Cọp và phụ nữ XXXXXX

Cọp và phụ nữ

Liên hệ cọp với phụ nữ là một việc làm nghịch lý. Một bên là mãnh lực và tàn bạo, bên kia là nhan sắc và yêu thương; viết để đối lập những dị biệt là ngớ ngẩn; viết để tạo những tương quan qua tâm lý, văn học, nghệ thuật là làm việc trái khoáy, nhưng lại là chuyện vui ngày Tết. Nếu có thêm phần thông tin hữu ích thì càng vui.
Ví dụ người đánh cọp, diệt cọp, có lẽ lần đâu tiên đựợc chính sử ghi công, là một phụ nữ, tên Trần Thị Quyền, huyện Bồng Sơn, tỉnh Bình Định, giết cọp để bảo vệ mẹ già. Bà được tuyên dương liệt nữ năm Tự Đức nguyên niên, 1948, theo Đại Nam Nhất Thống Chí.
Cọp là thú dữ. Người ta sợ, kiêng tên: ông cọp được gọi là ông thầy, ông kễnh, ông ngài, ông cả, ông ba mươi; không ai nói «bà cọp» như nói bà chằng. Râu hùm, hàm én là nét cường tráng của trượng phu, đối lập với mày ngài mắt phụng là dung nhan thục nữ. Tuy nhiên ngoài mãnh lực, cọp còn là một vẻ đẹp của trần gian. Khi Thế Lữ mô tả oai linh rừng thẳm trong bài thơ Nhớ Rừng bất hủ, đã hạ bút: Lượn tấm thân như sóng cuộn nhịp nhàng, người đọc mường tượng nét thướt tha kiều diễm của giai nhân.
Trong tâm linh người Việt, cọp là một biểu tượng đa nghĩa. Nét dũng mãnh đáng ghê sợ biến dạng thành vẻ oai linh có khả năng diệt quỷ trừ tà. Khi người đàn bà ở cữ, người miền Bắc thường treo tranh Hắc Hổ như bùa yểm để trấn quỷ trừ ma, chủ yếu là quỷ Phạm Nhan, bảo vệ cho mẹ tròn con vuông, như lời thơ Trinh Thử:
Trong nhà hắc hổ trấn phù
Sinh con đẻ cái nuôi cho dễ dàng
Trong xã hội phong kiến, người phụ nữ thường là nạn nhân. Khi gia biến, Thúy Kiều phải bán mình ; muốn mở cõi, Huyền Trân phải nước non ngàn dặm; khi nam nhân không bảo vệ được biên giới, Chiêu Quân phải cống Hồ. Trong nhiều tình huống, mãnh hổ hiện ra như thần linh để trợ giúp người sức yếu thế cô trong nhiều truyện nôm dân gian, đặc biệt là trong Thoại Khanh Châu Tuấn. Châu Tuấn bị lưu đày, vợ là Thoại Khanh suốt 17 năm sống truân chuyên để giữ tiết và lao khổ để nuôi mẹ chồng. Có lần giữa rừng khuya phải lóc thịt mình để nuôi mẹ, và nói dối là thịt rừng mà cọp bỏ lại.
Lão bà thấy thịt kêu con
Thịt gì cho mẹ ăn ngon làm vầy ?
Thoại Khanh chẳng để mẹ hay
Dối rằng là thịt ông thầy bỏ rơi
Chuyện hư cấu, có phần ngây thơ như nhiều truyện dân gian, nhưng chi tiết này có cơ sở : cọp có thể vật ngã con mồi nặng hằng tạ, như trâu hay voi con, nhưng chỉ ăn thịt đến 30 ký, bỏ phần còn lại để đi nghỉ, chớ không giấu món ăn để dành như nhiều thú vật khác, kể cả đồng chủng là sư tử. Do đó, trong tâm lý dân gian, hổ là dã thú cao thượng, tượng trưng cho võ tướng trung nghĩa, như trong truyện Tam Quốc hay Ngũ hổ Bình Nam, và được tôn thờ trong tín ngưỡng đạo giáo Thánh Mẫu.
Sau đó, Thoại Khanh cõng mẹ đi tìm chồng, bất ngờ gặp cọp. Chẳng những không sợ, mà nàng còn kể lể nguồn cơn, và nhờ cọp… đưa đường. Chuyện không thật, nhưng tâm lý con người, người kể và người nghe chuyện là thật, dù thật trong hoang tưởng.
Đàng đi hiểm trở gian nan,
Bỗng đâu gặp cọp đón ngang giữa rừng.
« Hùm » lên một tiếng vang lừng,
Hỏi : « nàng cõng mẹ băng chừng đi đâu ? »
Thoại Khanh nước mắt thấm bâu !
« Lạy ông xin kể đuôi đầu ông thương,
Chồng tôi đày đến Tề bang,
Tìm chồng tôi mới băng ngàn qua đây.
Xin ông làm phước cứu rày,
Đưa tôi qua khỏi truông này làm ơn !
- Quản bao khó nhọc chi sờn,
Lên lưng ta cõng kẻo đàng hiểm nguy.
Đàng thì rừng bụi khôn tùy,
Người đi cả tháng ta đi một ngày.
Khuyên người tạm bước lưng đây,
Đặng cho ta cõng đi ngay tìm chồng.
Thấy nàng ta cũng động lòng,
Mấy ai có dạ hiếu trung như nàng ! »
Hùm kia khuyên nói đã an,
Mẹ con mới dám bước choàng lên lưng.
Hùm bèn bắt mặt* băng chừng,
Cõng lưng chạy riết khỏi rừng hiểm nguy.
Hùm rằng đã tới nước Tề,
Thoại Khanh bước xuống chè he* lạy Hùm
« Bao giờ trả đặng ơn ông ! »
Hùm rằng : « Chớ khá kể công làm gì !
Cứ theo đàng ấy mà đi,
Giây lâu nàng sẽ gặp thì thôn dân. »
Hai đàng từ tạ rẽ phân,
Hùm kia về núi, nàng lần bước đi.
 
*Bắt mặt : nhìn trước mặt ; * chè he : ngồi bệt co chân về phía sau : dáng điệu tự nhiên và tin cậy. Từ miền Nam, có lẽ truyện kể gốc miền Nam.
 
Trong truyện Tống Trân Cúc Hoa, có lẽ gốc gác miền Bắc, cọp góp công bằng cách đưa thư giúp Cúc Hoa tìm chồng, nhưng vai trò nhân vật sơn thần khiêm tốn hơn trong các truyện miền Nam, như Lục Vân Tiên.
Trịnh Hâm do lòng ghen ghét, ganh tài biến thành độc ác, lập mưu hãm hại Vân Tiên. Trước hết phải cách ly tiểu đồng, gạt người đầy tớ vào rừng, bắt trói vào gốc cây :
Trước cho hùm cọp ăn mày,
Hại tiên phải dụng mưu này mới xong.
Vân Tiên ngồi những đợi trông
Trịnh Hâm về nói tiểu đồng cọp ăn.
Nhưng chẳng những cọp không ăn, mà ngược lại còn giải cứu, bằng cách cắn dây mở trói rồi cõng ra đại lộ
Sơn quân ghé lại một bên
Cắn dây mở trói cõng lên ra đàng
 
Như vậy có hai loại cọp : cọp của Trịnh Hâm là cọp thật, đã không hiện ra ; và hiện ra là cọp Sơn quân, nhân vật tiểu thuyết tiêu biểu cho lẽ phải. Ở đây, cọp xuất hiện cứu người hiền ; về sau sẽ xuất hiện trừng phạt người ác, là hai mẹ con Thể Loan ngày xưa đã hãm hại Vân Tiên mù lòa, nhốt vào hang Thương Tòng cho chết. Nhưng Vân Tiên đã được Du Thần – phải chăng cũng là biểu tượng cọp – giải thoát và tiều phu cứu vớt. Thể Loan muốn nối duyên xưa, nhưng bị Vân Tiên gắt gao từ chối, cùng mẹ ra về.
Trở về chưa kịp tới nhà,
Thấy hai ông cọp chạy ra đón đường
Thảy đều bắt mẹ con nàng
Đem vào lại bỏ trong hang Thương Tòng
Như vậy cọp ở đây là một nhân vật tiểu thuyết, bằng xương bằng thịt, có khả năng tham dự vào động tác của cốt truyện, giải quyết những khâu của diễn biến. Mặt khác, cọp lại là thần linh, có chức năng tinh thần, phán xét phải trái, cứu độ hay trừng phạt, công minh và hiệu lực. Hai vai trò này là hư cấu của tâm linh con người, nhưng cũng bắt nguồn từ tính cách của con hổ. Dường như trong bản chất, hổ không săn người, chỉ đuổi bắt muông thú trong địa hạt của mình ; trong chừng mực nào đó cọp diệt trừ những thú vật phá hoại mùa màng.
Nhưng dĩ nhiên, tại nhiều nơi, như Ấn Độ, và trong nhiều tình huống, cọp là một hiểm họa.
Một nếp sống của loài hổ, nhắc đến người phụ nữ là tình mẹ con. Hổ là thú dữ nhưng dữ dội nhất là cọp mẹ khi bảo vệ con. Hổ mẹ tận tụy chăm sóc cho con, cho bú mớm, săn mồi, dạy con săn đuổi, đặc biệt là chăm lo cho con gái. Hổ con cái được săn bắt trong lãnh thổ của mẹ - mỗi con hổ có lãnh địa riêng – trong khi hổ con đực khi cứng cáp, phải kiếm ăn nơi lãnh thổ khác, để khỏi tranh mồi với chị em. Hổ mẹ ưu đãi con gái, có lẽ cũng biết thân phận của giống cái bao giờ cũng thua thiệt trước thiên nhiên tàn nhẫn – đấy là chưa nói đến xã hội. Trong chừng mực nào đó, hình ảnh cọp cõng mẹ con Thoại Khanh trên đường ngàn dặm là biểu tượng tình liên đới trong thân phận người phụ nữ muôn đời.
Người đi săn sợ nhất là gặp phải hổ cái khi bảo vệ con ; do đó họ đặt kính chiếu hậu dọc đường, đề phòng khi bị đuổi, chạy không kịp, dù là đi ngựa. Cọp cái đuổi theo, khi thấy hình ảnh mình trong gương, tưởng là thấy con, dừng lại chụp lấy để tìm con. Khi loay hoay không tìm thấy thì đập vỡ kính và tiếp tục đuổi theo, đến khi gặp một cái gương khác thì lại dừng lại. Và người đi săn có thì giờ chạy thoát. Đây là chuyện săn cọp ở Tây phương thời Trung cổ.
Trong từ ngữ nhiều nước, từ « cọp cái » (tiếng Anh, Pháp : tigress(e) mang nghĩa dè bỉu, như đanh ác, hung dữ. Từ « cọp », « hổ » gợi ý oai phong : khi ta nói hổ tướng thì nghĩ tới Quan  Công, Địch Thanh, Hoàng Hoa Thám, Clémenceau, không ai nghĩ đến Phàn Lê Huê, Bùi thị Xuân… Một hiệu xăng dầu quảng cáo « bỏ con hổ vào máy xe hơi, put a tiger in your tank, mets un tigre dans ton moteur » thì phải hiểu là hổ đực. Dĩ nhiên đây là tâm lý con người trọng nam khinh nữ, phản chiếu qua hình ảnh con hổ.
Từ đó, ta có một cách đọc tranh hổ, chung cho vùng văn hóa Đông Á, hay tại Việt Nam địa vị con hổ trong Đạo giáo, chủ yếu tôn thờ phụ nữ : Thiên Tiên Thánh Mẫu, Bà chúa Thượng Ngàn, Mẫu Thoại, bà Liễu Hạnh… Tranh Bạch Hổ thờ ở đền Quán Thánh, Hà Nội  hay tranh Ngũ Hổ Thần Tướng  được thờ nhiều nơi phía Bắc. Trong những cuộc lên đồng, các Mẫu ít khi giáng xuống, nhưng người đồng cốt nhiều khi nhập vai hổ.
 Đây là một đề tài phức tạp, không dễ gì giải phân trong một bài báo ngắn, chúng tôi xin cung cấp một tư liệu khó kiếm về Hổ ; xem phụ lục phía dưới, nguyên văn bài hát chầu văn: Ngũ hổ thần luyện văn.
Trong tiếng Việt, thành ngữ « hang hùm » chỉ nơi nguy hiểm. Trong tác phẩm diễn đạt nỗi lòng phụ nữ Chinh phụ ngâm, nguyên tác chữ Hán, Đặng Trần Côn (sinh khoảng 1715) dùng hình ảnh « hổ lạc xà khu » nghĩa là « xóm cọp, vùng rắn », nữ sĩ Đoàn Thị Điểm dịch « Chốn xà khu, hổ lạc hãi hùng », Phan Huy Ích dịch « đã trắc trở đôi ngàn xà hổ ». Trong Trịnh Thử có câu hang hùm  ai dám móc tay.
Tương truyền Hồ Xuân Hương có thơ xướng họa với Chiêu Hổ ; theo giai thoại thì ông này trong cơn say, có táy máy sờ mó gì đó, và bị Xuân Hương mắng
Anh đồ tỉnh, anh đồ say
Sao anh ghẹo nguyệt giữa ban ngày
Này này chị bảo cho mà biết
Chốn ấy hang hùm chớ mó tay
Vẫn theo tương truyền thì Chiêu Hổ họa lại
Này ông tỉnh này ông say
Này ông ghẹo nguyệt giữa ban ngày
Hang hùm ví bẵng không ai mó
Sao có hùm con bỗng trốc tay
(đọc lệch dấu giọng: ví bẵng = ví bằng; bỗng = bồng)
Không biết chuyện có thật hay không, nhưng ta có hai bài thơ phóng khoáng, vui đùa trang nhã. Nó chứng tỏ tình bạn nam nữ hồn nhiên, trong sáng. Lời thơ đùa vui thân mật, hóm hỉnh.
Nó làm kết luận vui cho câu chuyện ngày Tết: hùm thiêng và phụ nữ, trong quan hệ tâm lý, văn học và tín ngưỡng.
Phụ lục:
NGŨ HỔ THẦN LUYỆN VĂN
Sơn lâm vắng vẻ am thanh
Non nhân nước trí đĩnh sinh thánh thần
Đùng đùng một trận hắc vân
Hào quang rạng khắp chín lần tòa sen
Đâu đâu là chẳng ơn trên
Chợ quê nương bóng dưới trên đều nhờ
Sớm khuya hương khói phụng thờ
Dập dìu mõ luyện, sớm trưa canh chầy
Gió thổi bay mành thông cửa trước
Thuở ban rồi lên học phép tiên
Trên thượng thiên có năm tướng hổ
Luyện người về để độ vạn dân
Người thời đại độ khoan nhân
Thanh nhàn tự tại sạch không lầu lầu
Thấy phật ngự khấu đầu vọng bái
Phật ban cho phép đại uy linh
Có phen hóng động thiên đình
Giương nanh ra vuốt quỉ tinh bạt hồn
Có phen tướng xuống Diêm môn
Tà ma cũng phục, Phạm Nhan thu hình
Xuống thủy tinh các tòa cũng phục
Năm ông đều lại tới lên non
Đến đâu thời đấy kinh hồn
Khi vào Mường Chính, khi sang đền Sòng
Dạo chơi nước nhược non bồng
Sang chầu Tây Trúc lại dong Ngũ Hồ
Khi thời cực lạc ngao du
Khi áp trượng phù, khi đã đồng nhân
Khi thời biến ra hổ thần
Hiện ra hổ tướng nhãn tinh sáng lòe
Đã dập dìu vào ra quyến luyến
Nghe tiêu tôi mõ luyện thì về
Cam lòng phụng sự sớm khuya
Y như một phép tức thời tương lai
Để hòa truyền dõi muôn đời
Thần hôn phụng sự dám sai tấc thành
Bất đắc cửu đỉnh
Cấp như luật lệnh.
(Toàn văn bài hát Chầu Văn)
12/2/2010
Đặng Tiến
Theo https://www.art2all.net/

Thơ miền Nam trong thời chiến

Thơ miền Nam trong thời chiến

Thơ Miền Nam trong thời chiến (1) là một cuốn sưu tập thơ đồ sộ, dày 856 trang, quy tụ 263 tác giả, người còn kẻ mất, nơi quê hương hay hải ngoại. Có người qua đời trên chiến trường giữa tuổi thanh xuân. Sách do Thư Ấn Quán sưu tập và phổ biến, do nhà văn Trần hoài Thư và bè bạn dày công tầm nã từ những trang báo cũ ngày nay ly tán.
Lời nhà xuất bản:
”Đây là những trang thơ được sưu tập từ một thời kỳ đen tối của quê hương, khởi điểm bằng lệnh tổng động viên và chấm dứt bằng ngày 30 tháng 4 năm 1975.
Hy vọng tập sách này là một nguồn tài liệu giúp cho những nhà phê bình văn học, những người nghiên cứu văn học sử, và những ai chưa có dịp tiếp cận với nền văn chương Miền Nam trong thời chiến tranh để họ có cái nhìn rõ và đúng đắn hơn về một dòng văn chương tình tự, rất là tự do, khai phóng, sáng tạo và nhân bản”.
Sưu tập không phải là tuyển tập, không có chọn lọc ý thức về mặt nghệ thuật hay quan điểm. Dĩ nhiên là tính khách quan bao giờ cũng tương đối: đã sưu tầm, thì mặc nhiên phải có lựa chọn, dù chỉ trong tâm cảm hay tiềm thức. Nhưng quý hồ là người sưu tầm không có thành kiến hạn hẹp.
Như vậy, cuốn sưu tập phong phú, đa dạng và có nhiều ưu điểm, xin khuyên ngay một điểm hồng và một điểm son.
Điểm hồng: non ngàn bài thơ không có bài nào thật dở. Công bình mà nói, ở đời, thơ dở bao giờ cũng nhiều hơn thơ hay.
Điểm son: khi nghe đến “thời chiến” người ta nghĩ ngay đến chiến tranh, chiến đấu chống cái gì. Sách sưu tập không có bài thơ nào tuyên truyền, thỉnh thoảng có đôi chữ “quân thù” trong nghĩa đối phương, đối thủ, tự nhiên phải có trong chiến cuộc.
Nhà văn Phạm văn Nhàn, người cùng góp công vào công trình, đã viết:
“ Với hằng trăm bài thơ mà chúng tôi đã tìm được của hơn 200 nhà thơ trước 1975. Họ là ai? Là nhà báo, là thầy giáo, là công chức, là quân nhân (đa phần bị gọi nhập ngũ). Nhưng qua những bài thơ của những nhà thơ trước 1975 hầu hết là quân nhân không bao giờ mang tính cách hận thù hay kích động hận thù trong lòng người đọc, đó là nhân bản. Mà thơ họ vẫn nói lên được: thân phận, chiến tranh, tình yêu đích thực của một nền văn học” (2).
Lại công bình mà nói: Miền Nam thời đó, không phải là không có thơ tuyên truyền, nhưng vì không mấy người ưa, không mấy ai nhớ, ban sưu tập không ghi lại, cũng là duy lý.
Tuy nhiên, nếu nhất thiết phải tìm cho ra một lập trường chính trị cho thơ Miền Nam, thì nó là: khát vọng hòa bình, khát vọng này mang theo những hệ luận: tình yêu quê hương, gia đình, vợ chồng, nam nữ, bạn bè, đồng đội. Dường như không có một ngoại lệ nào qua sưu tập. Một “lập trường” như thế dĩ nhiên là “nhân bản” và cao quý. Nhưng người yêu nền thơ nọ không phải vì cái nhân bản kia, mà vì thơ hay, hoặc vì nhiều đặc điểm lý thú. Ngày nay, nếu các bạn nêu cao ngọn cờ “nhân bản tự do” thì ra chỗ “tránh vỏ dưa đạp phải vỏ dừa”. Cái bẫy bên trái hay bên phải vẫn là cái bẫy.
Khi anh dùng thơ để phục vụ hay biện minh cho cái gì đó, thì khó có được thơ hay.
Khi đuợc câu thơ hay thì không những là biệt lệ, mà cái hay không ăn nhập gì vào ý đồ của anh, thậm chí có khi còn đi ngược lại.
Năm 1966, chiến tranh Việt Nam lên cao điểm, nhà thơ Kiệt Tấn cho in tập thơ Điệp Khúc tình yêu và trái phá, cái tên rất nổ, trong đó bài Biết bao giờ, bắt đầu và kết thúc như sau:
Khi hơi thở vàng về đậu lên màu đỏ màu đỏ về đậu trên cây điệp
cây điệp về đậu trên ký ức
(...)
hãy nằm im
và đừng hỏi
tại sao
đừng hỏi tại sao
những con ruồi say nắng
rụng cánh
nằm chết
trên bàn tay ấm áp của mùa hè
(tr.233)
Bài thơ hay, tân kỳ và độc đáo, vì tác giả không biện minh cái gì cả. Chỉ là mùa hè đang về trong tâm tưởng. Câu thơ hay như một cành hoa dại, nở tung trong một khí hậu, không gian thơ. Cần một không gian, một khí hậu, mới thể hiện được hồn thơ, bừng nở câu thơ.
Tham vọng của sách Thơ Miền Nam trong thời chiến là ghi lại những tác phẩm đang xiêu lạc, của một số tác giả ít được biết đến, mai kia sẽ chìm trong quên lãng. Nó là “nguồn tài liệu cho những nhà phê bình, những người nghiên cứu”.
Tham vọng cũng là tâm vọng của người biên tập “suốt cả mấy trăm trang với trên 220 tác giả, ngồi đánh lại như gõ ngay vào chính tim mình những điều đau buốt lẫn bồi hồi. Tội tình cho cả một thế hệ. Chiến tranh nào có gì vui” (3).
Tham vọng không những đã thành tựu mà còn được vượt qua: cuốn sưu tập không những là một nguồn văn liệu, nghĩa là những văn bản chết, một văn miếu. Nó còn là một nguồn sống cho thơ. Nó tạo được chất thơ cho đời sống, như dưỡng khí cho cỏ cây. Nguồn thơ đích thực gặp địa lý thuận lợi sẽ thành sông thành biển; nhưng gặp nghịch cảnh, có khi đành lẩn khuất vào mô đất nọ để một mai tái hiện nơi núi đồi kia.
Những ai, như tôi, nghĩ rằng thơ cần cho đời sống, là thành phần của đời sống, sẽ cùng tôi biểu dương công trình, và công tình, của ban sưu tầm và biên tập; việc làm của các bạn đã đưa đến những thành quả vượt quá dự án. Những “hiệu ứng cánh buớm” có thể các bạn thoạt kỳ thủy không nghĩ đến.
*
Đã là thơ thời chiến thì phải nói đến chiến tranh. Vậy thơ ấy nói gì về khói lửa? Xin lấy bài Phan xuân Sinh làm ngày Tết 1972, Uống rượu với người lính Bắc Phương làm tiêu biểu :
Hãy rót cho ta thêm cốc nữa đi
Ngồi với bạn hôm nay làm ta hứng chí
Chuyện ngày mai có chi đáng kể
Dẹp nó đi cho khỏi bận tâm
Thằng lính nào mà không rét lúc ra quân
Khi xung trận mà không té đái
(...)
Những thằng lính thời nay không mang thù hận
Bạn hay thù chẳng có một lằn ranh
(tr. 617)
Tò mò tôi hỏi: thời điểm 1972, chiến cuộc tàn khốc, sao có chuyện nhậu nhẹt? Và được nhà thơ trả lời: Chuyện xảy ra tại huyện Dục Đức, tỉnh Quảng Nam, vào ngày Tết. Hai bên hưu chiến da beo, mỗi đơn vị giữ nguyên vị trí, ngưng bắn để ăn Tết. Bỗng dưng có tiếng bên kia chúc Tết bên này, và bên này đáp lại. Thế là Phan xuân Sinh hứng chí làm bài thơ trên. Bữa tiệc chỉ xảy ra trong tâm tưởng – vì như vậy bài thơ mới có giá trị tinh thần. Chén rượu rót vào thực tại, lại là chuyện thường tình giữa những người lính... say.
Gặp địch quân nam phái thì nhậu. Gặp đối phương khác phái thì... làm gì? Nhà thơ Linh Phương, nổi tiếng với bài Kỷ vật cho Em được Phạm Duy phổ nhạc, đã kể trong bài Hành Quân :
Dăm thằng đánh trận. Dăm thằng chết
Chỉ sót mình ta cứ sống nhăn
Đù má, nhiều khi buồn hết biết
Lo mãi sau này cụt mất chân.
Chiều qua sém chết vì viên đạn
Du kích bên sông bắn tỉa hù
Cũng may gặp phải thằng cà chớn
Thấy mặt ta ngầu bắn đéo vô.
Nhớ hôm bắt được em Việt cộng
Xinh đẹp như con gái Sài gòn
Ta nổi máu giang hồ hảo hán
Gật đầu ra lệnh thả mỹ nhân.( !)
(tr. 305)
Trong từ vựng này, cà chớn, giang hồ, hảo hán, cùng một nội hàm.
Dĩ nhiên những thái độ buông thả nói trên không tiêu biểu cho cuộc chiến ác liệt, hay tinh thần chiến đấu, hay kỹ thuật và kỷ luật quân sự của quân lực Việt Nam Cộng Hòa. Nhưng nó là sắc thái đặc biệt của một tâm lý. Tâm lý ấy là nhược điểm trên bản đồ quân sự, mà là ưu điểm trên trang thơ, bằng cớ là hơn một ngàn năm nay, người ta ngợi ca, ngâm nga mãi câu túy ngọa sa trường quân mạc tiếu của Vương Hàn ; say sưa như vậy nhất định ông không phải là một quân nhân thiện chiến.
Thơ về chinh chiến, xưa nay không ai theo kịp Đỗ Phủ, được người người đời đời xưng tụng, nhưng không phải là thơ hô hào chiến đấu. Việt Nam, cho dù có thật là « đỉnh cao trí tuệ của loài người » cũng không thể tự đặt mình làm ngoại lệ, nói khác đi, sẽ làm trò cười cho thiên hạ.
Lẽ thường trong chiến tranh là thắng hay bại. Điều lạ trong tập thơ này là không có chiến thắng, dù trong mơ ước hay ngông nghênh. Ngược lại trong Kỷ vật cho Em, Linh Phương hẹn với người yêu: mai mốt anh về, không bằng chiến thắng… Mai anh về trên đôi nạng gỗ, bại tướng về làm gã cụt chân, thậm chí còn có thể là: hòm gỗ cài hoa (4).
 
Hồ Minh Dũng, với bài Khi giải ngũ về, đã nhắn nhe với người tình, hay người vợ:
Còn ba năm nữa anh sẽ về
anh biết chắc không còn quê hương để ở
em gắng sắm cho anh một cây đàn bầu
làm bằng nắp hòm người lính nghèo
chết ngoài mặt trận
anh sẽ đàn cho mọi người cùng nghe
mà không xin tiền
chỉ tìm lại ngững đôi mắt trân tráo
những bước chân đi qua vỉa hè
với nụ cười mà nhiều năm anh đã mất
(tr. 166)
Những lời thơ bi thảm như vậy, so với thực tế sau này, vẫn còn là lạc quan, thậm chí hoang tưởng: sau chiến tranh, chắc gì trên vỉa hè, còn được tiếng đàn bầu và nụ cười? Nhưng trên vỉa hè, sẽ có ( nhiều) người xin tiền.
Khát vọng thiết thân thời đó là hòa bình, như lời người mẹ, trong bài Đêm Giáng sinh ở Việt Nam, vẫn của Hồ minh Dũng:
 
Dù chỉ một ngày ngưng bắn đó con
cũng đem chiếc áo lành ra mặc
cũng ăn một bữa cơm cho no
cũng ngủ một giấc trên giường trên chiếu
khổ đau lúc này mẹ gói trong mo
Chữ hòa bình, ta sử dụng ngày nay, là bình thường, thậm chí là quy luật, sau chiến tranh. Nhưng thời đó là viễn vọng, là huyền thoại, như những bồng lai, địa đàng:
Xin hãy đến đây đi
hỡi hòa bình lạ mặt yêu dấu
sao người cứ kiêu hãnh như giai nhân
hoài hoài lỗi hẹn
khi tuổi xuân chúng tôi chỉ có một lần
làm sao chờ được trăm năm
mà đến trăm năm còn gì xương máu anh em
Hà thúc Sinh, Xin hãy đến, hòa bình (tr.141)
Hòa bình là giấc mơ không tưởng, con người lúc ấy, như Nguyễn Bắc Sơn, chỉ dám mơ ngày ngưng chiến (5) :
Mai kia trong những ngày ngưng chiến
ta chắc rằng không thể yêu ai
nhà thương điên nếu còn chỗ trống
xin chiếc giường cho xác tàn phai
(tr.401)
Trong bài Căn bệnh trong thời chiến này, Nguyễn Bắc Sơn nói về mẹ:
Mày gửi một chân ngoài trận mạc
Mang về cho mẹ một bàn chân
Mẹ già khóc đến mù hai mắt
Đời tàn theo lứa tuổi thanh xuân.
Mẹ là tình thương muôn nơi, là thần tượng muôn đời. Nhưng trong chiến tranh – và cuộc chiến Việt Nam này – người mẹ có khuôn mặt riêng. Chỉ vài mươi năm, nó đã xa hình ảnh bình an, xa màu “áo đỏ người đem trước dậu phơi” của Lưu trọng Lư hay người mẹ ngồi “vá bên chiếc rổ thơm mùi cũ” của Tế Hanh.
Nguyễn dương Quang trong bài Đêm cuối năm viết cho Má :
Hình như cây súng con lạ lắm
Sao nó run lên khi đạn lên nòng
Tâm hồn nó như tâm hồn con vậy
Một kẻ nằm, kẻ đứng, xót xa không ?
Trước mặt con: những ngọn đồi cát máu
Đêm thì thầm cùng những nấm xương
Ôi, trái tim con mãi tôn thờ má
Đã dạy con hai tiếng yêu thương
Từ má lỏng bàn tay dìu dắt
Con bơ vơ giữa cuộc phù sinh
Dòng nước nào xa nguồn mà không đục
Sợ một mai con lạc dấu chân mình
(tr. 428)
Tác giả ít được biết đến, nhưng bài thơ hay quá, chất trí tuệ quyện vào tâm huyết, hồn nhiên mà điêu luyện. Tình cảm chìm chìm mà ý tứ lâng lâng. Trong sáng, sao mà u uất? Thơ đích thực là điều đơn giản kỳ diệu « có nói cũng không cùng ».
 
*
Đã vậy, đành vậy, Thơ Miền Nam trong thời chiến, trong tất cả bề thế của nó, nếu muốn « gói tròn thương tiếc chiếc khăn tay », ta có thể thu lại trong bốn chữ: « Thơ Lính Học Trò », với tất cả nội hàm sâu lắng của mỗi chữ.
Thơ đây là thơ, đích thực, chân chính, không phải là lời nói hoa mỹ, bắt thành vần vè. Thi nhân không phải là người thông minh, uyên bác, sâu sắc, tài hoa, cho dù họ có thể có đủ các đức tính ấy, hoặc ngược lại, không được cái nào cả. Họ là một bộ tộc riêng, du mục trong thành phố hay « đầu thai nhầm thế kỷ » như ta thường nghe nói.
Thơ là một phẩm chất của tâm hồn, trong cuộc sống, và cuối cùng là của ngôn ngữ. Là thành phần cuộc sống, thơ phản ảnh thời thế nhưng không phải là sản phẩm của thời thế, nhất là của một chế độ, bất cứ chế độ nào.
Thế còn « lính học trò » là thế nào? Là cậu học sinh, từ sân trường bước ngay vào quân trường, chiến trường, nhiều khi chưa kịp kinh qua cuộc sống xã hội, trong các quan hệ nghề nghiệp, tình yêu, hôn phối.
Trong mỗi cậu học trò mười lăm, mười bảy, đã có một người lính mai phục đợi chờ. Và trong mỗi người lính về sau, vẫn còn cậu học trò ẩn náu, dở dang. Lính học trò là vậy.Lính học trò, trên đường hành quân với Nguyễn Bắc Sơn:
 
Dừng chân nơi đây nói chuyện tiếu lâm chơi
Hãy tựa gốc cây, hãy ngắm mây trời,
Hãy tưởng tượng mình đang đi picnic…
Tr 396
Họ làm thơ, tuổi mười lăm mười bảy, gọi là « làm văn nghệ » trên báo nhà trường, báo địa phương. Làm thơ như một tâm thế, một lối ứng xử với đời. Không phải để thành danh, hay đi vào lịch sử văn học. May mắn có bài thơ, cái truyện đăng « báo Sài Gòn » là tràn nhau bữa rượu. Rồi thôi, vậy thôi, cùng lắm là có chút tự hào với người bạn gái chưa bao giờ dám hẹn hò trong cuộc đời không thấy ngày mai.
Rồi đời đã bắt kẻ làm thơ đi làm lính, họ bước chân vào chiến cuộc, mang trong đầu những ý nghĩ trong veo / xem cuộc chiến như tai trời ách nước , như lời Nguyễn Bắc Sơn ( tr 408 và 409 )
Và không biết bao nhiêu người đã gục ngã giữa tuổi xuân xanh, khi vừa mới bước vào chiến trường, như nhà thơ Hoài Lữ, tử trận khi tập thơ Mắt cỏ vừa xuất bản, 1963, mà ban sưu tập có lẽ vì không tìm ra nên không nhắc đến.
Tôi nhớ mãi mấy câu thơ Hà Nguyên Thạch, làm khoảng 1970, không có trong sưu tập:
Còn những chén rượu sầu lòng chưa uống cạn
Nên làm thơ còn có nghĩa chờ say
Lúc say khướt sẽ quay cuồng hoài vọng
Chạy quanh đời nghe hồn nhẹ như mây
Từ đó, tôi có thể nói: thơ là một tâm thế, một cách ứng xử với đời, đa đoan và hạn hẹp, một lối quản lý thời gian, xử lý không gian, và phản ứng với nhân gian. Có lẽ ở đâu, thời nào, thơ đích thực cũng vậy thôi, nhưng tại Việt Nam, thời ấy nó là một bức bách của một thế hệ, nó vừa hiện hữu (existentiel), vừa thiết yếu (essentiel).
Bắt đầu nền thơ này là chuyện văn nghệ, trao đổi, thù tạc giữa bạn bè, nhưng sau cùng trở thành huyết mạch của một thế hệ, mà Trần hoài Thư gọi là « tội tình ». Vì đã bị lịch sử làm tình làm tội. Có thế mới hiểu vì sao, khi đánh máy lại những bài thơ cũ, ba, bốn mươi năm sau, anh còn thấy « như gõ vào chính tim mình những niềm đau buốt ». Và người đọc ngày nay, nhất định đâu đây còn có người thấu hiểu và chia sẻ niềm đau buốt ấy. Làm sao cho sưu tập này, và tấm lòng kia đến tay người nọ?
Vì vậy Thơ Miền Nam trong thời chiến không chỉ là nguồn tư liệu - một nghiã trang – văn học. Nó là cuộc sống đang thao thức và thao thiết, là nguồn thơ dù đổi địa hình hay khí hậu, vẫn tiếp tục, âm thầm, đâu đó, bồi dưỡng cho đời sống văn học.
Và cho đời sống nữa chứ.
Chẳng riêng gì đời sống của những chúng ta.
Chú thích:
(1) Thư Ấn Quán xuất bản, địa chỉ: TQBT, P.O. Box 58 – South Boundbrook, NJ 08880, USA, email: tranhoaithu@verizon.net.
Ấn phí 35 US $, ngoài Hoa Kỳ thêm cước phí 5 US $
(2) Phạm văn Nhàn, Thư Quán Bản Thảo, tr. 8, số 25, tháng 10-2006, New Jersey. USA
(3) Trần hoài Thư, Thư Quán Bản Thảo, số 25 đã dẫn, tr. 13.
(4) Linh Phương, Kỷ vật cho Em, 1971, tập thơ, Thư Ấn Quán tái bản, sách in để biếu tặng, 2006, New Jersey.
(5) Nguyễn Bắc Sơn, tập thơ, Chiến tranh Việt Nam và Tôi, 1971, Thư Ấn Quán tái bản, sách in để biếu tặng, 2005, New Jersey. USA.
13/10/2006
Đặng Tiến
Nguồn: Vũ Trụ Thơ II của Đặng Tiến, Thư Ấn Quán xuất bản
Theo https://www.art2all.net/

Thơ là gì

Thơ là gì?

Dưới tiêu đề tổng quát này, chúng tôi mở đầu một loạt bài biên khảo về thơ, trên bình diện lý thuyết.
Đề tài không phải là mới mẻ ; từ thời Khổng Tử san định Kinh Thi, từ thời Aristote luận về Thi pháp đến nay, hơn hai mươi thế kỷ đã nghiêng mình xuống ngôn ngữ  thi ca. Tuy nhiên, cho đến nay, những bình luận về thơ chỉ dừng lại ở mức cảm thụ, nghĩa là cái phần trực giác bén nhạy giúp ta linh cảm chất thơ ; thậm chí có người đưa ra những quan niệm thần bí về thơ, như nhóm Xuân Thu Nhã Tập trước đây, và một số tác giả khác hiện nay tại miền Nam.
 
Giới văn học Tây phương cũng đã lúng túng rất lâu trong việc định nghĩa thi ca. Năm 1925 trước năm Viện Hàn Lâm  họp  đại hội đồng tại Paris, Henri Bremond, trong bài diễn thuyết về « thơ thuần túy » ^[1] đã đưa ra một quan niệm huyền nhiệm về thơ, làm lung lạc cả thế giới khảo cứu của Pháp. Nhưng từ ấy đến nay, nếu các lý thuyết về tiểu thuyết, kịch, … không tiến bộ bao nhiêu thì kiến thức về thơ của Tây phương đã phát triển rất nhanh ; nhất là từ hai mươi năm nay, bộ môn « thi pháp » (poétique) trở nên thời thượng, nhờ những lý thuyết thẩm mỹ nói chung, nhờ sự đóng góp của các triết gia như Heidegger, Bachelard, Sartre, … và nhất là nhờ những tiến bộ vượt bực của ngành ngôn ngữ học, từ de Saussure đến Jakobson và bộ môn nhân chủng học từ Sapir đến Lévi-Strauss. Năm 1962, Jakobson và Lévi-Strauss, mỗi người đã mang những kiến thức nghiêm túc của mình để cùng giải thích bài thơ Mèo (Les Chats) của Baudelaire, có sự đóng góp của nhà ngữ học Benveniste. Bài giải thích này là bước tiến quyết định trong việc phá vỡ huyền thoại về thơ ^[2].
 
Tại Việt Nam 1973, có lẽ vì hoàn cảnh, nên chưa có những biên khảo thật nhất quán và khoa học về thơ, tại miền Nam cũng như  miền Bắc. Đây là việc cần phải làm vì ai cũng biết người Việt Nam yêu thơ và ngôn ngữ Việt Nam giàu thi tính. Vì vậy mà chúng tôi không ngại kiến thức hẹp hòi, đưa ra một số suy nghĩ trong loạt bài sắp tới: thơ và văn xuôi khác nhau ra sao, tương quan giữa ý thơ và lời thơ, đặc tính của lời thơ, khả năng của khoa học áp dụng cho việc hiểu thơ… Để thoát ly khỏi quỹ đạo kiến thức tây phương, chúng tôi sẽ trình bày quan niệm của tổ tiên ta về thơ, thi tính của ca dao, và sẽ phân tích một vài thi phẩm cổ kim của ta ; một lý thuyết về thơ chỉ có giá trị nếu ta có thể áp dụng để phân tích rất nhiều tác phẩm cụ thể, thuộc nhiều hình thức và thể loại khác nhau, trong nhiều ngôn ngữ khác nhau trên thế giới, như Jakobson đã đề xuất và thực hành.
 
Việc này, chúng tôi không viết thành sách, mặc dù có lời yêu cầu của một vài nhà xuất bản ; tôi chỉ muốn trình bày trên báo để góp ý với nhiều giới độc giả, dù biết rằng khó trình bày được toàn bộ lý luận qua dăm mười bài viết rời rạc.
 
Viết loạt bài này, chúng tôi đứng trước bốn khó khăn : thứ nhất, sự khảo cứu chỉ mới ở bước đầu ; thứ nhì, thiếu tài liệu về thơ Việt Nam, nhất là về lý luận Việt Nam xưa về thơ ; thứ ba, muốn trình bày một đề tài chuyên môn bằng ngôn ngữ bình dị ; thứ tư, viết về thơ mà không văn vẻ thì đọc chán, mà văn vẻ thì giảm bớt tính khoa học.
        
Bạn đọc sẽ nhận thấy những khuyết điểm do các khó khăn nói trên tạo ra.
 
* * 
 
Trong bài đầu tiên này, chúng tôi  nêu lên nguyên lý cơ bản : Thơ khác với ngôn ngữ thường ra sao ? Vấn đề này nhà văn, giáo sư Nguyễn văn Trung, cách đây khá lâu, đã trình bày mạch lạc ^[3] nay tôi chỉ nói lại vắn tắt và cụ thể. Ngôn ngữ nói chung, là một trong nhiều hệ thống ký hiệu, được loài người dùng làm phương tiện để truyền đạt tin tức, mệnh lệnh, tư tưởng, tình cảm. Mỗi từ ngữ không có giá trị tự tại, mà chỉ là công cụ để chỉ một đối tượng: con mèo, con chó chẳng hạn. Khi từ ngữ vượt khỏi công dụng thông tin ấy, để biểu hiện giá trị thẩm mỹ tự tại thì, theo Jakobson, nó có chức năng thi pháp (fonction poétique). Đó là thơ.
 
Nói khác đi, thơ là ngôn ngữ, vậy nó cũng truyền đạt một tình, một ý. Nhưng đặc tính không nằm trong thông điệp truyền đi, mà nằm trong vỏ âm thanh của từ ngữ được sử dụng. Ngôn ngữ thơ không chỉ là dụng cụ, mà còn là thể chất. Nó vừa là nội dung vừa là hình thức: nội dung đôi khi chính là hình thức của nó. Cho nên khi so sánh thơ với ngôn ngữ thường, ta có thể nói quá đi một chút như lời Jakobson : thơ là ngôn ngữ tự lấy mình làm cứu cánh, trong khi văn xuôi, hay lời nói thường, chỉ là những ký hiệu bày tỏ sự vật bên ngoài. Trình bày cách khác: nói, là nói cái gì, còn làm thơ, là nói để được cái thú nghe lời mình nói, như chàng Trúc ở dòng đầu truyện Đôi bạn của Nhất Linh « nói xong và nghe tiếng mình nói, Trúc nhớ lại rằng câu ấy chàng đã thốt ra nhiều lần, năm nào cũng vậy.. ».
Yêu thơ là yêu  lời nói đẹp. Đẹp ở đây không nhất thiết là phải vần vè, văn vẻ.
 
Từ cuối thế kỷ 19, Mallarmé đã bảo : « làm thơ với từ ngữ, chứ không phải với ý tưởng ». Nguyễn văn Trung có trình bày thêm quan niệm của Valéry, Breton, Sartre ^[4]. Nhưng mãi đến vài mươi năm gần đây, các nhà khảo cứu mới chú tâm đặc biệt đến thơ như là một ngôn ngữ tự tại, như hội họa, như âm nhạc, chứ không phải chỉ là một công cụ. Thật ra, từ 1921, Jakobson đã chủ trương : « thơ chỉ là một ngôn đề nhắm vào biểu thức (un énoncé visant l’expession), có thể nói, vận hành trong quy luật nội tại ; chức năng truyền đạt, đặc biệt của ngôn ngữ hàng ngày và ngôn ngữ truyền cảm, bị giới hạn đến mức tối đa. Thơ dửng dưng với đối tượng của lời nói » ^[5] .Ông còn so sánh «  nếu hội họa là cách tạo hình bằng những chất liệu của thị quan có giá trị tự tại, nếu âm nhạc là cách tạo âm bằng chất liệu thuộc thính quan có giá trị tự tại, nếu vũ điệu tạo hình bằng chất liệu cử động của thân thể có giá trị tự tại, thì thơ là cách tạo hình với từ ngữ có giá trị tự tại. Thơ là ngôn ngữ trong chức năng thẩm mỹ của nó » (la poésie est la mise en forme du mot à valeur autonome…c’est le langage dans sa fonction esthétique) ^[6]. Hơn mười năm sau, cũng tại Prague, ông lại định nghĩa « thơ là gì » và nói rõ « thi tính thể hiện ra sao ? – Thể hiện bằng cách : từ ngữ được cảm thụ như là từ ngữ chứ không phải chỉ là một ký hiệu tầm thường của sự vật được gọi tên, cũng không phải như một òa vỡ của tình cảm ; nó thể hiện bằng cách : những con chữ, và cú pháp, và ý nghĩa, và hình thể ngoại tại và nội tại, không phải chỉ là những ký hiệu vô vị của thực tế, trái lại những con chữ đó có trọng lượng riêng, có giá trị riêng » ^[7].
 
Mãi về sau này, khi Jakobson được xem như bậc thầy của khoa ngôn  ngữ học thế giới, các  nhà biên khảo mới khai thác triệt để tư tưởng của ông, một phần cũng nhờ sự đóng góp của phong trào cấu trúc (structuralisme) với Lévi-Strauss.
 
Trong một ngành khoa học khác, môn nhân chủng học, Lévi-Strauss cũng đi đến một kết luận như Jakobson : « chúng ta đều thừa nhận rằng từ ngữ là những ký hiệu, nhưng giữa chúng ta, thi sĩ là những kẻ cuối cùng còn sót lại còn biết rằng từ ngữ, xưa kia, cũng là những giá trị » ^[8].
 
Từ quan niệm : thơ là một ngôn ngữ trong ngôn ngữ theo lời Valéry, các nhà khảo cứu xây dựng một nền khoa học mới, môn « thi pháp » (la poétique) với những quy luật chuyên môn, thậm chí ngày nay, có người không còn xem thơ như một lãnh vực của văn chương như ta vẫn quan niệm, mà là một hệ thống ký hiệu riêng, không mấy quan hệ với văn chương : « Ngày nay, chúng ta không còn có thể đề cập đến sự kiện thi ca bằng cách sát nhập thơ vào lý thuyết tổng quát của văn chương, ví dụ xét thi phẩm như một phần của văn học nói chung ,(…) vì cấu trúc của thơ không thể nới rộng đến ý niệm về văn chương » ^[9] .Ngược lại, có người xem thi ca như một bộ môn của ngành ngôn ngữ học, họ khảo sát lời thơ như khảo sát tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Mường… Chúng tôi chưa có điều kiện để phê phán hay áp dụng những kiến giải chuyên môn đó, mà chỉ dừng lại ở những nguyên lý tổng quát, để người đọc tham khảo.
 
                                                        ****
 
            Chúng ta thử so sánh một cách nôm na ngôn ngữ thường ngày (ngôn ngữ dụng cụ) với thơ. Ví dụ muốn châm điếu thuốc, tôi hỏi : « anh có diêm không ? » thì đó là một câu nói thông thường, nó không có giá trị gì ngoài việc làm dụng cụ để tôi đốt được điếu thuốc. Tôi có thể nói một cách khác : anh có lửa ? anh có hộp quẹt ? anh có bật lửa ? anh cho tôi mồi điếu thuốc… Nói sao cũng được, miễn là đạt tới kết quả. Vậy ngôn ngữ nói chung chỉ là một phương tiện ; chỉ có thi ca mới là một ngôn ngữ riêng, tự lấy mình làm mục đích. Ví dụ, cùng một câu xin lửa, mà tôi nói :
 
« Cho tôi xin chút lửa
Lửa tắt.
Cho tôi xin nước mắt
Nước mắt chua »
… 
thì tôi không còn xin lửa để đốt điếu thuốc, nhen bếp cơm, mà nói để có cái thế được nói một câu đồng dao đẹp. Câu đồng dao đó tự nó là đối tượng của nó, nó không nhắm mục đích gì hết : Đứa bé lên năm chơi rồng rắn, thì xin nước mắt làm gì ?
 
Cũng chú bé đó, khi bập bẹ tập nói, học những tiếng con mèo, con chó… để có dụng cụ chỉ hai loại gia súc nọ ; lớn lên chút nữa nó dùng từ chính xác hơn : con vện, con tam thể, để chỉ cùng đối tượng : dụng cụ ngôn ngữ của nó dồi dào hơn. Trước kia nó chỉ có một con dao, bây giờ nó có con dao bổ dừa để bổ dừa, con dao cau để bổ cau, nhưng ngôn ngữ vẫn là dụng cụ. Mai kia nó lớn lên sẽ gọi tình nhân là mèo, tình địch là chó, thì dụng cụ thay đổi so với sự vật, như là nó dùng dao cau để rọc thư tình nhân và dao bổ dừa để chém đầu tình địch. Hai ví dụ kể trên chứng minh hai điều : Mèo, chó là ngôn ngữ dụng cụ, trong ngôn ngữ đời thường, từ ngữ (cái biểu hiện) và đối tượng (cái được biểu hiện) là hai cái khác nhau, tạm gọi cái trước là hình thức, cái sau là nội dung. Ta có thể dùng hai từ cùng nghĩa (mèo, con tam thể) hay một từ hai nghĩa (mèo gia súc hay mèo tình nhân).
 
Trong Thơ thì khác. Chú bé bắt chước mẹ, hát nghêu ngao :
Con mèo con chó có lông
Bụi tre có mắt, nồi đồng có quai
        (Ca dao)
Hai chữ con mèo, con chó, và cả câu ca dao không có đối tượng. Ai chả biết cây tre có mắt, và nồi đồng (miền Trung) có quai ? Vậy nói ở đây, không phải là  để nói lên cái gì, mà để được cái thú nghe lời mình nói, với một câu mà mình cho là hay. Thế nào là hay, thì lại tùy người, tùy lúc, là chuyện khác.
 
 
Các nhà biên khảo đã đi đến chỗ đồng thuận : Về lý thuyết, ngôn ngữ nói chung và văn xuôi nói riêng nhằm phục vụ một đối tượng trong đời sống hàng ngày. Thơ trái lại là một ngôn ngữ tự lấy mình làm đối tượng. Về thực tế, khi đưa quan niệm này vào việc phân tích thi ca chúng ta lại phải dè dặt, vì bài thơ là một mô hình phức tạp. Cái nhìn khoa học không những cần phân tích hợp lý, mà còn cần tổng hợp nhất quán ; lối nhìn đó là cần, nhưng chưa đủ để nắm bắt câu thơ.
Nói thơ là một ngôn ngữ tự tại không có nghĩa rằng : thơ không cần có ý nghĩa. Vì một từ ngữ, một câu bao giờ cũng có nghĩa nếu nó muốn là ngôn ngữ. Không làm gì có câu nói thật sự vô nghĩa.
Cũng không hàm ý rằng thơ không tương quan gì đến thực tế nhất là thực tại xã hội. Không thể cô lập một câu thơ, và con người với xã hội, tách nó ra khỏi đời sống. Đây là hai điểm chính yếu, ta không nên ngộ nhận.
 
Những câu thơ ta cho là hay, dễ nhớ vẫn là những câu có nghĩa, có ý, có tình. Ở tây phương, đã có nhiều trường phái chủ trương thơ vô nghĩa, đều bị bế tắc. Câu thơ phải có nghĩa mới là câu nói, mới làm ta chú ý. Ta có chú ý rồi mới thấy hay, càng đọc càng thấy hay, lâu ngày nhớ lại vẫn thấy hay. Nhưng câu thơ hay đó tuy có ý nghĩa, nhưng không hay vì ý nghĩa, mà hay vì hơi nói, giọng nói. Khi câu thơ hay vì ý nghĩa thì nó có cái hay của văn xuôi (beauté prosaique), như một lời văn hoa mỹ, một lời nói khéo, ví dụ câu này của Hàn Mạc Tử:
Sao bông phượng nở trong màu huyết,
Nhỏ xuống lòng tôi những giọt châu.
 
Câu thơ này dịch ra tiếng nước ngoài không khó, vì nhiều tu từ pháp, tiếng nước nào cũng có sẵn.
Nói khác đi, tương quan lời/ý, cái biểu hiện/cái được biểu hiện, (signifiant/signififié) bị đảo lộn : trong lời nói thường và văn xuôi, lời là phương tiện của ý, “được ý phải quên lời, như được cá quên nơm” (Trang Tử). Trong thơ, ý là phương tiện của lời trên hai phương diện : trong cấu trúc, ý nâng lời, tạo tương quan cho từ ngữ ; ngoài cấu trúc ý làm môi giới giữa lời thơ và người đọc, người nghe. Câu thơ không có ý thì không có xương sống và không có độc giả, thơ không ý “như thuyền không lái, như ngựa không cương”, nhưng lái không phải là thuyền, cương chỉ là thành phần không chính yếu của ngựa. Thơ hay không phải tại ý, như ngựa thiên lý không phải nhờ vào giây cương, cho dù giây cương là cần thiết. Vì vậy mà thơ xưa từ Đông sang Tây, quay chung quanh các đề tài tuyết nguyệt phong hoa. Điều chính yếu trong thơ không phải là nói cái gì, mà là nói ra sao.
Vì trong thơ, ý là phương tiện của lời, nên người bình giảng thơ cần đặt lại chính xác quan hệ nội dung và hình thức. Nhất là khi bình giảng thơ trong nhà trường. Các thầy giáo, cô giáo từ bậc tiểu học phải biết dạy thơ. Con em lớn lên mới biết yêu thơ, xã hội mới có thơ hay. Và đời sống con người tinh tế hơn.
 
Theo lối  giảng thông thường của sách giáo khoa, thì nội dung của bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến là việc đi câu cá mùa thu. Đúng không ? dụng tâm của Nguyễn Khuyến khi làm bài thơ ấy có phải là để kể chuyện đi câu ? hay ông chỉ mượn việc đi câu, mượn luôn cả cảnh ao thu, để làm một bài thơ đẹp ? Phái duy lý có thể bẻ lại : Nguyễn Khuyến làm bài thơ đó để nói lên tâm hồn kẻ sĩ ; vì tâm hồn cao đẹp nên bài thơ hay. Nghe không ổn, vì có phải thánh nhân đều là thi sĩ cả đâu. Và bao nhiêu thi sĩ Tư Mã Tương Như, Baudelaire chẳng hạn, là kẻ tầm thường, có khi còn tội lỗi. Vả lại, anh thích bài thơ đó, vì anh thích đi câu,  anh thích mùa thu, hay vì bài thơ đó hay ? Tóm lại,  nội dung của bài thơ Thu điếu là bản thể của lời thơ, hình thức của nó là ao thu, phương tiện của nó là đi câu.
 
Nói như thế có vẻ nghịch với lẽ thường. Nhưng chính thơ là ngôn ngữ nghịch với lẽ thường. Vầng trăng làm sao mà “sẻ làm đôi” được ? Làm sao có thể “gieo thái sơn nhẹ tựa hồng mao” được ? Thi sĩ là kẻ phá vỡ tương quan của ý tưởng và thay thế vào đó tương quan của từ ngữ. Sự hoán chuyển phương tiện – mục đích, vẫn thường xảy ra trong thực tế ; trở lại với thí dụ đi câu : con rô con diếc là đối tượng của bác thợ câu, nhưng là phương tiện của ông Lã Vọng, đi câu là để đi câu. Cô hái chè lúc vươn tay thì cành chè là đối tượng ; cô đứng chụp hình, tay vươn cành chè, thì cành chè là phương tiện để cô có bức hình đẹp. Cô đứng tự nhiên thì bức hình không tự nhiên, phải giả vờ vin vào cái gì đó thì bức hình mới tự nhiên. Ngôn ngữ thơ cũng vậy : nói tự nhiên, thì không ra thơ, phải nói một cách nào đó thì mới là thơ. Những câu thơ “tự nhiên thiên thành”, cũng tự nhiên một cách nào đó, trong một bối cảnh nào đó.
 
Bảo rằng thơ là cách nói, thi sĩ làm thơ để làm thơ, như kẻ đi câu để đi câu, không cần cá, phải chăng là từ chối mọi quan hệ giữa thơ và thực tế xã hội ? Không phải vậy, những thi sĩ lớn cũng như những lý thuyết gia ngày nay, không còn mấy ai chủ trương hình thức vị hình thức.
Thơ có đặc tính riêng, nhưng vẫn bắt nguồn từ xã hội và phục vụ xã hội. Bắt nguồn và phục vụ bằng cách nào thì tùy hoàn cảnh cá nhân, hoàn cảnh xã hội, và tùy chế độ chính trị, xưa cũng như nay.
Thơ bắt nguồn từ thực tế vì phải sử dụng ngôn ngữ hàng ngày dù để chế biến, xáo trộn,  vì ngôn ngữ vốn là phản ánh của đời sống. Thơ lại sử dụng những tình ý của con người, thì dù muốn dù không cũng phản ánh xã hội. Những thi phẩm lớn của ta, như Kiều, Cung Oán, Chinh Phụ Ngâm, đều mang ít nhiều đặc tính của xã hội. Gần chúng ta hơn, những nhà thơ tiền chiến “mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây” gặp lúc kháng chiến cũng đã “đốt cháy trong lòng mình những phong cảnh cũ” như lời Nguyễn Tuân, để chiến đấu và sáng tác. Gần hơn nữa, nhà thơ say Vũ Hoàng Chương đã từng sống giữa lòng đời như  “cắm thuyền sông lạ”, năm 1963, đã đốt lên ngọn Lửa Từ Bi hùng tráng để soi sáng cho cuộc đổi thay xã hội.
Và nhìn chung thơ Hy Lạp, thơ Tàu, thơ Tây đều mang đặc tính xã hội.
 
Thơ không những chỉ phản chiếu tiêu cực mà còn ảnh hưởng tích cực đến tâm hồn con người. Bỏ qua quan niệm “thi dĩ ngôn chí” và “văn dĩ tải đạo”của nhà Nho, bỏ qua luôn quan niệm thơ phải phục vụ trực tiếp quần chúng, chúng ta vẫn gặp những nhà thơ lớn ca ngợi giá trị đạo lý của nhân loại từ Khuất Nguyên qua Đỗ Phủ, cho đến Nguyễn Trãi, Nguyễn Khuyến. Những tác phẩm được truyền tụng là những bài  Quy Khứ Lai Từ của Đào Tiềm, thơ lánh đời của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Còn thơ xu phụ quyền thế của 28 vì sao trong Tao Đàn thì không mấy ai biết tới. Trong khuôn khổ của xã hội phong kiến và tư tưởng nho giáo khe khắt, thơ vẫn không chịu gò bó trong  tam cương ngũ thường, mà vươn tới cái đạo lớn của nhân loại, ca ngợi cái hùng, cái vĩ, bênh vực kẻ yếu, tố cáo bất công. Khi nói đến tình yêu trai gái, thơ gạn lọc tình cảm, cho nên những đoạn Kinh Thi ướt át nhất vẫn ngay thẳng như lời Khổng Tử. Bản chất thơ phải “tư vô tà”, đó cũng là một đặc tính chung cho  các bộ môn văn nghệ khi vươn lên làm văn hóa, văn minh.
 
Vì thế ngày nay tại các nước công nghiệp tiên tiến, thơ vẫn là một bộ môn quan trọng trong chương trình giáo dục, nhất là cấp tiểu học. Trẻ em học thơ để yêu tiếng nói, rồi từ đó yêu quê hương, loài người và cuộc sống.
Dân tộc Việt Nam vốn yêu thơ, thưởng thức thơ từ lúc nằm nôi, nếu thi ca đóng đúng vai trò của nó dĩ nhiên là sẽ có tác dụng rộng lớn.
 
Để kết luận, xin mượn lời Jakobson : “ Thi ca, so với những giá trị xã hội khác, tuy không vượt bực, không lấn lướt, vẫn là thành tố cơ bản của ý thức hệ, luôn luôn quy về một đối tượng. Thơ giúp ta khỏi trở thành máy móc, bảo vệ chúng ta chống lại sự han rỉ đang hăm dọa những công thức về tình yêu và thù hận, về phản kháng và hòa giải, về đức tin và phủ nhận” ^[10] 
Về những đóng góp của Jakobson xin đọc bài tiếp theo.
Sách chuyên đề tiếng Việt sau 1973, đã xem lại:
- Hà Minh Đức: Thơ và mấy vấn đề… 1974
Một thời đại trong thơ ca 1996, và nhiều sách khác
- Phan Cự Đệ: Phong trào thơ mới 1982, Văn học Việt Nam 2004
- Phan Ngọc: Phong cách Nguyễn Du 1985,
- và nhiều sách khác.
- Nguyễn Phan Cảnh: Ngôn ngữ thơ 1987
- Nguyễn Hưng Quốc: Tìm hiểu nghệ thuật thơ 1988, Nghĩ về thơ 1990
- Mai Ngọc Chừ: Vần thơ Việt Nam 1991
- Nguyễn Xuân Kính: Thi pháp ca dao 1992
- Lê Đình Kỵ: Thơ mới...  1993
- Thụy Khuê: Cấu trúc thơ 1995
- Nguyễn Bá Thành: Tư duy thơ 1996.
- Hữu Đạt: Ngôn ngữ thơ Việt nam 2000
- Trần Đình Sử: Văn học và Thời gian, 2001.
- Trần Đức Các 1995; Nguyễn thái Hòa 1997; Phan Diễm Phương 1998, về thi pháp trong văn học dân gian
Chú thích:
^[1] Bremond, La Poésie Pure, nxb Grasset, Paris 1926
^[2] Tạp chí L’Homme, số II, 1,1962, in lại trong Questions de Poétique, Roman Jakobson, nxb Le Seuil, Paris, 1973, tr. 401-419.
^[3] Nguyễn văn Trung, Lược Khảo Văn Học, cuốn 2, Nam Sơn xuất bản, 1965, tr. 72-82. Sàì gòn
^[4] Sđd, tr. 16-34.
^[5] In lần đầu tại Prague, 1921, in lại trong Questions de Poétique, Sđd, tr. 14, và trong tạp chí Poétique, số đặc biệt về Jakobson, Paris, 7-1971, tr.290.
^[6] Jakobson, Questions …, sđ d, tr. 16 ; tạp chí Poétique ,s đ d tr.290. Tôi chỉ chú nguyên văn những đoạn chính.
[7] Jakobson, Co-je poésie, Prague 1933-1934, in lại trong Poétique, sđd, tr. 308, và trong Questions de Poétique, sđd, tr. 124.
^[8] Levi-Strauss, Anthropologie Structurale, tr 70, Plon, Paris 1958, Claude Lévi-Strauss nói « cuối cùng sót lại… xưa kia » vì muốn truy nguyên nguồn gốc và cơ cấu của ngôn ngữ, qua cơ cấu tổ chức thị tộc và hôn nhân các xã hội cổ sơ của Phi Châu, Nam Mỹ, vì theo ông liên hệ thị tộc và hôn nhân cũng là ngôn ngữ. Chữ « giá trị » ông dùng theo nghĩa đơn vị để trao đổi.
^[9] A.J.Greimas, Essais de Sémiotique Poétique, nxb Larousse, Paris 1962, trang đầu.
^[10] Questions de Poétique, Sđ d, tr. 125.
10/12/2008
Đặng Tiến
Theo https://www.art2all.net/