Thềm xưa - Chốn hồng
thiêng của
thơ lục bát Nguyễn Nho Khiêm
Thứ Năm, 20 tháng 8, 2026
Thềm xưa - Chốn hồng thiêng của thơ lục bát Nguyễn Nho Khiêm
Thềm xưa - Chốn hồng
thiêng của
Nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm
(Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật thành phố Đà Nẵng) vừa ấn hành tập
thơ thứ bảy – tập Thềm xưa – với thuần một thể thơ: thơ lục
bát.
Trường hợp nhà văn Nam Cao và quê hương Đại Hoàng dưới góc nhìn di sản văn hóa
Trường hợp nhà văn Nam
Cao và quê hương
Đại Hoàng dưới góc nhìn di sản văn hóa.gif)
.gif)
Kỷ niệm 110 năm ngày mất
nhà văn Nam Cao (29.10.1915 – 29.10.2025), trên tinh thần phát huy giá trị di sản
văn hóa trên quê hương nhà văn gắn với phát triển du lịch, bài viết tiếp cận
nhà văn Nam Cao từ góc nhìn di sản học và du lịch văn hóa, nhằm xác lập giá trị
văn học của ông không chỉ trong phạm vi nghiên cứu văn chương mà còn như một di
sản văn hóa có khả năng góp phần phát triển bền vững địa phương.
Dựa trên lý thuyết về ký ức
văn hóa, di sản và du lịch, bài viết phân tích hành trình hình tượng Nam Cao từ
cá nhân nhà văn đến biểu tượng văn hóa, từ trang sách đến không gian truyền
thông, nghệ thuật và sản phẩm du lịch. Trường hợp làng Đại Hoàng được khảo sát
như một “không gian ký ức văn học sống động”, nơi văn học trở thành cầu nối giữa
cộng đồng, du khách và lịch sử. Bài viết đề xuất các giải pháp thiết thực như
thiết kế tour kể chuyện, phát triển sản phẩm sáng tạo, giáo dục di sản và định
vị thương hiệu địa phương gắn với Nam Cao, nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của
văn học kiến tạo bản sắc và thúc đẩy phát triển văn hóa – du lịch trong bối cảnh
hội nhập.
Làng Vũ Đại – hình ảnh
văn học hóa của làng Đại Hoàng đã trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế
hệ độc giả – Ảnh: nld.com.vn
1. Đặt vấn đề:
Nam Cao là một trong những
cây bút xuất sắc của nền văn học hiện thực phê phán Việt Nam, không chỉ được
ghi nhận bởi giá trị tư tưởng và nghệ thuật trong sáng tác mà còn bởi sức lan tỏa
lâu dài trong đời sống văn hóa đại chúng. Với các tác phẩm tiêu biểu như Chí
Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, Sống mòn, Đôi mắt… nhà văn đã kiến tạo nên một thế giới
nghệ thuật độc đáo, phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội nửa đầu TK XX đồng thời
thể hiện khát vọng nhân văn mạnh mẽ.
Những địa danh như làng
Vũ Đại – hình ảnh văn học hóa của làng Đại Hoàng đã trở thành một phần ký ức
văn hóa của nhiều thế hệ độc giả. Di sản văn học của Nam Cao vì thế không chỉ tồn
tại trên trang sách, mà còn sống động trong tâm thức cộng đồng và ngày càng trở
thành nguồn lực quan trọng cho hoạt động giáo dục, nghiên cứu cũng như phát triển
du lịch văn hóa địa phương.
Trong bối cảnh hiện nay,
khi các địa phương ngày càng chú trọng khai thác giá trị văn hóa tại chỗ gắn với
phát triển bền vững, việc phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với tên tuổi nhà
văn Nam Cao đang mở ra hướng đi mới cho du lịch Ninh Bình nói chung và xã Nam
Lý nói riêng. Việc tích hợp giá trị văn học vào phát triển du lịch không chỉ
giúp tôn vinh di sản mà còn góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa vùng miền,
phù hợp với định hướng phát triển du lịch văn hóa theo khuyến nghị của UNESCO.
Từ góc độ đó, bài viết đề
cập đến khả năng khai thác giá trị di sản văn học Nam Cao trong chiến lược phát
triển du lịch văn hóa tại quê hương nhà văn, đồng thời phân tích các điều kiện
cần thiết về mặt lý luận và thực tiễn để hiện thực hóa định hướng này.
2. Quan điểm về di sản
văn hóa, văn học và du lịch văn hóa
Trong khoảng hai thập
niên trở lại đây, tư duy về di sản văn hóa đã chuyển biến mạnh mẽ từ cách tiếp
cận văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể sang cách tiếp cận kiến tạo và tương
tác. Di sản không còn chỉ được hiểu là những hiện vật hay tập tục được lưu truyền
mà còn là sản phẩm của quá trình thực hành xã hội và ký ức cộng đồng. Từ góc
nhìn này, di sản học (heritage studies) nổi lên như một ngành nghiên cứu đa
ngành, nhấn mạnh vai trò của chủ thể văn hóa trong việc kiến tạo và tái hiện
quá khứ.
Theo Laurajane Smith, di
sản là “một quá trình văn hóa” chứ không chỉ là một thực thể vật chất; nó là kết
quả của việc lựa chọn, diễn giải và kể lại quá khứ để phục vụ mục tiêu hiện tại.
Smith khẳng định: “Di sản không tồn tại như một hiện thực cố định mà là một thực
hành mang tính biểu tượng và ý thức hệ” (1).
Trong lĩnh vực văn học,
tiếp cận từ di sản học cho phép chúng ta đọc tác phẩm như một hình thức kiến tạo
ký ức và bản sắc, nơi mà văn học vừa là phương tiện bảo tồn, vừa là công cụ diễn
giải văn hóa. Ann Rigney nhấn mạnh vai trò của văn học trong việc lan tỏa ký ức
tập thể trong các bối cảnh hậu thực dân, hậu chiến tranh, như một hình thức của
“memory activism” – chủ động thiết lập những cách nhớ thay thế trong xã hội hiện
đại (2).
Khái niệm “văn học như di
sản” (heritage literature) vì vậy không chỉ đề cập đến những tác phẩm cổ điển
mà còn bao gồm các thực hành sáng tạo, tái hiện, chuyển thể và phổ biến lại văn
học trong các bối cảnh văn hóa mới. Các hình thức như chuyển thể điện ảnh, sân
khấu hóa, du lịch hóa văn học đều nằm trong chuỗi thực hành này.
Từ góc độ phát triển,
UNESCO khẳng định du lịch văn hóa – nếu được quy hoạch bền vững – có thể là động
lực thúc đẩy hiểu biết văn hóa, tăng cường bản sắc cộng đồng và phát triển kinh
tế địa phương (3). Greg Richards – nhà nghiên cứu hàng đầu
trong lĩnh vực du lịch văn hóa – đã chỉ ra rằng giá trị nghệ thuật, bao gồm văn
học, đóng vai trò then chốt trong việc hình thành bản sắc điểm đến và nâng cao
trải nghiệm du lịch (4).
Từ những nền tảng lý luận
này, bài viết đề xuất tiếp cận văn học Nam Cao như một thiết chế di sản văn hóa
sống động, có khả năng góp phần định hình mô hình du lịch văn hóa gắn với bản sắc
địa phương và phát triển bền vững.
3. Nhà văn Nam Cao: Từ
chân dung cá nhân đến biểu tượng di sản văn học
Nam Cao (1915-1951), tên
thật là Trần Hữu Tri, sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo tại làng Đại
Hoàng, tỉnh Hà Nam (nay thuộc xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình). Ông không chỉ là một
trong những cây bút tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán trước Cách mạng
tháng Tám mà còn là nhà văn – liệt sĩ, người để lại dấu ấn sâu sắc trong ký ức
văn hóa dân tộc. Với các tác phẩm như Chí Phèo, Lão Hạc, Đôi mắt… Nam Cao đã khắc
họa những bi kịch cá nhân gắn liền với số phận cộng đồng, phản ánh sâu sắc tâm
thế con người Việt Nam trong thời kỳ lịch sử đầy biến động của thế kỷ trước.
Từ góc nhìn di sản học,
Nam Cao có thể được xem như một “biểu tượng văn hóa” (cultural icon), khi cuộc
đời và tác phẩm của ông không chỉ dừng lại ở giá trị văn học, mà còn trở thành
đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, truyền thông và tưởng niệm rộng rãi. Pierre
Nora từng đề cập đến khái niệm lieux de mémoire – những “nơi của ký ức” không
chỉ mang tính địa lý mà còn là nơi ký ức tập thể được tổ chức và duy trì. Trường
hợp nhà văn Nam Cao và quê hương/ làng Đại Hoàng chính là một ví dụ điển hình:
một không gian thực được nâng tầm thành nơi chứa đựng biểu tượng văn hóa và ký ức
cộng đồng (5).
Di sản văn học Nam Cao
không ngừng được làm mới thông qua tái bản, chuyển thể nghệ thuật, sân khấu hóa
và cả trong các nghiên cứu liên ngành (văn học, văn hóa học, du lịch học…). Nhiều
học giả như Hà Minh Đức, Trần Đăng Suyền, Phong Lê, Nguyễn Đăng Mạnh (6)…
đã dành công trình riêng để phân tích chiều sâu tư tưởng, nghệ thuật và tính
tiên phong của nhà văn. Gần đây, các hướng tiếp cận mới trong heritage studies
và cultural memory tiếp tục cho phép nhìn nhận Nam Cao như một phần trong tiến
trình kiến tạo bản sắc vùng – nơi mà tác giả không chỉ là một cá nhân mà còn là
biểu tượng tích hợp của cộng đồng, địa phương, quốc gia.
Bằng việc đặt Nam Cao vào
dòng chảy văn hóa và di sản, bài viết không chỉ khẳng định vai trò lịch sử của
nhà văn mà còn mở rộng tiềm năng khai thác văn học như một chất liệu sống động
cho phát triển du lịch, giáo dục và nhận thức xã hội.
Như vậy, quá trình kiến tạo
Nam Cao thành biểu tượng không chỉ do nhà nước hay giới học thuật “gắn nhãn”,
mà là kết quả của tương tác đa chiều giữa văn bản, cộng đồng tiếp nhận và
phương tiện truyền thông đại chúng. Đúng như nhận định của Laurajane Smith, di
sản là “quá trình thực hành văn hóa mang tính diễn ngôn” hơn là một thực thể được
phát hiện sẵn (7).
4. Tiếp biến tác phẩm Nam
Cao trong truyền thông và nghệ thuật
Tác phẩm Nam Cao, đặc biệt
là Chí Phèo, Lão Hạc, Đôi mắt, Sống mòn… không chỉ dừng lại ở giá trị văn học
mà đã sớm vượt khỏi trang viết để trở thành một phần ký ức văn hóa cộng đồng.
Việc chuyển thể các tác phẩm này sang các loại hình nghệ thuật khác như điện ảnh,
truyền hình, kịch nói, hoạt hình, âm nhạc… đã làm phong phú thêm khả năng tiếp
cận và cảm thụ của công chúng đối với di sản Nam Cao.
Bộ phim Làng Vũ Đại ngày ấy
(1982) của đạo diễn Phạm Văn Khoa là một minh chứng tiêu biểu cho xu hướng chuyển
thể tác phẩm văn học nhằm tái hiện và truyền tải những thông điệp nhân văn sâu
sắc của Nam Cao. Bộ phim kết hợp chi tiết từ 3 truyện Chí Phèo, Lão Hạc và Sống
mòn, tạo nên một không gian ký ức vừa bi kịch, vừa hiện thực, vừa mang giá trị
lịch sử – văn hóa rõ nét. Từ góc độ di sản học, có thể xem đây là quá trình “hiện
đại hóa ký ức” thông qua phương tiện nghệ thuật đại chúng, giúp lan tỏa biểu tượng
Nam Cao ra ngoài biên giới văn bản.
Không chỉ có điện ảnh,
các loại hình truyền thông như báo chí, truyện tranh, hoạt hình cũng góp phần định
hình lại hình ảnh nhân vật Nam Cao như Chí Phèo, Thị Nở, lão Hạc… thành biểu tượng
văn hóa sống động. Việc tái hiện những nhân vật này không chỉ tạo nên hình mẫu
đại diện cho tầng lớp bị áp bức trong xã hội Việt Nam cận hiện đại mà còn mở ra
khả năng tiếp biến linh hoạt trong bối cảnh hiện tại. Điều này tương ứng với
quan niệm của Ann Rigney rằng các biểu tượng văn học có khả năng “du hành xuyên
thời gian” (traveling memory), vượt khỏi nguyên bản để phục vụ những mục đích
và ý nghĩa mới (8).
Ngoài ra, việc truyền
thông đại chúng sử dụng hình ảnh các nhân vật văn học để phản ánh hiện thực xã
hội – chẳng hạn việc gọi người ngỗ ngược là “Chí Phèo”, hay những người phụ nữ
xấu xí bị gọi là “Thị Nở”, hay con chó Vàng đã trở thành Cậu Vàng, vừa là con
chó nuôi trong nhà, vừa là hình ảnh của kim loại vàng đang được xã hội quan tâm
– cho thấy sức sống mạnh mẽ và sự lan tỏa lâu dài của ký ức văn học Nam Cao
trong tâm trí cộng đồng. Đây cũng là minh chứng cho khả năng tích hợp của văn học
vào đời sống, khi các biểu tượng hư cấu trở thành mã văn hóa.
Các biểu tượng văn học
như “Chí Phèo” có thể so sánh với trường hợp “Don Quixote” trong văn hóa Tây
Ban Nha hoặc “Gregor Samsa” (Kafka) trong văn học Trung Âu – khi những nhân vật
tưởng chừng dị biệt trở thành mẫu hình văn hóa định hình cái nhìn xã hội về sự
lệch chuẩn, tha hóa hoặc bi kịch thân phận con người.
5. Di sản văn học Nam Cao
trong phát triển du lịch văn hóa bền vững
Trong bối cảnh toàn cầu
hóa và du lịch hóa, di sản văn học không chỉ là đối tượng nghiên cứu mà còn là
nguồn tài nguyên có giá trị trong việc phát triển du lịch văn hóa bền vững. Nam
Cao – với cuộc đời, tác phẩm và quê hương Đại Hoàng – là một ví dụ tiêu biểu
cho khả năng kết nối giữa văn học và phát triển địa phương dựa trên tài nguyên
văn hóa. Khi văn học được tiếp cận như một thiết chế di sản (heritage
institution), nó không chỉ dừng lại ở giá trị tinh thần mà còn có thể chuyển
hóa thành giá trị vật chất, thúc đẩy kinh tế, tạo sinh kế và quảng bá bản sắc địa
phương.
Theo quan điểm của
Gregory Ashworth và Brian Graham, di sản là “sản phẩm của sự lựa chọn xã hội
trong hiện tại, phản ánh các nhu cầu kinh tế, chính trị và văn hóa đương thời” (9). Điều
này đặc biệt đúng trong trường hợp làng Đại Hoàng nơi quê hương nhà văn Nam Cao
đang từng bước được quy hoạch như một điểm đến du lịch văn học. Từ việc phục dựng
lại ngôi nhà Nam Cao, giới thiệu các bối cảnh gắn với nhân vật và truyện ngắn
như nhà Bá Kiến, lò gạch cũ, đến việc xây dựng bảo tàng tưởng niệm, làng nghề
cá kho (10), tuyến du lịch “về làng Vũ Đại”… đã mở ra một
chiến lược phát triển địa phương dựa trên ký ức văn học.
Du lịch văn học, theo
Greg Richards, có khả năng “biến các địa điểm tưởng như bình thường thành các
biểu tượng văn hóa, tạo điểm đến độc đáo thông qua liên kết với trí nhớ tập thể
và các giá trị nghệ thuật” (11). Việc đưa tác phẩm và cuộc
đời Nam Cao vào không gian du lịch là một hình thức của cultural storytelling
(kể chuyện văn hóa), trong đó du khách không chỉ đến để xem mà còn để trải nghiệm,
đồng cảm và đối thoại với lịch sử, với nghệ thuật, và với những số phận nhân vật
từng bước ra từ trang sách.
Không thể phủ nhận rằng sự
phổ biến của Chí Phèo, Lão Hạc… trong nhà trường và văn hóa đại chúng đã tạo ra
một nền tảng tiếp nhận rộng lớn, thuận lợi cho phát triển sản phẩm du lịch văn
học. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để kết nối các yếu tố di sản này một
cách có chiều sâu và bền vững. Điều đó đòi hỏi sự tham gia của cộng đồng địa
phương, chính quyền, các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp văn hóa – đúng như mô
hình du lịch di sản cộng đồng (community – based heritage tourism) mà nhiều quốc
gia đã triển khai hiệu quả (12).
Bài học từ các mô hình
thành công như “Shakespeare Country” (Anh), “Victor Hugo Trail” (Pháp) hay
“Kafka in Prague” (CH Séc) cho thấy vai trò của văn học không chỉ trong việc bảo
tồn ký ức mà còn trong việc tạo ra chuỗi giá trị du lịch – từ lưu trú, ẩm thực,
hàng lưu niệm, đến giáo dục và truyền thông. Trong bối cảnh đó, di sản văn học
Nam Cao hoàn toàn có thể trở thành nền tảng để xây dựng một thương hiệu địa
phương giàu bản sắc, vừa mang tính giáo dục vừa hấp dẫn du khách.
6. Đề xuất giải pháp phát
huy giá trị di sản văn học Nam Cao
Việc phát huy giá trị di
sản văn học Nam Cao gắn với phát triển du lịch văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của
ngành Văn hóa – du lịch, mà cần sự phối hợp liên ngành giữa nghiên cứu, quy hoạch
không gian, truyền thông và giáo dục cộng đồng. Trên cơ sở phân tích lý luận và
thực tiễn, có thể đề xuất một số giải pháp mang tính định hướng chiến lược như
sau:
Hoàn thiện không gian ký ức
văn học tại địa phương
Cần xây dựng một không
gian tổng thể tích hợp các yếu tố: nhà lưu niệm, bảo tàng văn học, tuyến du lịch
“làng Vũ Đại”, trải nghiệm làng nghề cá kho truyền thống… Đồng thời, thiết kế
các tour du lịch kể chuyện (storytelling tour) tái hiện hành trình sáng tác và
đời sống nhân vật văn học. Mô hình “musealization of place” (bảo tàng hóa địa
điểm) như được thực hiện tại “Shakespeare’s Birthplace” (Stratford-upon-Avon)
hay “Marcel Proust Museum” (Illiers-Combray) cho thấy hiệu quả bền vững của việc
biến nơi chốn thành điểm đến văn hóa mang tính biểu tượng (13).
Xây dựng hệ thống sản phẩm
văn hóa – du lịch gắn với tác phẩm Nam Cao
Cần thiết kế các sản phẩm
có tính tương tác và gợi mở trải nghiệm, như ứng dụng công nghệ thực tế ảo
(VR/AR) tái hiện nhân vật, trò chơi giáo dục dựa trên cốt truyện Nam Cao, phim
tài liệu hoặc phim ngắn đa ngôn ngữ. Các sản phẩm lưu niệm (bưu thiếp, tranh vẽ,
mô hình nhân vật) nên kết hợp yếu tố bản địa và hình tượng văn học nhằm tăng sức
hút. Đây là hướng đi đã thành công tại Nhật Bản với các tour “Murakami
Pilgrimage” hay tại CH Séc với “Kafka Tour” (14).
Phát triển giáo dục di sản
văn học trong trường học và cộng đồng
Triển khai các chương
trình giáo dục trải nghiệm, “trại sáng tác Nam Cao” cho học sinh, sinh viên nhằm
gắn kết việc học văn với thực tiễn văn hóa – du lịch. Tổ chức cuộc thi cảm thụ
tác phẩm Nam Cao bằng đa phương tiện (viết, vẽ, quay phim, thuyết trình…), đồng
thời mời các nhà văn, nghệ sĩ, học giả tới nói chuyện tại quê hương nhà văn để
làm sâu sắc thêm nội dung học tập và bồi dưỡng nhân cách qua văn học (15).
Tăng cường truyền thông
văn hóa và định vị thương hiệu Nam Cao
Thiết kế chiến lược truyền
thông theo hướng “xây dựng thương hiệu địa phương” với biểu tượng Nam Cao,
trong đó kết hợp truyền thông chính thống (báo chí, truyền hình) và mạng xã hội
(YouTube, TikTok, Facebook) nhằm tạo hiệu ứng lan tỏa và thu hút giới trẻ. Theo
quan điểm của Philip Kotler về marketing địa phương, việc xây dựng thương hiệu
gắn với nhân vật văn hóa sẽ tạo ra “tính cách của điểm đến” (destination
personality) giúp định vị trong tâm trí du khách (16).
Bảo tồn và nghiên cứu
chuyên sâu
Thiết lập một trung tâm
nghiên cứu văn học Nam Cao, lưu trữ và số hóa toàn bộ di sản liên quan đến cuộc
đời – tác phẩm của ông, đồng thời tổ chức hội thảo quốc gia/ quốc tế định kỳ nhằm
khẳng định giá trị toàn cầu của nhà văn. Cần mời gọi sự tham gia của các nhà Việt
Nam học quốc tế, thúc đẩy dịch thuật và trao đổi học thuật, mở rộng phạm vi
nghiên cứu liên ngành (văn học – ký ức – du lịch – công nghệ – giáo dục).
7. Kết luận:
Từ góc nhìn di sản học và
du lịch văn hóa, nhà văn Nam Cao không chỉ hiện diện như một nhân vật văn học
mang tính lịch sử mà còn là một biểu tượng di sản sống động có khả năng kiến tạo
bản sắc địa phương và quốc gia. Di sản văn học của ông – thông qua các tác phẩm,
nhân vật, bối cảnh và giá trị nhân văn – đã vượt khỏi phạm vi trang sách để định
hình lên một không gian ký ức tập thể, có thể khai thác hiệu quả trong giáo dục,
truyền thông và phát triển du lịch bền vững.
Bài viết đã làm rõ tiềm
năng của văn học Nam Cao trong việc phát triển không gian văn hóa tại quê hương
Đại Hoàng, thông qua các hoạt động như xây dựng tuyến du lịch “làng Vũ Đại”, tổ
chức giáo dục di sản, truyền thông đa phương tiện và các sản phẩm văn hóa –
sáng tạo. Đặc biệt, việc tích hợp lý thuyết về ký ức văn hóa, di sản học và
marketing địa phương đã mở ra những hướng tiếp cận mới, từ đó đề xuất giải pháp
khả thi nhằm phát huy giá trị của di sản văn học trong bối cảnh hội nhập và
toàn cầu hóa.
Tương lai của việc bảo tồn
và phát huy giá trị di sản văn học của nhà văn Nam Cao không chỉ nằm ở việc gìn
giữ mà còn ở khả năng làm mới – tức tiếp biến, chuyển thể và lan tỏa thông qua
những mô hình sáng tạo. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, cộng
đồng, giới nghiên cứu và các chủ thể văn hóa – du lịch, để di sản văn học thực
sự trở thành động lực của phát triển bền vững và công cụ vun bồi tinh thần dân
tộc trong kỷ nguyên mới.
Chú thích:
1, 7, 15.
Smith, L., Uses of heritage (Sử dụng di sản), Routledge, London, 2006, tr.3, 3,
122.
Phạm Lan Oanh
Nguồn:
Theo https://vanhocsaigon.com/
Phát huy giá trị di sản của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn trong xã hội đương đại
Phát huy giá trị di sản của
danh nhân
văn hóa Lê Quý Đôn trong xã hội đương đại.gif)
.gif)
Danh nhân văn hóa Lê Quý
Đôn là một trong những nhân vật kiệt xuất, nhà bác học lỗi lạc trong lịch sử Việt
Nam ở TK XVIII. Ông không chỉ là người nổi tiếng thông minh, mà còn có nhiều cống
hiến quan trọng cho nước nhà ở nhiều phương diện như chính trị, ngoại giao, triết
học, sử học, dân tộc học, nông học, văn học, thư viện học, địa lý học, xã hội học,
luật học…
Trong sự nghiệp của mình,
ông để lại cho hậu duệ nhiều công trình giá trị góp phần trong xây dựng và bảo
vệ đất nước, xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc. Lê Quý Đôn là một
trong những danh nhân văn hóa tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam, ông còn là minh
chứng về đạo đức, trí tuệ, cần cù, yêu nước, sáng tạo, linh hoạt, ham hiểu biết,
hiếu học và truyền thống văn hóa dân tộc. Bài viết hệ thống về thân thế, sự
nghiệp và những đóng góp của nhà bác học Lê Quý Đôn, đồng thời bàn luận phát
huy giá trị di sản của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn trong bối cảnh xã hội đương
đại.
1. Danh nhân văn hóa Lê
Quý Đôn
Danh nhân văn hóa Lê Quý
Đôn (1726-1784), tự là Doãn Hậu, hiệu là Quế Đường, sinh năm Bính Ngọ (1726),
làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam – nay là thôn Đồng Phú, xã Lê Quý
Đôn, tỉnh Hưng Yên (thôn Đồng Phú, Độc Lập, Hưng Hà, Thái Bình trước đây, sau
sáp nhập thuộc tỉnh Hưng Yên). Cha ông là Lê Trọng Thứ, đỗ tiến sĩ năm 1724,
làm quan Thượng thư Bộ Hình, được phong hàm Thái bảo, tước là Hà Quận Công. Còn
thân mẫu của Lê Quý Đôn họ Trương.
Khi còn nhỏ, Lê Quý Đôn
đã nổi tiếng thông minh, có trí nhớ tốt, chăm học và chăm làm. Khi 2 tuổi, ông
đã đọc chữ “hữu và vô”; 5 tuổi đọc được nhiều bài trong Kinh Thi; năm 10 tuổi,
ông học sử, mỗi ngày thuộc được 80 đến 90 chương và học Kinh Dịch về phần Cương
hình và Đồ thuyết; năm 14 tuổi ông đã đọc hết Ngũ Kinh, Tứ Thư, Truyện và Chư tử.
Đặc biệt, ông có thể làm 10 bài phú mà không phải nghĩ và không cần viết nháp.
Đến năm 1739, ông theo
cha lên học ở kinh đô Thăng Long. Đầu năm 1743, ông đỗ đầu khoa thi Hương (Giải
nguyên). Và khoa thi Nhâm Thìn (1752), niên hiệu Cảnh Hưng 13, ông đỗ Đệ nhất
giáp tiến sĩ, đệ nhị danh (Bảng nhãn). Khoa thi này không lấy đỗ Trạng nguyên,
cho nên ông là người đỗ đầu. Như thế, từ thi Hương, thi Hội và thi Đình, ông đều
đỗ đầu (Tam nguyên).
Năm 1754, sau khi thi đỗ
đại khoa, ông được cử chức Hàn lâm viện Thị thư, sung Toàn tu Quốc sử quán, đồng
thời, ông nhiều lần làm thanh tra ở trấn Sơn Nam. Tháng 5-1756, ông được biệt
phái sang phủ chúa Trịnh, coi phiên Binh, đến tháng 8 ông được cử đi hiệp đồng
với đạo Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa… Năm 1757, ông được bổ nhiệm chức Hàn
Lâm viện Thị giảng. Năm 1760, Lê Hy Tông chết, ông và Trần Huy Mật được triều
đình cử sang Trung Quốc báo tang và dâng lễ cống. Năm 1762, khi đi sứ về, ông
được thăng quan hàm Hàn Lâm viện Thừa chỉ. Năm 1764, ông dâng sớ xin thiết định
pháp chế, làm Đốc đồng Kinh Bắc, rồi chuyển làm Tham chính Hải Dương. Nhưng sau
đó, không rõ lý do gì, ông xin về quê viết sách.
Năm 1767, Chúa Trịnh Sâm
cầm quyền, ông lại được triệu ra làm quan, tham gia biên soạn quốc sử và làm Tư
nghiệp ở Quốc tử giám. Năm 1769, ông làm Tán lý quân vụ trong cuộc hành quân
đàn áp Lê Duy Mật, rồi được thăng chức Hữu thị lang Bộ Công. Năm 1773, làm Bồi
tụng phủ chúa. Và năm 1776, ông làm Hiệp trấn Thuận Hóa (Bình-Trị-Thiên). Sau
đó, ông trở về kinh đô Thăng Long làm Tham tụng. Ngày 14-4 năm Giáp Thìn
(1784), Lê Quý Đôn mất, thọ 58 tuổi. Khi ông mất đã làm xúc động người dân cả
nước. Vũ Khiêu cho biết: “Vua Lê và chúa Trịnh bãi triều ba ngày, coi tang này
như một quốc tang”.
2. Những đóng góp và di
tích lưu niệm danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn
Lê Quý Đôn được nhiều nhà
nghiên cứu đánh giá và tôn vinh là nhà bác học uyên thâm bậc nhất TK XVIII. Ông
không chỉ là người thông minh, học giỏi, chăm chỉ, mà còn có cách thức học và
phương pháp nghiên cứu khoa học hiệu quả. Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn để lại
cho dân tộc ta nhiều tác phẩm có giá trị khoa học, lịch sử và văn hóa.
Theo Nguyễn Minh Tường,
Lê Quý Đôn là tác giả của Đại Việt thông sử (tên gọi khác là
Lê triều thông sử), Kiến văn tiểu lục, Lê triều công thần liệt truyện,
Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Bắc sứ thông lục, Vân Đài loại ngữ,
Phủ biên tạp lục, Thư kinh diễn nghĩa, Quế Đường thi tập, Âm chất văn chú, Quế
Đường thi vựng tuyển toàn tập, Tứ thư ước giải, Toàn Việt thi lục. Còn theo
Đinh Xuân Lâm và Trương Hữu Quýnh, thì số lượng tác phẩm của Lê Quý Đôn lên tới
khoảng 40 bộ, nay còn lại không quá một nửa. Đương thời nhà bác học Lê Quý Đôn
quan tâm và đóng góp trên nhiều lĩnh vực như chính trị, ngoại giao, quản lý,
khoa học… Có thể chia các công trình của ông ở những phương diện sau:
Một là, về sử học: nhà
bác học Lê Quý Đôn biên soạn và để lại nhiều công trình tiêu biểu như Đại
Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sử thông lục, Lê triều
công thần liệt truyện. Trong đó, cuốn Phủ biên tạp lục, là
tư liệu mà ông thu thập khi làm trấn Thuận Hóa. Đặc biệt, trong công trình này,
ông mô tả kỹ về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên về 2 quần đảo Trường Sa và
Hoàng Sa. Ông mô tả về đặc điểm, hoạt động của đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải, khẳng
định chủ quyền của Việt Nam trên quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa (1). Còn
do ông đi sứ và đọc được nhiều sách Trung Hoa đã biên soạn Vân đài loại ngữ, Kiến
văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục. Có thể nói rằng, thời vua Lê – chúa Trịnh và
Tây Sơn, Lê Quý Đôn là một trong những sử gia nổi tiếng nhất của nền sử học nước
ta, ông được nhiều danh nhân đương thời và hậu thế đánh giá rất cao.
Hai là, về triết học: Lê
Quý Đôn để lại nhiều tác phẩm tiêu biểu như: Thi kinh diễn nghĩa, Dịch
Kinh phu thuyết, Xuân Thu lược luận, Quần thư khảo biện. Nguyễn Minh Tường
viết: “Trong những trước tác của Lê Quý Đôn thể hiện một vũ trụ quan và nhân
sinh quan có những yếu tố duy vật, lành mạnh, tích cực. Ông cho nguồn gốc của
vũ trụ là một “thứ khí hỗn nguyên” và do sự vận động của thứ khí ấy mà biến
thành âm, thành dương, rồi lần lượt biến thành muôn vật, muôn loài. Quan hệ giữa
lý và khí, ông cho rằng lý dường như là thuộc tính của khí, là quy luật của
khí”. Công trình này ông viết về học thuyết lý, khí, ông nhấn mạnh quy luật vận
động phát triển của sự vật. Theo Vũ Khiêu: “Giới triết học tính đến quan điểm
duy vật và biện chứng, suy nghĩ về bản thể luận và nhận thức luận của Lê Quý
Đôn trong quá trình tiếp thu toàn bộ các trào lưu tư tưởng từ Chu Tử và Khổng Mạnh
đến Tống Nho”.
Ba là, về lĩnh vực sáng
tác văn học, sưu tập văn chương, văn hóa và những lĩnh vực khoa học khác của Lê
Quý Đôn. Về văn học: ông để lại nhiều công trình tiêu biểu như Hoàng Việt văn hải,
Quế Đường thi văn tập. Ngoài ra, ông còn quan tâm đến ngôn ngữ học, dân tộc học/
nhân học, địa lý học… Những lĩnh vực khoa học này được phản ánh trong tác phẩm
Vân đài loại ngữ. Theo Phan Huy Chú thì: “Bình sinh rất chăm chỉ làm sách. Bàn
về kinh sử thì sâu sắc rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ, rõ ràng. Cái sở
trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng trên đời”. Về địa lý học, Nguyễn Minh Tường
viết: “Chính Lê Quý Đôn là người đầu tiên ở nước ta chấp nhận lý thuyết quả đất
tròn và có lẽ cũng là người đầu tiên biết đến 4 châu: Á, Âu, Phi, Mỹ trên thế
giới”. Hơn thế, Lê Quý Đôn còn nắm vững địa lý nhiều vùng khác ở miền Bắc.
Bốn là, về nông học: ông
dành nhiều tâm huyết nghiên cứu, biết 201 giống lúa, hàng trăm giống cây quả và
giống cá. Trong Vân đài loại ngữ (ông biên soạn và hoàn thành trong 3 năm), ông
trích dẫn đến 557 loại sách, trong đó có cả sách châu Âu dịch sang Hán văn. Ông
khuyên nhà nông: “Phép làm cho tốt ruộng, thì nên trồng đậu xanh trước, thứ đến
đậu nho và vừng, các thứ ấy trồng vào tháng 5 và 6. Đến tháng 7 và 8 thu hoạch
xong cày lật úp xuống. Làm ruộng trồng lúa cho mùa xuân năm sau, thì mỗi mẫu
thu được 10 thạch thóc. Những cây đậu vừng, bừa cày lên như thế, sẽ bón cho ruộng
tốt ngang với bón phân tằm hay phân người”.
Năm là, danh nhân văn hóa
Lê Quý Đôn là một trong những tiền bối tạo nền móng cho việc hình thành thư viện
học ở nước ta. Ông đóng góp quan trọng cho thư viện và thư mục. Nó được phản
ánh qua biên soạn thư mục Nghệ văn chí, là một chương trong bộ Đại Việt
thông sử. Trong thiên thư mục này, nhà bác học Lê Quý Đôn đã sưu tầm, thống
kê, tra cứu lai lịch thực trạng sách ở nước ta từ nhà Lý đến cuối thời hậu Lê.
Trong thư mục Nghệ văn chí, ông tổng hợp, phân chia các sách gồm 115 bộ sách
Hán Nôm, thành 4 loại: 1) Hiến chương loại gồm 16 tên sách; 2) Thi văn loại gồm
66 tên sách; 3) Truyện ký loại gồm 19 tên sách; 4) Phương kỹ loại gồm 14 tên
sách.
Trong mỗi bộ sách, ông mô
tả tên sách, số quyển, tên người biên soạn hay sáng tác, tóm lược nội dung, ghi
chú sách mất hay còn và bình luận về bộ sách ấy. Công trình này của ông còn thể
hiện tính khoa học trong thư viện học như xác định các yếu tố mô tả sách, xây dựng
khung phân loại sách. Đối với thư mục học, ông là người tổng hợp đầu tiên ở nước
ta về phương pháp biên soạn tương đối hoàn chỉnh trong sưu tầm, hệ thống hóa,
mô tả, sắp xếp, phân tích, dẫn giải… về tư liệu. Mặt khác, bản thư mục còn phản
ánh tính dân tộc, độc lập, thực tiễn, sự sáng tạo và linh hoạt của ông.
Di tích lưu niệm danh
nhân văn hóa Lê Quý Đôn ở thôn Đồng Phú, xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái
Bình (nay thuộc thôn Đồng Phú, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên) bao gồm 3 công
trình chính: tòa từ đường thờ nhà bác học Lê Quý Đôn và những người thân thích
của ông, lăng mộ Lê Trọng Thứ (thân phụ Lê Quý Đôn) và hồ Lê Quý. Do di tích
lưu giữ, phản ánh về thân thế, sự nghiệp cũng như giá trị lịch sử, văn hóa và
khoa học của nhà bác học Lê Quý Đôn, cho nên cụm di tích lưu niệm này đã được Bộ
Văn hóa (nay là Bộ VHTTDL) xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia ngày
12-12-1986.
3. Giá trị di sản của
danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn trong xã hội đương đại
Một là, phát huy giá trị
di sản của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn trong giáo dục và đào tạo. Thân thế, sự
nghiệp, di sản của nhà bác học Lê Quý Đôn góp phần phản ánh về đất nước, con
người, lịch sử và văn hóa Việt Nam. Theo Trần Quốc Vượng thì: “Ông có phong
cách dân gian khoáng đạt hòa trộn trong cái bác học uyên thâm kiểu Nho gia. Khi
đã trưởng thành và là một quan lớn, ông vẫn giữ được thói quen “tắm nhân dân”,
la cà hàng quán, chùa, đền hay trò chuyện với dân trên đường cái quan, học hỏi
được nhiều túi khôn và nền văn minh triết dân gian. Ông tích hợp được tri-thức-dân-gian
không văn bản cùng pho sách dầy của bách gia chư tử”. Còn Trần Danh Lâm, một
trí thức cùng thời đã viết: “Lê Quý Đôn không sách gì là không đọc, không sự vật
gì không suy nghĩ đến cùng. Ngày thường nghĩ được điều gì đều viết ngay thành
sách. Sách chất đầy bàn, đầy tủ kể ra khôn xiết”.
Chẳng hạn như quan điểm
trọng dân, trọng hiền tài, lấy dân làm gốc được ông nghiên cứu, diễn giải, bình
luận trong nhiều công trình tiêu biểu như Quần thư khảo biện, Thư kinh diễn
nghĩa. Ông cho rằng: “Gốc của nước vẫn ở dân, sinh mệnh của vua cũng ở dân.
Lòng dân một khi lung lay thì xuất hiện thế đất lở, làm nên nghiệp vương, nghiệp
bá tước trước hết phải biết dùng người hiền tài, vua biết dùng người hiền tài
thì hơn tự dùng mình nhiều lắm. Yêu ghét xung đột nhau sinh ra tốt xấu, xa gần
xen lẫn nhau sinh ra hối hận, thật giả xung đột nhau sinh ra lợi hại…”. Đồng thời,
ông chỉ ra 5 nguy cơ mất nước: “Trẻ không kính già, trò không trọng thầy, binh
kiêu tướng thoái, tham nhũng tràn lan, sĩ phu ngoảnh mặt” (2).
Thực tế cho thấy, giá trị
di sản của nhà bác học Lê Quý Đôn vẫn đã và đang được gìn giữ, phát huy trong
giáo dục và đào tạo ở nước ta hiện nay. Hình thức này vừa góp phần phản ánh, vừa
tôn vinh thân thế và sự nghiệp của ông qua việc thành lập hệ thống trường học từ
mầm non đến đại học. Nhiều trường học ở nhiều tỉnh thành trong cả nước đặt tên
danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn thành tên trường. Trong những trường học này đã giới
thiệu thân thế và sự nghiệp của nhà bác học Lê Quý Đôn.
Bên cạnh đó, những công
trình của ông được chuyển dịch, xuất bản làm tư liệu giảng dạy về lịch sử, văn
hóa, giáo dục, khoa học trong hệ thống giáo dục quốc gia. Đặc biệt, đã có luận
án tiến sĩ nghiên cứu về tư tưởng triết học và văn học của ông như: luận án
chuyên ngành Triết học về Nghiên cứu so sánh tư tưởng triết học của Lê Quý Đôn
và Jeong Yak Yong; luận án tiến sĩ Văn học về Tư tưởng học thuật và phương pháp
biên định di sản văn chương của Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích và Phan Huy Chú… Ngoài
ra, những công trình của ông còn là các đề tài luận văn, luận án về Sử học, Văn
hóa học, Địa lý học… Do đó, Nhà nước nên thành lập cơ quan nghiên cứu vừa mang
tên danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, vừa góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản
của ông được tốt hơn trong xã hội đương đại. Như vậy, phát huy giá trị di sản của
Lê Quý Đôn trong giáo dục và đào tạo là một trong những phương thức hiệu quả và
bền vững nhất.
Hai là, phát huy giá trị
di sản nhà bác học Lê Quý Đôn trong phát triển kinh tế, xã hội đương đại như du
lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa. Có thể nói rằng, di sản liên quan đến danh
nhân Lê Quý Đôn và nhiều nhân vật lịch sử khác ở Hưng Yên như Lý Bí, Trần Thủ Độ,
Trần Thị Dung, Nguyễn Thị Lộ, Phạm Đôn Lễ, Phan Bá Vành, Nguyễn Đức Cảnh… góp
phần phản ánh các thời kỳ lịch sử, công trạng của họ trong xây dựng, phát triển
quê hương và đất nước. Song có lẽ Lê Quý Đôn là danh nhân tiêu biểu và nổi tiếng
nhất của Hưng Yên. Vì thế mà danh nhân này không chỉ được tôn vinh là nhà bác học
lỗi lạc thời phong kiến ở nước ta, mà ông còn góp phần quảng bá vùng đất, con
người, lịch sử và văn hóa Hưng Yên. Theo đó, di tích lịch sử và di sản của ông
góp phần tạo thành nguồn lực, sức mạnh mềm, là tài nguyên văn hóa quan trọng
phát triển thương hiệu, định vị sản phẩm đặc thù trong phát triển du lịch văn
hóa ở Hưng Yên. Đồng thời, di tích lưu niệm và công trình về nhà bác học Lê Quý
Đôn là một trong những điểm du lịch văn hóa tiêu biểu của địa phương cùng với
chùa Keo, đền Trần, làng dệt Phương La, làng nghề chiếu Hới, ẩm thực, nghệ thuật
hát chèo…
Nói cách khác, di sản của
danh nhân Lê Quý Đôn và di sản văn hóa Thái Bình (trước đây) là nguồn lực, tiềm
năng, động lực, tài sản, vốn văn hóa cho quy hoạch, xây dựng chính sách, chiến
lược, đầu tư, quảng bá, tạo dựng không gian, trung tâm, tổ chức lễ hội và sự kiện
liên quan đến danh nhân nhằm thu hút các nguồn lực cho phát triển kinh tế – xã
hội. Chẳng hạn, tổ chức sự kiện kỷ niệm 300 năm ngày sinh (1726-2026) hoặc tưởng
nhớ 250 năm ngày mất (1784-2034) của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn vừa tôn vinh
vừa thu hút đa nguồn lực cho sự phát triển kinh tế, xã hội ở Hưng Yên. Việc định
hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản danh nhân Lê Quý Đôn với những di sản
khác trong phát triển du lịch văn hóa không chỉ tạo công ăn, việc làm cho người
dân, mà còn là động lực, sức mạnh mềm cho phát triển kinh tế, xã hội. Nó vừa là
xu thế, vừa là quy luật tất yếu phù hợp và khách quan trong phát triển kinh tế,
xã hội ở nước ta hiện nay. Đồng thời, nó phù hợp với Chiến lược phát triển văn
hóa đến năm 2030 mà Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt.
Bên cạnh đó, di sản gắn với
thân thế, sự nghiệp của nhà bác học Lê Quý Đôn còn là tiềm năng, nguồn lực góp
phần định hình và tạo dựng ngành công nghiệp văn hóa. Di sản liên quan đến danh
nhân Lê Quý Đôn cùng với những di sản văn hóa khác ở Hưng Yên còn là tài nguyên
cho ứng dụng khoa học và công nghệ, trí tuệ nhân tạo, bản quyền trí tuệ để bảo
tồn và phát huy giá trị của chúng trong bối cảnh hiện nay. Nói cách khác, di sản
gắn với danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn còn là động lực cho thế hệ người Việt Nam
sáng tạo phát triển công nghiệp văn hóa, công nghiệp sáng tạo.
4. Kết luận:
Từ những nội dung trên,
có thể khẳng định, danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là một trí thức lỗi lạc và
thông tuệ. Ông là một trong những danh nhân tiêu biểu nhất thời vua Lê – chúa
Trịnh và Tây Sơn. Ông dành trọn cuộc đời cống hiến cho sự phồn vinh của quốc
gia và hạnh phúc của muôn dân. Ông vừa làm quan vừa là một nhà khoa học để lại
cho hậu thế một di sản lớn và có giá trị nhiều mặt. Di sản mà ông trao truyền lại
rất phong phú và biểu đạt nhiều chiều kích như chính trị, kinh tế, xã hội, các
lĩnh vực khoa học và văn hóa dân tộc. Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là một người
đam mê nghiên cứu khoa học và sáng tạo, là tấm gương sáng cho hậu duệ, nhất là
những người trí thức học tập và noi theo. Hiện nay, di tích lưu niệm danh nhân
văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ góp phần lưu giữ, phản ánh thân thế và sự nghiệp của
ông, mà còn như một bảo tàng thu nhỏ, một trường học truyền dạy tính hiếu học,
sự cần cù, tính đam mê nghiên cứu khoa học và những cống hiến của nhà bác học với
đất nước ta. Di sản của danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn nên được bảo tồn và phát
huy giá trị trong giáo dục, đào tạo, phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp
văn hóa, công nghiệp sáng tạo… Có như vậy, giá trị di sản của nhà bác học Lê
Quý Đôn sẽ góp phần phát triển kinh tế, xã hội vừa nhanh, vừa bền vững.
Chú thich;
1.
Nguyễn Thanh, Lê Quý Đôn viết về Trường Sa và Hoàng Sa, baothaibinh.com.vn,
9-6-2014.
1. Quốc Chấn, Thần
đồng xưa của Việt Nam, Nxb Thanh Hóa, 2007.
2. Lê Quý Đôn, Vân
đài loại ngữ (Tạ Quang Phát dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội,
1995.
3. Vũ Mạnh Hùng, Khu lưu
niệm danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, Bảo tàng tỉnh Thái Bình, 2021.
4. Phạm Bích Huyền, Đặng
Thị Hoài Thu, Các ngành công nghiệp văn hóa, Nxb Lao động, Hà Nội,
2012.
5. Vũ Khiêu, Tác phẩm được
giải thưởng Hồ Chí Minh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003.
6. Đinh Xuân Lâm, Trương
Hữu Quýnh (chủ biên), Các nhân vật lịch sử – văn hóa, Nxb Văn hóa –
Thông tin, Hà Nội, 2008.
7. Nhiều tác giả, Di
tích lịch sử văn hóa Thái Bình, tập 1, Bảo tàng Thái Bình, 2008.
8. Trương Hữu Quýnh (chủ
biên), Đại cương lịch sử Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1998.
9. Phạm Hồng Thái (chủ
biên), Sự phát triển của công nghiệp văn hóa ở Nhật Bản và Hàn Quốc,
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2015.
10. Nguyễn Minh Tường, Lịch
sử tư tưởng phương Đông và Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2012.
11. Trần Quốc Vượng, Văn
hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm, Nxb Văn hóa dân tộc – Tạp chí Văn hóa Nghệ
thuật, Hà Nội, 2000.
12. Trần Quốc Vượng, Trong
cõi, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2014.
4/11/2025
Nguyễn Văn Bốn
Nguồn: Tạp chí VHNT số 618, 9.2025
Theo https://vanhocsaigon.com/
"Trong cơn mê của lửa" - Hành trình "Lột xác" của thơ Bảo Ngọc
"Trong cơn mê của lửa" -
Hành trình
"Lột xác" của thơ Bảo Ngọc
Có những tập thơ không chỉ
là sự kết tinh của cảm xúc, mà còn là hành trình tự khai sáng. “Trong cơn mê của
lửa” của nhà thơ Bảo Ngọc thuộc về loại thơ hiếm hoi ấy – nơi ngọn lửa đam mê,
tri thức và thiền định được hòa quyện thành một “bản nhạc nội tâm” vừa bùng
cháy, vừa tĩnh lặng.
Bảo Ngọc là một nhà thơ
có nhiều dấu ấn trên văn đàn Việt Nam với hàng chục tác phẩm được lựa chọn vào
các bộ sách giáo khoa và hàng vài chục tác phẩm được chọn làm ngữ liệu cho các
đầu sách bổ trợ Ngữ văn. Đọc thơ chị, người đọc thường hình dung đến một tâm hồn
hồn nhiên, trong trẻo. Thế nhưng, nếu đọc tập “Trong cơn mê của lửa” vừa mới xuất
bản, không ít người cảm thấy ngỡ ngàng với sự lột xác ngoạn mục này. Một
thế giới mà ở đó tình yêu cháy bỏng cùng song hành với Thiền khi đi qua ranh giới
giữa yêu và mộng, hiện tại và siêu thực.
Lửa – biểu tượng của hủy
diệt và tái sinh
Ngay từ nhan đề, “Trong
cơn mê của lửa” đã gợi ra nghịch lý căn bản: lửa mê, nhưng cũng là ánh sáng; lửa
đốt, nhưng cũng sưởi ấm; lửa thiêu hủy, nhưng cũng khai sinh. Trong thi giới của
Bảo Ngọc, lửa không chỉ là yếu tố vật chất, mà là biểu tượng cho sự chuyển hóa
tinh thần.
“Ngỡ như Trăng mộng du
qua cơn mơ của Lửa
Ta nặn bùa yêu thả giữa
ngực trời
Ta rót lời yêu bỏng rát
trên môi
Người nhìn ta – không nói
Lửa đốt ta – không lời
Ta câu mình – Trăng rơi!”
Một tình yêu bỏng cháy, dữ
dội. Từ “yêu và mộng” đến khám phá “bản thể” rồi “lặng” cũng là ba phần cấu
trúc tập thơ Trong cơn mê của Lửa. Ngọn lửa ở đây là trung tâm. Nó vừa là “ngọn
lửa của yêu thương”, vừa là “ngọn lửa của thức tỉnh”, đốt cháy mọi giả dối để
tìm lại bản thể thuần khiết của tâm hồn.
Tình yêu – nơi khởi đầu
và điểm đến của mọi giấc mơ
“Người có yêu ta không?
Câu hỏi ấy đêm nào ta
cũng hỏi
Mắt gió nhìn ta hun hút vực
trời
Người có yêu ta không?
Câu hỏi ấy trước bình
minh – sớm nào ta cũng hỏi
Nắng nhặt tim ta – lặng lẽ
– nắng cười!”
Những câu hỏi tu từ, hỏi
mà không cần câu trả lời hay cũng chính là để tự vấn tâm hồn. Nó cho thấy một
ngọn lửa khát khao yêu thương đến cháy bỏng. Bảo Ngọc viết về yêu như người đi
trên sợi dây giữa thực và mộng, giữa con người phàm trần và bản ngã thanh khiết.
Cái say mê trong thơ chị không ồn ào mà sâu thẳm, mãnh liệt nhưng vẫn đầy kiêu
hãnh. “Trong cơn mê của lửa” là tiếng nói của người đàn bà từng trải qua mê say
và tỉnh thức, biết khóc mà không bi lụy, biết yêu mà không trói buộc.
“Bản thể” và “Lặng” – từ
nhận thức đến giác ngộ
Nếu “Yêu và mộng” là bông
hoa rực rỡ, thì “Bản thể” và “Lặng” là gốc rễ chìm sâu. Ở hai phần này, Bảo Ngọc
đi xa hơn khỏi xúc cảm cá nhân để bước vào miền triết lý – nơi con người đối diện
với chính mình. “Lặng” không phải là sự im bặt, mà là tiếng vọng của tâm linh
khi đã đi qua bão tố. Người đọc thấy thấp thoáng tinh thần thiền của Phật pháp,
nhưng không hề khô cứng.
Trong “Trong cơn mê của lửa”,
nhà thơ không giảng giải thiền bằng ngôn ngữ triết học khô khan, mà thực hành
thiền trong chính cấu trúc và nhịp điệu của thơ. Mỗi bài thơ là một khoảnh khắc
chánh niệm, một hơi thở ngắn gọn, nhẹ mà sâu. Cấu trúc “1-2-3” giống như ba nhịp
thở: vào – giữ – ra; cô đọng nhưng mở ra chiều sâu lặng lẽ của suy tư. Thơ Bảo
Ngọc vì vậy không chỉ để đọc, mà để lắng nghe. Người đọc được mời đi qua những
tầng của cảm xúc – từ say mê đến buông xả, từ khát vọng đến tĩnh lặng. Trong những
câu thơ như “chữ cõng người bay qua biển chết”, ta thấy rõ tinh thần giải thoát
khỏi bản ngã, nơi chữ – biểu tượng cho tri thức và nghệ thuật – trở thành con
đường dẫn người đến bờ giác ngộ:
Đối gương – Ta và Ngươi –
kẻ nào mất trí?
Hào quang bỏ đi rồi – Ta
mở mắt ngồi cười nhân thế
Tiền tài, hư danh, nặng
túi tham – Ngươi biến thành nô lệ.
Hỡi kẻ bị nhốt ở ngoài trời!
Cái lồng của Ngươi quá chật.
Trong gương – không mặt nạ
– chẳng đua tranh – Ta khóc đời một mắt!
Những câu thơ giản đơn
nhưng ẩn giấu một triết lý nhân sinh sâu sắc. Đó là sự “tỉnh thức” sâu sắc của
tâm hồn, vượt lên trên những tiền tài danh vọng tầm thường của nhân thế, là sự
giác ngộ của con người đã hiểu sâu sắc tinh thần của Phật pháp.
“Hơi thở ban mai chạm vào
hoa nhỏ
Hoa nói gì không rõ
Mà ngọn gió kia hơn hớn
như cười
Có lời này Hoa vừa nhủ
cùng Tôi:
“Ta vì Người mà nở – Ta
vì Ta mà tàn
Ta – Một cánh đào ôm cả
nhân gian”
Bài thơ đã mượn lời của một
cánh hoa để nói về quy luật tự nhiên của trời đất: Hoa nở rồi hoa tàn. Tuy
nhiên đằng sau cái lẽ sinh diệt thường hằng ấy còn thể hiện sự chủ động mà mỗi
con người có thể lựa chọn cách sống cho mình. Câu thơ cuối “Ta một cánh đào ôm
cả nhân gian” đã nói một điều giản dị: Khi lòng từ bi đủ rộng để ôm cả nhân
gian, ôm nỗi đau phận người, ôm cả nỗi đau nhân thế, ta sẽ thấy nỗi đau của
mình chỉ là một bài tập nhỏ, cần được hóa giải để trưởng thành.
Tính thiền trong thơ chị
không khép kín, mà mang tính đối thoại với đời sống. Giữa “lửa” và “lặng”, giữa
“mê” và “tỉnh”, luôn có một sợi chỉ đỏ – đó là ý thức về sự sống tỉnh thức giữa
biến động. Nhà thơ nhìn thế giới bằng con mắt người đã đi qua cơn bão của cảm
xúc, để rồi nhận ra rằng mọi thứ, dù rực rỡ hay tàn phai, đều chỉ là những đốm
lửa tạm thời trong ngọn nến vô thường. Chính ở đó, “Trong cơn mê của lửa” đạt đến
tinh thần thiền hiện đại: không trốn tránh thực tại, mà nhìn thẳng vào nó với một
tâm thế an nhiên. Thơ Bảo Ngọc gợi nhớ đến hơi thở của haiku Nhật Bản hay tinh
thần tĩnh tại trong thơ Tagore, nhưng vẫn đậm chất Việt – một sự hòa quyện giữa
nội lực nữ tính và chiêm nghiệm nhân sinh.
Một ngọn lửa thuần khiết
trên thi đàn hôm nay
Giữa dòng chảy của thơ
đương đại – nơi nhiều tác phẩm nghiêng về phô diễn kỹ thuật hoặc lên gân triết
lý – “Trong cơn mê của lửa” lại chọn cho mình sự trong sáng, giản dị và tĩnh
tâm. Đó là thơ của người biết sống chậm, biết lắng nghe nhịp thở của đời và tiếng
vọng của tâm hồn. Ngọn lửa trong thơ Bảo Ngọc không dữ dội, nhưng thiêu rụi những
phù phiếm, để lại tro tàn của nhận thức, từ đó một ánh sáng khác – ánh sáng của
tự hiểu mình – khẽ bừng lên.
“Trong cơn mê của lửa” là
tập thơ vừa mang tính tự sự vừa là bản hòa tấu triết lý. Đọc nó, người ta như đứng
trước gương soi linh hồn, thấy chính mình đang bốc cháy giữa những ngọn lửa của
yêu thương, của mất mát và của giác ngộ. Ngọn lửa ấy – chính là Bảo Ngọc: một
nhà thơ nữ đương đại, biết đốt lên từ tro tàn một niềm tin vào thi ca thuần khiết
và con người tỉnh thức.
Trong bối cảnh thơ Việt
đương đại đang tìm kiếm giọng điệu riêng, “Trong cơn mê của lửa” hiện lên như một
ngọn nến thanh khiết – nhỏ bé nhưng bền bỉ, thắp sáng bằng ngọn lửa của niềm
tin, của yêu thương và của sự tỉnh thức.
Có những tập thơ không chỉ
là sự kết tinh của cảm xúc, mà còn là hành trình tự khai sáng. “Trong cơn mê của
lửa” của nhà thơ Bảo Ngọc thuộc về loại thơ hiếm hoi ấy – nơi ngọn lửa đam mê,
tri thức và thiền định được hòa quyện thành một “bản nhạc nội tâm” vừa bùng
cháy, vừa tĩnh lặng.
5/11/2025
Anh Sa
Theo https://vanhocsaigon.com/
Đọc văn, đọc truyện
Đọc văn, đọc truyện
Đọc bản dịch truyện ngắn
của Raymond Carver, có người đã phải kêu lên: Chẳng lẽ một ông lớn văn chương
mà lại như thế. Cũng chẳng lẽ lại như thế là truyện ngắn của Nobel văn chương
2013 Alice Munro. Trước đó là tiểu thuyết Những đứa con của nửa đêm của
Salman Rushdie, tiểu thuyết Chúa trời của những điều vụn vặt của
Arundhati Roy. Xưa hơn nữa, thuở ban đầu truyện ngắn của Hemingway được dịch,
cũng có người kêu lên như thế. Những cái truyện rất ngắn, xem ra rất sơ sài, đọc
xong thì… chẳng thấy gì cả.
Một số tác phẩm và tác giả
vừa kể, hầu như chỉ tập trung vào ngôn ngữ. Ở đấy, cốt truyện được giản lược xuống
mức tối thiểu, để có thể chỉ còn tập trung vào ngôn ngữ. Chỉ còn có văn. Nhà
văn là phải có văn. Nhà văn phải là ông vua giữa vương quốc ngôn ngữ, là ông tướng
giữa mê hồn trận của ngôn ngữ. Dưới bàn tay điều binh khiển tướng của nhà văn,
từng đạo quân chữ nghĩa ào ào tiến ra chiến trường, cánh quân trước cánh quân
sau, cánh trên cánh dưới, cánh cắt ngang cánh xẻ dọc. Dưới bàn tay quản lý của
nhà văn, các bộ các ngành ngôn ngữ cũng vận hành nhịp nhàng trôi chảy đầy hiệu
quả. Đấy là những bậc thầy văn chương.
Suy cho cùng, một khi đã
đạt tới mẫu số chung là tư tưởng, cảm xúc, và sự hiểu biết về đời sống, thì cái
tử số chính là khả năng điều khiển ngôn ngữ. Tử số càng lớn thì càng xác lập tầm
vóc lớn lao của nhà văn. Có tư tưởng lớn và hiểu nhiều biết rộng nhưng ngôn ngữ
không đạt đến độ bậc thầy thì cái lớn và cái rộng cũng hao hụt, không đến được
với người đọc. Những cảm xúc tuyệt vời có truyền đến được với người đọc hay
không còn phải phụ thuộc vào việc ngôn ngữ là con thuyền chuyên chở hay là cái
rào cản lạnh lùng.
Vậy có những nhà văn chủ
trương chỉ tập trung vào ngôn ngữ, làm đẹp cho nó, chơi bời với nó, tung hứng
làm xiếc với nó, bóp nặn xoắn vặn nó, múa may khiêu vũ cùng nó. Họ chủ ý không
kiến tạo cốt truyện, tác phẩm hầu như không kể lại được, nhân vật nhiều khi
cũng chỉ là những cái bóng mờ, chẳng rõ hình hài đường nét. Chỉ còn tập trung
vào văn. Đấy là thứ văn hay đến từng câu từng chữ, đọc xong rồi, người ta không
nhớ cốt truyện, không nhớ nhân vật, chỉ nhớ văn. Nhớ vanh vách dăm ba câu trong
tác phẩm, chẳng chủ tâm học thuộc mà lại thuộc lòng, mà tấm tắc thú vị nhắc lại
với nhau. Văn đấy. Văn hay khiến người ta xuýt xoa với câu chữ.
Những tác phẩm và tác giả
kể trên thuộc diện như vậy. Toàn bộ giá trị đáng kể của họ chỉ ở văn. Mà văn là
thứ hầu như không dịch được. Dịch là diệt. Dịch là mất. Lost in translation.
Người dịch tài năng nhất thì cũng chỉ có thể mang đến một bản dịch như mặt trái
của tấm thảm. Hoặc chỉ là một bức tranh chép.
Những nhà văn chỉ chuyên
chú vào ngôn ngữ này có khi còn chủ trương nhạt hóa tác phẩm. Nhạt bớt đi. Bớt
đi cốt truyện. Bớt đi những éo le li kỳ. Bớt đi những cảm xúc lâm ly quá mức. Bớt
đi những thủ đoạn quyến rũ lôi kéo người đọc. Bớt đi kỹ thuật tạo những bước
ngoặt bất ngờ. Nhạt hóa là chủ trương, là một phương pháp nghệ thuật, là tư tưởng,
và rốt cuộc chính là triết học của họ.
Từng có một tuyển tập
truyện ngắn đương đại Mỹ được dịch in ở ta và lập tức lại có người cảm thán, chẳng
nhẽ một nền văn học như thế mà lại chỉ có những tác phẩm như thế. Xem lại, thì
phần lớn trong tuyển tập là những tác phẩm theo lối nhạt hóa. Chẳng có gì,
ngoài văn. Mà văn là thứ không dịch được.
Tôi đã nhiều lần dẫn
Milan Kundera rằng thời đại mới có xu hướng lùng sục vào văn chương để tìm ra
cái mà dựng thành phim, và để chống lại cái xu hướng phổ thông hóa văn chương ấy,
nhà văn hãy viết sao cho người ta không thể dựng tác phẩm của anh thành phim được.
Những người quyết liệt
nâng niu sản phẩm văn chương thuần túy chắc chắn còn cho rằng phải viết sao cho
tác phẩm của anh không thể dịch sang một ngôn ngữ nào khác. Ulysses của
James Joyce là một tác phẩm như vậy. Muốn thưởng thức nó, người ta chỉ còn cách
đọc bản gốc, một thứ tiếng Anh vượt qua ngôn ngữ tiếng Anh thông dụng, rất nhiều
từ không thể tìm thấy trong từ điển. Cũng thế là những nhà văn gốc Ấn viết tiếng
Anh đã kể: Salman Rushdie, Arundhati Roy… Tầm vóc lớn lao, nhưng họ chọn con đường
vĩnh viễn ở lại với ngôn ngữ gốc, vĩnh viễn là nhà văn chỉ dành riêng dân tộc
mình đọc, dù tiếng tăm họ đã vượt ra khỏi biên giới. Có thể họ hữu ý, mà cũng
có thể họ chỉ vô tình từ chối con đường thông thoáng cho tác phẩm của mình xuất
khẩu vượt biên. Kết quả là những nỗ lực dịch văn họ chỉ đưa đến những chất vấn:
chẳng lẽ lại chỉ có như thế.
Đấy là những tác giả muốn
độc giả của mình chỉ đọc văn.
Song hành, lại có những
tác giả muốn người ta đọc truyện.
Đây là những nhà văn chỉ
tập trung đầu tư vào cốt truyện. Phương pháp cổ điển như những người kể chuyện
chuyên nghiệp từ cổ đại, khi chưa có chữ viết. Có tích mới dịch nên tuồng. Phải
có sự tích có câu chuyện, khi ấy mới có thể hình thành tác phẩm. Câu chuyện là
tất cả, thậm chí chỉ là những chuyện có thật ngoài đời được kể lại một cách tỉ
mỉ, sao cho có đầu có cuối, trọn vẹn thế được coi là tác phẩm. Khó nhớ được một
câu một chữ gây xuýt xoa trong những tác phẩm này, nhưng đọc xong, người ta nhớ
cốt truyện và có thể kể lại cho nhau nghe, kể dễ dàng.
Hàng thế kỷ, nhân loại đã
quen thuộc với kiểu văn xuôi như thế. Người viết đời này sang đời khác viết như
thế. Người đọc đời sau đời trước đọc như thế. Đến mức hình thành một tín điều rằng
văn xuôi là phải có cốt truyện, và điều quan trọng nhất của văn xuôi là phải có
nhân vật cho người ta nhớ.
Nhưng rồi hàng thế kỷ văn
xuôi mang tín điều cũng khiến người ta mệt mỏi. Mệt mỏi với cốt truyện. Lại đến
mức có những sự nổi loạn hòa bình: nhà văn không thể chỉ là người kể chuyện. Rồi
đến mức công khai hoặc ngấm ngầm xếp chiếu trên chiếu dưới: nhà văn viết ra văn
là người ngồi chiếu trên, nhà văn viết ra truyện chỉ ngồi chiếu dưới.
Phải thấy rằng cốt lõi của
văn xuôi là truyện. Nhà văn chính là người dựng ra chuyện. Dựng chuyện, lắm
chuyện, nhiều chuyện. Những nhà văn này phản biện: đọc văn xuôi fiction (prose/
creative writings) suy cho cùng là đọc truyện. Nếu trong văn xuôi của anh không
có chuyện thì anh hãy viết bút ký văn học bút ký triết học, anh viết fiction
làm gì, anh đừng hoài công gọi đấy là tiểu thuyết hay truyện ngắn.
Và sự xếp đặt chiếu trên
chiếu dưới là cũng nông nổi hồ đồ. Cũng như có thời mệt mỏi với hội họa vẽ như
thật, người ta cho rằng chiếc máy ảnh ra đời là sự khai tử cho thứ tranh như thật
ấy. Nhưng suy cho cùng, vẽ giống thật hay ước lệ siêu thực hay gì gì cũng được,
miễn là nó đi đến tận cùng cái đẹp.
Vậy thì có truyện hay
không cốt truyện cũng được, tất cả đều bình đẳng nếu đạt tới hiệu quả nghệ thuật.
Nhà văn Mỹ Wayne Karlin
nói, cuộc đời một con người có giới hạn, văn xuôi là trải nghiệm bổ sung cho họ.
Obama khuyên các chính khách nên đọc tiểu thuyết. Chắc là ông hàm ý chính khách
phải sống nhiều cuộc đời thì mới làm được cái chính trị mà họ đang dấn thân
vào. Cả hai quan điểm này đều nhằm vào kiểu văn xuôi mang chứa cốt truyện dày dặn.
Thứ văn xuôi này không phải
trả giá như văn xuôi chỉ có văn. Có cốt truyện, khi được dịch sang ngôn ngữ
khác, sau khi phần văn đã hao hụt trong cuộc đãi vàng, thì trên mặt sàng vẫn
còn lại câu chuyện. Câu chuyện ấy dễ đến với người đọc.
Dù sao người mê sách vẫn
ao ước có nhiều tác phẩm hài hòa được cả những yếu tố ấy, cả văn và cả truyện.
Vừa đọc truyện, vừa đọc văn.
8/11/2025
Hồ Anh Thái
Theo https://vanhocsaigon.com/
Cơn đau trong hành trình tìm cái đẹp
Cơn đau trong hành trình tìm cái đẹp
Kể từ tập thơ “Chút sen
còn lại” (2021), “Cỏ bạc triền đê” (2021), “Thắp lửa” (2023), những trong trẻo
mến thương dần chuyển thành những phức cảm và khát khao chân nhân đắc ngộ của Hồng
Thanh Quang. Tập thơ “Giác ngộ” vừa mới được xuất bản hồi tháng 8.2025 là hành
trình tu tập với vô vàn trúc trắc, rối lẫn, hỗn mang của tâm hồn và thế sự. Ta
lại gặp Hồng Thanh Quang- người trở về sau những cơn đau, bậc trí giả luôn tự
truy đuổi mình tới tận cùng trong hành trình giác ngộ.
Tập thơ “Giác ngộ” được tập
hợp từ 330 bài thơ của Hồng Thanh Quang. Đây là tập thơ sáng tác thứ mười của
ông, lột tả hành trình giác ngộ để đắc đạo. Con đường đạt tới chân lý không phải
là con đường thuần túy. Trong tư tưởng của nhân loại, hành trình tu tập của Đức
Phật và Jesu hay các đấng bề trên đều trải qua nhiều gian truân và tột cùng
gian khó. Trong văn học hiện sinh, tự do tinh thần phải qua cuộc chiến tinh thần
với nhiều khoảnh khắc sinh tử. Hồng Thanh Quang không phải là nhà thơ hiện sinh
nhưng trong tập thơ “Giác ngộ” bộc lộ chất hiện sinh rõ rệt, phản ánh một hành
trình đi theo quy luật chung của nhận thức mà vẫn mang sắc thái riêng gắn với bản
ngã.
Ở “Giác ngộ” có một số
khác biệt so với các tập thơ trước của Hồng Thanh Quang. Tập thơ “Chút sen còn
lại” như hương sen ngan ngát, mỗi bài thơ là một đóa sen. Tập thơ “Giác ngộ” lại
như một cuộc hành trình, mỗi sáng tác tựa như một điểm đến, một trạm dừng chân
mà ngay ở trạm nghỉ vẫn đầy suy tư, đấu trí. Cấu trúc các bài thơ có sự phá
cách hơn hẳn trước, với các bài thơ ngắn, câu chữ có lúc như rơi vụn, mệt mỏi,
nhiều ẩn ức. Các câu thơ văn xuôi của ông như sự trải lòng, có một số bài thơ
thể lục bát mang nỗi buồn ước lệ. Hình tượng nhân vật không thuần túy như sen,
hay “em” mà đa dạng, nhân vật trữ tình được bộc lộ trong nhiều không gian và thời
gian khác nhau, có lúc ồn ào, hỗn tạp, nhuốm tính thế sự. Chất đa đoan trong
“Giác ngộ” là của một tâm hồn thơ đau đáu với biến cố chính sự, một người già mệt
mỏi nhưng trái tim vẫn đầy nhiệt tình và trách nhiệm với đời, vừa có ý từ chối,
buông bỏ mọi sự nhưng lại vướng mắc xiềng xích của trần gian.
Tinh thần thơ mang vẻ trầm
mặc phương Đông và có lẫn tinh thần hiện sinh của phương Tây. Những bài thơ tự
sự của ông chất chứa tâm sự, nặng lòng hơn trong mọi chuyện. Nỗi niềm thi sĩ
nhiều khi được đặt trong những câu thơ sắc ngọt cứa vào lòng, những đợt sóng cuồn
cuộn khi đứng trước đổi thay của thế sự, ông chịu sự truy đuổi của chính ông
trong cuộc kiếm tìm sự cân bằng. Tinh thần của “Giác ngộ” là một hành trình tu
tập, nó từng phảng phất ở các tập thơ trước, nhưng ở đấy, ta thấy nổi bật những
mâu thuẫn giữa tồn tại và sống, giữa buông bỏ và trách nhiệm, những ồn ào xô bồ
và im ắng, những câm lặng và quẫy đạp ở bên trong. Đôi khi lại có một nỗi buồn
đẹp, trang nhã, không dễ khơi được thổ lộ trong những câu thơ mang tính ước lệ:
Thế rồi buồn cứ nhiều
thêm
Thương ai thả lá bên thềm
rêu xưa
Những câu thơ trên dễ khiến
nhớ đến những câu tả cảnh của Nguyễn Du, phảng phất nét thơ Đường nhiều thế kỷ
trước. Có lúc sự đau đớn, cô độc, hoài nghi, bám víu vào thơ như chất hiện
sinh:
Tôi cần một sự chính danh
Cho cơn bão linh hồn…
Trước sự đổi thay, bất ngờ
trước thang giá trị mới, Hồng Thanh Quang hoang mang trước sự cả tin của chính
mình, ông tự nhắc bản thân: “Đừng sợ hãi những lời cay đắng/Đừng vội tin những
tiếng ngọt ngào!”. Nhắc mình như vậy, ông cũng xác định hành trình tu tập mà
đau đớn đến mấy, mệt mỏi đến mấy vẫn không được phép bỏ cuộc. Bởi ông chấp nhận
một cuộc đau đớn để trả “nợ” đời, trả nợ thâm tình.
Thì vẫn biết sắp đến rồi
ga cuối
Khách đồng hành đã vợi bớt
nhiều thêm…
Sao ta vẫn muốn được dài
lâu nữa,
hững nợ đời, gắng gỏi
cùng em…
(Tháng sáu)
Bao nhiêu đớn đau nhưng Hồng
Thanh Quang vẫn giữ nhiều niềm tin và hy vọng. Ông chắc chắn hơn và thấm thía
hơn những quy luật, tính tất yếu của hiện hữu “Sau giông bão tất yếu trời
lại sáng/ Sa mạc nào cũng không mãi vô biên”.
Sau bao nhiêu giằng xé nội
tâm, ông giác ngộ sâu sắc hơn về cuộc đời, con người, về chính mình. Giác ngộ về
những hiện diện quanh mình mang tính quy luật như nhân- quả, về những hiện tượng
đánh lừa bản chất: “những cú lao như xuống dốc không phanh, những dâng hiến tự
biến mình thành sa mạc”. Qua bao nhiêu điểm đến, ông biết con đường lấy chân
kinh cực kỳ gian nan. Bản thân sự đa cảm quá đỗi của ông khiến ông ngồi không
cũng “sinh chuyện”, huống chi, ông lại là người trải nhiều chuyến đi, điểm đến,
những biến cố của chính mình và rất nhiều bạn bè. Những hợp âm của cuộc sống trở
thành phức cảm trong chiếc vỏ bình yên khi ông nhớ đạo diễn Doãn Hoàng Giang,
hay khi ông nhớ tới những con sông (sông Mã, sông Lam, sông Nhật Lệ, sông
Hương, bến Ngự Bình), những cánh đồng, ga tàu, thành cổ, sân chùa (chùa Hương),
làng bản…
Trước bao mùa hoa gạo,
hoa phượng, hoa sen, và cả “bông hồng không đợi mùa vẫn nở”, ông xác định hành
trình chịu những cơn đau cả về thể xác và tinh thần, chấp nhận những già nua,
chậm chạp. Trải bao lần “nước chảy bèo trôi”, “độc hành” , “biết phận”. Hồng
Thanh Quang có lúc xa xôi “Dẫu sao cũng cảm ơn người/ Để ta hiểu được lở
bồi nhân gian…”. Có lúc sự đau đớn nằm ngay ở những câu thơ lý trí về
mối quan hệ giữa những con người, rằng “Những chung tay chỉ tốt lúc ban đầu”,
“Những sự thật hóa ra là nói dối/ Chân lý nằm ở đáy những niềm đau…”
Qua vụn vỡ, ông nhặt được
viên ngọc của mình dưới đáy tâm hồn:
Mình tu không nệ đứng ngồi
Miễn sao vẫn được luân hồi
nhân tâm.
(Mình tu)
Hồng Thanh Quang vốn mong
muốn giữ nhân tâm cùng với trải nghiệm xã hội khiến ông nhận thức được rằng lười
cũng là một dạng tu. Nhưng đó là “lười chạy vạy”, “lười cầu cạnh” chứ không phải
lười lao động. Ông khát khao đắc ngộ, chấp nhân đau trong tu tập và tìm
thấy hệ giá trị đó là sự sống, là hạnh phúc, tình yêu. Chàng trai Hà thành hào
hoa, yêu cuồng nhiệt, đắm say ngày nào nay đã để tình yêu trở thành trầm tích.
Trải qua nhiều cơn đau đớn, bĩ cực, trái tim đa cảm của Hồng Thanh Quang lại phải
neo ở những khoảnh khắc chấp chới giữa sinh tử khiến ông nhắc đến sự sống nhiều
hơn hẳn. Rằng:
Phận một ngày được sống
Coi như là lộc giời
(Trò chuyện với mèo)
Có thể nói, “Giác ngộ” có
lúc mang đến những câu chuyện và mong muốn có vẻ giản đơn nhưng sâu xa lại là
thước đo hạnh phúc của con người. Với ông “hạnh phúc khi tới già vẫn sống”. Qua
những hành trình của Hồng Thanh Quang, con đường tu tập đang ở một bậc mới, sẽ
có ai đó hỏi rằng: liệu giác ngộ có phải sự dừng lại? Tôi nghĩ là không. Người
giác ngộ để đi tiếp và sống tiếp, để tiếp tục tu tập trong bể đời, giữ sự sống
và giữ lửa. Nếu để ý thể thức thơ, ta sẽ thấy câu kết mở và dấu ba chấm điển
hình trong mỗi bài thơ của “Giác ngộ”, việc luận bàn, nghĩ, hành động
trong mỗi bài thơ là một sự mở ra. Quá trình chuyển hóa này là sự lắng lại để sống
trong một hành trình đẹp tiếp theo.
9/11/2025
Mai Thị Hạnh Lê
Theo https://vanhocsaigon.com/
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)
Thềm xưa - Chốn hồng thiêng của thơ lục bát Nguyễn Nho Khiêm
Thềm xưa - Chốn hồng thiêng của thơ lục bát Nguyễn Nho Khiêm Nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm (Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật thành...
-
Tản mạn về những yếu tố tình dục trong văn học Việt Nam Nghĩ đến tình dục, hay quan hệ tình dục (tiếng Anh: sexual intercourse), còn gọi là ... -
Một chút tình thu (Mùa Thu trong thi ca VN) Tôi có điều may mắn là trong mười năm làm giáo sư trung học (1958-1968), dạy môn văn ch... -
Chopin - Linh hồn của Piano Bệnh dịch tả lại hoành hành ở Paris, những người học trò cuối cùng của Chopin lần lượt rời Paris. Chopin đ...