Hành trình viết - Đối thoại
quá khứ và tương lai
Viết và Đối thoại là công trình gói ghém hơn nửa thế kỷ làm
nghề và nghiệp viết, cả báo chí và nét chính trong sự nghiệp văn chương của tác
giả Trần Mai Hạnh, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật vừa ấn hành. Sách
dày gần 900 trang, khổ 16x24cm, gồm hơn 100 tác phẩm… Nghề báo đem lại vinh
quang, sự thành công trong nghiệp văn giúp mở ra chiều kích mới và tạo dấu ấn
riêng biệt - tất cả làm nên một chân dung tác giả Trần Mai Hạnh sắc nét đa góc
độ.
“Ký tên vào lịch sử”
Viết và Đối thoại là cuốn sách thứ 4 (trong vòng 5 năm)
của ông được ấn hành tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật. Ba cuốn trước
đó: Biên bản chiến tranh 1-2-3-4-75, Lời tựa một tình yêu và Thời
tôi sống đều thể hiện được bút lực dồi dào, khả năng chiếm lĩnh tư liệu đồ
sộ của Trần Mai Hạnh. Điều đặc biệt là tính chân xác của sự kiện không làm giảm
đi phẩm tính văn chương của các tác phẩm. Quan sát lộ trình sáng tác của Trần
Mai Hạnh, hứng thú của độc giả sẽ tăng lên đáng kể, bởi sự xuất hiện của từng
tác phẩm ngày càng làm gia tăng thêm niềm tin về một kiểu văn chương được minh
định và kiểm chứng - thực chất là niềm tin vào sự thật, vào tính nhân văn mà
cách đặt vấn đề của tác giả mang lại. Với hai phần chính: Báo chí, Phát biểu
- Tham luận - Đối thoại, và phần Phụ lục Tác phẩm và Dư luận, cuốn
sách như một sự tổng kết và đặt dấu mốc quan trọng để người đọc có hình dung
chung nhất mà không thiếu đi độ sâu khi muốn tìm hiểu về nhà văn - nhà báo Trần
Mai Hạnh, ở cả góc độ tác phẩm và quan niệm nghề nghiệp.
Phần I của cuốn sách tập hợp những bài báo tạo được tiếng
vang của Trần Mai Hạnh trong một khoảng thời gian tương đối dài. Những tác phẩm
báo chí được tập hợp cho thấy sự lựa chọn đa dạng các thể loại, phong phú các đề
tài với lối viết thẳng thắn, sắc sảo của Trần Mai Hạnh; đồng thời cũng thể hiện
được thế mạnh riêng khi kết hợp một cách khéo léo và nhuần nhị với những xúc cảm
tạo nên văn phong lôi cuốn.
50 tác phẩm báo chí của Trần Mai Hạnh giúp người đọc tiếp cận
từ những vấn đề gây chú ý của dư luận như vụ án nông trường Sông Hậu về bà Trần
Ngọc Sương - tức Ba Sương, nông dân Đoàn Văn Vươn ở Tiên Lãng - Hải Phòng (Day
dứt chuyện Nông trường Sông Hậu, Hãy xử sự vì lợi ích xã hội…) đến những vấn đề
đạo đức trong xã hội hiện đại, lối sống hưởng thụ của một bộ phận giới trẻ (Vụ
án nữ sinh giết người trên xe Lexus cảnh báo điều gì?), chuyện của giáo dục với
những sự kiện như đạp đổ cổng sắt Trường Trung học cơ sở Thực nghiệm (Hà Nội),
tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp trung học ở Bắc Giang… Thậm chí những số phận
nghệ sĩ mưu sinh chật vật giữa cái xô bồ của thời kỳ mở cửa, khi nghệ thuật
truyền thống oằn mình chống đỡ trước guồng quay của kinh tế thị trường và hội
nhập cũng dành được sự quan tâm đích đáng.
Trong Viết và Đối thoại, điểm sáng đặc biệt chính là ở
chất văn đến từ những tác phẩm báo chí. Có thể tìm thấy rất nhiều những so sánh
đẹp, hình ảnh nên thơ trong Ánh sáng Thác Bà, Máu và nước mắt còn
đây, Không muốn nói lời tạm biệt… hoặc thu hút độc giả bởi sự xúc động
chân tình (những bài viết về nhà báo Đào Tùng - người truyền cảm hứng sáng tạo
và năng lượng sống, làm nghề cho tác giả…).
Tính chính xác của sự kiện kết hợp với xúc cảm, những nhận định
chừng mực thể hiện rõ trong nhiều tác phẩm thuộc đề tài lịch sử. 30-4-1975
- Ngày ấy, Hôm nay là những trang hồi ức về bài báo được viết tại thời khắc
lịch sử trưa 30-4-1975 với nhan đề “Thành phố Hồ Chí Minh rực rỡ sao vàng”. Ở
những tác phẩm này, Trần Mai Hạnh chứng tỏ thế mạnh của ngòi bút, thể hiện sự
tâm huyết, khả năng đào sâu tìm tòi trong cách tiếp cận; bởi với ông, “những sự
kiện lịch sử chỉ diễn ra một lần, cũng như đời mỗi con người chỉ sống có một lần.
Nhưng để hiểu hết chân giá trị của lịch sử, để hiểu đúng một con người lại cần
có thời gian, nhiều khi không thể chỉ đánh giá một lần” (tr.54). Dù ông quan niệm
“Nghề báo gắn với sự kiện. Nhà báo không ký tên vào lịch sử, họ chỉ để lại tên
tuổi của mình trong lịch sử chiến công của người khác” nhưng những tác phẩm báo
chí trong Viết và Đối thoại phải chăng đã giúp tác giả ký tên vào lịch
sử, chính bằng cái nhìn vừa kịp thời vừa chân xác.
Soi rọi từ “không gian bốn chiều”
Cuốn sách Viết và Đối thoại cần thiết được nhìn nhận
không phải ở từng yếu tố riêng lẻ như sự sắc bén của phong cách báo chí, sức ám
ảnh của số phận con người… mà nó là tổng hòa của nhiều điểm, từ bố cục đến những
chi tiết, bài viết trong từng phần.
Với lối tư duy và một phong cách riêng biệt, tính chất báo
chí và văn chương hiện diện trong từng tác phẩm, tạo được sự thống nhất trong một
chỉnh thể. Đến nay, Trần Mai Hạnh thử sức ở hầu hết các thể loại: phóng sự, bút
ký, truyện ngắn, tiểu thuyết… Ở thể loại nào ông cũng đề cao sự chân xác, tỉ mỉ
của tư liệu, cách chiếm lĩnh và xử lý, tiếp cận riêng; bởi thế tạo được những dấu
ấn đậm. Khi mà sự khủng hoảng niềm tin ngày trở nên báo động trong cuộc sống hiện
đại thì yêu cầu này được đặt ra với nhà văn hết sức thiêng liêng, nếu muốn xác
lập một chỗ đứng trong lòng độc giả.
Điểm đặc biệt của cuốn sách là chân dung một tác giả được
khám phá đa chiều kích (trong tham luận phát biểu về Biên bản chiến tranh,
Trần Mai Hạnh dùng khái niệm không gian bốn chiều, để soi rọi sáng tỏ sự thật…). Viết
và Đối thoại bởi thế, là cuốn sách của một tác giả trong nửa thế kỷ, gần
như cả cuộc đời được soi rọi từ nhiều góc độ, ở đây cuốn sách cũng đưa lại cái
nhìn về một Trần Mai Hạnh từ bốn chiều không gian khám phá: từ tác phẩm của
chính ông; từ sự vận động của hiện thực mà ông phản ánh trong tác phẩm trước
dòng chảy của thời gian; từ những phát biểu, tham luận và đối thoại; từ nhìn nhận
và đánh giá của dư luận đối với tác phẩm… Ở góc độ soi chiếu nào cũng dễ nhận
ra những “điểm sáng”. Khi là từ những tác phẩm viết cách nay đã 36 năm mang
tính dự báo: năm 1983, Hội An hoang sơ còn hằn sâu vết tích chiến tranh đã được
tác giả xác quyết trong bài viết rằng, chẳng bao lâu nữa nơi đây sẽ trở thành một
trong những điểm du lịch tuyệt vời nhất, đáng trải nghiệm nhất của du khách khắp
năm châu (Đô thị cổ Hội An, tr.33).
Khi là từ những tham luận, phát biểu
trong các sự kiện bên cạnh thể thức, quy phạm là sự lựa chọn thế đứng, điểm
nhìn: Thay mặt các thế hệ sinh viên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội phát biểu
nhân ngày hội trường (1992), ông nói lên tâm trạng của một học trò khi trở lại
trường xưa thăm thầy cô và hội ngộ bè bạn: “Chúng ta là đồng môn, là bạn học một
khoa, một trường (…) Chúng ta cùng một gốc văn hóa, cùng một lò đào tạo, cùng
chung trách nhiệm với quá khứ, hiện tại và cả tương lai của khoa ta, của trường
ta và rộng dài hơn thế” (tr.378)…
Tính đối thoại của cuốn sách được sáng tỏ khá rõ qua 35 bài
phát biểu, tham luận, phỏng vấn (đáng chú ý như Lời tạ lỗi muộn mằn với
quá khứ, Món quà của số phận, Thời gian như không lùi xa, Từ bài tường thuật đầu
tiên đến biên bản tiếng Anh của một cuộc chiến…); cùng với đó là phần Phụ lục Tác
phẩm và Dư luận như mở thêm những chiều kích, đem đến cái nhìn rộng hơn,
đa diện hơn hoàn chỉnh một chân dung tác giả.
Trần Mai Hạnh là một nhà báo, nhà văn với thế mạnh chiếm lĩnh
tư liệu trong sáng tác khi khai thác những sự kiện, nhân vật có thực. Ba tác phẩm: Biên
bản chiến tranh 1-2-3-4.75, Lời tựa một tình yêu, Thời tôi sống thu hút được
sự quan tâm đánh giá của dư luận bởi sự độc đáo, công phu trong diễn giải chiến
tranh của Trần Mai Hạnh khi lựa chọn lối đi mang tính kiểm chứng và minh định.
36 bài viết trong phần Phụ lục cho thấy những nhận định của các nhà phê bình,
nghiên cứu đều thống nhất ở việc đánh giá cao những đóng góp mà ba tác phẩm
mang lại: Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75 tái hiện diễn biến những
tháng ngày cuối cùng của chế độ Việt Nam cộng hòa, đã trở thành một hiện tượng
của làng văn. Tác phẩm ra mắt bạn đọc vào tháng 4 năm 2014, được tái bản bốn lần
trong các năm 2015, 2016, Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2014, Giải
thưởng Văn học ASEAN năm 2015. Năm 2017, phiên bản tiếng Anh ra mắt bạn đọc và
thế giới; đầu năm 2019 phiên bản tiếng Lào được ấn hành và trở thành sách của
Nhà nước ta trao tặng nước bạn Lào. Tiếp đó, Lời tựa một tình yêu và Thời
tôi sống ra mắt bạn đọc như sự khẳng định chắc chắn hơn về thế mạnh của
văn xuôi Trần Mai Hạnh với hệ thống tư liệu công phu, cái nhìn vừa sắc sảo vừa
chân xác của một phóng viên chiến trường…
Thông điệp từ hành trình viết song song đối
thoại
Với gần 900 trang sách công phu, độc giả gặp lại phong cách
quen thuộc của tác giả Trần Mai Hạnh trong việc chiếm lĩnh và tái hiện tính
chân xác của sự kiện. Dấu ấn đậm nhất chính là việc hiện thực hóa bằng những tư
liệu không cần tranh cãi, và những bức ảnh minh họa đã hỗ trợ xuất sắc cho việc
tạo ra sự sinh động, xác lập niềm tin nơi độc giả.
Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75 nói riêng, những tác phẩm
văn chương và báo chí nói chung của Trần Mai Hạnh đã thể hiện quan điểm về một
đề tài khó. Khi tồn tại xu hướng “giải thiêng”, “khỏa lấp”… thì ông nhấn mạnh
những yếu tố cốt lõi của những tác phẩm văn chương về đề tài lịch sử: tôn trọng
sự thật khách quan của lịch sử, chinh phục niềm tin của người đọc, khắt khe về
sự thật… Tác giả bộc bạch, chính lý tưởng và niềm tin cao đẹp đã giúp ông đi
qua những thử thách của nghề viết, của số phận.
Nếu như những tác phẩm văn chương của ông tìm đến những số phận
con người, đặt vào bối cảnh lịch sử để khám phá và soi chiếu; thì những tác phẩm
báo chí của ông thể hiện sự sắc sảo, tài hoa với đa dạng đề tài và cách tiếp cận.
Không chỉ tập trung bút lực vào những đề tài như chiến tranh cách mạng, những vấn
đề nổi cộm của xã hội hiện đại, Trần Mai Hạnh ở những bài bình luận về bóng đá
cũng thể hiện được phẩm tính văn chương và cả những triết lý. Mundial của
những sự bất ngờ và suy ngẫm viết nhân giải vô địch bóng đá thế giới
Mêhicô năm 1986 là một bài phân tích, tổng thuật mang tính triết lý không chỉ của
bộ môn thể thao vua: chớ nên có một cái nhìn quá ngắn trước quá khứ và
cũng chớ nên vội vã dựng nên những thần tượng mới. Cách bình luận về chiến thuật
mang tính chuyên môn còn đúng đến hiện tại, và không chỉ có ý nghĩa với riêng
lĩnh vực thể thao; khi ông cho rằng bóng đá là nghệ thuật cũng là khoa học, nó
đòi hỏi phải có tri thức, và rằng đôi chân phải đi liền với bộ óc, nó đòi hỏi
lòng đam mê, sự trung thực, tài năng và động cơ trong sáng…
Không toàn vẹn như đời, chính những trải nghiệm thăng trầm của
Trần Mai Hạnh đã khiến cho những khám phá và thể hiện cuộc sống, đúc rút quan
niệm làm nghề có sức thuyết phục hơn. Thông điệp của Viết và Đối thoại chính
là đem đến một cái nhìn đa chiều, dù bề bộn nhưng không bao giờ vơi cạn niềm
tin và khát vọng. Có lẽ, cuộc sống của con người chỉ thực sự có ý nghĩa khi nếm
trải, khi tin tưởng; cũng như vị thế của một tác giả thực sự được xác lập khi biết
tìm một lối đi riêng.
Đỗ Huyền
Nguồn: Văn nghệ số 25/2019
Theo http://baovannghe.com.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét