Một vài cảm nhận về giá trị của biểu tượng hoa trong tác phẩm Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều

Một vài cảm nhận về giá trị của biểu tượng hoa trong 

tác phẩm Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều  

Thế giới các biểu tượng nói chung  đóng một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của con người từ xưa đến nay ở khắp mọi miền, mọi dân tộc. Các biểu tượng góp phần làm nên bộ mặt của một nền văn hóa ở những đường nét cơ bản nhất. Sự tác động, các mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới con người, những ý nghĩa hàm ẩn mà biểu tượng khơi gợi ra như một quy ước thẩm mỹ của cộng đồng… là những vấn đề lý thú mà chúng ta hằng mong muốn có thể lý giải được. Lựa chọn áng cổ văn Cung oán ngâm khúc làm ngữ liệu, mục đích của chúng tôi trong bài viết này là  bước đầu tìm hiểu về cách sử dụng biểu tượng “hoa” trong việc thể hiện hình ảnh người cung nữ và giá trị của nhóm biểu tượng này trong việc thể hiện tư tưởng, nội dung tác phẩm .

    Trước hết, biểu tượng nghệ thuật là những kí hiệu ngôn ngữ được lặp đi lặp lại nhiều lần, có khả năng biểu hiện những ý nghĩa sâu xa và được thử thách qua nhiều năm tháng. Thông thường, biểu tượng luôn gắn với một nét đặc trưng truyền thống nào đó của con người và thế giới khách quan, đó là những hình ảnh đã được dân gian chọn lọc và sử dụng trong một thời gian dài. Chẳng hạn, trong ca dao, những hình ảnh như: con cò, con bống, hạt mưa, ngọn đèn không tắt, thuyền, bến...đã trở thành những biểu tượng quen thuộc. Cùng với đó, trong ca dao, nhóm biểu tượng hoa cũng đã được hình thành với rất nhiều biến thể: hoa đào, hoa lan, hoa sen, hoa lý, hoa phù dung, hoa thơm, hoa đang thì, hoa nhài, hoa tàn, hoa thơm mất nhị... Mỗi một biến thể trên tất nhiên mang những ý nghĩa không hoàn toàn giống nhau nhưng cùng dựa trên một nét nghĩa chung phổ biến, đó là được dùng để biểu thị cho người con gái.

     Biểu tượng “hoa” ẩn dụ cho người thiếu nữ cũng không phải là xa lạ trong văn chương cổ. Trong áng cổ văn Cung oán ngâm khúc- tác phẩm tiêu biểu bậc nhất cho thể loại ngâm khúc trong nền văn học dân tộc nửa cuối thế kỉ XVIII- đầu thế kỉ XIX , nhóm biểu tượng này trở đi trở lại nhiều lần. Được dùng để biểu thị cho người con gái, tức người cung nữ trong câu chuyện, mỗi biểu tượng “hoa” lại thể hiện những sắc thái ý nghĩa khác biệt nhau, không trùng lặp, phục vụ đắc lực cho nhu cầu giãi bày tâm tư, tình cảm của nhân vật ở nhiều khía cạnh. Mỗi loài hoa với những tính chất, đặc điểm không giống nhau, hay cùng một loài hoa nhưng ở các trạng thái khác nhau … đã gợi cho người đọc những liên tưởng phong phú, đa đạng về đời sống và tâm tư của nhân vật.

   Khi chưa vào cung cấm, người thiếu nữ là “phù dung một đoá khoe tươi”. Nàng chưa mỉm miệng cười thì nhan sắc của nàng đã làm phai nhạt nhan sắc của các cô gái đẹp khác:

Nhuỵ hoa chưa mỉm miệng cười

Gấm nàng Ban đã nhạt mùi thu dung

    Người thiếu nữ này hẳn phải ý thức được rằng mình đẹp, ý thức được phẩm chất và tài năng của mình. Nàng là “hoa xuân nọ còn phong nộn nhuỵ”, còn đang giữ giá, chưa nhận lời ướm hỏi của ai dù bao công hầu khanh tướng vẫn hằng mong được kết hôn với nàng. Trái tim của nàng, tuy cũng biết rung cảm, song người “sắc nước hương trời” như nàng dễ nào đi sánh với kẻ “phàm phu, tục tử”:               

                             Mặt phàm kia dễ đến thiên thai

                             Hương trời sá động trần ai

                             Dẫu vàng nghìn lạng dễ cười một khi.

  Xã hội được phản ánh trong Cung oán ngâm khúc là một xã hội tao loạn, con người trong xã hội ấy luôn trăn trở tìm đường sống. Trong hoàn cảnh ấy, mọi nguồn sáng tư tưởng đều có thể được con người vận dụng mong tìm được sự an bài trong cuộc sống. Người thiếu nữ trong tác phẩm hẳn phải thấy rõ cuộc đời là “bể khổ”, là “giấc mộng”, là “tiền định”...Một kiếp người rốt cuộc cũng chỉ là:

                             Trăm năm còn có gì đâu

                             Chẳng qua một nấm cổ khâu xanh rì

   Bởi vậy, người thiếu nữ những mong mình được làm “thân ngoại vật”, làm những vật vô tri vô giác như cái cây, hòn đá, không cần biết đến việc đời nữa, được như vậy mới là sung sướng nhất:

                             Thoát trần một gót thiên nhiên

                             Cái thân ngoại vật là tiên trong đời

  Thiếu nữ muốn tránh cảnh làm vợ “Quyết lộn vòng phu phụ cho cam”, song tiếc thay:

                             Ai ngờ trời chẳng cho làm

                            Quyết đem dây thắm mà giam bông đào

   Theo triết lí nhà Phật, trời đất phải có âm dương thì mới thành, loài điểu thú dẫu vô tri cũng còn biết cặp đôi huống chi là con người, ai cũng phải có  chồng có vợ. “Bông đào” - người thiếu nữ rốt cuộc vẫn bị số mệnh dun dủi cho bước vào cảnh vợ chồng, được sánh đôi với Đấng quân vương. Có lẽ, khi mới bước vào mối nhân duyên trời định này, nàng vẫn còn tự tin và hi vọng nhiều lắm:

                         Chồi thược dược mơ  mòng thuỵ vũ

                         Đoá hải đường thức ngủ xuân tiêu

                         Cành xuân hoa chúm chím chào...

   Chồi thược dược, đoá hải đường có lẽ là những biểu tượng hoa ít gặp trong văn chương. Ở đây, chúng biểu hiện cho vẻ đẹp đang thời rực rỡ, tươi thắm nhất của người cung nữ. Cung nữ  được sánh vai với vua, được gần vua để hầu hạ và được vua trìu mến nâng niu, hẳn điều đó không phải ai cũng làm được. Nàng tự thấy mình giống như  “hạt mưa đã lọt miền đài các”, và những mừng thầm cho mối lương duyên “cá nước” này. Bởi vậy mà:

                            Hoa thơm muôn đội ơn trên

                            Cam công mang tiếng thuyền quyên với đời

     Cung nữ  ý thức được vẻ đẹp của mình, tự coi mình như đoá hoa lê “đoá lê ngon mắt cửu trùng”, được vua yêu chiều chi chút như viên ngọc trên tay. Nàng  tự tin rằng với sắc đẹp của nàng, tuy không có thuốc nhưng cũng có thể làm say mê lòng người, làm cho “nước kia muốn đổ thành này muốn long”, dẫu cho các thiếu nữ khác có ngàn vàng cũng không có diễm phúc được vua yêu như nàng:

Dẫu mà ai có nghìn vàng

Đố ai mua được một tràng mộng xuân

    Cung nữ tiếc thầm cho các cô gái đẹp “quê mùa” khác, lấy chồng tầm thường cho uổng phí cả sắc đẹp, nàng coi họ chỉ như mấy đoá lan lạc loài:

Lan mấy đoá lạc loài sơn dã     

Uổng mùi hương vương giả lắm thay

   Người cung nữ lúc này dường như có đôi chút hợm mình, vậy nên rồi sau này mới gặp cảnh lẻ loi, ruồng bỏ chăng? Có lẽ, sự kì công của Nguyễn Gia Thiều trong việc miêu tả tài sắc của người thiếu nữ là có dụng ý. Phải chăng, tác giả muốn mượn thuyết “tài mệnh tương đố” của triết lí đạo Phật để mở đường cho diễn biến câu chuyện của mình? “Thử xem từ xưa tới nay, những bậc giai nhân tài tử đệ nhất trên đời, phỏng mấy ai thoát khỏi vòng tai hoạ? Đó chẳng qua là tạo vật ghét sự hoàn toàn, hơn điều nọ ắt kém điều kia, cho nên có được một chút tài tình, thì phải gánh mười phần nghiệp chướng”. Những lời này  quả không chỉ đúng cho nàng Tiểu Thanh hay nàng Kiều mà còn đúng cho người thiếu nữ tài sắc trong câu chuyện này.

   Một mặt tự hào vì được vua yêu, mặt khác người cung nữ cũng nhận ra rằng khi đã bước chân vào mối nhân duyên này, nàng cũng chỉ như mộtcành mẫu đơn bị giam hãm trong đình trầm hương mà thôi:

                      Đình trầm hương khoá một cành mẫu đơn.

    Trong cung, vua chúa có hàng ngàn cung nữ. Có cung phi cả đời may mắn được một vài lần “chúa dấu vua yêu”, còn phần đông không được biết đến “ơn mưa móc” của vua chúa mà còn bị ruồng bỏ. Người cung nữ trong Cung oán ngâm khúc xét cho cùng vẫn là người may mắn hơn những cung nữ cả đời không được vua nhìn đến. Nhưng bi kịch của nàng lại là ở chỗ, đang được vua yêu chiều chi chút như vậy bỗng chốc ra lòng rẻ rúng khôn lường. Tình yêu và thời gian được hưởng niềm vui sung sướng trong cuộc đời người cung nữ thoáng đến thoáng đi như một giấc mộng:

                          Giấc Nam Kha khéo bất tình

                          Bừng con mắt dậy thấy mình tay không

   Nguyễn Gia Thiều đã dành những câu thơ tuyệt hay để thể hiện sâu sắc tâm trạng của người cung nữ khi bị thất sủng. Đó là sự cô đơn, thất vọng, chán chường đến tột cùng. Tâm trạng sầu oán của nàng đi từ cảm giác đơn độc trước thời gian tàn tạ, mênh mang “chiều ủ dột”, “chiều nhạt vẻ thu”, “thức ngủ thu phong”..., đến sự trống trải trước không gian “cung quế âm thầm chiếc bóng”, “phòng tiêu lạnh ngắt như đồng”, “thâm khuê vắng ngắt như tờ”...Người cung nữ bỗng chốc không còn tìm thấy niềm vui trong cuộc sống nữa:

                          Tranh biếng ngắm trong đồ tố nữ

                          Mắt buồn trông lên cửa Nghiêm lâu

   Nàng thương thân, trách giận số phận, thậm chí trách mình đã trót tự cho mình là tài sắc hơn người hẳn phải gặp duyên may, nào ngờ vua cũng chỉ yêu qua ít lâu rồi bỏ:

Song đã cậy má đào chon chót

Hẳn duyên tươi phận tốt hơn người

Nào hay con tạo trêu ngươi

Hang sâu chút hé mặt trời lại râm

   Đến đây, biểu tượng hoa lại xuất hiện với tần số đậm đặc, nhưng không phải là hoa với trạng thái rực rỡ tươi tắn và tràn nhựa sống như lúc ban đầu mà là “hoa rữa nhị”:

Khoảnh làm chi bấy chúa xuân

Chơi hoa cho rữa nhị dần lại thôi

   Nàng trách giận đấng quân vương sao sớm bội bạc, hưởng xuân sắc của nàng được ít lâu rồi không màng tới nữa. Nỗi mong đợi được đoái tường trở lại bằng một chút “ơn mưa móc” của đấng quân vương làm cho người cung nữ trở nên héo mòn, tàn tạ:

                             Hoa này bướm nỡ thờ ơ

                             Để gầy bông thắm để xơ nhuỵ vàng

    Cặp biểu tượng hoa-bướm ẩn dụ cho tình nhân thì thường, nhưng ẩn dụ cho cung nữ và vua thì lạ. “Hoa này..” là người cung nữ tự thấy mình có hương có sắc, vậy mà “bướm kia” - tức nhà vua “nỡ thờ ơ”, nỡ để cho hoa phải “gầy bông thắm”, phải  “xơ nhuỵ vàng”. Hình ảnh hoa “gầy bông thắm”, “xơ nhuỵ vàng”  mang đến cho người đọc cảm giác tội nghiệp, đau đớn, tiếc thương  cho một kiếp hoa. Biểu tượng có tính chất miêu tả cho sự tàn phai của hoa mà cũng là của một kiếp hồng nhan.

Sự khinh rẻ, ruồng bỏ của nhà vua với người cung nữ làm cho nàng buồn khổ, tiều tuỵ, tự thấy thân đời như chẳng còn giá trị gì nữa. Rốt cuộc thì cuộc đời của nàng cũng chỉ là “ cành hoa tàn nguyệt’’, “ hoa rụng”, “nước chảy hoa trôi”, “cái hoa đã trót gieo cành”... mà thôi:

                 Buồn vì nỗi nguyệt tà, ai trọng?

                 Buồn vì điều hoa rụng, ai nhìn?...

                 Nghĩ mình lại ngán cho mình

                 Cái hoa đã trót gieo cành biết sao?

   Sự hiện hình tâm trạng con người cá nhân chỉ còn biết cô đơn sống với chiếc bóng của mình đến đây mới thực sự rõ nét. Người cung nữ dần ý thức về “con người thừa”, sự vô vọng, đánh mất bản ngã và nỗi buồn hàm chứa những nuối tiếc, bực dọc, day dứt, bất bình. Cuộc sống chốn thâm cung chẳng khác chi với cảnh giam hãm đoạ đày:

                            Thù nhau chi, hỡi đông phong?

                            Góc vườn dãi nắng cầm bông hoa đào.

    Thân nàng giờ cũng như cái hoa đã lìa cành, cuộc đời đã lỡ, biết làm sao mà thay đổi lại cho tốt đẹp. Nàng chỉ còn biết:

                         Một mình đứng tủi ngồi sầu

                         Đã than với nguyệt lại rầu với hoa

   “Than với nguyệt” là than với chính mình, “rầu với hoa” cũng là rầu với chính mình. Nỗi cô đơn, sầu muộn, oán trách vì đó mà nhân lên gấp bội.

   Có thể nói, với những biến thể khác nhau của cùng một biểu tượng “hoa”, Nguyễn Gia Thiều đã đem đến cho người đọc những cảm xúc tươi mới, những liên tưởng đa dạng, phong phú. Cuộc đời người cung nữ và những diễn biến tâm trạng của nàng được tái hiện đủ đầy, trọn vẹn với những sắc thái tinh tế một phần nhờ những biến thể này. Biểu tượng hoa ở đây đã được đặt trong nhiều mối dây liên hệ phức tạp như chính bản thân chúng khi tồn tại trong đời sống tự nhiên. Điều quan trọng là tác giả Nguyễn Gia Thiều đã phát hiện ra những nét tương đồng giữa thế giới các loài hoa và người cung nữ - nhân vật trung tâm của tác phẩm. Biểu tượng hoa vì thế không bị khô cứng, sáo mòn mà luôn được biến đổi một cách linh hoạt phù hợp với diễn biến nội tại của tác phẩm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đỗ Hữu Châu (2004), Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Đại học Sư phạm.

2. Đinh Trọng Lạc (2002), Phong cách học tiếng Việt, NXB Giáo dục.

3. Nguyễn Gia Thiều (1997), Cung oán ngâm khúc, NXB Mũi Cà Mau.

Trần Thị Lan Anh

Theo http://nguvan.utb.edu.vn/