1,3% trong số
56 triệu người đã chết vào năm 2000. Cũng trong năm đó có tới 1,26 triệu người
đã chết bởi tai nạn xe hơi (chiếm 2,25% trong tổng số tử vong) và 815.000 người
tự tử (chiếm 1,45%).
Những con số trong năm
2002 thậm chí còn đáng ngạc nhiên hơn. Trong số 57 triệu người chết, chỉ có
172.000 người chết trong chiến tranh và 569.000 người chết vì tội phạm bạo lực
(tổng cộng 741.000 nạn nhân của bạo lực do con người gây ra). Trái lại, 873.000
người chết vì tự sát. Điều này cho thấy chỉ một năm sau vụ tấn công ngày 11/9,
mặc dù tất cả đều bàn luận xung quanh chủ nghĩa khủng bố và chiến tranh, nhưng
một người bình thường có khả năng tự tử cao hơn là bị giết bởi một tên khủng bố,
một quân nhân hay một kẻ buôn ma túy.
Hầu hết các nơi trên thế
giới, mọi người đi ngủ mà không phải sợ nửa đêm một bộ tộc láng giềng có thể
bao vây làng mình và giết tất cả mọi người. Những người Anh khá giả đi du lịch
trong ngày từ Nottingham tới London qua cánh rừng Shenvood mà không phải sợ một
nhóm cướp giả dạng sẽ phục kích và lấy tiền của họ để chia cho người nghèo (hay
nhiều khả năng sẽ giết hại họ để lấy tiền cho bản thân). Những học sinh không
phải e sợ giáo viên phạt nặng, trẻ em không phải lo bị bán làm nô lệ khi cha mẹ
chúng không thể trả các hoá đơn, phụ nữ biết rằng pháp luật cấm chồng họ đánh đập
và buộc họ phải ở nhà. Càng ngày trên thế giới những kỳ vọng trên càng được đáp
ứng.
Sự suy giảm của bạo lực
phần lớn bắt nguồn từ sự trỗi dậy của chính quyền. Trong suốt lịch sử, tình trạng
bạo lực hầu hết được phát sinh từ mối hận thù địa phương giữa gia đình và cộng
đồng. (Thậm chí ngày nay, như các con số ở trên cho thấy, tội phạm địa phương
là mối đe dọa cao hơn nhiều so với một cuộc chiến tranh quốc tế). Như chúng ta
đã thấy, nông dân thời tiền sử không hề biết tới tổ chức chính trị nào lớn hơn
cộng đồng địa phương, họ phải chịu đựng tình trạng bạo lực tràn lan. Khi các
vương quốc và đế chế trở nên hùng mạnh hơn, chúng giúp kiềm chế cộng đồng và
làm giảm mức độ bạo lực. Trong các vương quốc phân tán quyền lực của châu Âu thời
trung cổ, khoảng 20-40 người/100.000 dân bị giết mỗi năm. Trong những thập kỷ gần
đây, khi các chính quyền và thị trường trở nên uy quyền và các cộng đồng đã biến
mất, tỉ lệ bạo lực còn giảm xuống nữa. Hiện nay, số vụ án mạng trung bình toàn
cầu chỉ còn 9/100.000 người, và hầu hết các vụ án mạng diễn ra tại những quốc
gia yếu kém như Somalia và Colombia. Trong các chính quyền tập trung quyền lực ở
châu Âu, tỉ lệ án mạng trung bình mỗi năm là 1/100.000 người.
Chắc chắn có những trường
hợp chính quyền sử dụng quyền lực để giết công dân của mình, và những trường hợp
như vậy thường in đậm thành kí ức và nỗi sợ của chúng ta. Trong thế kỷ 20, hàng
chục triệu người, có khi đến hàng trăm triệu người đã bị giết bởi lực lượng an
ninh chính quyền. Tuy nhiên, từ góc độ vĩ mô, các tòa án và cảnh sát do nhà nước
điều hành đã gia tăng mức độ an toàn trên khắp thế giới. Ngay cả trong chế độ độc
tài áp bức, khả năng để một người hiện đại chết trong tay người khác cũng thấp
hơn so với ở xã hội tiền hiện đại. Năm 1964, một chế độ độc tài quân sự được
thành lập tại Brazil. Chế độ này cai trị đất nước cho đến năm 1983. Suốt 20 năm
đó, hàng ngàn người Brazil đã bị sát hại bởi chế độ này. Hàng ngàn người khác bị
bắt giam và tra tấn. Tuy nhiên, ngay cả trong những năm tồi tệ nhất, khả năng để
một người Brazil bình thường sinh sống ở Rio de Janeiro phải chết trong tay người
khác vẫn thấp hơn so với các thổ dân thuộc bộ lạc Waorani, Arawete hoặc
Yanomamo, những người sống sâu trong rừng rậm Amazon, nơi không có quân đội, cảnh
sát, trại giam. Các nghiên cứu nhân học đã cho thấy một phần tư tới một nửa
cánh đàn ông thổ dân sớm hay muộn cũng chết vì xung đột bạo lực tranh giành tài
sản, phụ nữ hay thanh danh.
Sự nghỉ hưu của các đế chế
Vấn đề bạo lực trong lòng
các chính quyền đã giảm hoặc tăng lên kể từ năm 1943 có lẽ vẫn còn gây tranh
cãi. Điều không ai có thể phủ nhận là bạo lực quốc tế đã sụt giảm xuống mức kỷ
lục. Có lẽ ví dụ rõ ràng nhất là sự sụp đổ của các đế quốc châu Âu. Trong suốt
lịch sử, các đế quốc đã nghiền nát những cuộc nổi loạn với bàn tay sắt, và khi
ngày diệt vong đến, một đế chế sắp chết sử dụng tất cả sức mạnh còn lại để tự cứu
bản thân, và thường dẫn đến một cuộc tắm máu. Sự sụp đổ cuối cùng của nó thường
dẫn đến tình trạng vô chính phủ và các cuộc chiến nối tiếp. Kể từ năm 1945, hầu
hết các đế quốc đã chọn sự thoái vị sớm trong hòa bình. Quá trình sụp đổ đã diễn
ra tương đối nhanh, êm đềm và có trật tự.
Năm 1945, Anh cai trị một
phần tư thế giới. 30 năm sau người Anh chỉ còn cai trị một vài hòn đảo nhỏ.
Trong khoảng thời gian đó, Anh rút lui khỏi hết thuộc địa này đến thuộc địa
khác mà không phải nổ súng dữ dội, không phải mất đi hàng ngàn binh lính, và
không phải sát hại quá nhiều người. Chí ít thì một vài lời khen thường dành cho
Mahatma Gandhi vì tinh thần bất bạo động thực ra vốn dành cho Đế quốc Anh. Những
nơi từng thuộc đế quốc đã giành lại được độc lập, hầu hết những nơi đó có đường
biên giới vững chắc và sống hòa bình cùng các nước láng giềng. Đúng là hàng chục
ngàn người đã thiệt mạng dưới bàn tay của Đế quốc Anh đáng sợ, và ở một số điểm
nóng, việc Anh rút lui đã dẫn đến sự bùng nổ xung đột sắc tộc cướp đi hàng trăm
ngàn sinh mạng (đặc biệt là ở Ấn Độ). Tuy nhiên, khi so sánh với chiều dài lịch
sử nói chung, sự rút lui của người Anh là một ví dụ điển hình của hòa bình và
trật tự. Đế quốc Pháp cứng đầu hơn nhiều. Sự sụp đổ của nó kéo theo những hành
động đẫm máu của đội quân hậu tập ở Việt Nam và Algeria, lấy đi hàng trăm ngàn
sinh mạng. Tuy nhiên, Pháp cũng rút lui khỏi phần thuộc địa còn lại của họ một
cách nhanh chóng và hòa bình, để lại đằng sau các quốc gia có trật tự chứ không
phải là một mớ bòng bong hỗn tạp.
Sự sụp đổ của Liên Xô vào
năm 1989 thậm chí còn bình yên hơn, ngoại trừ sự bùng lên của xung đột sắc tộc
vùng Balkan, Caucasus và Trung Á. Chưa bao giờ một đế chế hùng mạnh lại biến mất
nhanh chóng và lặng lẽ đến vậy. Liên Xô của năm 1989 đã không gặp phải thất bại
quân sự nào ngoại trừ ở Afghanistan, không bị xâm lược từ bên ngoài, không có nổi
loạn, thậm chí cũng không có những chiến dịch bất tuân dân sự kiểu Martin
Luther King trên quy mô lớn. Liên Xô vẫn có hàng triệu binh sĩ, hàng chục ngàn
xe tăng và máy bay, và đủ loại vũ khí hạt nhân để quét sạch toàn bộ nhân loại
vài lần nữa. Hồng quân Xô-viết và các đội quân thuộc Hiệp ước Warsaw khác vẫn
trung thành. Chỉ cần Mikhail Gorbachev, người lãnh đạo cuối cùng của Liên Xô,
ra lệnh, Hồng quân sẽ phục tùng tuyệt đối.
Tuy nhiên, giai cấp ưu tú
của chế độ Xô-viết, và các chế độ cộng sản trong hầu hết các nước Đông Âu
(Romania và Serbia là những trường hợp ngoại lệ), quyết định không sử dụng dù
chỉ một phần rất nhỏ sức mạnh quân sự này. Khi các thành viên nhận thức được tiến
trình giải thể, họ từ bỏ vũ lực, thừa nhận thất bại, đóng gói hành lý và đi về
nhà. Gorbachev và các đồng chí của ông ta đã buông bỏ nhẹ nhàng không chỉ những
lãnh thổ thuộc Liên Xô trong Thế chiến II, mà còn cả những vùng chiếm đóng từ
xưa của các Nga hoàng như vùng Baltic, Ukraine, Caucasus và Trung Á. Thật rùng
mình khi mường tượng điều gì có thể xảy ra nếu Gorbachev hành xử giống như các
lãnh đạo Serbia – hay như người Pháp ở Algeria.
Mâu thuẫn cục bộ
Các quốc gia giành được độc
lập từ tay đế quốc rõ ràng không còn chút hứng thú nào với chiến tranh. Với rất
ít ngoại lệ, từ năm 1945 các quốc gia đã không còn xâm chiếm nước khác để chinh
phục và nuốt chửng họ. Những cuộc chinh phục như vậy là chủ đề chính của lịch sử
chính trị từ thời xa xưa. Đó là cách mà hầu hết các đế chế vĩ đại được thành lập,
và là cách mà những người cai trị và dân chúng kỳ vọng mọi thứ sẽ diễn ra.
Nhưng những cuộc chinh phục như của người La Mã, Mông Cổ và Ottoman không thể
diễn ra ở bất cứ nơi nào trên thế giới ngày nay. Kể từ năm 1945, không một quốc
gia độc lập nào được công nhận bởi Liên Hiệp Quốc bị chinh phục và xóa sổ khỏi
bản đồ. Những cuộc chiến tranh quốc tế ở mức độ hạn hẹp vẫn diễn ra lúc này hay
lúc khác, và hàng triệu người vẫn chết trong chiến tranh, nhưng các cuộc chiến
không còn là một chuẩn mực.
Nhiều người tin rằng sự
biến mất của chiến tranh quốc tế chỉ có ở các nền dân chủ giàu có của Tây Âu.
Trong thực tế, hòa bình đến với châu Âu sau khi đã thắng thế trên các khu vực
khác của thế giới. Do đó, cuộc chiến quốc tế cuối cùng nghiêm trọng nhất tại
các quốc gia Nam Mỹ là giữa Peru và Ecuador vào năm 1941, và chiến tranh giữa
Bolivia và Paraguay vào năm 1932-1935. Trước đó đã không xuất hiện một cuộc chiến
nghiêm trọng nào giữa các quốc gia Nam Mỹ kể từ năm 1879-1884, khi Chile đối đầu
với liên minh giữa Bolivia và Peru.
Chúng ta ít khi nghĩ rằng
thế giới Ả-rập đặc biệt yên bình. Tuy nhiên, chỉ một lần duy nhất kể từ khi các
nước Ả-rập giành độc lập, có một trong các quốc gia mới phát động một cuộc chiến
xâm lược toàn diện với quốc gia khác (Iraq xâm chiếm Kuwait vào năm 1990). Đã
có khá nhiều xung đột biên giới (ví dụ như giữa Syria và Jordan năm 1970), nhiều
can thiệp vũ trang vào công việc nội bộ của quốc gia khác (ví dụ như Syria ở
Lebanon), nhiều cuộc chiến tranh dân sự (Algeria, Yemen, Libya), cùng rất nhiều
các cuộc đảo chính và nổi dậy. Tuy nhiên, đã không có cuộc chiến tranh quốc tế
toàn diện nào giữa các quốc gia Ả-rập, ngoại trừ cuộc chiến Vùng Vịnh. Ngay cả
khi thêm vào toàn bộ thế giới Hồi giáo, cũng chỉ góp một ví dụ nữa: chiến tranh
Iran với Iraq. Không có chiến tranh Thổ Nhĩ Kỳ với Iran, Pakistan với
Afghanistan, hay giữa Indonesia và Malaysia.
Tại châu Phi, mọi thứ
không được màu hồng như thế. Nhưng ngay cả ở đó, hầu hết xung đột đều là nội
chiến và đảo chính. Kể từ khi các nước châu Phi giành độc lập trong những năm
1960 và 1970, rất ít quốc gia xâm chiếm nước khác để mở mang bờ cõi.
Có những quãng thời gian
tương đối yên tĩnh trước đó, ví dụ như ở châu Âu giữa năm 1871 và 1914, và sau
đó luôn là sự kết thúc tồi tệ. Nhưng lần này thì khác, khi hòa bình thực sự
không phải là sự vắng mặt của chiến tranh nữa. Hòa bình thực sự là chiến tranh
không thể tồn tại. Chưa bao giờ có hòa bình thực sự trên thế giới. Giữa năm
1871 và 1914, một cuộc chiến ở châu Âu vẫn có thể xảy ra, và tham vọng chiến
tranh vẫn là tư tưởng chủ đạo của quân đội, chính trị gia cũng như công dân
bình thường. Linh tính này đúng với mọi thời kỳ hòa bình khác trong lịch sử.
Quy luật chủ chốt của chính trị quốc tế cho thấy, “Với hai chính thể gần nhau,
sẽ có một kịch bản hợp lý đẩy họ đến chiến tranh trong vòng một năm”. Thứ luật
rừng từng có hiệu lực vào cuối thế kỷ 19 ở châu Âu, vào thời trung cổ châu Âu,
tại Trung Hoa và Hy Lạp cổ đại. Nếu Sparta và Athens hòa bình vào năm 450 TCN,
thì một kịch bản hợp lý là giữa họ sẽ nổ ra chiến tranh trước thời điểm năm 449
TCN.
Ngày nay nhân loại đã phá
vỡ thứ luật rừng này. Cuối cùng thì cũng có hòa bình kéo dài thực sự, và không
chỉ là sự vắng mặt của chiến tranh. Với hầu hết các chính thể, không có kịch bản
hợp lý nào dẫn đến xung đột toàn diện trong vòng một năm. Điều gì có thể dẫn đến
chiến tranh giữa Đức và Pháp trong năm tới? Hoặc giữa Trung Hoa và Nhật Bản? Hoặc
giữa Brazil và Argentina? Một số cuộc đụng độ biên giới nhỏ có thể xảy ra,
nhưng chỉ có một kịch bản huyễn tưởng mới có thể dẫn đến một cuộc chiến tranh
toàn diện như xưa vào năm 2014, với những sư đoàn thiết giáp Argentina càn quét
qua cửa ngõ thành phố Rio, và việc chính quyền Brazil ném bom rải thảm, nghiền
thành bột các khu vực lân cận của Buenos Aires. Những cuộc chiến tranh như vậy
vẫn nổ ra giữa một vài quốc gia, ví dụ giữa Israel và Syria, Ethiopia và
Eritrea, hoặc Hoa Kỷ và Iran, nhưng đó chỉ là trường hợp ngoại lệ.
Tất nhiên, tình trạng này
có thể thay đổi trong tương lai, và với nhận thức muộn màng, thế giới hôm nay
có vẻ rất ngây thơ. Tuy nhiên, từ góc độ lịch sử, sự ngây thơ của chúng ta rất
hấp dẫn. Chưa bao giờ hòa bình lại phổ biến đến mức con người thậm chí không thể
tưởng tượng được chiến tranh.
Các học giả đã tìm cách
giải thích tình trạng tốt đẹp này trong nhiều cuốn sách và bài viết hơn rất nhiều
những gì bạn muốn đọc, và họ đã xác định được một vài yếu tố đóng góp. Thứ nhất
và thiết yếu nhất, là cái giá của chiến tranh đã tăng lên đáng kể. Giải Nobel
Hòa bình ở trên mọi giải thưởng hòa bình lẽ ra nên được trao cho Robert
Oppenheimer và những đồng sự đã chế tạo ra bom nguyên tử. Vũ khí hạt nhân đã biến
cuộc chiến giữa các siêu cường trở thành trò tự sát tập thể, và khiến người ta
hiểu rằng không thể thống trị thế giới bằng vũ lực.
Thứ hai, trong khi cái
giá của chiến tranh tăng vọt, lợi nhuận của nó cũng giảm. Trong phần lớn lịch sử,
các chính thể có thể làm giàu bằng cách cướp bóc hoặc sáp nhập lãnh thổ đối
phương. Hầu hết tài sản bao gồm những cánh đồng, gia súc, nô lệ và vàng, do đó,
thật dễ để cướp hay chiếm đóng. Ngày nay, sự giàu có chủ yếu đến từ nguồn nhân
lực, kiến thức kĩ thuật và các cấu trúc kinh tế xã hội phức tạp như ngân hàng.
Do đó rất khó để mang đi hoặc sáp nhập chúng vào lãnh thổ nào đó.
Chẳng hạn như California.
Sự giàu có ở đây ban đầu được xây dựng trên các mỏ vàng. Nhưng ngày nay nó được
xây dựng trên Silicon và phim ảnh – Thung lũng Silicon và phim trường
Hollywood. Điều gì sẽ xảy ra nếu Trung Hoa xâm lược vũ trang California, đổ bộ
một triệu binh sĩ lên bãi biển San Francisco, và tổng tấn công nội địa? Họ sẽ
không kiếm được gì nhiều. Không có mỏ Silicon ở Thung lũng Silicon. Sự giàu có
nằm trong trí óc của các kĩ sư Google và các bậc thầy kịch bản, đạo diễn và
chuyên gia hiệu ứng đặc biệt của Hollywood, những người sẽ lên chiếc máy bay đầu
tiên đến Bangalore hay Mumbai trước khi xe tăng Trung Hoa tiến vào Đại lộ Hoàng
hôn. Không phải ngẫu nhiên mà thi thoảng vẫn diễn ra các cuộc chiến quy mô quốc
tế, chẳng hạn như khi Iraq gây chiến với Kuwait, thường ở những nơi mà sự giàu
có vẫn đến từ nguồn tài nguyên khoáng sản thời xưa. Toàn bộ hoàng tộc Kuwait có
thể trốn đi nước ngoài, nhưng các mỏ dầu vẫn còn đó và bị chiếm đóng.
Trong khi chiến tranh
không còn đem lại nhiều lợi nhuận, hòa bình trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.
Trong nền kinh tế nông nghiệp truyền thống, thương mại đường dài và đầu tư nước
ngoài nắm giữ vị trí quan trọng. Do đó, hòa bình cũng mang lại đôi chút lợi
ích, bên cạnh việc tránh được phí tổn chiến tranh. Giả dụ, năm 1400 Anh và Pháp
đang hòa bình, người Pháp đã không phải nộp thuế chiến tranh nặng nề và chịu những
cuộc xâm chiếm phá hoại của Anh, nhưng ngoài những sự kiện đó ra, túi tiền của
họ cũng chẳng được lợi gì. Trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa hiện đại, thương
mại và đầu tư nước ngoài đã trở nên hết sức quan trọng. Do đó hòa bình mang lại
những món lợi tức có một không hai. Miễn là Trung Quốc và Mỹ có mối quan hệ yên
bình, Trung Quốc có thể phát triển thịnh vượng bằng cách bán sản phẩm sang Mỹ,
giao dịch tại phố Wall và nhận các khoản đầu tư từ Mỹ.
Hình 43
Hình 43 và 44. Những thợ
đào vàng tại California trong “Con sốt vàng” và trụ sở chính của Facebook gần
San Franciso. Năm 1849, thành phố California giàu có nhờ vàng ròng. Còn ngày
nay, California giàu có nhờ vào Silicon. Nhưng trong khi năm 1849, vàng thực sự
nằm dưới đất đai ở California, thì ngày nay những kho báu thực sự của Thung
lũng Silicon lại nằm trong đầu của những nhân viên công nghệ cao.
Cuối cùng nhưng không kém
phần quan trọng, một sự chuyển đổi khổng lồ đã diễn ra trong nền văn hoá chính
trị toàn cầu. Giới tinh hoa trong lịch sử – ví dụ, những thủ lĩnh Hungary, quý
tộc Viking và linh mục Aztec – đều xem chiến tranh là một điều tích cực. Những
người khác xem nó như tội ác, nhưng là điều không thể tránh khỏi, vậy nên tốt
hơn hết chúng ta hãy biết tận dụng các cuộc chiến. Thời đại của chúng ta là lần
đầu tiên trong lịch sử mà thế giới bị chi phối bởi giới tinh hoa yêu hòa bình –
các chính trị gia, doanh nhân, trí thức và nghệ sĩ thực sự nhìn nhận chiến
tranh như là cái ác và có thể tránh được. (Đã từng có những người theo chủ
nghĩa hòa bình trong quá khứ, chẳng hạn như các tín đồ Ki-tô thời kỳ đầu, nhưng
trong những trường hợp hiếm hoi mà họ giành được quyền lực, họ có xu hướng quên
đi yêu cầu “chìa má bên kia ra” của mình.)
Có một vòng lặp phản hồi
tích cực từ tất cả bốn yếu tố này. Mối đe dọa diệt vong hạt nhân thúc đẩy chủ
nghĩa hòa bình; khi hòa bình lan rộng, chiến tranh giảm xuống và thương mại khởi
sắc, thương mại làm gia tăng cả những lợi ích của hòa bình và chi phí của chiến
tranh. Theo thời gian, vòng lặp phản hồi này tạo ra một trở ngại khác cho chiến
tranh, mà cuối cùng có thể chứng minh cho điều quan trọng hơn hết thảy. Mạng lưới
ngày càng khăng khít của những mối liên kết quốc tế làm xói mòn sự độc lập của
hầu hết các quốc gia, làm giảm cơ hội mà bất kỳ đất nước nào có thể tự tung tự
tác. Hầu hết các quốc gia không còn tham gia vào chiến tranh toàn diện, vì đơn
giản là họ không còn độc lập nữa. Mặc dù người dân ở Israel, Ý, Mexico và Thái
Lan có thể nuôi dưỡng ảo tưởng về độc lập, nhưng thực tế là chính phủ của họ
không thể tiến hành các chính sách kinh tế hay đối ngoại độc lập, và họ chắc chắn
không có khả năng tự khởi xướng và tiến hành chiến tranh toàn diện. Như đã giải
thích ở chương 11, chúng ta đang chứng kiến sự hình thành của một Đế chế Toàn cầu.
Giống như các đế quốc trước đây, lần này cũng vậy, Đế chế Toàn cẩu thực thi hòa
bình bên trong biên giới của nó. Và bởi vì biên giới của nó bao gồm toàn bộ thế
giới, Đế chế Toàn cầu có thể thực thi hòa bình thế giới một cách hiệu quả.
Vậy, kỷ nguyên hiện đại
có phải là hiện thân của những cuộc thảm sát điên rồ, chiến tranh và đàn áp, điển
hình là những cuộc chiến hào lũy trong Thế chiến I, đám mây hạt nhân hình nấm ở
Hiroshima và những cơn điên cuồng đẫm máu của Hitler? Hay đó là một kỷ nguyên của
hòa bình, điển hình là những chiến hào không bao giờ đào ở Nam Mỹ, những đám
mây nấm không bao giờ xuất hiện ở Moscow và New York, và những gương mặt thanh
thản của Mahatma Gandhi và Martin Luther King?
Câu trả lời nằm ở thời
gian. Cần tỉnh táo để nhận ra rằng cách nhìn của chúng ta về quá khứ thường bị
bóp méo bởi những sự kiện trong thời gian gần nhất như thế nào. Nếu chương này
được viết vào năm 1945 hoặc 1962, nó có thể sẽ mang phong cách bi thảm hơn nhiều.
Vì được viết vào năm 2014, nên chương này chọn một cách tiếp cận tương đối vui
vẻ hơn về lịch sử hiện đại.
Để thỏa mãn cả những người
lạc quan lẫn bi quan, chúng ta có thể kết luận rằng con người đang ở ngưỡng cửa
của cả thiên đường lẫn địa ngục, di chuyển một cách lo lắng giữa cửa vào của
thiên đường và phòng chờ của địa ngục. Lịch sử vẫn chưa quyết định chúng ta sẽ
kết thúc ở nơi nào, tuy nhiên một chuỗi sự kiện ngẫu nhiên có thể đẩy chúng ta
lăn về một trong hai hướng.
19
VÀ HỌ SỐNG HẠNH PHÚC MÃI
MÃI VỀ SAU
500 năm qua đã chứng kiến
một loạt những thay đổi ngoạn mục từ các cuộc cách mạng. Trái đất đã được thống
nhất thành một khối duy nhất về mặt sinh thái và lịch sử. Nền kinh tế đã tăng
trưởng theo cấp số nhân, và nhân loại ngày nay tận hưởng sự giàu sang chỉ xuất
hiện trong chuyện cổ tích. Khoa học và Cách mạng Công nghiệp đã đem lại cho
nhân loại những quyền lực siêu việt cũng như nguồn năng lượng gần như vô biên.
Trật tự xã hội đã được thay đổi hoàn toàn, cũng như trong chính trị, cuộc sống
hằng ngày và tâm lý con người.
Nhưng chúng ta có hạnh
phúc hơn? Phải chăng sự giàu có của con người được tích lũy qua năm thế kỷ đã
chuyển hoá thành một sự mãn nguyện kiểu mới? Liệu rằng việc khám phá ra những
nguồn năng lượng vô tận đã mở ra trước mắt chúng ta nguồn hạnh phúc vô tận? Trở
lại xa hơn, liệu 70 thiên niên kỷ đầy náo động tính đến cái mốc Cách mạng Nhận
thức, có biến thế giới thành một nơi đáng sống hơn không? Liệu Neil Armstrong
quá cố, người có dấu chân vẫn còn nguyên vẹn trên Mặt trăng, có hạnh phúc hơn một
người săn bắt hái lượm vô danh từ 30.000 năm trước với dấu tay vẫn còn in trên
bức tường trong hang Chauvet? Nếu không, lý do nào cho việc phát triển nông
nghiệp, các thành phố, chữ viết, tiền đúc, các đế quốc, khoa học và công nghiệp?
Các nhà sử học hiếm khi đặt
câu hỏi như vậy. Họ không bao giờ đặt câu hỏi rằng công dân của các thành phố
Uruk và Babylon có hạnh phúc hơn so với tổ tiên săn bắt hái lượm của họ, liệu sự
trỗi dậy của Hồi giáo đã khiến cho người Ai Cập hài lòng hơn với cuộc sống của
mình, hoặc sự sụp đổ của các đế quốc châu Âu ở châu Phi đã ảnh hưởng thế nào tới
hạnh phúc của hàng triệu người. Tuy nhiên, đây vẫn là những câu hỏi quan trọng
nhất mà người ta có thể đặt ra đối với lịch sử. Hầu hết các tư tưởng hiện nay
và cương lĩnh chính trị đều dựa trên những ý niệm khá mong manh, liên quan đến
nguồn gốc thực sự của hạnh phúc con người. Các nhà ái quốc tin rằng tự quyết
chính trị là cần thiết cho hạnh phúc của chúng ta. Người cộng sản tin rằng mọi
người sẽ được hạnh phúc dưới nền chuyên chính vô sản. Nhà tư bản lại cho rằng
chỉ có thị trường tự do mới có thể đảm bảo hạnh phúc lớn nhất cho số đông lớn
nhất, bằng cách tạo ra tăng trưởng kinh tế và giàu có vật chất, cũng như bằng
việc dạy cho mọi người có thể tự lực cánh sinh và dấn thân lập nghiệp.
Điều gì sẽ xảy ra, nếu
các nghiên cứu nghiêm túc bác bỏ những giả thuyết này? Nếu tăng trưởng kinh tế
và tự chủ không làm cho mọi người hạnh phúc hơn, vậy lợi ích của chủ nghĩa tư bản
là gì? Giả như, người dân bị các đế quốc lớn đô hộ hoá ra lại hạnh phúc hơn người
dân ở những đất nước độc lập, ví dụ người Algeria hạnh phúc dưới sự cai trị của
Pháp hơn là với chính phủ của họ? Chúng ta có thể nói gì về quá trình giải
phóng thuộc địa, và giá trị của sự tự quyết dân tộc?
Đây đều là những khả năng
mang tính giả thuyết, bởi cho đến nay các nhà sử học luôn tránh đưa ra những
câu hỏi như thế – chứ chưa kể đến việc trả lời chúng. Họ đã nghiên cứu lịch sử
về mọi khía cạnh: chính trị, xã hội, kinh tế, giới tính, bệnh tật, tình dục, thực
phẩm, thời trang – nhưng họ ít khi dừng lại để hỏi những điều này ảnh hưởng đến
hạnh phúc của con người như thế nào.
Mặc dù rất ít người từng
nghiên cứu lịch sử lâu dài về hạnh phúc, nhưng hầu hết các học giả và dân không
chuyên đã có một số nhận định mơ hồ về nó. Theo quan điểm phổ biến, năng lực của
con người đã tăng lên trong suốt lịch sử. Vì con người thường sử dụng năng lực ấy
để giảm bớt khổ đau và lấp đầy những khát vọng, nên suy ra chúng ta hẳn phải hạnh
phúc hơn so với tổ tiên thời trung cổ, và người trung cổ chắc chắn phải hạnh
phúc hơn so với người săn bắt hái lượm Thời kỳ Đồ đá.
Nhưng lời giải thích tiến
bộ này không thuyết phục. Như chúng ta đã thấy, những khả năng, hành vi và kĩ
năng mới không nhất thiết phải làm cho cuộc sống tốt hơn. Khi con người học trồng
trọt trong Cách mạng Nông nghiệp, sức mạnh tập thể giúp định hình môi trường sống
đã phát triển hơn, nhưng số phận của nhiều cá nhân lại trở nên khắc nghiệt hơn.
Nông dân phải làm việc chăm chỉ hơn người săn bắt hái lượm để góp nhặt số thực
phẩm ít đa dạng và bổ dưỡng hơn, họ dễ mắc các loại bệnh và bị bóc lột kiệt sức
hơn. Tương tự như vậy, sự lan rộng của các đế quốc châu Âu đã làm gia tăng sức
mạnh tập thể của nhân loại lên nhiều lần, thông qua việc truyền bá các ý tưởng,
công nghệ và cây trồng, mở những tuyến đường thương mại mới. Tuy nhiên, điều
này lại khó lòng là tin tốt cho hàng triệu người châu Phi, thổ dân châu Mỹ và
châu Úc. Từ những bằng chứng về xu hướng lạm dụng quyền lực của con người, thật
ngây thơ khi tin rằng con người càng có nhiều sức mạnh hơn thì họ càng hạnh
phúc hơn.
Một số người phản đối
quan điểm này lại đưa ra góc nhìn hoàn toàn trái ngược. Họ tranh luận về mối
tương quan tỉ lệ nghịch giữa năng lực của con người và hạnh phúc. Họ nói khi
quyền lực tha hoá và nhân loại ngày càng có nhiều quyền lực hơn, điều đó sẽ tạo
ra một thế giới cơ học lạnh lùng không thích hợp với những nhu cầu thực tế của
chúng ta. Tiến hoá đã nhào nặn nên tâm trí và cơ thể chúng ta để phù hợp với cuộc
sống săn bắt hái lượm. Tiến trình chuyển đổi đầu tiên sang nông nghiệp, rồi sau
đó đến công nghiệp đã buộc chúng ta sống cuộc đời không tự nhiên, thiếu sự quan
tâm đầy đủ đến những khuynh hướng cố hữu và bản năng của chúng ta, do đó không
thể đáp ứng những khao khát sâu thẳm nhất của chúng ta. Không điều gì trong cuộc
sống thoải mái của tầng lớp trung lưu thành thị có thể so sánh được với sự phấn
khích và niềm vui hoang dã tuyệt vời của một bộ lạc săn bắt hái lượm, khi họ
săn được một con voi ma-mút. Mỗi phát minh mới chỉ càng tạo thêm khoảng cách giữa
chúng ta với Vườn Địa đàng mà thôi.
Tuy nhiên, quan điểm cố hữu
lãng mạn này chỉ thấy bóng đen đằng sau mỗi phát minh, nó cũng giáo điều như niềm
tin vào sự tất yếu của tiến bộ. Có lẽ chúng ta đã không còn dính líu gì tới con
người săn bắt hái lượm trong mỗi chúng ta, nhưng điều này không hoàn toàn tồi tệ.
Ví dụ, trong hai thế kỷ qua, y học hiện đại đã giúp giảm tỉ lệ tử vong của trẻ
em từ 33% xuống dưới 5%. Liệu ai có thể ngờ rằng điều này không chỉ đóng góp rất
lớn cho hạnh phúc của những đứa trẻ được cứu sống, mà còn cho gia đình và bạn
bè của chúng?
Một quan điểm phức hợp
hơn lại chọn cho mình con đường trung gian. Trước Cách mạng Khoa học, không có
mối tương quan rõ ràng nào giữa quyền lực và hạnh phúc. Những nông dân trung cổ
thực sự có thể chịu nhiều đau khổ hơn tổ tiên săn bắt hái lượm của họ. Nhưng
trong vài thế kỷ qua, con người đã học được cách sử dụng năng lực một cách khôn
ngoan hơn. Thành tựu của y học hiện đại chỉ là một ví dụ. Những thành tựu chưa
từng có khác bao gồm tình trạng bạo lực giảm mạnh, sự biến mất rõ ràng của các
cuộc chiến tranh quốc tế, và việc xóa sổ gần như hoàn toàn nạn đói quy mô lớn.
Tuy nhiên, quan điểm này
cũng chỉ là một sự đơn giản hoá. Thứ nhất, sự đánh giá lạc quan này được dựa
trên một mẫu thời gian rất ngắn ngủi. Chỉ sau năm 1850, đa phần nhân loại mới bắt
đầu tận hưởng những thành quả của y học hiện đại, và tỉ lệ tử vong ở trẻ em sụt
giảm mạnh mới chỉ là hiện tượng của thế kỷ 20. Những nạn đói lớn tiếp tục giết
hại phần lớn nhân loại cho đến giữa thế kỷ 20. Trong suốt thời kỳ Đại nhảy vọt
của Đảng Cộng sản Trung Quốc từ 1958-1961, đã có từ 10 đến 50 triệu người chết
đói. Những cuộc chiến quốc tế chỉ tàn lụi dần sau năm 1945, phần lớn là nhờ vào
mối đe dọa mới của bom hạt nhân hủy diệt. Do đó, mặc dù vài thập kỷ qua được
coi là thời hoàng kim chưa từng có đối với nhân loại, nhưng vẫn còn quá sớm để
biết liệu điều này đại diện cho sự chuyển biến cần bản trong các trào lưu của lịch
sử, hay chỉ là một dòng xoáy vô thường của sự may mắn. Khi đánh giá thời kỳ hiện
đại, thật quá hấp dẫn khi chọn quan điểm của một người trung lưu phương Tây ở
thế kỷ 21. Chúng ta không được quên những quan điểm của một thợ mỏ than xứ
Welsh ở thế kỷ 19, một tay nghiện thuốc phiện Trung Hoa, hoặc một thổ dân
Tasmania. Truganini cũng quan trọng không kém gì Homer Simpson.
Thứ hai, ngay cả thời
hoàng kim ngắn ngủi của nửa cuối thế kỷ này có thể cũng đã gieo mầm thảm họa
cho tương lai. Trong vài thập kỷ qua, chúng ta đã phá hoại sự cân bằng sinh
thái của Trái đất theo vô vàn cách, với những hậu quả dường như sẽ rất thảm khốc.
Rất nhiều bằng chứng cho thấy chúng ta đang phá hủy những nền tảng thịnh vượng
của con người trong một bữa tiệc tiêu thụ điên cuồng, vô trách nhiệm.
Cuối cùng, chúng ta có thể
chúc mừng bản thân bởi những thành tích chưa từng có của Sapiens hiện đại, chỉ
khi chúng ta hoàn toàn bỏ qua số phận của tất cả các loài động vật khác. Phần lớn
sự giàu có vật chất vốn được ca tụng, che chắn chúng ta khỏi bệnh tật và đói
nghèo, đã được tích lũy bằng sự hy sinh của những con khỉ trong phòng thí nghiệm,
những con bò sữa và gà trên băng chuyền sản xuất. Trong hai thế kỷ qua, hàng chục
tỉ con vật đó đã phải chịu một chế độ khai thác công nghiệp với sự tàn ác chưa
từng có tiền lệ trong lịch sử Trái đất. Nếu chúng ta chỉ cần công nhận một phần
mười những gì các nhà hoạt động bảo vệ động vật đang khẳng định, thì nền nông
nghiệp hiện đại hoá đã có thể được coi là tội ác lớn nhất trong lịch sử. Khi
đánh giá hạnh phúc toàn cầu, thật sai lầm khi chỉ tính hạnh phúc của tầng lớp
thượng lưu, của dân châu Âu, hoặc của đàn ông. Và có lẽ cũng là sai nếu chúng
ta chỉ xem xét hạnh phúc của con người.
Đong đếm hạnh phúc
Đến nay chúng ta vẫn thảo
luận về hạnh phúc như thể nó chủ yếu là sản phẩm của các yếu tố vật chất, chẳng
hạn như sức khỏe, chế độ ăn uống và sự giàu có. Nếu người ta giàu hơn và khỏe mạnh
hơn, thì họ cũng phải hạnh phúc hơn. Nhưng có thực sự là như vậy? Triết gia,
linh mục và nhà thơ đã nghiền ngẫm về bản chất của hạnh phúc trong hàng thiên
niên kỷ, và nhiều người đã kết luận rằng, yếu tổ xã hội, đạo đức và tinh thần
tác động đến hạnh phúc của chúng ta nhiều như tác động của điều kiện vật chất.
Có thể những người trong các xã hội giàu có, hiện đại cũng phải chịu đựng sự xa
lánh, cảm giác trống trải vô nghĩa, cho dù họ rất giàu có. Trong khi ông bà của
chúng ta tuy nghèo khó hơn, nhưng lại cảm thấy viên mãn về cộng đồng, tôn giáo,
duy trì sợi dây gắn kết với thiên nhiên.
Trong những thập kỷ gần
đây, các nhà tâm lý học và sinh học đã chấp nhận thách thức: nghiên cứu một
cách khoa học những gì thực sự làm con người hạnh phúc. Liệu rằng đó có phải là
tiền, gia đình, gen di truyền, hay đức hạnh? Bước đầu tiên là xác định điều gì
cần đo đếm. Định nghĩa được chấp nhận phổ quát về hạnh phúc là “trạng thái khỏe
mạnh về thể chất/tinh thần một cách chủ quan”. Hạnh phúc, theo quan điểm này,
là điều mà tôi đang cảm thấy bên trong con người mình, một cảm giác sung sướng
nhất thời hoặc mãn nguyện kéo dài với cuộc sống đang diễn ra của tôi. Nếu hạnh
phúc là điều cảm nhận từ bên trong, làm thế nào ta có thể đo được nó từ bên
ngoài? Cứ cho là chúng ta có thể làm như vậy, bằng cách yêu cầu mọi người nói
cho chúng ta biết về các cảm nghĩ của họ. Vì vậy, khi các nhà tâm lý hay sinh học
muốn đánh giá thang hạnh phúc của mọi người, họ sẽ đưa cho họ bảng câu hỏi để họ
tích vào, rồi sau đó tính toán kết quả thu được.
Một bảng câu hỏi điển
hình về hạnh phúc chủ quan sẽ yêu cầu những người được hỏi cho điểm trên thang
điểm từ 0 đến 10 đối với các nhận định như “Tôi cảm thấy hài lòng với con người
hiện tại của tôi”, “Tôi cảm thấy cuộc sống là rất thỏa mãn”, “Tôi lạc quan về
tương lai” và “Cuộc sống thật tốt”. Nhà nghiên cứu sau đó tổng hợp các câu trả
lời và tính toán mức độ hạnh phúc chủ quan chung của người được phỏng vấn.
Bảng câu hỏi như vậy được
sử dụng để đối chiếu hạnh phúc với các yếu tố khách quan khác nhau. Trong một
nghiên cứu, hai đối tượng được so sánh là: 1000 người kiếm được 100.000 đô-la một
năm với 1000 người kiếm được 50.000 đô-la. Nếu nghiên cứu phát hiện ra rằng
nhóm đầu tiên có một mức độ hạnh phúc chủ quan trung bình là 8,7, trong khi
nhóm sau có mức độ trung bình chỉ là 7,3, nhà nghiên cứu có thể đi đến kết luận
thỏa đáng rằng có một mối tương quan tích cực giữa sự giàu có và hạnh phúc chủ
quan. Nói một cách đơn giản, tiền bạc mang lại hạnh phúc. Phương pháp tương tự
có thể được sử dụng để kiểm tra xem liệu những người sống trong các xã hội dân
chủ có hạnh phúc hơn những người sống trong chế độ độc tài, và liệu người kết
hôn có hạnh phúc hơn người độc thân, ly hôn hoặc góa vợ hay không.
Điều này cung cấp một nền
tảng cho các nhà sử học: họ có thể kiểm tra sự giàu có, tự do chính trị và tỉ lệ
ly dị trong quá khứ. Nếu con người hạnh phúc hơn trong một xã hội dân chủ và
người còn bạn đời hạnh phúc hơn những người ly dị, nhà sử học có cơ sở để lý luận
rằng tiến trình dân chủ hoá trong vài thập kỷ qua đã góp phần gia tăng hạnh
phúc của nhân loại, trong khi đó tỉ lệ ly hôn ngày càng tăng chỉ ra xu hướng
ngược lại.
Lối suy nghĩ này không phải
là không có khiếm khuyết, nhưng trước khi chỉ ra một số lỗ hổng trong đó, cũng
đáng để chúng ta xem xét những kết luận kể trên.
Một kết luận thú vị là tiền
thực sự mang lại hạnh phúc. Nhưng chỉ đến một cái mốc nào đó và vượt qua mốc
đó, nó lại gần như không mấy giá trị. Đối với những người bị mắc kẹt ở nấc
thang kinh tế thấp nhất, nhiều tiền hơn đồng nghĩa với việc cảm thấy hạnh phúc
hơn.
Nếu bạn là một bà mẹ Mỹ
đơn thân, có thu nhập 12.000 đô-la một năm với công việc dọn dẹp nhà cửa, và bạn
đột nhiên trúng số 500.000 đô-la, có thể bạn sẽ thấy một cơn sóng hạnh phúc chủ
quan dâng trào bất tận. Bạn sẽ có thể nuôi con, mua quần áo cho con mà không
chìm thêm vào nợ nần. Tuy nhiên, nếu bạn là một tổng giám đốc điều hành hàng đầu,
với thu nhập 250.000 đô-la một năm, trúng số 1 triệu đô-la, hay hội đồng quản
trị công ty của bạn đột nhiên quyết định tăng lương gấp đôi cho bạn, hạnh phúc
thăng hoa của bạn có thể chỉ kéo dài vài tuần. Theo một kết quả thực nghiệm, nó
gần như chắc chắn sẽ không tạo ra một sự khác biệt lớn trong tâm trạng của bạn
về lâu dài. Bạn sẽ mua một chiếc xe sang, chuyển vào sống trong một ngôi nhà
nguy nga, thường xuyên uống loại vang thượng hạng Chateau Pétrus thay vì loại
California Cabernet, nhưng rồi tất cả dường như sẽ trở thành thông lệ và không
có gì đặc biệt.
Một phát hiện thú vị khác
là bệnh tật chỉ làm vơi đi hạnh phúc trong một thời gian ngắn, nhưng là nguồn gốc
đau khổ lâu dài nếu tình trạng của một người vẫn không ngừng xấu đi, hoặc nếu bệnh
đó gây ra đau đớn triển miên và suy nhược. Những người được chẩn đoán mắc bệnh
mạn tính như tiểu đường thường sầu não trong một thời gian, nhưng nếu bệnh tình
không trầm trọng thêm, họ sẽ thích nghi với tình trạng mới của mình, và cũng tự
thấy mình hạnh phúc như những người hoàn toàn khỏe mạnh. Hãy tưởng tượng rằng
Lucy và Luke là cặp song sinh thuộc tầng lớp trung lưu, cùng đồng ý tham gia
vào một nghiên cứu về hạnh phúc chủ quan. Trên đường trở về từ phòng thí nghiệm
tâm lý học, xe của Lucy bị một xe buýt đâm trúng, khiến cho Lucy bị gãy mấy cái
xương và một chân thì bị tàn tật vĩnh viễn. Vừa khi đội giải cứu đưa cô ra khỏi
đống đổ nát, chuông điện thoại reo và Luke la tướng lên rằng anh vừa trúng giải
xổ số độc đắc trị giá 10 triệu đô-la. Hai năm sau, cô sẽ vẫn đi khập khiễng và
anh thì giàu có hơn rất nhiều, nhưng khi nhà tâm lý học lại đến để thực hiện
nghiên cứu triển khai tiếp theo, rất có khả năng là cả hai người đều đưa ra
cùng những câu trả lời giống như những câu họ trả lời vào buổi sáng định mệnh
đó.
Gia đình và cộng đồng dường
như có tác động nhiều đối với hạnh phúc của chúng ta hơn là tiền bạc và sức khỏe.
Những người có gia đình gắn kết, sống trong các cộng đồng gần gũi và hỗ trợ
nhau thì hạnh phúc hơn khá nhiều so với những người có gia đình bất thường và
chưa bao giờ tìm được (hoặc chưa bao giờ tìm) một cộng đồng để gia nhập. Hôn
nhân cũng là điều đặc biệt quan trọng. Những nghiên cứu lặp đi lặp lại đã phát
hiện ra rằng có một mối tương quan rất chặt chẽ giữa các cuộc hôn nhân hạnh
phúc với hạnh phúc chủ quan cao, và giữa những cuộc hôn nhân tồi tệ với đau khổ.
Điều này vẫn đúng bất kể điều kiện kinh tế hay thậm chí thể chất ra sao. Một
người tật nguyền, lại túng quẫn, nhưng bên cạnh là một người vợ hoặc chồng yêu
thương, một gia đình tận tâm và một cộng đồng ấm áp, thì có thể cảm thấy hạnh
phúc hơn một tỉ phú cô độc, với điều kiện cái nghèo của con người tật nguyền
kia chưa tới nỗi cùng cực và bệnh tật của anh ta cũng không phải là quá nặng
hay quá đau đớn.
Điều này đặt ra giả thuyết,
rằng những cải thiện to lớn về điều kiện vật chất trong hai thế kỷ qua đã bị
trung hòa bởi sự sụp đổ của gia đình và cộng đồng. Nếu vậy, một người bình thường
ngày nay cũng có khi chẳng hạnh phúc hơn so với năm 1800. Ngay cả sự tự do mà
chúng ta đánh giá rất cao cũng có thể chống lại chúng ta. Chúng ta có thể chọn
bạn đời, bạn bè và hàng xóm, nhưng họ có thể chọn rời bỏ chúng ta. Với một cá
nhân sử dụng quyền lực chưa từng có để quyết định con đường riêng của mình
trong cuộc sống, chúng ta thấy ngày càng khó duy trì các cam kết. Do đó chúng
ta sống trong một thế giới ngày càng cô đơn hơn của những cộng đồng và gia đình
ngày càng lỏng lẻo.
Nhưng phát hiện quan trọng
nhất là hạnh phúc thật sự không phụ thuộc vào các điều kiện khách quan của sự
giàu có, sức khỏe hoặc thậm chí là cộng đồng. Thay vào đó, nó phụ thuộc vào
tương quan giữa điều kiện khách quan và mong đợi chủ quan. Nếu bạn muốn có một
con bò đực chở hàng và có một con bò đực chở hàng, bạn đã được thỏa mãn. Nếu bạn
muốn một chiếc Ferrari mới cóng và chỉ nhận được chiếc Fiat đã cũ, bạn sẽ cảm
thấy thiếu thốn. Đây là lý do mà theo thời gian, việc trúng số có tác động đến
hạnh phúc của con người tương tự như một vụ tai nạn xe hơi gây thương tật. Khi
mọi thứ được cải thiện, những kỳ vọng sẽ gia tăng, và do đó những cải tiến đáng
kể trong điều kiện khách quan có thể khiến chúng ta không hài lòng. Khi mọi việc
xấu đi, kỳ vọng thu hẹp lại, và kết quả là ngay cả một căn bệnh nghiêm trọng vẫn
có thể khiến bạn hạnh phúc như khi còn hoàn toàn khỏe mạnh trước đây.
Bạn có thể nói rằng chúng
ta không cần một loạt các nhà tâm lý học với các câu hỏi của họ để khám phá điều
này. Các nhà tiên tri, nhà thơ và triết gia nhận ra từ hàng ngàn năm trước đây,
rằng hài lòng với những gì bạn đã có quan trọng hơn nhiều so với việc nhận được
nhiều hơn những gì bạn muốn. Tuy nhiên, thật tốt khi nghiên cứu hiện đại – được
hỗ trợ bởi khá nhiều con số và biểu đồ – cũng đi đến những kết luận tương tự
như người xưa từng nhìn nhận.
Những kỳ vọng quan trọng
của con người mang các hàm ý sâu sắc để hiểu về lịch sử hạnh phúc. Nếu hạnh
phúc phụ thuộc chỉ vào các điều kiện khách quan như giàu có, sức khỏe và quan hệ
xã hội, sẽ khá dễ dàng để điều tra lịch sử của nó. Phát hiện rằng hạnh phúc còn
phụ thuộc vào kỳ vọng chủ quan đã khiến nhiệm vụ của các sử gia khó khăn hơn
nhiều. Con người hiện đại có hẳn một kho các thuốc giảm căng thẳng mệt mỏi và
thuốc giảm đau mỗi khi cần đến, nhưng những kỳ vọng của chúng ta về sự dễ chịu
và niềm vui, và sự không khoan dung của chúng ta về sự bất tiện và khó chịu, đã
tăng lên đến mức chúng ta có thể phải chịu nỗi đau lớn hơn nhiều so với tổ tiên
của mình.
Thật khó để chấp nhận
dòng tư duy này. Vấn để là một sự lừa dối về lý luận đã ăn sâu trong tâm thức của
chúng ta. Khi chúng ta cố gắng đoán hoặc tưởng tượng người khác đang cảm thấy hạnh
phúc ra sao ở hiện tại hoặc quá khứ, chúng ta chắc chắn đã tưởng tượng mình ở vị
trí của họ. Nhưng điều này không có tác dụng, bởi nó sẽ áp đặt những kỳ vọng của
chúng ta vào các điều kiện vật chất của người khác. Trong các xã hội giàu có hiện
đại, việc đi tắm và thay quần áo của bạn mỗi ngày đã là một thông lệ. Nhưng người
nông dân thời trung cổ lại không hể rửa ráy trong hàng tháng trời, và hầu như
không bao giờ thay quần áo. Ý nghĩ về một cuộc sống như thế, bẩn thỉu và dơ dáy
đến tận xương tủy, với chúng ta thật đáng ghê tởm. Tuy nhiên, nông dân trung cổ
dường như không để tâm. Họ quen với việc cảm nhận và ngửi mùi một chiếc áo lâu
ngày không được giặt giũ. Không phải vì họ muốn thay quần áo nhưng không thể,
mà bởi họ đã có những gì mình muốn. Vì vậy, ít nhất trong chuyện quần áo, họ đã
mãn nguyện.
Điều này không có gì đáng
ngạc nhiên khi bạn nghĩ về nó. Suy cho cùng, người họ hàng tinh tinh của chúng
ta cũng ít khi tắm rửa và chẳng bao giờ thay quần áo. Chúng ta cũng không cảm
thấy kinh tởm bởi thực tế rằng con chó và mèo cưng của chúng ta cũng không tắm
hoặc thay quần áo hằng ngày. Chúng ta vẫn vỗ về, ôm ấp và hôn hít chúng suốt
ngày. Những đứa trẻ trong xã hội giàu có thường không thích tắm, phải mất vài
năm cùng với sự giáo dục và áp dụng kỷ luật của cha mẹ để chúng có thói quen được
cho là hấp dẫn này. Tất cả chỉ là vấn đề của những kỳ vọng.
Nếu hạnh phúc được quyết
định bởi những kỳ vọng, vậy thì hai trụ cột trong xã hội của chúng ta – phương
tiện truyền thông đại chúng và các ngành công nghiệp quảng cáo – có thể vô tình
làm suy kiệt các kho chứa sự mãn nguyện trên toàn thế giới. Nếu bạn là một
thanh niên 18 tuổi sống trong một ngôi làng nhỏ 5.000 năm trước đây, bạn có lẽ
sẽ nghĩ mình đẹp trai, bởi chỉ có 50 người đàn ông khác trong làng của bạn và hầu
hết họ hoặc là già yếu, đầy sẹo và nhân nheo, hoặc là trẻ nhỏ. Nhưng nếu bạn là
một thiếu niên hiện đại ngày nay, khả năng cao là bạn sẽ cảm thấy không hài
lòng. Ngay cả khi những kẻ khác ở trường là một lũ xấu xí, bạn cũng không so
sánh mình với chúng mà là với các ngôi sao điện ảnh, vận động viên và siêu mẫu
mà bạn thấy hằng ngày trên truyền hình, Facebook và các biển quảng cáo khổng lồ.
Vì vậy, có lẽ sự bất mãn
của Thế giới Thứ ba đang bị kích động không chỉ đơn thuần bởi nghèo đói, bệnh tật,
tham nhũng và đàn áp chính trị, mà còn đơn thuần bởi việc tiếp xúc với các chuẩn
mực của Thế giới Thứ nhất. Một người Ai Cập bình thường ít có khả năng chết vì
đói, bệnh dịch hoặc bạo lực dưới thời Hosni Mubarak hơn là dưới thời Ramses II
hay Cleopatra. Chưa bao giờ các điều kiện vật chất của hầu hết dân Ai Cập lại tốt
như vậy. Bạn nghĩ rằng họ sẽ nhảy múa trên đường phố vào năm 2011, cảm tạ Allah
vì sự may mắn của họ? Không, họ đã vùng lên dữ dội để lật đổ Mubarak. Họ không
so sánh mình với những tổ tiên thời các Pharaoh, mà là với những người đương đại
ở Mỹ dưới thời Obama.
Nếu rơi vào trường hợp
đó, thậm chí sự bất tử cũng có thể dẫn đến sự bất mãn. Giả sử khoa học nghĩ ra
các phương pháp chữa trị cho mọi loại bệnh tật, các liệu pháp chống lão hoá hiệu
quả và các phương pháp tái sinh giữ cho người ta trẻ mãi. Dù thế nào đi nữa, kết
quả lập tức sẽ dẫn tới sự lan tràn chưa từng thấy của một bệnh dịch tức giận và
lo lắng.
Những người không đủ tiền
để mua những liệu pháp thần kỳ mới – tức là đại đa số người dân – sẽ nổi cơn thịnh
nộ. Trong suốt lịch sử, người nghèo và bị áp bức an ủi mình với suy nghĩ rằng
ít nhất cái chết sẽ tạo ra sự công bằng – rằng người giàu có và quyền lực rồi
cũng sẽ chết. Người nghèo sẽ không thoải mái với ý nghĩ rằng họ phải chết,
trong khi người giàu sẽ vẫn trẻ và đẹp mãi.
Hình 45. Trong thời kỳ
trước, những tiêu chuẩn của Đẹp được những nhóm nhỏ gồm những người sống bên cạnh
bạn đã thiết lập. Ngày nay, truyền thông đại chúng và kỹ nghệ thời trang trưng
bày cho chúng ta một tiêu chuẩn về Đẹp hoàn toàn không thực tế. Họ tìm chọn ra
những người đẹp nhất trên hành tinh, và sau đó liên tục diễn hành những người
này trước mắt chúng ta, triển lãm không ngưng nghỉ. Không gì phải ngạc nhiên nếu
chúng ta ít hài lòng với cách chúng ta được nhìn ngắm..
Nhưng một bộ phận rất nhỏ
đủ khả năng trả cho phương pháp mới cũng sẽ không hề sung sướng. Họ sẽ có nhiều
điều để lo lắng. Mặc dù phương pháp mới này có thể kéo dài tuổi thọ và thời
thanh xuân, nhưng chúng lại không thể hồi sinh xác chết. Thật khủng khiếp làm
sao khi nghĩ rằng tôi và những người thân yêu của tôi có thể sống mãi, nhưng chỉ
khi chúng tôi không bị một chiếc xe tải tông phải hoặc bị nổ tan xác thành từng
mảnh vụn bởi một tên khủng bố! Khả năng cao là một người không-chết-già sẽ ngày
càng không dám chấp nhận ngay cả những rủi ro nhỏ nhất, và sự thống khổ của việc
mất vợ, chồng, con hoặc bạn thân sẽ là không thể chịu đựng nổi.
Hạnh phúc hoá học
Các nhà khoa học xã hội
phân phát những bảng hỏi có tính chủ quan về hạnh phúc, và so sánh kết quả với
các yếu tố kinh tế-xã hội như sự giàu có và tự do chính trị. Các nhà sinh học
cũng sử dụng những bảng hỏi tương tự, nhưng so sánh câu trả lời với các yếu tố
sinh hoá và di truyền. Những phát hiện của họ gây sốc.
Các nhà sinh học cho rằng
thế giới tinh thần và tình cảm của chúng ta được điều hành bởi các cơ chế sinh
hoá định hình qua hàng triệu năm tiến hoá. Giống như tất cả các trạng thái tinh
thần khác, hạnh phúc chủ quan của chúng ta không được quyết định bởi các thông
số bên ngoài như tiền lương, các quan hệ xã hội hoặc các quyền chính trị. Thay
vào đó, nó được xác định bởi một hệ thống phức tạp các dây thần kinh, các
neuron, các synapse, và nhiều hợp chất sinh hoá khác như serotonin, dopamine và
oxytocin.
Không ai có thể có hạnh
phúc bằng cách thắng xổ số, mua nhà, nhận được một chương trình khuyến mãi, hoặc
kể cả tìm thấy tình yêu đích thực. Mọi người cảm thấy hạnh phúc bởi một thứ và
chỉ một thứ – cảm giác dễ chịu trong cơ thể họ. Một người vừa trúng số hoặc tìm
thấy tình yêu mới và nhảy lên vui sướng không thực sự phản ứng với số tiền hoặc
với người họ yêu. Anh ta đang phản ứng với các loại hoóc-môn chảy trong mạch
máu mình, và với cơn bão các tín hiệu điện đang nhấp nháy giữa những phần khác
nhau của não bộ.
Thật không may cho tất cả
hy vọng tạo ra thiên đường trên Trái đất, hệ thống sinh hoá trong cơ thể của
chúng ta dường như được lên chương trình để giữ hạnh phúc ở mức độ tương đối ổn
định. Không có chọn lọc tự nhiên cho hạnh phúc như vậy – dòng di truyền của một
người ẩn dật hạnh phúc sẽ bị tuyệt chủng vì các gen của cha mẹ lo lắng mới được
truyền cho thế hệ sau. Hạnh phúc và đau khổ đóng vai trò tiến hoá chỉ trong mức
độ chúng khuyên khích hay kìm hãm sự sống sót và sinh sản. Do vậy, có lẽ chẳng
có gì ngạc nhiên rằng tiến hoá đã đổ khuôn chúng ta, sao cho con người không
quá đau khổ cũng không quá hạnh phúc. Điều này cho phép chúng ta thưởng thức sự
bùng phát nhất thời của cảm giác dễ chịu, nhưng không bao giờ kéo dài mãi. Sớm
hay muộn nó cũng sẽ giảm dần và nhường chỗ cho cảm giác khó chịu.
Ví dụ, sự tiến hoá cung cấp
cảm giác dễ chịu như phần thưởng cho người đàn ông nào lan truyền gen của họ bằng
cách quan hệ tình dục với những con cái hữu thụ. Nếu quan hệ tình dục không đi
kèm với khoái cảm như vậy, rất ít con đực sẽ bận tâm. Đồng thời, quá trình tiến
hoá cũng phải chắc chắn rằng cảm giác dễ chịu đó sẽ nhanh chóng giảm xuống. Nếu
cảm giác cực khoái kéo dài mãi, con đực vô cùng hạnh phúc sẽ chết đói vì không
quan tâm tới đồ ăn, và sẽ không mệt mỏi để tìm thêm con cái hữu thụ khác.
Một số học giả so sánh
sinh hoá của con người với một hệ thống điều hòa không khí luôn giữ cho nhiệt độ
không đổi, dù nắng nóng hay bão tuyết. Các hiện tượng trong giây lát có thể
thay đổi nhiệt độ, nhưng hệ thống điều hòa không khí luôn trả nhiệt độ về điểm
cố định ban đầu.
Một số hệ thống điều hòa
không khí được đặt ở 25°c. Những hệ thống khác lại được đặt ở 20°c. Hệ thống điều
hòa hạnh phúc của con người cũng khác biệt giữa mọi người. Trên thang điểm từ 1
đến 10, một số người được sinh ra với hệ thống sinh hoá vui vẻ cho phép tâm trạng
của họ có thể lên xuống giữa 6 và 10, ổn định theo thời gian ở 8. Một người như
thế khá hạnh phúc ngay cả khi sống trong một thành phố lớn xa lạ, mất sạch tiền
trong một vụ mua bán chứng khoán thua lỗ, và được chẩn đoán mắc bệnh tiểu đường.
Những người khác bị nguyền rủa bởi một nền tảng hoá sinh ảm đạm, lên xuống giữa
3-7 và ổn định ở 5. Một người không hạnh phúc như vậy vẫn cảm thấy chán nản, dù
cho anh ta được hưởng sự hỗ trợ từ một cộng đồng chặt chẽ, thắng hàng triệu
đô-la xổ số và khỏe mạnh như một vận động viên Olympic. Thật vậy, ngay cả khi
người bạn ảm đạm của chúng ta có thắng 30 triệu đô-la vào buổi sáng, phát hiện
ra liệu pháp chữa trị cả bệnh AIDS và ung thư vào buổi trưa, giải quyết xong vấn
đề hòa bình giữa Israel và Palestine vào chiều hôm đó, và rồi vào buổi tối đoàn
tụ với người con đã mất tích từ rất lâu – anh ta vẫn không thể trải qua bất cứ
điều gì vượt quá mức độ hạnh phúc 7. Não của anh ta chỉ đơn giản là không được
xây dựng cho sự vui sướng quá mức, cho dù bất cứ chuyện gì xảy ra.
Hãy suy nghĩ về một khoảnh
khắc của gia đình và bạn bè. Bạn biết một số người luôn tương đối vui vẻ, bất kể
chuyện gì xảy ra. Và cũng có những người luôn bất mãn, cho dù có bất kỳ loại
quà tặng nào mà thế giới này đặt dưới chân họ. Chúng ta có xu hướng tin rằng nếu
chúng ta có thể thay đổi nơi làm việc của mình, kết hôn, viết xong một cuốn tiểu
thuyết, mua chiếc xe mới hoặc trả hết tiền nhà, chúng ta sẽ ở trên đỉnh của thế
giới. Tuy nhiên, khi chúng ta có được những gì mình mong muốn, chúng ta dường
như lại không thấy hạnh phúc hơn. Mua xe hơi và viết tiểu thuyết không thay đổi
nền tảng sinh hoá của chúng ta. Chúng có thể khiến cho mức độ sinh hoá thay đổi
đột ngột trong một khoảnh khắc thoáng qua, nhưng nó sẽ sớm trở lại điểm mốc của
mình.
Làm thế nào điều này có
thể cân bằng với những phát hiện về tâm lý và xã hội học được nêu trên, ví dụ
xét trung bình thì liệu người đã lập gia đình có hạnh phúc hơn người độc thân?
Đầu tiên, các phát hiện này mang tính tương quan – đâu là nguyên nhân, đâu là kết
quả có thể đối nghịch với những gì mà một số nhà nghiên cứu đã giả định. Đúng
là người đã lập gia đình thì hạnh phúc hơn người độc thân và ly dị, nhưng điều
đó không nhất thiết cho thấy hôn nhân tạo ra hạnh phúc. Có thể hạnh phúc sinh
ra hôn nhân. Hay đúng hơn, đó là các chất serotonin, dopamine và oxytocin giúp
gây dựng và duy trì một cuộc hôn nhân. Những người được sinh ra với một mức độ
hoá sinh vui vẻ nhìn chung thường hạnh phúc và mãn nguyện. Những người như vậy
sẽ là người vợ hoặc chồng hấp dẫn hơn, và do đó họ có cơ hội kết hôn cao hơn. Họ
cũng ít có khả năng ly hôn, bởi sống với một người bạn đời hạnh phúc và mãn
nguyện sẽ dễ hơn là sống với một người luôn chán nản và không hài lòng. Do đó,
đúng là xét trung bình thì người đã lập gia đình sẽ hạnh phúc hơn người độc
thân, nhưng một phụ nữ độc thân dễ bị buồn chán vì bản chất hoá sinh của chính
cô sẽ làm cô không nhất thiết trở nên hạnh phúc hơn nếu gắn bó với một người chồng.
Ngoài ra, hầu hết các nhà
sinh học không phải là những kẻ cuồng tín. Họ cho rằng hạnh phúc được xác định
chủ yếu bằng cơ chế sinh hoá, nhưng họ cũng đồng ý rằng các yếu tố tâm lý và xã
hội học cũng có chỗ đứng của chúng. Hệ thống điều hòa về mặt tinh thần của
chúng ta có một chút tự do di chuyển trong giới hạn được xác định trước. Gần
như không thể vượt quá giới hạn trên và dưới của tình cảm, nhưng kết hôn và ly
dị có thể có tác động giữa hai thái cực đó. Một người sinh ra với mức hạnh phúc
trung bình ở mức 5 sẽ không bao giờ nhảy điên cuồng trên đường phố. Tuy nhiên,
một cuộc hôn nhân hạnh phúc có thể khiến anh ta tận hưởng hạnh phúc mức 7 trong
một khoảng thời gian dài, và tránh được sự chán nản của mức 3.
Nếu chúng ta chấp nhận
cách tiếp cận sinh học về hạnh phúc, thì lịch sử hoá ra chỉ có tầm quan trọng
thứ yếu, vì hầu hết các sự kiện lịch sử đều không tác động lên nền tảng sinh
hoá của chúng ta. Lịch sử có thể thay đổi kích thích bên ngoài làm serotonin tiết
ra, nhưng nó không làm thay đổi kết quả nồng độ serotonin, và do đó nó không thể
làm mọi người hạnh phúc hơn.
So sánh một nông dân Pháp
thời trung cổ với một chủ ngân hàng ở Paris hiện đại. Người nông dân sống trong
một túp lều bằng bùn lạnh lẽo nhìn ra chuồng lợn gần đó, trong khi người chủ
ngân hàng trở về nhà là một căn hộ áp mái lộng lẫy với tất cả các cải tiến công
nghệ mới nhất và nhìn ra đại lộ Champs-Elysées. Về mặt trực quan, chúng ta mong
chờ người chủ ngân hàng sẽ hạnh phúc hơn người nông dân. Tuy nhiên, túp lều đầy
bùn đất, căn hộ áp mái và đại lộ Champs-Elysées không thực sự xác định tâm trạng
của chúng ta. Chất serotonin mới thực sự làm điều này. Khi người nông dân trung
cổ hoàn thành việc xây dựng túp lều bằng bùn của mình, tế bào thần kinh não tiết
ra serotonin, đưa nó lên đến mức X. Trong khi vào năm 2013, người chủ ngân hàng
thực hiện việc thanh toán lần chót với căn hộ áp mái tuyệt vời của mình, tế bào
thần kinh não bộ tiết ra một lượng tương tự của serotonin, đưa nó lên đến mức độ
tương tự, X. Không hề có sự khác biệt với bộ não khi cho rằng căn hộ áp mái thoải
mái hơn nhiều so với túp lều. Điều duy nhất quan trọng là tại thời điểm đó, mức
serotonin đều là X. Do đó, người chủ ngân hàng sẽ không hề mảy may hạnh phúc
hơn người cụ kị của mình, một nông dân nghèo thời trung cổ.
Điều này không chỉ đúng
trong cuộc sống riêng tư, mà còn trong các sự kiện tập thể lớn. Lấy ví dụ như
Cách mạng Pháp. Các nhà cách mạng đang rất bận rộn: họ xử tử vua, chia đất cho
nông dân, tuyên bố các quyền con người, xóa bỏ đặc quyền quý tộc và tiến hành
chiến tranh chống lại toàn bộ châu Âu. Song, không ai trong họ thay đổi được
sinh hoá của người Pháp. Do đó, bất kể tất cả các biến động chính trị, xã hội,
tư tưởng và kinh tế do cách mạng mang lại, tác động của nó đối với hạnh phúc của
người Pháp vẫn rất nhỏ bé. Những người giành được một nền tảng sinh hoá vui vẻ
trong cuộc xổ số di truyền đều được ghi nhận là hạnh phúc như nhau trước và sau
cách mạng. Những người có một nền tảng hoá sinh ảm đạm phàn nàn về Robespierre
và Napoleon với sự cay đắng cũng như những gì họ phàn nàn trước đó về Louis XVI
và Marie Antoinette.
Nếu vậy, Cách mạng Pháp
có gì tốt đẹp? Nếu mọi người không trở nên hạnh phúc hơn, vậy mục đích của tất
cả những hỗn loạn, sợ hãi, máu và chiến tranh đó là gì? Các nhà sinh học sẽ
không bao giờ xông vào phá ngục Bastille. Mọi người nghĩ rằng cuộc cách mạng
chính trị này hay cải cách xã hội kia sẽ khiến họ hạnh phúc, nhưng những đặc
tính hoá sinh của họ đã lừa dối họ hết lần này tới lần khác.
Chỉ duy nhất một sự phát
triển lịch sử mới có ý nghĩa thực sự. Ngày nay, khi cuối cùng chúng ta cũng nhận
ra rằng chìa khoá hạnh phúc nằm trong tay hệ thống sinh hoá của mình, chúng ta
có thể ngừng lãng phí thời gian của mình vào các cải cách chính trị và xã hội,
vào những nỗ lực lật đổ chính phủ và ý thức hệ, và tập trung vào điều duy nhất
có thể làm cho chúng ta hạnh phúc thật sự: thao túng hệ thống sinh hoá của
mình. Nếu chúng ta đầu tư hàng tỉ đô-la để hiểu bản chất hoá học trong não bộ
và phát triển các phương pháp điều trị thích hợp, chúng ta có thể làm cho mọi
người hạnh phúc hơn bao giờ hết mà không cần đến các cuộc cách mạng. Ví dụ chất
prozac không làm thay đổi cơ chế hoạt động, nhưng bằng cách gia tăng nồng độ
serotonin, nó khiến người ta thoát khỏi chứng trầm cảm.
Không gì có thể nắm bắt
được lập luận sinh học tốt hơn câu khẩu hiệu Thời đại Mới nổi tiếng: “Hạnh phúc
bắt đầu từ bên trong”. Tiền bạc, địa vị xã hội, phẫu thuật thẩm mĩ, những ngôi
nhà đẹp, các vị trí quyền lực – không điều gì trong số này sẽ mang lại cho bạn
hạnh phúc. Hạnh phúc lâu dài chỉ đến từ serotonin, dopamine và oxytocin.
Trong cuốn tiểu thuyết về
tương lai u tối của Aldous Huxley mang tên Brave New World (Thế giới mới dũng cảm),
xuất bản năm 1932 trong giai đoạn đỉnh cao của Đại suy thoái, hạnh phúc là giá
trị tối cao, và các loại thuốc tâm thần thay thế cho cảnh sát và lá phiếu chính
là nền tảng chính trị. Mỗi ngày, mỗi người dùng một liều “soma”, một loại thuốc
tổng hợp khiến mọi người đều hạnh phúc mà không làm tổn hại đến năng suất và hiệu
quả của họ. Quốc gia Thế giới chi phối toàn bộ thế giới, không bao giờ bị đe dọa
bởi các cuộc chiến tranh, các cuộc cách mạng, đình cống hay biểu tình, vì mọi
người đều vô cùng mãn nguyện với những điều kiện hiện tại của họ, cho dù chúng
là gì đi nữa. Tầm nhìn tương lai của Huxley còn đáng âu lo hơn nhiều so với tác
phẩm 1984 của George Orwell. Thế giới của Huxley có vẻ quái dị với hầu hết độc
giả, nhưng thật khó để giải thích tại sao. Mọi người lúc nào cũng cảm thấy hạnh
phúc – vậy điều này có gì là sai lầm?
Ý nghĩa cuộc sống
Thế giới chao đảo của
Huxley dựa trên giả định sinh học rằng hạnh phúc tương đương với khoái cảm. Được
hạnh phúc chính xác là trải nghiệm về cảm giác cơ thể dễ chịu. Do hệ thống sinh
hoá của chúng ta hạn chế số lượng và thời gian của cảm giác đó, cách duy nhất để
làm cho mọi người trải nghiệm một mức độ hạnh phúc cao hơn trong một thời gian
dài là thao túng hệ thống sinh hoá của họ.
Nhưng định nghĩa về hạnh
phúc này đã bị một số học giả thách thức. Trong một nghiên cứu nổi tiếng,
Daniel Kahneman, người đoạt giải Nobel kinh tế, yêu cầu mọi người liệt kê lại một
ngày làm việc điển hình, xem xét từng sự việc một, và đánh giá xem họ thích hay
không thích mỗi thời điểm như thế nào. Ông phát hiện ra một điều dường như nghịch
lý trong quan điểm của hầu hết mọi người về cuộc sống của họ. Thử nói về việc
nuôi con. Kahneman thấy rằng khi đếm những khoảnh khắc vui vẻ và những khoảnh
khắc cực nhọc, nuôi một đứa trẻ hoá ra là một chuyện khá khó chịu. Nó bao gồm
phần lớn các việc thay tã, rửa chén và đối phó với cơn giận dữ của trẻ, điều mà
không ai thích làm. Tuy nhiên, hầu hết các cha mẹ tuyên bố rằng con cái là nguồn
hạnh phúc lớn nhất của họ. Liệu điều đó có nghĩa là người ta không thực sự biết
những gì là tốt cho mình?
Đó là một lựa chọn. Một lựa
chọn khác là những phát hiện cho thấy hạnh phúc không phải là việc có nhiều thời
điểm vui vẻ hơn những thời điểm khó chịu. Thay vào đó, hạnh phúc bao gồm việc
coi toàn bộ cuộc sống của mình là có ý nghĩa và đáng giá. Nhận thức và đạo đức
là nhân tố cấu thành hạnh phúc. Các giá trị của chúng ta tạo ra mọi sự khác biệt
trong cách chúng ta thấy mình là “một kẻ nô lệ khốn khổ trước một nhà độc tài
bé bỏng” hoặc là “âu yếm nuôi dưỡng một cuộc sống mới”. Như Nietzsche đã viết,
nếu bạn hiểu tại sao phải sống, bạn gần như có thể sống bất kỳ cách sống nào. Một
cuộc sống có ý nghĩa có thể cực kỷ thỏa mãn ngay cả giữa lúc khó khăn, trong
khi một cuộc sống vô nghĩa là một thử thách khủng khiếp, bất kể nó thoải mái thế
nào.
Mặc dù mọi người trong tất
cả các nền văn hoá và thời đại đều cảm thấy cùng một loại lạc thú và đau đớn,
nhưng ý nghĩa mà họ đã gán cho những trải nghiệm của mình có thể rất khác nhau.
Nếu vậy, lịch sử của hạnh phúc có thể hỗn loạn hơn rất nhiều so với những gì
các nhà sinh học tưởng tượng. Đó là một kết luận rằng không nhất thiết phải ủng
hộ thời hiện đại. Đánh giá cuộc sống theo từng phút một, người trung cổ chắc chắn
sẽ cảm thấy nó khó khăn. Tuy nhiên, nếu họ tin lời hứa về hạnh phúc mãi mãi ở
thế giới bên kia, họ cũng có thể đã xem cuộc sống của họ ý nghĩa và đáng giá
hơn nhiều những người thế tục hiện đại, mà về lâu dài chẳng thể mong đợi điều
gì ngoài một sự lãng quên hoàn toàn và vô nghĩa. Khi được hỏi “Bạn có hài lòng
với toàn bộ cuộc sống của mình không?”, người trung cổ có thể sẽ chấm điểm khá
cao đối với câu hỏi về hạnh phúc chủ quan.
Vậy có phải tổ tiên thời
trung cổ của chúng ta cảm thấy hạnh phúc, vì họ tìm thấy ý nghĩa cuộc sống
trong những ảo tưởng tập thể về thế giới bên kia? Đúng. Miễn là không ai phá
tan những mộng mơ của họ, thì tại sao không nên làm như vậy? Theo đó, chúng ta
có thể nói từ quan điểm thuần khoa học, cuộc sống con người là hoàn toàn vô
nghĩa. Con người là kết quả của quá trình tiến hoá mù, hoạt động không theo một
mục tiêu hay mục đích nào. Những hành động của chúng ta không phải là một phần
của một vài kế hoạch vũ trụ thần thánh, và nếu hành tinh Trái đất có bị nổ tung
vào sáng mai, vũ trụ có lẽ sẽ vẫn tiếp tục những hoạt động của nó như bình thường.
Theo như chúng ta có thể nói vào thời điểm này, tính chủ quan của con người sẽ
không được nhớ đến. Do đó bất kỳ ý nghĩa nào mà mọi người gán cho cuộc sống của
họ chỉ là ảo tưởng mà thôi. Những ý nghĩa về thế giới bên kia mà người trung cổ
tìm thấy trong cuộc sống của họ cũng chẳng ảo tưởng hơn so với những ý nghĩa mà
người hiện đại theo chủ nghĩa nhân văn, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa tư bản
tìm thấy. Nhà khoa học nói rằng, cuộc sống của anh có ý nghĩa bởi anh làm gia
tăng kho tàng tri thức nhân loại, người lính tuyên bố rằng cuộc sống của mình
có ý nghĩa bởi anh ta đã chiến đấu để bảo vệ quê hương mình, và các doanh nhân
tìm được ý nghĩa trong việc xây dựng một công ty mới, tất cả đều ảo tưởng không
kém một con người trung cổ đã tìm thấy ý nghĩa trong việc đọc thánh kinh, tham
gia một cuộc thập tự chinh hoặc xây một nhà thờ mới.
Vì vậy, có lẽ hạnh phúc
đang đồng bộ hoá ảo tưởng cá nhân của một người với những ảo tưởng tập thể hiện
hành. Miễn là câu chuyện cá nhân của tôi còn phù hợp với các câu chuyện của những
người xung quanh tôi, thì tôi có thể thuyết phục bản thân rằng cuộc sống của
mình có ý nghĩa, và tìm thấy hạnh phúc trong niềm tin đó.
Đây là một kết luận khá
buồn. Liệu hạnh phúc có thực sự phụ thuộc vào sự ảo tưởng?
Hiểu chính mình
Nếu hạnh phúc dựa trên việc
cảm thấy những cảm giác dễ chịu, vậy thì để hạnh phúc hơn chúng ta cần phải tái
cấu trúc hệ thống sinh hoá của mình. Nếu hạnh phúc dựa trên cảm giác rằng cuộc
sống có ý nghĩa, vậy để hạnh phúc hơn chúng ta cần phải lừa dối mình hiệu quả
hơn. Có lựa chọn thứ ba không?
Cả hai quan điểm trên
chia sẻ giả định rằng hạnh phúc là một dạng cảm giác chủ quan (hoặc về khoái lạc
hay ý nghĩa), và rằng để đánh giá hạnh phúc của mọi người, tất cả chúng ta cần
phải làm là hỏi họ cảm thấy thế nào. Đối với nhiều người trong chúng ta, điều
đó có vẻ hợp lý vì tôn giáo chiếm ưu thế của thời đại chúng ta là chủ nghĩa tự
do. Chủ nghĩa tự do thánh hoá những cảm giác chủ quan của mỗi cá nhân. Nó xem
những cảm xúc như là nguồn gốc tối thượng của quyền lực. Điều gì tốt và điều gì
xấu, điều gì đẹp đẽ và điều gì xấu xa, điều gì nên làm và điều gì không nên
làm, tất cả đều được quyết định bởi những gì mà mỗi chúng ta cảm nhận.
Chính trị tự do dựa trên
ý tưởng rằng các cử tri hiểu biết rõ nhất, và không cần Anh Cả nói cho chúng ta
biết điều gì là tốt cho chúng ta. Kinh tế tự do dựa trên ý tưởng rằng khách
hàng luôn đúng. Nghệ thuật tự do tuyên bố rằng cái đẹp nằm trong mắt của kẻ
quan sát. Người học trong các trường trung học và đại học khai phóng được dạy để
nghĩ về bản thân. Thương mại thúc giục chúng ta “Cứ làm đi!” Những bộ phim hành
động, kịch sân khấu, tiểu thuyết và nhạc pop liên tục nhồi sọ chúng ta rằng:
“Hãy thành thật với chính mình”, “Lắng nghe chính mình”, “Làm theo điều trái
tim bạn mách bảo”. Jean Jacques Rousseau đã phát biểu quan điểm này một cách rất
cổ điển rằng: “Những gì tôi cảm thấy tốt – sẽ là tốt. Những gì tôi cảm thấy xấu
– sẽ là xấu.
Những người được nuôi dạy
từ bé thơ bằng những khẩu hiệu như vậy, sẽ dễ dàng tin rằng hạnh phúc là một cảm
giác chủ quan và mỗi cá nhân biết rõ khi nào mình hạnh phúc hay đau khổ. Tuy
nhiên, quan điểm này chỉ tồn tại với chủ nghĩa tự do mà thôi. Hầu hết các tôn
giáo và ý thức hệ trong suốt lịch sử nói rằng có những thước đo khách quan cho
sự tốt lành và cái đẹp, cho cách mọi thứ nên diễn ra. Họ nghi ngờ những tình cảm
và sở thích của người bình thường. Tại lối vào của đền thờ thần Apollo ở
Delphi, khách hành hương sẽ được chào đón bởi dòng chữ: “Hiểu chính mình”. Hàm
ý là một người bình thường không biết gì về con người thật của anh ta, và do đó
có thể sẽ không biết gì về hạnh phúc thật sự. Freud có lẽ sẽ đồng tình với quan
điểm đó.*
Và các nhà thần học Ki-tô
giáo cũng vậy. Thánh Paul và Thánh Augustine biết rõ rằng nếu bạn hỏi mọi người
về hạnh phúc, hẩu hết đều muốn quan hệ tình dục hơn là cầu nguyện Thiên Chúa.
Điều đó liệu có chứng minh rằng quan hệ tình dục là chìa khoá để hạnh phúc?
Không phải theo Paul và Augustine. Nó chỉ chứng minh nhân loại sinh ra đã mắc tội,
và mọi người có thể dễ dàng bị quyến rũ bởi quỷ Satan. Từ quan điểm Ki-tô giáo,
đại đa số người dân khá giống với những tên nghiện heroin. Hãy tưởng tượng rằng
một nhà tâm lý học bắt tay vào một nghiên cứu hạnh phúc đối với người sử dụng
ma túy. Ông thăm dò ý kiến của người nghiện và nhận thấy tất cả họ đều đồng
tình rằng họ chỉ hạnh phúc khi sử dụng thuốc phiện. Liệu nhà tâm lý học sẽ xuất
bản một công trình nghiên cứu, tuyên bố rằng heroin là chìa khoá của hạnh phúc?
Y tưởng cho rằng chúng ta
không nên tin vào những cảm giác không chỉ giới hạn trong Ki-tô giáo. ít nhất
là khi nói đến giá trị của những cảm giác, thậm chí Darwin và Dawkins có thể
tìm thấy điểm chung với Thánh Paul và Thánh Augustine. Theo lý thuyết gen vị kỷ,
chọn lọc tự nhiên khiến cho mọi người, giống như các sinh vật khác, chọn những
gì là tốt cho sự sinh sản các gen của họ, thậm chí nếu nó có hại cho họ với tư
cách những cá nhân. Hầu hết nam giới dành cuộc sống của họ để làm việc cực nhọc,
lo lắng, cạnh tranh và chiến đấu, thay vì vui hưởng hạnh phúc bình yên, bởi ADN
của họ thao túng họ cho những mục đích ích kỷ riêng mình. Giống như quỷ Satan,
ADN sử dụng những thú vui thoáng qua để cám dỗ con người và đặt họ dưới sức mạnh
của nó.
Do đó, hầu hết các tôn
giáo và triết học đã chọn cách tiếp cận hạnh phúc rất khác biệt với chủ nghĩa tự
do. Quan điểm của Phật giáo là đặc biệt thú vị. Phật giáo đã nhấn mạnh tầm quan
trọng của câu hỏi về hạnh phúc có lẽ nhiều hơn bất kỳ tín ngưỡng nào khác của
con người. Trong suốt 2.500 năm, các Phật tử đã nghiên cứu có hệ thống bản chất
và nguyên nhân của hạnh phúc, đó là lý do dẫn đến sự quan tâm ngày càng tăng
trong cộng đồng khoa học về triết học và những bài thực hành thiển định của họ.
Phật giáo chia sẻ nhận thức
cơ bản với phương pháp tiếp cận sinh học về hạnh phúc, cụ thể là hạnh phúc bắt
nguồn từ các quá trình xảy ra trong cơ thể của một người, không phải từ những sự
kiện ở thế giới bên ngoài. Tuy nhiên, khởi đầu từ quan niệm giống nhau, Phật
giáo đã đưa ra những kết luận rất khác.
Theo Phật giáo, hầu hết mọi
người xác định hạnh phúc với những cảm giác dễ chịu, trong khi xác định đau khổ
với cảm giác khó chịu. Do đó, con người dần gắn tầm quan trọng to lớn cho những
gì họ cảm thấy, thèm muốn được trải nghiệm nhiều và nhiều hơn nữa những thú
vui, trong khi trốn tránh đau khổ. Bất cứ điều gì chúng ta làm trong đời mình,
như gãi chân, hơi thấp thỏm trên ghế, hoặc chiến đấu trong các cuộc chiến tranh
thế giới, chúng ta đều đang cố gắng để có được cảm giác dễ chịu.
Theo Phật giáo, vấn đề ở
đây là cảm xúc của chúng ta không khác gì những rung động thoáng qua, thay đổi
từng giây phút, như những con sóng đại dương. Nếu năm phút trước, tôi cảm thấy
vui vẻ và có mục đích, thì bây giờ khi những cảm xúc đã qua đi, tôi có thể cảm
thấy buồn và chán nản. Vì vậy, nếu tôi muốn trải nghiệm cảm giác dễ chịu, tỏi
phải liên tục theo đuổi nó, trong khi đuổi đi những cảm giác khó chịu. Ngay cả
nếu tôi thành công, thì tôi ngay lập tức phải bắt đầu tất cả lại từ đầu, mà
không nhận được bất kỳ phần thưởng lâu dài nào cho những rắc rối của tôi.
Có gì quan trọng mà phải
theo đuổi những phần thưởng phù du như vậy? Tại sao phải đấu tranh vất vả để đạt
được một cái gì đó biến mất gần như ngay khi nó xuất hiện? Theo Phật giáo, gốc
rễ của đau khổ không phải là cảm giác đau đớn, không phải là nỗi buồn, cũng
không phải do không tìm được ý nghĩa. Thay vào đó, cái gốc thực sự của đau khổ
là sự theo đuổi những cảm giác nhất thời không bao giờ kết thúc và vô nghĩa,
làm cho chúng ta ở trong một trạng thái liên tục căng thẳng, bồn chồn và bất
mãn. Chính bởi cuộc đuổi bắt này, tâm trí sẽ không bao giờ cảm thấy thỏa mãn.
Ngay cả khi trải qua niềm vui, nó cũng không cảm thấy mãn nguyện, vì nó sợ cảm
giác này có thể sớm tan biến, và khao khát rằng cảm giác này mãi ở lại và còn
được nhân lên.
Những người được giải
thoát khỏi đau khổ không phải khi họ trải nghiệm niềm vui thoáng qua này hay
kia, mà là khi họ hiểu được bản chất vô thường của mọi cảm xúc, và ngừng thèm
khát chúng. Đây là mục tiêu của những bài thực hành thiền định trong Phật giáo.
Trong thiền định, bạn cần phải quán chiếu thật kĩ tâm trí và cơ thể, chứng kiến
sự sinh diệt không ngừng của mọi cảm giác, và nhận ra việc theo đuổi chúng vô
nghĩa đến mức nào. Khi bạn dưng theo đuổi, tâm trí trở nên rất thoải mái, rõ
ràng và hài lòng. Mọi cảm giác cứ sinh rồi diệt – niềm vui, giận dữ, buồn chán,
ham muốn – nhưng một khi bạn ngừng khao khát những cảm giác này, bạn có thể chấp
nhận chúng như chúng vốn là. Bạn sống trong giây phút hiện tại thay vì mơ mộng
về những gì có thể có được.
Sự thanh thản đạt được
sâu sắc đến mức những người dành cả cuộc đời theo đuổi điên cuồng những cảm
giác dễ chịu khó có thể tưởng tượng ra. Nó giống như một người đàn ông đứng bên
bờ biển trong nhiều thập kỷ, ôm ấp những con sóng “tốt” và cố gắng giữ chúng
không bị tan biến, trong khi đồng thời đẩy lùi sóng “xấu”, ngăn cản chúng tới gần.
Ngày này qua ngày khác, người đàn ông đứng trên bãi biển, tự làm mình phát điên
vì hành động vô nghĩa này. Cuối cùng, anh ta ngồi trên bãi cát và cứ để cho những
con sóng đến và đi như chúng thích. Thật yên bình làm sao!
Ý tưởng này xa lạ với văn
hoá tự do hiện đại tới mức, khi phong trào Thời đại Mới ở Tây phương bắt gặp những
hiểu biết của thế giới Phật giáo, họ diễn giải chúng thành các thuật ngữ tự do,
do đó làm lẫn lộn mọi khái niệm. Những nhóm Thời đại Mới thường lập luận rằng:
“Hạnh phúc không phụ thuộc vào điều kiện bên ngoài. Nó chỉ phụ thuộc vào những
gì chúng ta cảm thấy bên trong. Mọi người nên ngừng theo đuổi những thành tựu
bên ngoài như sự giàu có và địa vị, và kết nối với cảm xúc bên trong của mình”.
Hoặc ngắn gọn hơn: “Hạnh phúc bắt đầu từ bên trong”. Đây chính xác là những gì
các nhà sinh học luôn tâm niệm, nhưng ít nhiều đối lập với những gì Phật đã
nói.
Phật đồng ý với sinh học
hiện đại và các phong trào Thời đại Mới rằng hạnh phúc độc lập với các điều kiện
bên ngoài. Tuy nhiên, cái nhìn sâu sắc, quan trọng hơn là hạnh phúc thật sự
cũng độc lập với những cảm giác bên trong của chúng ta. Thật vậy, chúng ta càng
gắn nhiều ý nghĩa cho các cảm giác của mình, chúng ta càng khao khát chúng và
chúng ta lại càng đau khổ. Lời khuyên của Phật là không chỉ ngừng theo đuổi những
thành tựu bên ngoài, mà còn ngừng theo đuổi những cảm giác nội tâm.
Tóm lại, những câu hỏi về
hạnh phúc chủ quan xác định hạnh phúc bằng cảm xúc chủ quan của chúng ta, và
xác định việc theo đuổi hạnh phúc bằng sự theo đuổi trạng thái cảm xúc đặc biệt.
Ngược lại, đối với nhiều triết lý và tôn giáo truyền thống, như Phật giáo, chìa
khoá của hạnh phúc là biết rõ về bản thân mình – để hiểu mình là ai, hoặc mình
thực sự là gì. Hầu hết mọi người sai lầm khi đánh đồng bản thân với những cảm
giác, suy nghĩ, điều thích và không thích của họ. Khi họ cảm thấy tức giận, họ
nghĩ, “Tôi tức giận. Đây là sự tức giận của tôi”. Do đó, họ dành phần lớn cuộc
sống của mình để trốn tránh một số loại cảm xúc và theo đuổi những cảm xúc
khác. Họ không bao giờ nhận ra rằng họ không phải là những cảm xúc của họ, và rằng
việc theo đuổi không ngừng của những cảm xúc đặc biệt này chỉ khiến họ kẹt
trong đau khổ.
Nếu đúng như vậy, thì
toàn bộ hiểu biết của chúng ta về lịch sử của hạnh phúc có thể đã bị lạc hướng.
Có lẽ việc những kỳ vọng của người dân có được đáp ứng, hay liệu họ có được tận
hưởng những cảm giác dễ chịu hay không, chẳng phải quá quan trọng. Câu hỏi
chính là liệu mọi người có thực sự biết rõ về bản thân mình hay không. Chúng ta
có bằng chứng nào về việc con người ngày nay hiểu được sự thật này tốt hơn so với
người săn bắt hái lượm cổ đại hoặc những người nông dân trung cổ?
Các học giả mới chỉ bắt đầu
nghiên cứu lịch sử của hạnh phúc một vài năm trước đây, chúng ta vẫn đang xây dựng
những giả thuyết ban đầu và tìm kiếm các phương pháp nghiên cứu thích hợp. vẫn
còn là quá sớm để nghe theo những kết luận cứng nhắc và kết thúc một cuộc tranh
luận hầu như chưa bắt đầu. Điều quan trọng là cần biết được càng nhiều cách tiếp
cận khác nhau càng tốt và đặt ra những câu hỏi đúng.
Hầu hết sách lịch sử tập
trung vào những ý tưởng của các nhà tư tưởng vĩ đại, sự dũng cảm của các chiến
binh, sự từ tâm của các vị thánh và sự sáng tạo của các nghệ sĩ. Những cuốn
sách đó có nhiều điều để nói về sự đan xen và tháo gỡ các cấu trúc xã hội, về sự
thăng trầm của các triều đại, về sự khám phá và lan tỏa của những công nghệ.
Tuy nhiên, chúng không hề để cập tới cách mà tất cả những điều này ảnh hưởng đến
hạnh phúc và đau khổ của mỗi cá nhân. Đây là khiếm khuyết lớn nhất trong sự hiểu
biết của chúng ta về lịch sử. Tốt hơn là chúng ta nên bắt đầu bổ sung những kiến
thức này.
20
CÁI KẾT CỦA HOMO SAPIENS
Cuốn sách này bắt đầu bằng
việc trình bày lịch sử như là giai đoạn tiếp theo trong sự liên tục từ vật lý,
tới hoá học, rồi sinh học. Sapiens đang chịu các tác động vật lý, phản ứng hoá
học và quá trình chọn lọc tự nhiên như nhau vốn chi phối tất cả các loài sinh vật.
Chọn lọc tự nhiên có thể đã cung cấp cho Homo sapiens một sân chơi lớn hơn nhiều
so với những gì nó đã trao cho bất cứ sinh vật nào khác, nhưng sân chơi này vẫn
có giới hạn của nó. Qua đó thể hiện rằng, cho dù những nỗ lực và thành tích của
con người có lớn tới đâu chăng nữa, Sapiens cũng không có khả năng đột phá những
giới hạn xác định về mặt sinh học của họ.
Nhưng vào buổi bình minh
của thế kỷ 21, điều này không còn đúng nữa: Homo sapiens đang vượt qua những giới
hạn này. Hiện họ đang bắt đầu phá vỡ các quy luật của chọn lọc tự nhiên, thay
thế chúng bằng các quy luật thiết kế thông minh.
Trong gần 4 tỉ năm, mọi
sinh vật trên hành tinh đều tiến hoá dưới ảnh hưởng của chọn lọc tự nhiên.
Không một loài sinh vật nào được thiết kế bởi một thực thể sáng tạo thông minh.
Ví dụ, hươu cao cổ có được chiếc cổ dài nhờ vào sự cạnh tranh giữa các con hươu
cao cổ cổ xưa, chứ không phải là ý tưởng bất chợt của một thực thể siêu thông
minh. Giống hươu này có cái cổ rất dài, nên có thể tiếp cận nhiều thức ăn hơn,
và kết quả là sinh ra được nhiều con cháu hơn hơn so với những con có cổ ngắn.
Không một ai, và chắc chắn không phải là loài hươu cao cổ, nói rằng: “Một chiếc
cổ dài sẽ cho phép hươu cao cổ nhai được nhiều lá trên ngọn cây. Hãy kéo nó dài
thêm”, vẻ đẹp của học thuyết Darwin là nó không cần phải giả định về một người
thiết kế thông minh để giải thích lý do hươu cao cổ có chiếc cổ dài.
Trong hàng tỉ năm, thiết
kế thông minh thậm chí không phải là một lựa chọn, bởi không có thứ trí tuệ nào
có thể thiết kế nên mọi thứ. Cho đến gần đây, vi sinh vật là những sinh vật duy
nhất tồn tại trên Trái đất, có các khả năng vô cùng tuyệt vời. Một vi sinh vật
thuộc loài này có thể kết hợp các mã di truyền từ một loài hoàn toàn khác vào tế
bào của nó, do đó có được khả năng mới, chẳng hạn như khả năng kháng thuốc
kháng sinh. Song, theo những gì mà chúng ta biết, các vi sinh vật không có ý thức,
không có mục tiêu trong cuộc sống, và không có khả năng lập kế hoạch trước.
Ở một giai đoạn nào đó, một
số sinh vật như hươu cao cổ, cá heo, tinh tinh và Neanderthal phát triển ý thức
và khả năng lập kế hoạch trước. Nhưng thậm chí, nếu một Neanderthal mơ đến những
con gà béo và chậm chạp đến mức mỗi khi đói anh ta chỉ cần vung tay là bắt được,
anh ta không có cách nào để biến giấc mơ đó thành hiện thực. Anh ta buộc phải
đi săn các loài chim đã được chọn lọc tự nhiên.
Vết rạn nứt đầu tiên
trong cơ chế cũ đó xuất hiện từ khoảng 10.000 năm trước đây, trong Cách mạng
Nông nghiệp. Sapiens, mơ ước về con gà béo núc và chậm chạp, phát hiện ra rằng
nếu họ cho một con gà mái béo nhất giao phối với một con gà trống chậm chạp nhất,
con của cặp gà trên sẽ có cả hai đặc điểm béo và chậm chạp. Nếu bạn cho đám con
cái này giao phối với nhau, bạn có thể tạo ra một giống gà béo và chậm chạp.
Đây là giống gà không có trong tự nhiên, được tạo ra từ thiết kế thông minh của
con người chứ không phải từ một vị thần.
Tuy nhiên, so với một vị
thần toàn năng, Homo sapiens chỉ có những kĩ năng thiết kế rất hạn chế. Sapiens
có thể sử dụng gây giống chọn lọc để đi tắt và đẩy nhanh quá trình chọn lọc tự
nhiên, thường tác động tới loài gà, nhưng họ không thể mang lại những đặc điểm
hoàn toàn mới, chưa từng có từ nguồn gen của những con gà hoang dã. Theo một
cách nào đó, mối quan hệ giữa Homo sapiens và gà giống như nhiều mối quan hệ cộng
sinh tương tự khác, thường tự phát sinh theo cách của riêng chúng trong tự
nhiên. Sapiens đã gia tăng những áp lực chọn lọc đặc biệt lên các giống gà, khiến
cho những con gà béo ú và chậm chạp sinh sôi nảy nở, giống như việc ong thụ phấn
lựa chọn những bông hoa, khiến cho hoa có màu sắc tươi sáng hơn dễ có cơ hội được
thụ phấn.
Ngày nay, cơ chế 4 tỉ năm
tuổi của chọn lọc tự nhiên đang đối mặt với một thách thức hoàn toàn khác.
Trong các phòng thí nghiệm trên toàn thế giới, giới khoa học đang thiết kế nên
những sinh vật sống. Họ phá vỡ các quy luật chọn lọc tự nhiên mà không bị trừng
phạt, không bị kiểm chế, kể cả bởi đặc tính ban đầu của một sinh vật. Vào năm
2000, Eduardo Kac, một nghệ sĩ đồng thời là nhà sinh vật học người Brazil, đã
quyết định tạo ra một tác phẩm nghệ thuật mới: một con thỏ màu xanh huỳnh
quang. Kac liên lạc với một phòng thí nghiệm của Pháp và cấp cho họ một số tiền
để thiết kế một con thỏ có màu lông phát sáng đúng theo yêu cầu của ông. Các
nhà khoa học Pháp đã lấy một cái phôi của loài thỏ trắng bình thường, cấy vào
ADN của nó một gen được lấy từ một con sứa phát sáng màu xanh lá cây, và thế
là, họ cho ra đời một con thỏ phát sáng màu xanh lá cây! Kac đặt tên con thỏ là
Alba.
Không thể giải thích sự tồn
tại của thỏ Alba theo các quy luật chọn lọc tự nhiên. Nó là sản phẩm của thiết
kế thông minh. Nó cũng là một điểm báo trước về những gì sắp đến. Nếu tiềm năng
mà Alba báo hiệu được hiện thực hoá đầy đủ – và nếu nhân loại không tự hủy diệt
mình trong khoảng thời gian đó – thì Cách mạng Khoa học có thể chứng minh rằng
nó lớn hơn nhiều so với một cuộc cách mạng lịch sử đơn thuần. Nó có thể trở
thành cuộc cách mạng sinh học quan trọng nhất kể từ khi xuất hiện sự sống trên
Trái đất. Sau 4 tỉ năm chọn lọc tự nhiên, Alba bước vào buổi bình minh của một
kỷ nguyên vũ trụ mới, trong đó cuộc sống sẽ được điều hành bởi thiết kế thông
minh. Nếu điều này xảy ra, với sự nhận thức muộn màng, toàn bộ lịch sử nhân loại
đến thời điểm đó có thể được diễn giải lai như một quá trình thử nghiệm và học
hỏi nhằm cách mạng hoá trò chơi cuộc sống. Quá trình này cần được hiểu từ góc
nhìn qua nhiều tỉ năm của vũ trụ, thay vì từ quan điểm của con người trong hàng
thiên niên kỷ.
Các nhà sinh học trên thế
giới đang bị khoá chặt trong trận chiến với phong trào thiết kế thông minh, họ
phản đối việc giảng dạy thuyết tiến hoá Darwin trong các trường học, và tuyên bố
rằng sự phức tạp sinh học chứng tỏ phải có một đấng sáng tạo, người nghĩ ra tất
cả các chi tiết sinh học từ trước. Các nhà sinh học có thể đúng về quá khứ,
nhưng trớ trêu thay những người ủng hộ thiết kế thông minh lại suy luận đúng về
tương lai.
Tại thời điểm viết cuốn
sách này, việc thay thế chọn lọc tự nhiên bởi thiết kế thông minh có thể xảy ra
theo một trong ba cách sau: qua kĩ thuật sinh học, kĩ thuật cyborg (cyborg là
những thực thể kết hợp các bộ phận hữu cơ với phi hữu cơ) hay các kĩ thuật về sự
sống vô cơ.
Của chuột và người
Kĩ thuật sinh học là sự
can thiệp cố ý của con người trên cấp độ sinh học (ví dụ cấy một gen) nhằm thay
đổi hình dạng, khả năng, nhu cầu hay mong muốn của một sinh vật, hiện thực hoá
một số ý tưởng văn hoá đã có từ trước, chẳng hạn lòng yêu thích nghệ thuật của
Eduardo Kac.
Xét về bản chất thì chẳng
có điều gì mới mẻ về kĩ thuật sinh học. Con người đã sử dụng nó trong nhiều
thiên niên kỷ nhằm định hình lại bản thân và các sinh vật khác. Một ví dụ đơn
giản là chuyện thiến. Con người đã thiến bò đực khoảng 10.000 năm trước để tạo
ra bò nhà ít hung hăng, do đó dễ huấn luyện để kéo cày hơn. Con người cũng thiến
thanh niên nam để tạo ra ca sĩ giọng nữ cao với tiếng hát mê hoặc và hoạn quan,
những người có thể được giao việc giám sát hậu cung của nhà vua một cách an
toàn.
Nhưng những tiến bộ gần
đây trong sự hiểu biết của chúng ta về cách thức các sinh vật hoạt động, tới tận
cấp độ tế bào và hạt nhân, đã mở ra những khả năng mà trước đây không thể hình
dung nổi. Ví dụ, ngày nay chúng ta có thể không chỉ đơn thuần thiến một người
đàn ông, mà còn thay đổi giới tính của anh ta thông qua những phương pháp phẫu
thuật và thay đổi hoóc-môn. Nhưng đó không phải là tất cả. Hãy xem xét sự bất
ngờ, ghê tởm và kinh hoàng xảy ra vào năm 1996, khi bức ảnh dưới đây xuất hiện
trên báo chí và truyền hình.
Hình 46. Trên lưng con
chuột này, các nhà khoa học đã cấy lên đó một “cái tai” từ tế bào xương sụn bò.
Nó là một tiếng vang kỳ lạ từ bức tượng nhân sư từ hang Stadel. 30.000 năm trước,
con người đã mơ tưởng về việc kết hợp các loài khác nhau. Ngày nay, họ thực sự
có thể tạo ra được những con lai như vậy.
Đây không phải là hình ảnh
Photoshop. Đây là hình ảnh nguyên bản của một con chuột thật mà các nhà khoa học
cấy tế bào xương sụn bò lên lưng nó. Họ đã có thể kiểm soát sự phát triển của
các mô mới, và trong trường hợp này định hình nó thành một thứ trông giống như
một cái tai người. Quá trình này có thể sớm cho phép họ tạo ra những cái tai
nhân tạo mà sau đó có thể cấy cho con người.
Thậm chí nhiều kỳ tích
đáng chú ý hơn nữa có thể được thực hiện với kĩ thuật di truyền, đó là lý do mà
nó đặt ra một loạt các vấn đề về đạo đức, chính trị và tư tưởng. Và không chỉ một
người độc thần ngoan đạo, luôn phản đối việc con người không nên chiếm đoạt vai
trò của Thiên Chúa mới thấy có vấn đề. Nhiều người vô thần cũng khẳng định rằng
họ bị sốc bởi ý tưởng rằng các nhà khoa học đang xỏ chân vào chiếc giày của tự
nhiên. Các nhà hoạt động về quyền của động vật phê phán các phòng thí nghiệm kĩ
thuật di truyền đã gây ra đau khổ cho động vật, và cả những con vật trong trang
trại bị công nghệ hoá mà không đếm xỉa gì đến nhu cầu và mong muốn của chúng.
Các nhà hoạt động nhân quyền e rằng kĩ thuật di truyền có thể được sử dụng để tạo
ra siêu nhân, những người sẽ biến phần còn lại của nhân loại thành nô lệ. Họ đã
đem tới cái nhìn khải huyền về chế độ độc tài sinh học có thể nhân bản những
người lính không biết sợ và những công nhân biết vâng lời. Nhận định phổ biến
là có quá nhiều cơ hội đang mở ra nhanh chóng, và kĩ nâng biến đổi gen theo
cách nhân tạo vượt xa khả năng vận dụng kĩ năng này một cách khôn ngoan về lâu
về dài.
Kết quả là hiện nay chúng
ta mới chỉ sử dụng một phần nhỏ tiềm năng của kĩ thuật di truyền. Hầu hết các
sinh vật hiện đang được thiết kế là những loài có vai trò chính trị thấp kém nhất
– thực vật, nấm, vi khuẩn và côn trùng. Chẳng hạn như, dòng vi khuẩn E. coli, một
loài vi khuẩn sống cộng sinh trong ruột của con người (và sẽ gây lo lắng khi nó
thoát khỏi ruột và gây nhiễm trùng chết người), đã được biến đổi gen để sản xuất
nhiên liệu sinh học. E. coli và một số loài nấm cũng đã được thiết kế để sản xuất
insulin, do đó làm giảm chi phí của việc điều trị bệnh tiểu đường. Một gen được
chiết xuất từ một loài cá Bắc cực đã được đưa vào khoai tây, khiến giống khoai
tây này chống được sương giá.
Một vài loài động vật có
vú cũng trở thành đối tượng của kĩ thuật di truyền. Hằng năm ngành công nghiệp
sữa bị thiệt hại hàng tỉ đô-la do bệnh viêm vú, một căn bệnh tấn công bầu vú bò
sữa. Các nhà khoa học đang thử nghiệm với bò sữa biến đổi gen có chứa
lysostaphin trong sữa, một chất được tổng hợp sinh hoá có khả năng tấn công vi
khuẩn gây bệnh. Ngành công nghiệp chế biến thịt lợn đã bị ảnh hưởng nặng về
doanh thu, bởi người tiêu dùng cảnh giác với các chất béo không lành mạnh trong
giảm bông và thịt xông khói, giờ lại có hy vọng đối với những giống lợn đang được
thử nghiệm cấy ghép với vật liệu di truyền từ một con sâu. Các gen mới sẽ giúp
cho những con lợn chuyển hoá axit béo omega 6 không tốt thành người anh em họ
khỏe mạnh của nó là omega 3.
Thế hệ tiếp theo của công
nghệ di truyền sẽ tạo ra những con lợn với hàm lượng chất béo tốt cho sức khỏe
dễ như trò chơi trẻ con. Các nhà di truyền học đã không chỉ đơn thuần làm tăng
gấp sáu lần tuổi thọ trung bình của các loài sâu, mà còn thiết kế nên những con
chuột thiên tài có bộ nhớ tiến bộ vượt bậc và có kĩ năng học tập. Loài chuột đồng
là loài gặm nhấm mình nhỏ, béo mập, và hầu hết chúng đều có quan hệ lăng nhăng.
Nhưng có một loài mà trong đó chuột đực và chuột cái hình thành các mối quan hệ
đối ngẫu lâu dài. Các nhà di truyền học tuyên bố đã phân lập được gen chịu
trách nhiệm cho mối quan hệ đối ngẫu này. Nếu việc bổ sung một gen có thể biến
một gã Don Juan thành một người chồng chung thủy và yêu thương, chẳng phải
chúng ta không còn xa mấy với việc có thể thiết kế di truyền không chỉ khả năng
cá nhân của các loài gặm nhấm (và con người), mà còn cả cấu trúc xã hội của
chúng?
Sự trở lại của
Neanderthal
Nhưng các nhà di truyền học
không chỉ muốn biến đổi những loài động vật đang tồn tại. Mục tiêu của họ còn
là làm sống lại các sinh vật đã tuyệt chủng. Và không chỉ những con khủng long,
như trong Công viên kỷ Jura. Một nhóm các nhà khoa học Nga, Nhật Bản và Hàn Quốc
gần đây đã lập được bản đồ gen của voi ma-mút cổ đại, được tìm thấy bị đông cứng
trong băng giá ở Siberia. Giờ đây họ đang lên kế hoạch lấy một trứng đã thụ
tinh của một con voi hiện đại, thay thế ADN của con voi đó bằng ADN của voi
ma-mút đã được tái tạo, và cấy phôi này vào tử cung của một con voi bình thường.
Sau khoảng 22 tháng, họ mong chờ một con voi ma-mút sẽ được sinh ra lần đầu
tiên sau 5.000 năm.
Nhưng tại sao chỉ dừng lại
ở loài voi ma-mút? Giáo sư George Church thuộc Đại học Harvard mới đây cho rằng,
với việc hoàn thành Dự án Bộ gen Neanderthal, chúng ta giờ đây có thể cấy ghép
nguồn ADN tái tạo của Neanderthal vào một trứng của Sapiens, từ đó sẽ sinh ra
Neanderthal đầu tiên sau 30.000 năm. Church tuyên bố rằng ông có thể làm công
việc này với một số vốn ít ỏi là 30 triệu đô-la. Một số phụ nữ đã tình nguyện
làm người mang thai hộ.
Vậy chúng ta cần
Neanderthal để làm gì? Một số người cho rằng nếu chúng ta có thể nghiên cứu
Neanderthal còn sống, chúng ta có thể trả lời một số câu hỏi dai dẳng nhất về
nguồn gốc và sự độc đáo của Homo sapiens. Bằng cách so sánh một bộ não
Neanderthal với một Homo sapiens, và chỉ ra những khác biệt trong cấu trúc của
họ, có lẽ chúng ta có thể xác định những thay đổi sinh học tạo ra ý thức như
chúng ta đã biết. Còn một lý do đạo đức nữa – có người cho rằng nếu Homo
sapiens chịu trách nhiệm về sự tuyệt chủng của Neanderthal, chúng ta có nghĩa vụ
đạo đức phải phục hồi họ. Và việc này có thể hữu ích. Nhiều nhà tư bản sẽ vui vẻ
trả lương cho một Neanderthal để làm những công việc tầm thường của hai
Sapiens.
Nhưng tại sao lại phải dừng
lại, kể cả đối với Neanderthal? Tại sao không quay lại bản vẽ của Chúa và thiết
kế nên một Sapiens hoàn hảo hơn? Các khả năng, nhu cầu và mong muốn của Homo
sapiens có một cơ sở di truyền, và bộ gen của Sapiens không hề phức tạp hơn so
với chuột đồng và các loài gặm nhấm. (Bộ gen chuột chứa khoảng 2,5 tỉ cặp
nucleotide, bộ gen của Sapiens chứa khoảng 2,9 tỉ cặp – nghĩa là chỉ lớn hơn
chuột có 14%). Trong tương lai không xa – có lẽ trong một vài thập kỷ – kĩ thuật
di truyền và các hình thức kĩ thuật sinh học khác có thể cho phép chúng ta tạo
ra những sự thay đổi sâu rộng không chỉ đối với đặc điểm sinh lý, hệ thống miễn
dịch và tuổi thọ, mà còn với cả năng lực trí tuệ và tình cảm. Nếu kĩ thuật di
truyền có thể tạo ra những con chuột thiên tài, thì tại sao không phải là những
con người thiên tài? Nếu chúng ta có thể tạo ra chuột đồng đối ngẫu, tại sao
không phải là con người chung thủy với bạn đời của mình?
Cách mạng Nhận thức, từng
biến Homo sapiens từ một loài vượn tầm thường thành chủ nhân của thế giới,
không yêu cầu sự thay đổi đáng chú ý nào trong sinh lý học hay kể cả trong kích
thước và hình dáng bên ngoài của bộ não người. Dường như chỉ có một vài thay đổi
nhỏ trong cấu trúc bên trong của não bộ. Có lẽ một sự thay đổi nhỏ khác sẽ đủ để
khơi mào cho Cách mạng Nhận thức lần thứ hai, tạo ra một dạng ý thức hoàn toàn
mới, và biến đổi Homo sapiens thành một thứ gì đó hoàn toàn khác.
Thật ra chúng ta vẫn chưa
đủ khả năng làm được điều này, nhưng có vẻ như không có bất cứ rào cản kĩ thuật
nào không thể vượt qua, ngăn cản chúng ta trong việc tạo ra những siêu nhân. Những
trở ngại chính là các phản đối đạo đức và chính trị đã làm chậm lại những
nghiên cứu trên con người. Và cho dù những lý lẽ đạo đức có thuyết phục thế nào
đi nữa, thì họ vẫn khó có thể kìm lại các bước tiến tiếp theo trong thời gian tới,
đặc biệt nếu điều đang được mong chờ là khả năng kéo dài tuổi thọ con người đến
vô hạn, chinh phục bệnh nan y, nâng cao khả năng nhận thức và cảm xúc của con
người.
Điều gì sẽ xảy ra, ví dụ
nếu chúng ta phát triển một phương pháp điều trị bệnh Alzheimer, đi kèm một tác
dụng phụ là có thể cải thiện đáng kể trí nhớ của người khỏe mạnh? Liệu ai có thể
ngăn chặn các nghiên cứu liên quan đến vấn để này? Và khi phương pháp chữa bệnh
được phát triển, liệu có bất kỳ cơ quan thực thi pháp luật nào có thể hạn chế
phương pháp đó chỉ dành cho bệnh nhân Alzheimer và ngăn những người khỏe mạnh sử
dụng nó để có trí nhớ siêu phàm?
Không rõ với công nghệ
sinh học thì có thể thực sự hồi sinh được Neanderthal hay không, nhưng rất có
thể nó sẽ là sự hạ màn với Homo sapiens. Táy máy với gen của mình không hẳn sẽ
giết chúng ta. Nhưng chúng ta có thể nghịch ngợm với bộ gen của mình đến mức
chúng ta sẽ không còn là Homo sapiens nữa.
Sự sống nhân tạo
Một công nghệ mới có thể
thay đổi các quy luật của cuộc sống chính là kĩ thuật cyborg. Cyborg là những
thực thể kết hợp giữa các phần hữu cơ và vô cơ, chẳng hạn như một người với đôi
tay nhân tạo. Theo nghĩa nào đó, gần như tất cả chúng ta đều là người nhân tạo
(bionic) ngày nay, bởi các giác quan và chức nâng tự nhiên của chúng ta được hỗ
trợ bởi các thiết bị như kinh mắt, máy tạo nhịp tim, nẹp chỉnh hình, thậm chí
là những chiếc máy tính và điện thoại di động (giảm tải việc lưu trữ và xử lý dữ
liệu cho bộ não). Chúng ta đứng trước khả năng trở thành những cyborg thật sự,
với các đặc điểm vô cơ không tách rời cơ thể chúng ta, các tính năng như có thể
thay đổi khả năng, mong muốn, tính cách và bản sắc của chúng ta.
Cơ quan Quản lý các dự án
nghiên cứu cao cấp Bộ Quốc phòng (DARPA), một tổ chức nghiên cứu quân sự của
Hoa Kỳ, đang phát triển cyborg từ những con côn trùng. Ý tưởng là cấy ghép các
chip điện tử, những máy dò và bộ xử lý trong cơ thể ruồi hay gián, từ đó cho
phép con người hoặc máy móc tự động có thể kiểm soát sự di chuyển của côn trùng
từ xa, nhận và truyền thông tin. Một con ruồi như vậy có thể đậu trên bức tường
ở trụ sở đối phương, nghe trộm các cuộc đàm thoại bí mật nhất, và nếu nó không
bị một con nhện ăn thịt, nó có thể thông báo chúng ta chính xác những gì kẻ thù
đang lên kế hoạch. Năm 2006, Trung tâm Tác chiến dưới biển của Hải quân Mỹ
(NUWC) thông báo về ý định phát triển cá mập cyborg, rằng “NUWC đang phát triển
một tấm thẻ gắn vào cá với mục tiêu kiểm soát hành vi của vật chủ qua việc cấy
ghép thần kinh”. Các nhà phát triển hy vọng sẽ xác định các trường điện từ dưới
nước do tàu ngầm và bom mìn tạo ra, bằng cách khai thác khả năng phát hiện từ
tính tự nhiên của cá mập, vượt trội so với bất kỳ máy dò nhân tạo nào.
Sapiens cũng đang bị biến
thành những cyborg. Thế hệ máy trợ thính mới nhất đôi khi được gọi là “tai nhân
tạo”. Thiết bị bao gồm một phần cấy ghép có khả năng hấp thụ âm thanh thông qua
một microphone nằm ở phần tai ngoài. Phần cấy ghép lọc các âm thanh, nhận dạng
giọng nói con người, chuyển chúng thành tín hiệu điện được gửi trực tiếp đến
các dây thần kinh thính giác trung ương và từ đó đến não.
Retina Implant, một công
ty Đức được chính phủ tài trợ, đang phát triển võng mạc nhân tạo có thể cho
phép người khiếm thị nhìn thấy được phần nào. Nó liên quan đến việc cấy một con
chip nhỏ trong mắt bệnh nhân. Tế bào quang điện hấp thụ ánh sáng chiếu vào mắt
và biến nó thành năng lượng điện, kích thích các tế bào thần kinh còn nguyên vẹn
trong võng mạc. Các xung thần kinh từ các tế bào này kích thích não bộ, não bộ
chuyển hoá chúng thành hình ảnh. Hiện nay công nghệ này cho phép bệnh nhân tự định
hướng trong không gian, đọc được chữ, và thậm chí nhận diện được khuôn mặt.
Jesse Sullivan, một thợ
điện người Mỹ, bị cụt cả hai tay đến vai trong một tai nạn vào năm 2001. Giờ
đây ông sử dụng hai cánh tay nhân tạo do Viện Phục hồi chức năng Chicago sản xuất.
Tính năng đặc biệt ở hai cánh tay mới của Jesse là chúng được điều khiển hoàn
toàn bởi suy nghĩ. Tín hiệu thần kinh xuất phát từ não Jesse được những thiết bị
vi tính siêu nhỏ chuyển thành mệnh lệnh điện tử và khiến cho hai cánh tay di
chuyển. Khi Jesse muốn nâng cánh tay của mình, ông thực hiện như người bình thường
một cách vô thức – và cánh tay được giơ lên. Đôi cánh tay này chỉ có thể thực
hiện các chuyển động rất hạn chế so với một cánh tay thực sự, nhưng vẫn cho
phép Jesse thực hiện được chức năng đơn giản hằng ngày. Một cánh tay nhân tạo
tương tự gần đây đã được cấy ghép cho Claudia Mitchell, một người lính Mỹ bị mất
cánh tay trong một tai nạn xe máy. Các nhà khoa học tin rằng chúng ta sẽ sớm có
cánh tay nhân tạo, không chỉ cử động theo ý muốn mà còn có thể truyền tín hiệu
trở lại não, vì thế cho phép người tàn tật lấy lại cảm giác tiếp xúc trực tiếp!
Hình 47. Jesse Sullivan
và Claudia Mitchell nắm tay nhau. Điều tuyệt vời về những cánh tay nhân tạo của
họ là chúng được điều khiển bởi suy nghĩ.
Hiện nay, những cánh tay
nhân tạo này vẫn chưa thể tốt bằng cánh tay gốc của chúng ta, nhưng chúng có tiềm
năng phát triển vô hạn. Ví dụ, những cánh tay nhân tạo có thể khỏe hơn nhiều lần
cánh tay bình thường, khiến cho ngay cả một nhà vô địch quyền anh cũng phải cảm
thấy mình yếu đuối. Hơn nữa, lợi thế của cánh tay nhân tạo là có thể thay được
cứ vài năm một lần, hoặc tách khỏi cơ thể và hoạt động từ xa.
Các nhà khoa học tại Đại
học Duke ở Bắc Carolina gần đây đã chứng minh điều này bằng những con khỉ nâu
có bộ não được cấy ghép các điện cực. Chúng thu thập tín hiệu từ não và chuyển
đến các thiết bị bên ngoài. Những con khỉ trên đã được huấn luyện để kiểm soát
bằng suy nghĩ tay và chân nhân tạo tách rời. Một con khỉ tên là Aurora đã học
điều khiển cánh tay nhân tạo bằng suy nghĩ, đồng thời di chuyển hai cánh tay
bình thường của nó. Giống như một số vị thần Hindu, Aurora hiện có ba cánh tay,
chúng có thể được đặt trong các phòng khác nhau – thậm chí ở mấy thành phố khác
nhau. Nó có thể ngồi trong phòng thí nghiệm của mình ở Bắc Carolina, gãi lưng bằng
một tay, gãi đầu bằng tay thứ hai, và đồng thời lấy trộm một quả chuối ở New
York (mặc dù khả năng ăn một trái cây được đánh cắp từ xa vẫn còn là một giấc
mơ). Một con khỉ nâu khác tên là Idoya, nổi tiếng khắp thế giới vào năm 2008,
khi nó tự điều khiển bằng ý nghĩ đôi chân nhân tạo của nó ở Kyoto, Nhật Bản, từ
chỗ nó ngồi ở bang North Carolina. Đôi chân này nặng gấp 20 lần trọng lượng của
Idoya.
Hội chứng khoá trong* một
người mất hoàn toàn hoặc hầu hết khả năng cử động bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể
mình, nhưng khả năng nhận thức vẫn còn nguyên vẹn. Bệnh nhân mắc hội chứng này
cho đến nay chỉ có thể giao tiếp với thế giới bên ngoài thông qua cử động hạn
chế của mắt. Tuy nhiên, một số bệnh nhân đã được cây các điện cực thu tín hiệu
vào não của họ. Các nỗ lực đang được thực hiện để chuyển tín hiệu như vậy không
chỉ đơn thuần thành cử động mà có thể thành ngôn ngữ. Nếu thí nghiệm thành
công, bệnh nhân bị hội chứng này cuối cùng có thể nói chuyện trực tiếp với thế
giới bên ngoài, và cuối cùng chúng ta có thể sử dụng công nghệ này để đọc suy
nghĩ của người khác.
Song, trong tất cả các dự
án đang được phát triển, nỗ lực cách mạng nhất là tạo ra một giao diện tương
tác trực tiếp hai chiều giữa bộ não và máy tính, cho phép máy tính có thể đọc
các tín hiệu điện não đồ, đồng thời truyền các tín hiệu mà não có thể đọc được
quay trở lại. Nếu như những giao diện như vậy được sử dụng để trực tiếp liên kết
bộ não với Internet, hoặc liên kết trực tiếp nhiều bộ não với nhau, do đó tạo
ra một loại mạng internet của não bộ thì sao? Điều gì có thể xảy ra với bộ nhớ
con người, ý thức con người và bản chất con người nếu não có quyền truy cập trực
tiếp vào một ngân hàng bộ nhớ tập thể? Trong tình huống như vậy, ví dụ, một
cyborg có thể lấy kỷ niệm của người khác – không chỉ được nghe, được đọc về họ
trong cuốn tự truyện, mà trực tiếp nhớ lại chúng như thể đó là kí ức của mình.
Điều gì xảy ra với các khái niệm như bản ngã và giới tính, khi trí tuệ trở
thành tập thể? Làm thế nào bạn có thể hiểu về bản thân hay theo đuổi giấc mơ của
mình, nếu giấc mơ không chỉ tồn tại trong tâm trí bạn mà còn tồn tại trong một
số bể chứa tập thể những khát vọng?
Một cyborg như vậy sẽ
không còn là con người, hoặc kể cả là một thực thể hữu cơ. Nó sẽ là một cái gì
đó hoàn toàn khác. Về cơ bản, nó sẽ là một thực thể hoàn toàn khác lạ mà chúng
ta thậm chí không thể nắm bắt được những hàm ý triết học, tâm lý hay chính trị
của nó.
Một cuộc sống khác
Cách thứ ba để thay đổi
các quy luật của cuộc sống là thiết kế một thực thể hoàn toàn phi hữu cơ. Một
ví dụ rõ ràng nhất là các chương trình máy tính và virus máy tính có thể trải
qua quá trình tiến hoá độc lập.
Ngày nay, lĩnh vực lập
trình di truyền là một trong những điểm thú vị nhất của thế giới khoa học máy
tính. Nó cố gắng mô phỏng các phương pháp tiến hoá di truyền. Nhiều lập trình
viên mơ ước tạo ra một chương trình có thể học hỏi và tiến hoá hoàn toàn độc lập
với người tạo ra nó. Trong trường hợp này, lập trình viên sẽ giống như một động
lực đầu tiên, người di chuyển đầu tiên, nhưng sáng tạo của anh ta sẽ được tự do
tiến hoá theo những hướng mà không phải nhà sản xuất cũng như bất kỳ ai khác
hình dung nổi.
Một nguyên mẫu cho một
chương trình như vậy đã thực sự tồn tại – đó chính là một virus máy tính. Khi
lây lan qua Internet, virus tự sao chép thành hàng triệu triệu lần, trong khi vẫn
bị truy đuổi bởi các chương trình diệt virus và cạnh tranh với các virus khác để
có một vị trí trong không gian mạng. Một ngày kia, khi virus sao chép chính nó,
một sai sót đã xảy ra – một đột biến vi tính. Có lẽ đột biến xảy ra vì các kĩ
sư lập trình cho con virus đó để thỉnh thoảng nó tự tạo ra các sao chép sai lầm
ngẫu nhiên. Có lẽ đột biến là do lỗi ngẫu nhiên. Nếu tình cờ virus đột biến có
thể trốn tránh các chương trình chống virus tốt hơn mà không làm mất khả năng
xâm nhập các máy tính khác, thì virus mới sẽ được lan truyền qua không gian mạng.
Nếu vậy, các đột biến sẽ sống sót và nhân lên nhiều lần. Thời gian trôi qua,
không gian mạng sẽ tràn ngập các loại virus mới vốn không do con người thiết kế,
và trải qua quá trình tiến hoá phi hữu cơ.
Liệu chúng có là những
sinh vật sống? Điều đó còn phụ thuộc vào việc bạn hiểu thế nào là một “sinh vật
sống”. Chúng chắc chắn đã được sản xuất bởi một quá trình tiến hoá mới, hoàn
toàn độc lập với các quy luật và giới hạn của quá trình tiến hoá hữu cơ.
Hãy tưởng tượng một khả
năng khác – giả sử bạn có thể sao lưu bộ não của mình vào một ổ cứng di động,
và sau đó chạy nó trên laptop của mình. Liệu laptop ấy sẽ có thể suy nghĩ và cảm
nhận giống như một Sapiens? Nếu vậy, nó sẽ là bạn hay một người nào khác? Điều
gì xảy ra nếu những lập trình viên máy tính có thể tạo ra một trí tuệ kĩ thuật
số hoàn toàn mới, bao gồm các mã máy tính, chứa đựng một cảm giác hoàn chỉnh về
bản ngã, ý thức và trí nhớ? Nếu bạn chạy chương trình này trên máy tính của
mình, liệu nó có phải là một con người? Và nếu bạn xóa nó, bạn có thể bị buộc tội
giết người không?
Chúng ta sẽ sớm có câu trả
lời cho những câu hỏi như vậy. Dự án Bộ não Người, được hình thành vào năm
2005, với hy vọng sẽ tái tạo một bộ não người hoàn chỉnh bên trong một máy
tính, với các mạch điện tử trong máy tính mô phỏng mạng lưới thần kinh của não.
Giám đốc dự án đã tuyên bố rằng, nếu được tài trợ đầy đủ, thì trong vòng một hoặc
hai thập kỷ, chúng ta có thể có một bộ não người nhân tạo bên trong một máy
tính, nó có thể nói chuyện và cư xử như một con người thực sự. Nếu thành công,
điều đó có nghĩa rằng sau 4 tỉ năm vận động trong thế giới nhỏ bé của các hợp
chất hữu cơ, sự sống sẽ đột nhiên bùng phát trong cõi vô cơ bao la, sẵn sàng biến
hình và vượt ra ngoài ước mơ ngông cuồng nhất của chúng ta. Không phải tất cả
các học giả đều đồng ý rằng trí tuệ con người làm việc theo cách tương tự như
máy tính kĩ thuật số hiện đại, nếu không máy tính hiện đại đã có thể mô phỏng
nó. Tuy nhiên, sẽ thật ngu ngốc nếu bác bỏ mọi khả năng trước khi thử. Năm
2013, dự án đã nhận được một khoản tài trợ 1 tỉ Euro từ Liên minh châu Âu.
Điểm độc nhất
Hiện, chỉ một phần rất nhỏ
những cơ hội mới này đã được hiện thực hoá. Song, thế giới năm 2014 đã là một
thế giới trong đó văn hoá đang tự mình tháo gỡ những xiểng xích của sinh học.
Khả năng thiết kế không chỉ thế giới xung quanh, mà trên hết là thế giới bên
trong cơ thể và tâm trí của chúng ta, đang phát triển với tốc độ chóng mặt.
Ngày càng có nhiều lĩnh vực đang bị khuấy động khỏi những cách hoạt động xưa cũ
của chúng. Các luật sư cần suy nghĩ lại về vấn đề riêng tư và danh tính; các
chính phủ đang đối mặt với việc suy nghĩ lại về các vấn để chăm sóc sức khỏe và
bình đẳng; các hiệp hội thể thao và cơ sở giáo dục phải định nghĩa lại sự công
bằng và thành tích; các quỹ hưu trí và thị trường lao động nên điều chỉnh lại
cho phù hợp với một thế giới trong đó người 60 tuổi mới chỉ như 30. Tất cả đều
phải đối đầu với các câu hỏi hóc búa của công nghệ sinh học, cyborg và đời sống
vô cơ.
Đã phải mất tới 13 năm và
3 tỉ đô-la để lập bản đồ gen đầu tiên của loài người. Hiện nay bạn có thể lập bản
đồ ADN của một người trong vòng vài tuần với chi phí vài trăm đô-la. Thời đại của
y học cá nhân hoá – nền y học với những phương thuốc điều trị phù hợp với ADN –
đã bắt đầu. Bác sĩ gia đình có thể sớm nói với bạn một cách chắc chắn rằng bạn
phải đối mặt với nguy cơ cao về ung thư gan, trong khi bạn không cần phải lo lắng
nhiều về các cơn đau tim. Ông ta có thể xác định được một loại thuốc phổ biến
giúp ích cho 92% bệnh nhân khác là vô ích đối với bạn, và thay vào đó bạn nên
dùng thuốc khác, gây tử vong cho nhiều người nhưng lại phù hợp với bạn. Con đường
dẫn đến nền y học gần như hoàn hảo đang hiện ra trước chúng ta.
Tuy nhiên, những cải tiến
về kiến thức y tế sẽ kéo theo các câu hỏi hóc búa về đạo đức mới. Các nhà đạo đức
học và các chuyên gia pháp lý đang phải chiến đấu với vấn đề gai góc về quyền
riêng tư vì nó liên quan đến ADN. Các công ty bảo hiểm có được quyền yêu cầu
quét ADN của chúng ta và nâng phí bảo hiểm nếu họ phát hiện ra một xu hướng di
truyền liên quan đến hành vi liều lĩnh? Liệu chúng ta sẽ được yêu cầu gửi fax
ADN của mình, thay vì sơ yếu lý lịch, cho các nhà tuyển dụng tiềm năng? Liệu một
nhà tuyển dụng có thể yêu thích một ứng viên vì ADN của anh ta nhìn có vẻ tốt
hơn? Liệu chúng ta có thể khởi kiện trong những trường hợp đó bởi có sự “phân
biệt đối xử về di truyền”? Và liệu một công ty phát triển một sinh vật mới hoặc
một cơ quan mới có thể đăng ký bằng sáng chế về những chuỗi ADN nào đó hay
không? Rõ ràng là một người có thể sở hữu một con gà, nhưng liệu người đó có thể
sở hữu toàn bộ một loài?
Những tình huống khó xử
như vậy vẫn vô cùng nhỏ bé so với ý nghĩa đạo đức, xã hội và chính trị của Dự
án Gilgamesh, và của các khả năng mới mang tính tiềm năng của chúng ta trong việc
tạo ra những siêu nhân. Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền, các chương trình y tế
của chính phủ trên khắp thế giới, các chương trình bảo hiểm y tế quốc gia và
các hiến pháp quốc gia trên toàn thế giới nhận ra rằng, một xã hội nhân đạo phải
cung cấp cho mọi thành viên của mình sự chăm sóc y tế công bằng, và giữ cho mọi
người có sức khỏe tương đối tốt. Điều này rất tốt, miễn là y tế chỉ tập trung
vào việc phòng và chữa bệnh. Điều gì có thể xảy ra nếu y tế trở nên ám ảnh với
việc tăng cường năng lực của con người? Liệu mọi người sẽ được hưởng thứ năng lực
vượt trội như vậy, hay sẽ có một giới tinh hoa siêu nhân mới?
Thế giới hiện đại gần đây
của chúng ta tự hào về việc lần đầu tiên trong lịch sử, có sự công nhận quyền
bình đẳng cơ bản của tất cả mọi người, tuy nhiên nó lại có thể tạo ra sự bất
bình đẳng kinh khủng nhất trong tất cả các xã hội. Trong suốt chiều dài lịch sử,
tầng lớp trên luôn được cho là thông minh hơn, mạnh hơn và nói chung là tốt hơn
các tầng lớp dưới. Họ thường tự lừa dối bản thân. Một em bé sinh ra trong gia
đình nông dân nghèo hoàn toàn có khả năng thông minh như một hoàng tử. Với sự
giúp đỡ của năng lực y tế mới, sự giả tạo của tầng lớp thượng lưu có thể sớm trở
thành hiện thực khách quan.
Đây không phải khoa học
viễn tưởng. Hầu hết phim khoa học viễn tưởng mô tả một thế giới trong đó
Sapiens – giống hệt chúng ta – tận hưởng công nghệ cao cấp như phi thuyền không
gian với tốc độ ánh sáng và súng laser. Các tình huống khó xử về đạo đức và
chính trị chủ yếu từ các kịch bản này được lấy từ thế giới của chúng ta, và
chúng đơn thuần tái tạo những căng thẳng về tình cảm và xã hội của chúng ta với
một bối cảnh tương lai. Tuy nhiên, tiềm năng thực sự của công nghệ tương lai là
thay đổi bản thân Homo sapiens, bao gồm cả cảm xúc và mong muốn của chúng ta,
chứ không chỉ là các phương tiện và vũ khí. Một con tàu vũ trụ có nghĩa lý gì
so với một cyborg trẻ mãi không già, không sinh sản và không tình dục, có thể
chia sẻ suy nghĩ trực tiếp với người khác, người mà có khả năng tập trung và
ghi nhớ lớn hơn chúng ta cả ngàn lần, không bao giờ tức giận hay buồn, nhưng lại
có những cảm xúc và khát vọng mà chúng ta không thể tưởng tượng nổi?
Khoa học viễn tưởng hiếm
khi mô tả tương lai như vậy, vì đó là một mô tả chính xác, mà theo định nghĩa
là không thể hiểu nổi. Sản xuất một bộ phim về cuộc đời của những siêu cyborg
giống như trình diễn vở Hamlet dành cho khán giả Neanderthal. Thật vậy, những
chủ nhân tương lai của thế giới có lẽ sẽ khác biệt rất nhiều so với chúng ta
hơn là chúng ta khác biệt so với Neanderthal. Trong khi chúng ta và Neanderthal
ít nhất vẫn là người, thì thế hệ tương lai của chúng ta sẽ giống như những vị
thần.
Các nhà vật lý định nghĩa
Big Bang (Vụ nổ Lớn) là một điểm độc nhất. Đây là thời điểm mà tất cả các định
luật của tự nhiên được biết đến không tồn tại. Thời gian cũng không tồn tại. Vì
vậy, thật vô nghĩa khi nói về bất cứ điều gì tồn tại “trước” Big Bang. Chúng ta
có thể nhanh chóng tiếp cận một đặc trưng mới, khi tất cả các khái niệm mang lại
ý nghĩa cho thế giới chúng ta – tôi, bạn, đàn ông, đàn bà, tình yêu và thù hận
– đều trở nên không liên quan. Bất cứ điều gì xảy ra sau thời điểm đó đều vô
nghĩa với chúng ta.
Lời tiên tri Frankenstein
Năm 1818, Mary Shelley xuất
bản cuốn Frankenstein, câu chuyện về một nhà khoa học tạo ra một thực thể nhân
tạo thoát khỏi tầm kiểm soát và gây ra sự tàn phá. Trong hai thế kỷ qua, câu
chuyện này đã được kể đi kể lại với nhiều phiên bản khác nhau. Nó trở thành trụ
cột trung tâm trong huyền thoại mới về khoa học của chúng ta. Ngay từ đầu, câu
chuyện Frankenstein đã xuất hiện để cảnh báo rằng nếu chúng ta cố gắng đóng vai
Chúa và thiết kế nên sự sống, chúng ta sẽ bị trừng phạt nặng nề. Song, câu chuyện
còn có một ý nghĩa sâu sắc hơn.
Huyền thoại Frankenstein
đẩy Homo sapiens đối mặt với thực tế là những ngày cuối cùng đang đến rất
nhanh. Trừ phi có một vài can thiệp của thảm họa hạt nhân hoặc sinh thái, thì
cùng với câu chuyện, tốc độ phát triển khoa học kĩ thuật sẽ sớm dẫn đến sự thay
thế Homo sapiens bằng những con người hoàn toàn khác, sở hữu không chỉ đặc điểm
thể chất khác biệt, mà còn cả thế giới nhận thức và cảm xúc cũng rất khác. Đây
là điều khiến cho phần lớn Sapiens cảm thấy vô cùng bối rối. Chúng ta muốn tin
rằng trong tương lai, những người giống hệt chúng ta sẽ đi từ hành tinh này đến
hành tinh trên các phi thuyền siêu tốc. Chúng ta không muốn nhìn nhận khả năng
là trong tương lai, những thực thể có cảm xúc và đặc điểm như chúng ta sẽ không
còn tồn tại, và vị trí của chúng ta sẽ được thay thế bởi các dạng sống xa lạ, với
khả năng hoàn toàn lấn át chúng ta.
Bằng cách nào đó, chúng
ta tìm thấy niềm an ủi trong ý tưởng rằng Tiến sĩ Frankenstein đã tạo ra một
con quái vật khủng khiếp, kẻ mà chúng ta phải tiêu diệt để tự cứu mình. Chúng
ta muốn kể câu chuyện như vậy, bởi nó ngụ ý rằng chúng ta là tốt nhất trong
muôn loài, rằng sẽ không bao giờ có được loài nào tốt hơn chúng ta. Bất kỳ nỗ lực
nào để cải thiện con người đều chắc chắn sẽ thất bại, vì ngay cả khi cơ thể
chúng ta có được cải thiện, bạn cũng không thể chạm vào linh hồn con người.
Chúng ta sẽ có một khoảng
thời gian khó khăn để chấp nhận một thực tế là các nhà khoa học hoàn toàn có thể
thiết kế được linh hồn cũng như cơ thể, và do đó trong tương lai Tiến sĩ
Frankenstein có thể tạo ra một cái gì đó thực sự vượt trội so với chúng ta, nó
sẽ nhìn chúng ta với sự thương hại như cách chúng ta nhìn vào những
Neanderthal.
Chúng ta không thể chắc
chắn khi nào thì Frankenstein của hiện tại sẽ thực sự thật hiện lời tiên tri
này. Tương lai là vô định, và thật ngạc nhiên nếu những dự báo ở mấy trang cuối
này sẽ được hiện thực hoá hoàn toàn. Lịch sử dạy chúng ta rằng những gì có vẻ sắp
xảy đến lại không bao giờ trở thành hiện thực, do những rào cản không lường trước
được, và rằng những kịch bản khó lường khác sẽ xảy ra trong thực tế. Khi kỷ
nguyên hạt nhân nổ ra vào những năm 1940, nhiều dự báo đã được đưa ra về thế giới
hạt nhân tương lai vào những năm 2000. Khi vệ tinh sputnik và phi thuyền Apollo
11 công phá trí tưởng tượng của thế giới, mọi người bắt đầu dự đoán rằng vào cuối
thế kỷ này, con người sẽ sống trong các thuộc địa vũ trụ trên Sao Hỏa và Sao
Diêm Vương. Rất ít dự báo trên trở thành sự thật. Mặt khác, không ai thấy trước
được Internet.
Vì vậy, đừng vội ra ngoài
mua bảo hiểm trách nhiệm để bồi thường cho bạn khi phải chống lại vụ kiện của
những thực thể kĩ thuật số. Những tưởng tượng trên – hoặc những cơn ác mộng –
chỉ là những chất kích thích cho trí tưởng tượng của bạn. Những gì chúng ta cần
nhìn nhận nghiêm túc là ý tưởng rằng giai đoạn tiếp theo của lịch sử sẽ bao gồm
không chỉ những biến đổi về mặt công nghệ và tổ chức, mà còn cả những biến đổi
cản bản trong ý thức và bản sắc của con người. Và những biến đổi này có thể căn
bản tới mức họ sẽ đặt nghi vấn với chính cụm từ “con người”. Chúng ta còn tồn tại
trong bao lâu? Không ai thực sự biết. Như đã đề cập, một vài người nói rằng vào
năm 2050 một số ít người sẽ không chết vì già. Những dự báo ít cực đoan hơn thì
nói điều này sẽ xảy ra vào thế kỷ tiếp theo hoặc thiên niên kỷ tiếp theo. Song,
từ quan điểm 70.000 năm lịch sử Sapiens, một vài thiên niên kỷ đã là gì?
Nếu bức màn thực sự sắp hạ
xuống với lịch sử Sapiens, chúng ta là thành viên của một trong những thế hệ cuối
cùng nên dành chút thời gian để trả lời một câu hỏi cuối cùng: chúng ta muốn trở
thành gì? Câu hỏi này, đôi khi được gọi là câu hỏi Đề cao Nhân loại, đẩy những
tranh luận hiện đang làm bận tâm các chính trị gia, triết gia học giả và người
bình thường sang một bên. Sau tất cả, cuộc tranh luận hiện có giữa các tôn
giáo, ý thức hệ, quốc gia và giai tầng về những vấn đề của hôm nay có khả năng
lớn sẽ biến mất cùng với Homo sapiens. Nếu các thế hệ sau của chúng ta thực sự
hoạt động trên một cấp độ ý thức khác (hoặc có thể sở hữu thứ gì đó vượt ra
ngoài ý thức mà chúng ta thậm chí không thể hình dung), khó có thể tin được rằng
Ki-tô giáo hay Hồi giáo sẽ được họ quan tâm đến, rằng tổ chức xã hội của họ có
thể là cộng sản hay tư bản chủ nghĩa, hoặc rằng giới tính của họ có thể là nam
hay nữ.
Tuy nhiên, các cuộc tranh
luận lớn của lịch sử vẫn rất quan trọng, bởi ít nhất thế hệ đầu tiên của các vị
thần này sẽ được định hình bởi tư tưởng văn hoá của người thiết kế ra họ. Liệu
rằng họ sẽ được tạo ra theo hình ảnh của chủ nghĩa tư bản, của Hồi giáo, hay của
chủ nghĩa nữ quyền? Câu trả lời cho câu hỏi này có thể đẩy họ đi theo các hướng
khác nhau hoàn toàn.
Hầu hết mọi người không
muốn nghĩ về nó. Ngay cả lĩnh vực đạo đức sinh học cũng chỉ muốn giải quyết một
câu hỏi khác: “Điều này bị cấm để làm gì?” Có thể chấp nhận được khi làm thí
nghiệm di truyền trên con người đang sống? Trên bào thai bị phá hủy? Trên tế
bào gốc? Liệu có hợp đạo đức khi nhân bản cừu vô tính? Còn tinh tinh? Và con
người thì sao? Tất cả đều là những câu hỏi quan trọng, nhưng sẽ thật ngây thơ
khi tưởng tượng rằng chúng ta đơn giản có thể nhấn phanh và dừng các dự án khoa
học đang nâng cấp Homo sapiens thành một dạng sự sống khác. Bởi những dự án này
đều gắn bó chặt chẽ, phức tạp với Dự án Gilgamesh. Hãy hỏi các nhà khoa học vì
sao họ nghiên cứu về bộ gen, hoặc cố gắng kết nối bộ não với máy tính, hoặc nỗ
lực tạo ra trí não bên trong máy tính. Chín trong số mười lần như vậy, bạn sẽ
nhận được cùng một câu trả lời khuôn mẫu rằng: chúng tôi làm điều này để chữa bệnh
và cứu sống con người. Kể cả có những tác động của việc tạo ra trí não bên
trong máy tính mang kịch tính hơn rất nhiều so với việc chữa bệnh tâm thần,
nhưng đây là lý do khuôn mẫu được đưa ra, bởi không ai có thể tranh cãi về điều
đó. Đó là lý do khiến Dự án Gilgamesh vẫn là lá cờ đầu của khoa học. Nó được
dùng để biện minh cho mọi thứ khoa học đang làm. Tiến sĩ Frankenstein đứng trên
vai của Gilgamesh. Vì không thể ngăn chặn Gilgamesh, nên cũng khống thể ngăn chặn
Tiến sĩ Frankenstein.
Điều duy nhất chúng ta có
thể cố gắng làm là gây ảnh hưởng đến hướng đi mà các nhà khoa học đang chọn. Do
chúng ta cũng có thể sớm thiết kế nên những khát vọng của mình, nên có lẽ câu hỏi
chúng ta đang thực sự phải đối mặt không phải là “Chúng ta muốn trở thành gì?”
mà là “Chúng ta muốn mình muốn gì?” Những ai nếu không hoảng sợ bởi câu hỏi
này, thì có lẽ đã chưa suy nghĩ về nó đủ nhiều.
LOÀI ĐỘNG VẬT ĐÃ TRỞ
THÀNH CHÚA TRỜI
70.000 năm trước, Homo
sapiens vẫn là một loài động vật tầm thường chỉ chú tâm đến công việc của mình ở
một góc châu Phi. Trong thiên niên kỷ tiếp theo, nó tự biến mình thành bá chủ của
toàn bộ hành tinh và kẻ khủng bố đối với hệ sinh thái. Giờ đây, nó đang đứng
bên ranh giới trở thành một vị thần, sẵn sàng để có được không chỉ sự trẻ mãi
không già, mà còn cả những khả năng thần thánh của sự sáng tạo và hủy diệt.
Thật không may, cho đến
nay đế chế Sapiens trên Trái đất chỉ tạo ra rất ít thứ khiến chúng ta có thể tự
hào. Chúng ta đã làm chủ được môi trường xung quanh, gia tăng sản xuất lương thực,
xây dựng các thành phố, thành lập các đế quốc và tạo ra mạng lưới thương mại rộng
khắp. Nhưng chúng ta có giảm được nỗi đau khổ trên thế giới? Lịch sử đã cho thấy
sự gia tăng ồ ạt trong sức mạnh của con người không hẳn đã nâng cao hạnh phúc của
từng Sapiens, và thường gây ra đau khổ to lớn cho các loài động vật khác.
Trong vài thập kỷ qua,
chúng ta cuối cùng cũng đạt được một số tiến bộ thực sự trong điều kiện sống của
con người, với việc giảm đói nghèo, bệnh dịch và chiến tranh. Song, tình hình của
các động vật khác đang xấu đi nhanh chóng hơn bao giờ hết, và sự tiến bộ của phần
lớn nhân loại lại quá mới mẻ và mong manh để có thể chắc chắn về điều gì.
Hơn nữa, bất kể những điều
đáng ngạc nhiên mà con người có khả năng làm được, chúng ta vẫn không chắc về
các mục tiêu của mình và dường như chúng ta đang bất mãn hơn bao giờ hết. Chúng
ta đã tiến lên từ những chiếc xuồng đi sông, đến thuyền có mái chèo, đến tàu
hơi nước, đến tàu con thoi – nhưng không ai biết chúng ta sẽ đi tới đâu. Chúng
ta mạnh mẽ hơn bao giờ hết, nhưng gần như không biết làm gì với tất cả sức mạnh
đó. Tệ hơn nữa, con người dường như vô trách nhiệm hơn bao giờ hết. Chúng ta chỉ
làm bạn với những vị thần tự tạo ra và các định luật vật lý, mà chẳng đếm xỉa đến
điều gì khác. Hậu quả là chúng ta đang gây nên sự hủy hoại thảm khốc cho các
loài động vật anh em và hệ sinh thái xung quanh, khi tìm kiếm thêm chút thoải
mái và vui sướng hơn cho riêng mình, nhưng chẳng bao giờ tìm thấy sự hài lòng.
Liệu có điều gì nguy hiểm
hơn những vị thần bất mãn và vô trách nhiệm, họ không biết mình thực sự muốn
gì?
Nguyên văn: fertile, có
khả năng sinh sản. (BT) Cụm từ gốc “Banana Republic”: Thuật ngữ khoa học chính
trị chỉ một quốc gia có nền chính trị bất ổn, kinh tế lệ thuộc vào bên ngoài.
Khái niệm này được đặt ra lần đầu năm 1904 trong tác phẩm của nhà văn Mỹ O’
Henry (theo Tạp chí Economist). Từ trang này trở đi, khi nói đến ngôn ngữ
Sapiens, tôi hàm ý về khả năng ngôn ngữ sơ khai của các loài người chứ không phải
về phương ngữ cụ thể. Tiếng Anh, tiếng Hindi và tiếng Hán là những sự đa dạng
trong ngôn ngữ Sapiens. Hiển nhiên, kể cả trong giai đoạn Cách mạng Nhận thức,
các nhóm Sapiens khác biệt vẫn có những phương ngữ khác nhau. (TG) Chỉ các hạt
cấu thành nên nguyên tử, cùng các hạt được giải phóng trong những phản ứng hạt
nhân hay phản ứng phân rã. (BT) “Chân trời của các khả năng” nghĩa là toàn bộ hệ
thống niềm tin, thực hành và trải nghiệm, được mở ra trước một xã hội cụ thể, với
các giới hạn sinh thái, công nghệ và văn hoá nhất định. Mỗi xã hội và mỗi cá
nhân thường khai thác chỉ một phần nhỏ trong chần trời của các khả năng của họ.
(TG) Vẫn còn tranh luận về chuyện không phải tất cả 18 bộ xương Danube cổ đại đều
chết vì bạo lực, căn cứ những dấu vết để lại trên đó. Một số chỉ bị thương. Tuy
nhiên, đây có thể là những cái chết do chấn thương phần mềm, ngang bằng với cái
chết do chiến tranh. (TG) Nguyên văn: tree-huggers, thuật ngữ chỉ những người
hoạt động vì môi trường. (BT) Nền văn minh định cư phát triển ở khu vực hiện
thuộc Israel, Jordan, Lebanon và Syria. (BT) Faust là tác phẩm của Goethe (Đức),
có nhân vật chính cùng tên, người đã kỷ hợp đồng bán rẻ linh hồn cho quỷ để thỏa
mãn khát vọng. (BT) Nội dung một bài hát đồng dao của Mỹ. (BT) Còn gọi là trường
phái khắc kỷ. (BT) Thậm chí sau khi tiếng Akkad trở thành ngôn ngữ nói, tiếng
Sumer vẫn giữ vai trò là ngôn ngữ hành chính và chữ viết. Một số bộ lạc vẫn sử
dụng tiếng Sumer. (TG). Kiểu hành hình phân biệt chủng tộc dành cho người da
đen, không cần xét xử. (BT) Thuế thập phân: một phần mười sản phẩm hằng năm của
một trang trại, được dùng để trả thuế ủng hộ giáo sĩ và nhà thờ. (BT) Một điển
tích Kinh Thánh. (BT) Nguyên văn: memetics, là cách gọi của R. Dawkins để chỉ một
đơn vị thông tin truyền trong óc trong quá trình truyền văn hoá giữa các thế hệ.
(BT) Cộng đồng gắn bó là một nhóm người biết rõ nhau và dựa vào nhau để sống.
(BT) Nghịch lý là, dù các nghiên cứu tâm lý về chủ quan dựa trên khả năng của
con người, thì để chẩn đoán hạnh phúc của họ một cách chính xác, lý do chủ yêu
của việc trị liệu tâm lý là mọi người không thực sự tự biết mình, và đôi khi họ
cần sự giúp đỡ chuyên nghiệp để tự giải phóng các hành vi tự hủy hoại. (TG)
Nguyên văn: locked-in syndrome. (ND)
1/11/2024
Yuval Noah Harari
Nguyễn Thủy Chung dịch
Theo https://vnthuquan.org/
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)
Nhân ngày 8/3 nói về phụ nữ Việt Nam
Nhân ngày 8/3 nói về phụ nữ Việt Nam Mỗi lần sắp đến ngày 8/3 tôi lại được nghe những chương trình chuyên đề về ngày lễ này cùng những buổi ...
-
Thẩn thơ Võ Phiến Nhà văn Võ Phiến, sinh năm1925 tại Bình Định - qua đời chiều 28-9-2015 tại Quận Cam, Hoa Kỳ. Dư luận chợt nhớ đến một sự n...
-
Nỗi khắc khoải kiếm tìm bản thể trong truyện của Nguyên Minh Nguyên Minh như một chứng nhân sinh động cho một thế hệ cầm bút từ trước 1975...
-
Đến với thơ của Bùi Hoàng Linh Tác giả Bùi Hoàng Linh đến với nghiệp văn chương khi còn đang học phổ thông tại Trường Quốc Học Huế. Thơ Bù...

