tinh thần âm nhạc trong thơ tượng trưng
Âm nhạc thơ tượng trưng là mới
mẻ và độc đáo. Nó giúp thơ không rơi vào miêu tả, kể lể, hình thái của diễn từ,
mà hướng đến tìm kiếm, gợi lên một thế giới vô hình trong tính thống nhất thâm
u và sâu xa của nó.
Beaudelaire
Khi nghiên cứu về thơ tượng
trưng (symbolism), các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng: cùng với yêu cầu về
sự ám gợi (suggestion), sáng tạo hình ảnh biểu tượng (symbol)…, mẫu số chung của
đặc điểm mĩ học thơ tượng trưng chủ nghĩa là nhạc tính (musicality), hay sự đề
cao tinh thần âm nhạc . Trong “Nghệ thuật thơ” (Art poétique) Paul
Verlaine viết:
De la musique avant toute
chose
Et pour cela préfère
l’impair
Plus vague et plus soluble
dans l’air
Sans rien en lui qui pèse ou
qui pose
(Âm nhạc trước mọi thứ. Và
vì thế nên chọn thơ chân lẻ, mơ hồ và dễ tan hơn trong không, không có gì là nặng
nề hoặc kênh kiệu ở trong đó). Ông hoàng của thơ tượng trưng còn khẳng định: “nhạc
điệu, (thơ) luôn cần nhạc điệu” (De la musique encore et toujours!).
Vấn đề âm nhạc không phải là mới mẻ, bởi vì với thơ dù muốn hay không, âm nhạc
vẫn là một phần phẩm chất có tính bản thể của nó. Những nhà văn cổ điển, những
bộ óc lí trí nhất cũng đã từng phát biểu về điều này. La Fontaine, nhà thơ ngụ
ngôn thế kỉ XVII nói “chẳng có thơ nào không có nhạc”, còn Voltaire, nhà
văn và là nhà tư tưởng của thế kỉ “người ta dùng đầu để đi” thì cho rằng “thơ là
hùng biện du dương”. Théodore de Banville (1823-1891) đi gần với quan niệm hiện
đại hơn: “thơ vừa là nhạc, là hoạ, là tạc tượng, là hùng biện, thơ phải
làm vui tai thích trí, tỏ rõ được âm thanh, bắt chước màu sắc, khiến cho trông
thấy mọi vật và kích thích ta những rung động… Thơ là nghệ thuật
hoàn hảo, cần thiết và bao hàm các nghệ thuật khác” [14, tr.353]….
Tinh thần âm nhạc của thơ tượng
trưng liên hệ sâu xa với tư tưởng triết học và mĩ học Schopenhauer (1788 -
1860).
Sau Kant, Schopenhauer là một trong những triết gia có ảnh hưởng mạnh nhất đến
nhiều thế hệ văn học thế kỉ XIX (và còn liên hệ đến chủ nghĩa hiện đại thế kỉ
XX). Về mặt mĩ học, nếu Kant là người đưa ra quan niệm mĩ cảm (cái đẹp) không đến
từ bản thân vật thể mà từ mô hình (pattern) hay biểu tượng (symbol) chúng ta có
về nó, cái đẹp có tính vô vị lợi, không thuộc cảm giác thường nghiệm mà là cảm
giác siêu nghiệm, thì quan tâm nghệ thuật của Schopenhauer lại dựa trên quan niệm
triết học của ông ở một khiá cạnh khác. Hầu như trong toàn bộ triết học của
mình Schopenhauer tập trung vào việc khám phá động lực sâu xa chi phối sự vận
hành của thế giới. Trong “Thế giới như là ý chí và sự biểu hiện”
(The world as Will and Representation) viết năn 1818, ông cho rằng thế giới là
một thể thống nhất, ở đó tiểu vũ trụ (con người) và đại vũ trụ (thiên nhiên) có
sự hòa hợp và được vận hành bởi ý chí siêu hình mà ông gọi là “ý chí sống”
(will to live) và coi đó là bản chất sâu xa nhất của thế giới và đời sống con
người. Khác với Hegel, Schopenhauer cho rằng ý thức đi liền với khái niệm chỉ
có thể lĩnh hội được thế giới trong tính rời rạc của nó chứ không giải thích được
tính thống nhất, liên tục. Theo ông, ý chí là nguồn cao nhất và cuối cùng của sự
tồn tại, nó không phụ thuộc lí trí, ý chí tự nó là vô hạn và vĩnh cửu, chính nó
qui định tính liên tục của mọi sự tiến hoá. Đi từ quan niệm ấy, về nghệ thuật
Schopenhauer quan tâm tới âm nhạc; và chính quan niệm của ông đã chi phối một
cách căn bản đời sống và sáng tạo của thiên tài âm nhạc Đức Richard Wagner
(1813 - 1883), và sau đó gián tiếp ảnh hưởng đến các nhà thơ tượng trưng như Charles
Baudelaire, Stéphale Mallarmé, Arthur Rimbaud, Paul Verlaine, Maeterlinck, Paul
Valéry, Paul Claudel …. Âm nhạc, đối với ông đó là sự biểu hiện trực tiếp của bản
thể sự vật, là tiếng nói của ý chí siêu hình. Ông trình bày rõ quan niệm này
trong “Thế giới như là ý chí và sự biểu hiện” rằng: “Khi âm
nhạc phù hợp với bất kì cảnh tượng, hành động, sự kiện hoặc môi trường nào, nó
dường như phơi bày với chúng ta ý nghĩa bí mật nhất của nó(tức sự vật)”
[10, p.3 of 4]. Không phải ngẫu nhiên, trong sự phân loại nghệ thuật,
Schopenhauer dành cho âm nhạc một vị trí riêng, đặc biệt. Trong khi nghệ thuật
kiến trúc ở vị trí thấp nhất của sự biểu hiện khách quan của ý chí và bi kịch ở
vị trí cao nhất nhờ khả năng thanh lọc (catharsis), âm nhạc một mình đứng tách
ra ngoài các nghệ thuật ấy. Theo Schopenhauer, âm nhạc không phải nghệ thuật để
trình bày tự nhiên.
Tinh thần âm nhạc của thơ tượng trưng còn liên hệ sâu sắc với quan niệm nghệ
thuật của Edgar Allan Poe (1809- 1849), người viết thơ lãng mạn và tượng trưng,
truyện ngắn tưởng tượng nổi tiếng Mỹ. Những người say mê dịch các tác phẩm
Edgar Allan Poe ra tiếng Pháp như Baudelaire, Mallarmé…đã chịu ảnh hưởng trực
tiếp quan niệm nghệ thuật của tác giả này, qua đó ảnh hưởng của Poe lan rộng đến
cả một thế hệ các nhà thơ Pháp cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX.
Poe là một tài năng đa dạng và độc đáo. Có thể nói về ông vơí nhiều vai khác
nhau: nhà thơ, bậc thầy của truyện trinh thám (Detective stories) và truyện
kinh dị (horror stories), người viết tiểu luận phê bình văn học. Trong toàn bộ
sáng tác của mình, Poe luôn nhất quán với phương châm: đối với một tác phẩm nghệ
thuật tốt điều quan trọng là phải tạo được ấn tượng mạnh ở người đọc thông qua
khả năng gợi cảm của sự kiện, hình ảnh (đối với văn xuôi) và nhịp điệu (đối với
thơ). Trong “Triết lí sáng tạo” (The philosophy of composition), ông viết: “
khi nói về cái đẹp, họ muốn nói về hiệu ứng chứ không phải chất lượng (khác)
như thường nghĩ” [7, tr. 314] và “có hai điều luôn đòi hỏi: trước
hết là sự sắp xếp, và thứ hai là sự khêu gợi, tất nhiên đó là sự khêu gợi
ngầm, không xác định của nghĩa” [7, tr. 322]. Nhận ra sự nghèo nàn, khô khan của
văn học Mỹ kéo dài từ thế kỉ thuộc địa (thế kỉ XVII) đến thế kỉ ánh sáng (thế kỉ
XVIII - đầu thế kỉ XIX) với sự đề cao quá mức sự thực hành chức năng xã hội và
văn học không hư cấu (non - fiction), Poe muốn làm một thay đổi mạnh mẽ thông
qua việc đề cao cái đẹp, xem đó là địa hạt của thơ ca và sáng tạo nó là sứ mạng
thiêng liêng của nghệ sĩ. “Cái đẹp là địa phận hợp pháp duy nhất của
thơ ca…cái đẹp của bất cứ cái gì, khi khai triển đến độ tột cùng của nó,
luôn kích thích tâm hồn đa cảm phải rơi lệ”(Beauty is the sole legitimate
province of the poem…Beauty of whatever kind, in it’s supreme development,
invariably excites the sensitive soul to tears) [7, tr. 314 - 315]. Để tạo được
thứ thơ thuần khiết (pure poetry), Poe chủ trương thơ phải giàu nhạc tính, xem
đó là yếu tố cốt lõi, và mỗi bài thơ phải là một bầu khí quyển mà trong đó cái
đẹp ngự trị. Trong “Nguyên lí thơ” (The poetic principle), Poe rất
có lí khi cho rằng: thi cảm của con người được thể hiện ở nhiều nghệ thuật khác
nhau như hội họa, điêu khắc, kiến trúc, khiêu vũ, trong sự phối trí các khu vườn
cảnh, nhưng đặc biệt trong âm nhạc. Bởi vì, âm nhạc giúp thơ cất cánh, mở ra những
chân trời mới vô hạn cho tưởng tượng của nghệ sĩ: “trong sự kết hợp thơ với
nhạc, trong ý nghĩa phổ biến, chúng ta có thể tìm thấy mảnh đất rộng rãi
nhất cho sự phát triển của thơ” (In the union of poetry with music
in it’s popular sense, we shall find the widest field for the poetic
development) [7, tr. 330]. Giàu nhạc tính trở thành đặc điểm nổi bật nhất của
thơ E.A. Poe. Những tác phẩm như “Mơ trong mơ” (A dream
within a dream),“Mảnh đất thần tiên” (Fairyland), “Lễ hội tình yêu” (A
Valentine), “Những tiếng chuông” (The bells), “Gửi mẹ” (To
my mother)…là những bài thơ hay, mỗi bài là một bầu khí quyển tinh khiết, ở đó
âm thanh hoà hợp với nhau, các cung bậc và giai điệu mê hoặc, lôi cuốn người đọc
vào thế giới của những sự tưởng tượng kì diệu. Có thể nêu ví dụ một đoạn trong
bài thơ “Những tiếng chuông” của ông:
Hear the sledges with
the bells-
Silver bells
What a world of merriment
their melody foretells!
How they tinkle, tinkle,
tinkle,
In the icy air of night!
While the stars that
oversprinkle
All the heavens, seem to
twinkle-
With a crystalline
delight…
(Những chiếc xe trượt tuyết
với những cái chuông. Những cái chuông bằng bạc. Giai điệu của chúng báo tin một
thế giới hân hoan! Những tiếng kêu leng keng không dứt trong màn đêm lạnh buốt.
Trong khi đó những vì sao chi chít, tất cả bầu trời lấp lánh với niềm vui pha
lê). Đó là một đêm giáng sinh tràn ngập niềm hân hoan. Nhưng nếu chỉ dừng ở sự
miêu tả ấy, bài thơ không nói được nhiều hơn. Điều đáng kể ở đây chính là sự
liên kết các từ thính giác và thị giác tạo thành một giai điệu bất tận, lan tỏa,
diễn tả sự tương hợp xúc cảm giữa con người và vũ tru, và từ đó gợi lên một thế
giới của sự viên mãn. Poe đã tạo nên “những tiếng chuông ngôn từ kì diệu”.
Với việc sử dụng nhạc điệu trong bài thơ “Con quạ” (the raven), Poe lại
tạo ra một hiệu ứng khác. Có người đã cho rằng ở bài thơ này Poe đã quá thiên về
kĩ xảo ngôn từ, điều đó không sai. Nhưng vấn đề ở đây là kĩ xảo ngôn từ của Poe
không tạo nên hình thức thuần túy (dù ông chủ trương thơ tinh khiết) mà diễn đạt
một cách hiệu quả tối đa cảm xúc của nhà thơ. “Con quạ” là bài thơ
dài, nói về tâm trạng cô đơn, buồn chán của Poe, gắn với nỗi đau của ông về cái
chết của người vợ trẻ. Không phải ngẫu nhiên, trong toàn bộ tác phẩm Poe đã 6 lần
nhắc lại từ “nothing more” (không còn gì nữa) và 11 lần từ “nevermore”
(không bao giờ nữa) như những điệp khúc. Về kĩ thuật phối âm, Poe nói rằng
ông đã chọn vần “or” vì điệp khúc “nothing more” và “nevermore” phù
hợp với Leonorre - cái tên đã được chọn, chỉ thiên thần đã mất của ông. Làm thơ
là “sáng tạo nhịp điệu của cái đẹp” (I would define, in brief,
the poetry of words as the rhythmical creation of beauty) [7, tr. 331]. Những
điệp khúc ấy đã làm thành giai điệu, nhấn mạnh tâm trạng trống vắng, nức nở trước
mất mát không thể nào khỏa lấp được của tâm hồn.
Có một thực tế: mặc dù Poe là người phát động, chủ trương một thứ thơ tinh khiết
và nêu lên rằng nhạc tính phải là vấn đề có tính nguyên lí của thơ ca, muốn mở
ra một thời đại mới cho thơ Mỹ, nhưng trong thế kỉ XIX Poe chưa được đón nhận một
cách rộng rãi. Một số nhà thơ của phong trào siêu nghiệm (transcendentalism)
như Waldo Ralph Emerson, David Thoreau, Theodore Parker có nhận ra thiên tài của
Poe, nhưng bối cảnh văn học Mỹ lúc bấy giờ chưa đủ điều kiện sản sinh một
thế hệ. Ngược lại, trong lúc đi tìm cho thơ con đường thoát ra khỏi áp lực của
chủ nghiã duy lí và tinh thần thực chứng luận cuối thế kỉ, các nhà thơ Pháp đã
tìm thấy và áp dụng một cách hăng hái học thuyết của Poe và tính nhạc được tôn
vinh với chủ nghiã tượng trưng. Thêm vào đó, niềm tin về một thế giới nhất thể
và quan niệm bên dưới thế giới hữu hình là thế giới vô hình mà họ tiếp thu được
từ thuyết Thần cảm (Illuminism) Đức thế kỉ XVIII đã khiến các nhà
thơ tượng trưng càng ngày càng thể hiện sự tin cậy vào tính hữu hiệu của cái
công cụ học được từ nhà thơ Mỹ trong mục đích nhận ra thế giới của những
điều chưa biết.
Âm nhạc trở thành điều kiện cho những gì mà thơ tượng trưng khao khát.
Baudelaire (1821-1867) với sự cảm nhận bằng giác quan (chủ yếu là thính giác và
khứu giác) đã làm cho thế giới vô hình hiện ra, gần lại và liên kết với
thế giới hữu hình trong sự thống nhất sâu xa, vô tận. “Tương hợp” (correspondences)
là một bài thơ có ý nghiã tuyên ngôn cho thơ tượng trưng ở cả hai khiá cạnh nghệ
thuật thơ và cái nhìn mới của ông về tính nhất thể của vũ trụ. Ở khổ thơ thứ 2
và 3 Baudelaire viết:
Comme de longs échos qui de
loin se confondent
Dans une ténébreuse et
profonde unité,
Vast comme la nuit et comme
la clarté,
Les parfums, les couleurs et
les sons se répondent.
Il est des parfums
frais comme des chairs d’enfants,
Doux comme les haubois,
verts comme les prairies
- Et d’autres, corrompus,
riches et triomphant…
(Như những tiếng vọng dài
phiá xa hoà lẫn/ giưã cảnh bao trùm tăm tối thẳm sâu/ Mênh mông như đêm đen và như
ánh sáng/ Hương thơm, sắc màu và âm thanh tương hợp với nhau/ Có những mùi
hương tươi tắn như da thịt trẻ nhỏ/ Dịu dàng như tiếng kèn ô-boa, xanh rờn như
đồng cỏ/ Và những mùi hương khác, đã biến chất, hân hoan, phong phú).
Baudelaire đã khai thác tối đa hiệu quả của âm thanh để diễn đạt sự thống nhất
thầm kín, bí ẩn cuả vũ trụ. Ông tạo ra sự lặp đi lặp lại âm “on”, một
âm giọng mũi trong tiếng Pháp, để tạo ra một sự hòa điệu. Sự kết hợp âm thanh ấy
đã làm mờ đi ý nghiã phản ánh của đoạn thơ và gợi lên cái mênh mông, sự thống
nhất sâu xa và thâm u của thế giới (ténébreuse et profonde unité). Để gợi lên
cái vẻ đẹp nguyên sơ, Baudelaire còn kết hợp với các từ tạo ấn tượng cho giác
quan như “frais” (trong “parfums frais”/ những mùi hương tươi tắn), “doux”
(trong “doux comme les haubois/ dịu dàng như tiếng kèn ô-boa), “verts”
(trong “verts comme les prairies”/ xanh rờn như đồng cỏ). Tất cả
những sự kết hợp ấy đều tuân theo nguyên lí của nhạc tính để gợi lên một vũ trụ
thống nhất, trong đó “hương thơm, màu sắc và âm thanh tương hợp với nhau”
(les parfums, les couleurs et les sons se répondent).
Trong những thế hệ các nhà thơ tượng trưng (cả thế kỉ XIX và XX), Paul Verlaine
là nhà thơ tiêu biểu nhất ở tính nhất quán giữa “tuyên ngôn” và thực tiễn
sáng tác, trong tinh thần âm nhạc. Về mặt lí thuyết, ông là người cổ xuý cho
yêu cầu này (“âm nhạc trước mọi thứ”, “nhạc điệu, (thơ) luôn cần nhạc điệu”).
Về sáng tác, những tập thơ tiêu biểu của ông như “Những bài thơ sao Thổ”
(poèmes saturniens, 1866) ,“Tình ca không lời” (romances sans paroles,
1874)… thực sự là những giai điệu của một tâm hồn ưa hướng nội để thoát ra khỏi
sự vây bủa của những thù nghịch của đời sống. Bài “Khúc ca mùa thu” (Chanson
d’automne) có thể được xem là bài thơ điển hình nhất cho nhạc tính của thơ ông:
Les sanglots longs
Des violons
De l’automne
Blessent mon coeur
D’une langueur
Monotone….
(Những tiếng khóc nức nở kéo
dài/ (của) cây vĩ cầm/ (của) mùa thu/ làm trái tim
tôi/ uể oải/ đơn điệu).
Paul Verlaine cũng là người ít ưa sự phức tạp trong diễn đạt. Ông thường nhấn mạnh
hai điều: coi trọng cảm xúc cá nhân với ấn tượng nhất quán của bài thơ và xem
chức năng thơ là gìn giữ những khoảnh khắc cảm xúc dâng lên cực điểm, lúc mà
tâm trạng con người và ngoại giới dễ hoà hợp nhất (trong “Những khúc
Ariettes bị bỏ quên” cũng có nét tương tự với “Khúc ca muà thu” khi ông viết
: “mưa rơi trong tim tôi / như mưa rơi trên đường phố”). Chỉ chừng ấy, nhưng với
ki thuật tạo nhạc tính tuyệt vời, Verlaine vẫn được xem là hoàng tử của thơ tượng
trưng, là một trong những nhà thơ có giọng thơ trong trẻo, độc đáo và lâu bền
nhất của thơ ca Pháp.
Người ta từng nói nhiều đến âm nhạc trong thơ Lamartine, một đại biểu của phái
lãng mạn thế kỉ XIX với các tập thơ “Trầm tư”, “Hoà âm”. Bản thân
Lamartine cũng đã thổ lộ: “Tôi giống như một nhạc sĩ bỗng bắt gặp một ý nhạc, rồi
tự hát khẽ cho mình nghe”[18, tr. 378]. Tuy nhiên, như Lamartine nói, nhạc tính
ấy cất lên một cách tự nhiên, nguyên uỷ từ hồn thơ của một người đại diện cho “nỗi
sầu thế kỉ” (Le Mal du siècle) luôn tiếc thương một quá vãng hoàng kim đã
bị những cơn lốc của lịch sử tước đoạt, cuốn phăng đi. Cũng là âm nhạc nhưng ở
Lamartine chủ yếu gắn với việc thể hiện những cảm xúc từ nghiệm sinh cá thể tác
giả, và mở rộng ra, tâm trạng của một thế hệ các nhà thơ bất bình, tuyệt vọng
trước tình trạng xã hội không như ý. Nhạc thơ tượng trưng có khiá cạnh khác biệt:
lúc biểu hiện màu sắc kĩ thuật, lúc nghiêng về mục đích diễn đạt những huyền diệu,
bí ẩn của thế giới và tâm linh con người.
Chủ nghiã tượng trưng
(symbolism) tự nó là một khái niệm mang màu sắc triết học. Đó là một thứ mĩ học
- triết học, triết học vũ trụ. Âm nhạc thơ tượng trưng cũng đi theo tinh thần ấy.
Đó là âm nhạc của sự mặc khải và thần cảm, nó mới và sâu sắc hơn nhưng cũng khó
hiểu hơn.
Tài liệu tham khảo
1. Albérès, R.M (1963), Tổng
kết văn học thế kỉ XX, Phạm Đình Khiêm dịch, Viện đại học Huế,
2. Albérès, R.M (1971), Cuộc
phiêu lưu tưởng văn học châu Âu, Vũ Đình Lưu dịch, Phủ Quốc vụ khanh đặc trách
văn hóa xuất bản,
3. Annick Benoit, Guy
Fontaine (1994), Histoire de littérature European, Hachette, Paris,
4. Arthur Rimbaud (1997), Một
mùa điạ ngục, Huỳnh Phan Anh dịch và giới thiệu, Nxb Văn học,
5. Bochenski (1969), Triết
học Tây phương hiện đại, Tuệ Sỹ dịch, Nxb Ca Dao, Sài Gòn,
6. Charles Baudelaire
(1999), Hoa của nỗi đau, Lê Trọng Bổng dịch, Nxb Thế giới,
7. Edgar Allan Poe (1983), Prose
and Poetry, Raduga publishers, Moscow,
8. Eliot, T.S (1962), Tradition
and the individual talent (in Selected essaays), Faber and Faber limited,
London, p.13-22,
9. Eliot, T.S (1962), Baudelaire (in
Selected essays), Faber and Faber limited, London, p. 419-430,
10. Henri Dorra (1995), Symbolist
Art theories, The University of California Press,
11. http://www.kirjasto.sci.fi/arthurse.htm (2000), Arthur
Schopenhauer (1788-1860)
12. Katheryn Van Spanckeren
(1994), Outline of American literature, Published by The United States
Information Agency,
13. Lê Hồng Sâm chủ biên
(1997), Lịch sử văn học Pháp - tuyển tập thế kỉ XIX, Nxb Thế giới,
14. Lê Huy Hoà, Nguyễn Văn
Bình (1995), Những bậc thầy văn chương thế giới - tư tưởng và
quan niệm, Nxb Văn học,
15. Novicov, N. (2001), Các
qui luật tự nhiên của văn học (trong Nghệ thuật như là thủ pháp - lí thuyết
chủ nghiã hình thức Nga), Ngân Xuyên dịch, Nxb Hội nhà văn, tr.51-72.
16. Roland Barthes (1997), Độ
không của lối viết, Nguyên Ngọc dịch, Nxb Hội nhà văn,
17. Schultz, E.A.,…(2001), The
role of metaphor, metonymy, and symbol and Key metaphors for
constructing worldview, (In “Cultural anthropology- A perspective on The
human condition), Mayfield Publishing Company, Mountain View, California,
London, Toronto,
18. Xavier Darcos (1997), Lịch
sử văn học Pháp, Phan Quang Định dịch, Nxb Văn hoá Thông tin.
Nguyễn Hữu
Hiếu
Theo http://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét