Vương Trí Nhàn - Cây bút, đời người

 Vương Trí Nhàn - Cây bút, đời người

Tập chân dung văn học Nhà xuất bản Hội Nhà Văn

Lời dẫn

Với tư cách một người chuyên viết phê bình văn học, có thể nói tôi có nhiều may mắn, bởi trong suốt cuộc đời làm nghề, tôi luôn có dịp được sống gần gũi với các nhà văn nhà thơ, ở cùng cơ quan, hàng ngày trò chuyện với họ, cùng họ bàn bạc về công việc văn chương cũng như việc đời. Nhiều người từng gặp nhau ở nhận xét: bên cạnh các bài thơ cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo, đấy là con người của chính ông ta, tính cách của ông ta. Ở đây tôi đã gặp những mẫu người khác nhau. Có người may mắn được trời phú cho khả năng đặt bút là thành văn, người hàng ngày ngồi trước bàn kỳ khu dập dập xoá xoá mãi mới ra được mấy dòng tầm thường. Có những người lúc nào cũng như trong cơn say tưởng đời không còn ý nghĩa gì khác hơn là được viết, được thiên hạ kêu là văn sĩ thi sĩ. Lại rất nhiều người hiểu rằng tài năng của mình cũng vừa phải, nên bên cạnh lao động trên trang giấy biết lo liệu hết sức cho những việc chẳng văn chương chút nào song nhờ thế cũng có một đời sống khá giả. Một thời gian dài, trong suốt những năm tháng ta quen gọi là thời bao cấp, nhiều nhà văn ở ta làm việc như một tín đồ chỉ mải viết mà không hề bận tâm tới cuộc sống của gia đình vợ con. Trái lại thời gian gần đây lại có loại người chỉ đá gà vào văn chương một chốc một nhát đủ tạo ra được một sự công nhận là có viết văn rồi lấy danh hiệu nhà văn dùng vào những việc kiếm sống khác.

Tóm lại bên cạnh kẻ ảo tưởng có người biết điều, cạnh kẻ khôn có người dại, mà cái sự khôn dại này không dễ gì nhận biết ngay được.

Nhìn vào cách sống của các đồng nghiệp, tôi như luôn luôn nghe được những cuộc đối đáp nó không được cất lên thành lời song là những cuộc đối thoại ngầm, đối thoại giữa những cuộc đời:

– Sao anh trăn trở hoài về nghề như vậy? Tôi nghĩ sáng tác chẳng qua như con chim ngứa cổ hát chơi.

– Phải nghĩ chứ, nghĩ và đọc nữa để xem đồng nghiệp trong nước ngoài nước đã viết gì và còn chỗ nào họ chưa kịp viết thì mình mới viết tiếp.

– Lam lũ viết thật nhiều in thật lắm mà làm gì, muốn làm giàu thì đi làm nghề khác, ở nghề này giàu sao nổi. Chi bằng tôi cứ chơi dài, nhỡ xuất thần lại có bài thơ để cho đời sau không biết chừng.

– Không anh bạn ơi, trời bắt tôi phải động bút hàng ngày, viết cho tương lai là chuyện tôi không dám mơ mà chỉ lo viết cho người hôm nay đọc. Nhưng mà nói thật nhé, tôi không thích cái cách sống gặp đâu hay đấy, không chịu làm việc. Cứ cầu may vậy thì làm gì có văn hay ?

– Văn chương là một trò chơi.

– Đúng, nhưng đó là một trò chơi nghiêm túc, tức luôn luôn là một cuộc phấn đấu.

Người đời đôi khi thành kiến rằng đám người viết văn chẳng qua là một bọn dông dài. Trong khi ấy một số đồng nghiệp viết phê bình của tôi (nhất là các nhà giáo) có xu thế lý tưởng hoá những người viết văn, xem cây bút nào cũng tâm huyết đầy mình. Về phần tôi, tôi muốn nghĩ ngoài đời có bao nhiêu kiểu người thì trong văn chương có bấy nhiêu kiểu người cầm bút, ở đây cũng có thánh thần và có ma quỷ, và trừ một số tài năng sáng chói, thì phần lớn người cầm bút cũng có cả những chỗ tầm thường lẫn chỗ cao quý. Và điều quan trọng hơn: mỗi con người ở đây là một tư cách, một số phận. Không phải chỉ những tài năng lớn tên tuổi được lưu lại trong lịch sử mới có một cuộc đời thú vị. Mà ngay những nhà văn tạm gọi là bình thường thực ra nhìn kỹ cũng có cách phấn đấu riêng, những bi kịch riêng. Có thể bảo những cuộc làm người của họ trong văn chương cũng đáng được ghi chép lại.

Đây đó trong một vài tập sách mỏng đã in ra trước đây như Cánh bướm và đoá hướng dương, tôi đã thử tìm cách vẽ phác ra gương mặt một vài nhà văn mà tôi có nghiên cứu.

Lần này, xin phép được kính trình bạn đọc và các đồng nghiệp một tập chân dung đầy đặn hơn. Có những người tôi đã thử viết một hai lần, lần này xin tiếp tục đưa ra những cách giải thích mới. Tôi biết các hoạ sĩ vẽ chân dung có thói quen trở đi trở lại với những khuôn mặt đã quen, mỗi lần đưa ra một phác thảo khác. Tôi mong những bài viết này của tôi cũng được đối xử như vậy. Và trên hết cả, tôi hy vọng không chỉ những người được tôi nói tới mà các bạn văn khác và nói chung tất cả những ai quan tâm đến đời sống văn học đương đại có thể tìm thấy ở những trang sách sau đây những điều bổ ích.

Trong bản gửi tới bạn đọc trên mạng có bổ sung thêm phần Thay lời kết. Hai bài viết trong phần này vốn in ra lần đầu trên các tạp chí Sông Hương và Cửa Việt 1990 và 1992, sau đó đã đưa vào phần Tự vấn trong cuốn sách Những kiếp hoa dại, 1993. Chúng có một chủ đề chung. Đó là một cách thử khái quát bộ mặt tinh thần, đời sống tâm lý của  một số người viết văn mà tôi có biết. Các chân dung in trong Cây bút đời người chính là được viết theo tinh thần của hai tiểu luận này.

Vào những ngày cuối 2006 đầu 2007, trên báo chí (cả báo giấy lẫn báo điện tử) có đăng tải  nhiều bài viết về con người nhà văn ở các tác giả Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài. Tôi muốn bạn đọc và các đồng nghiệp xem tập CBĐN này và hai tiểu luận mới bổ sung như là một cách tôi tham gia vào các cuộc trao đổi nói trên.

21-12-2001

Ghi chú 11-2-2007

Vương Trí Nhàn

VƯƠNG TRÍ NHÀN, CÂY BÚT ĐỜI NGƯỜI

Cây bút đời người – tập tiểu luận chân dung văn học mới nhất của nhà phê bình Vương Trí Nhàn (Nxb. Trẻ và Cty Văn hóa Phương Nam vừa ấn hành) chú tâm vào 12 nhân vật, 12 số phận. Bằng bút pháp giản dị và biết tiết chế, ông tạo được những nét nhìn nghiêng khá góc cạnh của một số nhà văn, cho dù khiêm tốn chỉ nhận mình “tìm cách vẽ phác ra” gương mặt họ.

Đó là 12 gương mặt: Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Nghiêm Đa Văn, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thành Long, Nhị Ca, Thanh Tịnh, Tế Hanh, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Xuân Diệu. Với mỗi người, Vương Trí Nhàn đều không đánh giá trực diện những gì họ đã đạt được, đã để lại trong tác phẩm, mà ông lách vào cuộc đời họ, từng người một, qua các cuộc tiếp xúc, qua kinh nghiệm sống cùng họ, và cả qua những bi kịch của mỗi người. Vì ông quan niệm: “Bên cạnh các bài thơ, cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo, đấy chính là con người của chính ông ta, tính cách của ông ta”.

Những trang sách của Vương Trí Nhàn về một số nhà văn ngùi lên những sự thương xót, những quý mến cùng sự chân thành bộc lộ suy nghĩ của mình. Tác giả đặt họ vào đời thường, đặt họ trong dòng chảy hiện thực và văn chương mà vẽ lại chân dung tính cách của họ. Thấu đáo, nhưng không tọc mạch; cách nói sâu tuy còn vẫn hơi đi vòng, cách nhìn của Vương Trí Nhàn đối với một số gương mặt tiêu biểu của văn học đương đại không xét nét, bắt bẻ, mà là một sự đánh giá khe khắt và đòi hỏi ở một mức cho phép. Có lẽ như thế đã là thú vị rồi.

Minh Thi

Báo Lao động ngày 20-6-2002

NHỮNG CUỘC ĐỜI TRÊN TRANG SÁCH

Đối với một người làm công tác nghiên cứu phê bình văn học, không gì hơn là được sống, trò chuyện, được chứng kiến trực tiếp đời sống thực của các nhà văn, nhà thơ để từ đó có cái nhìn thấu đáo khi đánh giá, nhìn nhận tác phẩm của họ. Vương Trí Nhàn đã có được cái hơn ấy. Trong suốt gần 40 năm theo nghề, nói theo cách của ông: “Tôi có nhiều may mắn được sống gần gũi với các nhà văn, nhà thơ, hằng ngày trò chuyện với họ, cùng họ bàn bạc về văn chương cũng như việc đời”. Và dựa vào vốn sống thực tiễn này, Vương Trí Nhàn đã phác thảo 12 chân dung các nhà văn nhà thơ mà ông có dịp gần gũi trong Cây bút đời người (*), qua đó ông mày mò để cố tìm cái tôicủa 12 con người đó.

Thành công đầu tiên dễ nhận thấy của cuốn sách là những chuyện nhỏ kể về đời sống của những người cầm bút mà đối với không ít độc giả vẫn là “bức màn bí mật”. Người đọc không chỉ biết về những chi tiết vào đời của nhà thơ Xuân Quỳnh, con đường chị đến với thi ca, mà còn hiểu thêm đã có lúc con người thơ này phải thốt lên trong cảnh khốn khó: “Tôi sẵn sàng từ bỏ hết những bài thơ kia đi, miễn là tôi khỏi khổ”. Hay ta sẽ gặp lại Lưu Quang Vũ - nhà thơ - “một kẻ long đong giữa cuộc đời vô định”. Và “đã bị trả giá đích đáng” ra sao. Rồi từ một Xuân Diệu “tạm bỏ thi đàn đi làm nhà đoan ở Mỹ Tho, lấy tiền giúp người bạn thân mến của mình là Huy Cận có tiền theo học Canh Nông”, đến một Nguyễn Tuân “kẻ sĩ không chịu sống trong khuôn phép”, người mà ngay giữa Moskva ngồi trong phòng thò tay ra cửa sổ hứng tuyết…Chính điều này tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm.

Trong khi đặt những cuộc đời của các nhà văn nhà thơ lên trang viết, Vương Trí Nhàn dựng nên cái tôi của họ trong sáng tác thơ văn và ông muốn tìm ra, muốn lý giải những vấn đề mang tính lý luận văn học trong lao động nhà văn. Có bao nhiêu nhà văn thì có bấy nhiêu cách làm việc, bấy nhiêu cách tiếp cận với bạn đọc. Nếu như, “nói cũng như viết ở Nguyễn Khải bao giờ cũng là một cách thuyết phục người đọc”, thì Nguyễn Minh Châu lầm rầm những chuyện vu vơ - “cái gọi là duyên riêng của văn chương”. Hay phong cách làm việc: Nguyễn Thành Long là người viết kỹ lưỡng, “mỗi câu đều đòi hỏi công sức riêng, năng lượng riêng cho nó”. Còn Tô Hoài “cứ miệt mài viết, cắm cổ viết, sách ra đều đều”…Gắn cuộc đời họ vào những biến động thời đại, Vương Trí Nhàn còn có tham vọng tìm hiểu những yếu tố ngoại cảnh đã tác động vào tâm lý sáng tạo và sự thay đổi tư tưởng (nếu có) của nhà văn, nhà thơ trên trang viết. Và ông đã đưa ra những nhận định khá sắc sảo, để khắc họa chân dung của nhà thơ này hay nhà văn kia. Những trang viết như thế đã tạo nên sức nặng của Cây bút đời người. Sẽ là thành công hơn, nếu như sau khi đã đưa các nét phá khá táo bạo, Vương Trí Nhàn không trăn trở tìm cách chấm lại các nét phá ấy cho tròn trịa.

Nói là cuộc đời trên trang sách, song đích đến cuối cùng của Vương Trí Nhàn cũng như ở Paustovsky: “Đặt cuốn sách lên trên cuộc đời chứ không phải cuộc đời lên trên cuốn sách”. Không nói ra, chắc ông có cùng một ý nghĩ như “Pau”: “Nếu như tôi truyền đạt được tới bạn đọc dù chỉ trong chừng mực ít ỏi, khái niệm về bản chất tuyệt vời của lao động nhà văn thì tôi dám coi như đã làm tròn bổn phận của tôi trước sự nghiệp văn học”.

P.V

Báo Thể thao & Văn hóa, số 69 ngày 27-8-2002

PHÊ BÌNH LÝ LUẬN VĂN HỌC ĐANG CẦN MỘT ĐỘ LÙI?

Các tác phẩm thơ, văn xuôi, dịch thuật được trao giải thưởng văn học năm 2003 đã có mặt hầu như lặng lẽ trong đời sống văn học năm qua. Nhận giải rồi, chúng vẫn tiếp tục tồn tại lặng lẽ trước các nhà phê bình lý luận văn học có uy tín. Cây bút đời người, tác phẩm phê bình lý luận nhận giải B (không có giải A) năm nay, thì thuộc thể loại chân dung văn học. và dường như cả nó, tác phẩm của một người làm PBLL đã có thâm niên nghề nghiệp cao - nhà phê bình lý luận Vương Trí Nhàn cũng không “gây xôn xao” nổi các đồng nghiệp. Một tình trạng không mấy vui cho sáng tạo văn học? Hay trong đời sống đòi hỏi rất nhiều bình tĩnh, khách quan hôm nay, phê bình lý luận văn học cần…một độ lùi nhất định?.

– Thưa anh Vương Trí Nhàn, anh nghĩ sao về nhận xét: Cây bút đời người nghiêng về phần đời mà hơi nhẹ về phần nghiệp của Hội đồng GK và BCH Hội Nhà văn VN khi trao giải thưởng cho cuốn sách?

– Tôi thấy nói thế là đúng với nghĩa tôi không phân tích đánh giá tác phẩm của các nhà văn, những thành tựu, sự nghiệp của họ, hoặc tìm cách đặt họ vào tiến trình lịch sử văn học mà chủ yếu muốn nói về con người họ, phác họa chân dung họ. Đơn giản hơn, tôi muốn nói với độc giả: trong cách hiểu của tôi, theo sự hiểu biết của tôi, họ là những con người như thế đấy.

Hàng ngày, tôi rất thích tìm hiểu cuộc đời của các nhà văn. Có những người văn thơ không hay, nhưng con người lại có những nét mà tôi hết sức thích thú, tiếc rằng tôi còn chưa viết được bao nhiêu.

– Bài viết nào trong sách khiến anh ưng ý hơn cả?

– Mỗi bài với tôi mang một kỷ niệm riêng, có một ý nghĩa riêng. Như bài về Thanh Tịnh, cho phép tôi nói thực một chút: tôi tự hào hình như mình viết được một truyện ngắn, tức là vẽ ra được một con người, thâu tóm được một số phận. Bài Xuân Diệu, tôi thích vì tôi đã nói được nhiều điều về người nghệ sĩ đương thời, mà Xuân Diệu là tiêu biểu. Khi đọc bài này, một ông thứ trưởng, nay đã về hưu, bảo với tôi: trong giới quan chức cũng có một số người có cách sống như Xuân Diệu. Nghĩa là trong chừng mực nào đó, tôi đã đưa ra được một nhân vật mang tính khái quát? Nếu thực sự được thế thì tôi rất mãn nguyện: luôn luôn tôi nghĩ các nghệ sĩ mang trong mình dấu ấn thời đại và tôi sẽ cố gắng để làm rõ điều đó qua các bài sẽ viết.

– Trong thập niên bảy, tám mươi, anh là một cây bút rất năng nổ, hầu như sau sự xuất hiện của các tác phẩm, tác giả anh đều có bài. Nay anh thường viết chân dung văn học của thế hệ đàn anh hoặc cùng lứa. Vì sao vậy?

– Tôi bắt đầu viết phê bình từ năm 1965 và cho đến nay đã có một vài đầu sách được in (Những kiếp hoa dại, Cánh bướm và đóa hướng dương, Buồn vui đời viết…) song chính tôi cũng cảm thấy Cây bút đời người tạm gọi là hoàn chỉnh và phô ra được đầy đủ những chỗ mạnh của tôi hơn cả.

Trong cái nghề chung gọi là phê bình, tôi nghĩ là có nhiều cách làm khác nhau. Có người đi bình văn bình thơ, có người nêu các vấn đề của văn học và khái quát lên thành lý luận. Tôi cho rằng, với cái tạng của tôi thì chân dung văn học là thích hợp nhất. Ngay từ lúc vào nghề tôi đã mê viết chân dung, tôi rất thích cuốn Con người năm tháng cuộc đời của Ehrenburg. Về sau tôi có dịch một số chương trong bộ sách này làm thành cuốn Những người đương thời. Tuy nhiên, để hiểu hết và làm được theo cái tạng của mình cũng cần phải có thời gian.

Trong Cây bút… không chỉ tập trung những kỷ niệm với các bậc đàn anh và bè bạn, mà còn mang những vui buồn mà tôi đã thể nghiệm trong cuộc sống hằng ngày. Khi viết về những người khác đồng thời tôi cũng đã viết về chính mình. Tôi thích nhớ lại quá khứ, về Hà Nội những năm chiến tranh, về cái nếp sống thanh bình xa vắng và cũng rất thiêng liêng của đời sống tinh thần mấy chục năm về trước, về những kiểu người, những cách sống, cách nghĩ một đi không trở lại. Tôi cho rằng, những dòng hồi ức của lớp người sáu mươi, bảy mươi như bọn tôi cũng có thể có ích cho các bạn trẻ hiện nay, kể cả các bạn muốn cầm bút viết văn.

– Ý kiến của các đồng nghiệp trong giới phê bình lý luận về tác phẩm được giải của anh?

– Trong lúc trò chuyện hằng ngày thì cũng có cả khen, lẫn chê. Có người bảo tôi viết vừa nhạt vừa ác, nhưng cũng có người cho rằng đằng sau những nhận xét lạnh lùng, tôi vẫn là một ngòi bút trung hậu có sự thông cảm với những kiếp người. Anh Bằng Việt, một bạn quen từ hơn ba chục năm nay, thì bảo những bài tôi viết về những người cùng lứa như Xuân Quỳnh lại yếu, những bài viết về các nhà văn lớp già đọc được hơn. Anh Hồ Anh Thái ở Hội Nhà văn Hà Nội kể với tôi là tốn tiền quá, anh đã phải mua tới mấy cuốn Cây bút đời người để tặng các bạn quen…

Đã là tạng thì không thể khác. Nhất là một khi cái mạnh của tạng đó, còn được tới hai giải thưởng văn học trong một năm (giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội, giải thưởng Hội Nhà văn VN) xác nhận. Song dù sao nhớ tới những bài PBLL sắc sảo sôi nổi của anh trên các báo văn học trong thập niên bảy, tám mươi tôi vẫn thấy nuối tiếc thế nào…

Nguyễn Thị Phương Thảo (thực hiện) - Báo SGGP thứ bảy, 21-02-2004

TRẢI QUA BAO CUỘC BỂ DÂU

Những cuộc dâu bể mà 12 nhân vật của Vương Trí Nhàn trải qua có thể rất riêng mà cũng rất chung, bởi vì văn chương đích thực không bao giờ được làm nên từ những con người tẻ nhạt. Đọc kỹ từng nhà văn, quan sát họ ngoài đời một cách trực tiếp, Vương Trí Nhàn ghi nhận họ hoàn toàn không theo cảm tính. Trong từng trang, những chi tiết cứ nối nhau, như những vệt màu góp phần hoàn tất bức chân dung ở mức hoàn chỉnh nhất mà tác giả làm được. Người ta có thể đọc một hơi hết tập sách, không chỉ vì các tên tuổi được nhắc tới. Có rất nhiều hơi thở cuộc sống, dù ở Hội Nhà văn hay tạp chí Văn nghệ Quân đội: những cuộc trà dư tửu hậu, những tâm sự vặt vãnh ngày thường, những biện luận ồn ào, và cả những lặng yên đầy ý nghĩa. Bên cạnh sự chia sẻ của một đồng sự, còn là cặp mắt say mê của một người đọcdành cho tác giả đồng thời với cái nhìn tỉnh táo của một nhà bình. Không quá xa để thiếu sự tường tận, cũng không quá gần để trở nên suồng sã, Vương Trí Nhàn viết với một sự nghiền ngẫm thận trọng và một tình yêu nghiêm khắc, ngay cả với những tên tuổi lớn nhất của văn học Việt Nam.

Yêu cả Xuân Quỳnh lẫn Lưu Quang Vũ một cách không che giấu, Vương Trí Nhàn đã nhớ về họ bằng những kỷ niệm thân thiết trong chính thời trai trẻ của mình và vì thế càng xót xa trước những tình cảnh oái oăm mà mình không thể cùng san sẻ. Yêu cả con người lẫn mối tình của họ nhưng không vì thế mà anh quên những câu nói đầy cay đắng của Xuân Quỳnh như: “Tôi sẵn sàng từ bỏ hết những bài thơ kia, miễn là tôi khỏi khổ!”. Yêu thơ Xuân Quỳnh nhưng Vương Trí Nhàn vẫn nhận ra những ảo tưởng chị thường lặp đi lặp lại trong thơ, mà có thể chị ngỡ người khác không nhìn ra được. Yêu Lưu Quang Vũ nên Vương Trí Nhàn đau đớn nhắc nhở về một mảng đời mảng thơ bị quên lãng của Lưu Quang Vũ, với ý thức để chúng ta khỏi “nghèo thêm một lần nữa, trên phương diện tinh thần”.

Với Xuân Diệu thì lại khác. Thái độ của tác giả là cảm phục tài năng nhưng không tán thành con người hằng ngàycủa Xuân Diệu. Vương Trí Nhàn soi thấu con người Xuân Diệu ở mức không nhân nhượng. Yêu Xuân Diệu-thi sĩ- thuở Thơ Thơ nên Vương Trí Nhàn bất phục thái độ phi lịch sử của Xuân Diệu với chính tiểu sử văn học của mình, không chịu nổi sự quá yêu mình nên cứ phải tự tạc tượng mình ngay khi còn sống của Xuân Diệu. Rất nhiều chi tiết đời sống, rất đời được gợi lại, để đi tới kết luận cuối cùng: nếu “đã không biết sống cái ngày hôm nay, thì làm sao người ta có thể biết sống trong vĩnh viễn?!” như một lời tiếc, lời than cho Xuân Diệu. Với Nguyễn Minh Châu, Vương Trí Nhàn có thái độ khác hẳn. Hình ảnh hiện ra là một nhà văn thực sự xứng đáng với tên gọi ấy. Nắm bắt thấu đáo, gạn lọc đến nơi đến chốn từng chi tiết cuộc sống thực, không phút xao lãng tâm niệm nghề nghiệp, trăn trở suốt đời trong khát vọng dựng nên hình ảnh đúng của con người mà mình muốn hướng tới, dù ở phía người viết hay người đọc, đó chẳng phải là trách nhiệm nhà văn, “lương tri của thời đại” theo quan niệm của Nguyễn Minh Châu hay sao?

Còn Nguyễn Tuân, người nhập vai, với nét đẹp được tính toán của một tính cách mạnh mẽ. Nguyễn Tuân biết thưởng thức từng ngày sống, từng ứng xử, từng câu chữ, cho đến cả những cái rất lớn lao như toàn thể cuộc đời, và đã rất thành công trong trò-chơi-cuộc-sống, để sau khi mất đi, không chỉ để lại những tác phẩm mẫu mực mà rất quan trọng là hình ảnh một nhà văn dám khẳng định sự độc bản của mình. Với Tô Hoài thì ngược lại, luôn tìm cách làm nhòa mình trong đám đông, biết điều ngay trong những việc bình thường nhất, chỉ để được yên mà viết. Viết với ông như một định mệnh, như hơi thở hằng ngày, là nhu cầu được trung thực với cuộc đời. Đó cũng là một bản lĩnh. Viết trong bất kỳ hoàn cảnh nào và điều kiện nào, phải chăng chính vì thế mà khối lượng tác phẩm của Tô Hoài thuộc vào loại đồ sộ nhất của văn học Việt Nam?

Những nhân vật còn lại: Thanh Tịnh, Tế Hanh, Nhị Ca, Nguyễn Thành Long, Nguyễn Khải, Nghiêm Đa Văn cũng đều được Vương Trí Nhàn vẽ lại một cách ấn tượng, về những sự thực đời thường lẫn sự thực nghề nghiệp của một lớp nhà văn. Họ có đủ tất cả những gì mà một người bình thường vẫn có, cộng thêm những hệ lụy đương nhiên bởi nghiệp chướng văn chương, dù họ thành công hay thất bại. Tập chân dung văn học Cây bút, đời ngườicủa Vương Trí Nhàn là một cách nhìn nhận. Nó có thể khác với cách nhìn nhận của những người khác về cùng một nhân vật. Nhưng quả rất khó để đạt tới sự đồng nhất trong những chuyện thuộc loại này. Bởi chính nhờ sự khác nhau (chứ không phải sự giống nhau) mà văn chương trở nên một thế giới đa dạng, rộng mở cho tất cả mọi người.

Ngô Thị Kim Cúc

Báo Thanh niên, ngày 12-7-2002

Gặp gỡ cuối tuần

Nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn:

“KẺ CHẦU RÌA CÓ CHÍNH KIẾN”

Tên là “Trí Nhàn”, lại chọn theo một cái nghề chẳng “nhàn trí”: phê bình văn học. Cái vẻ mặt, nước đi thì nom đến là nhiều mặc cảm và tự kỷ, vậy mà cách đặt vấn đề và và văn phong thì luôn cho thấy một cách nhìn thẳng thắn, công tâm và mới mẻ. Trước làng văn, người chọn nghề ấy tự gọi mình là kẻ chầu rìa .Tôi lại cho, đó là một kẻ chầu rìa có chính kiến. Bởi cách đây chưa lâu, lại vừa có thêm một bằng chứng thuyết phục cho điều đó: Cây bút, đời người - tập chân dung văn học mới nhất của Vương Trí Nhàn (Nxb. Trẻ, 2002)

Tôi nói với ông rằng, từ lâu, tôi từng muốn viết một chân dung về ông, nhưng vẫn cảm thấy cần phải có thêm một “cú hích” mạnh hơn. Và rồi thì “cú hích” ấy đến, đến rất lạ: Cây bút, đời người. Một tập chân dung văn học với những tên tuổi nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch, phê bình trong nước vốn chẳng có gì lạ lẫm: Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Nguyễn Tuân, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu… vậy mà sao nó vẫn làm cho người đọc thấy “lạ” quá, “đau” quá. Nó không như khi ta đọc Chân dung và đối thoại của anh nhà thơ Trần Đăng Khoa dẫu sao còn cho phép ta cười và “trừ hao”. Mà, Cây bút, đời người đúng là đã làm bạn cảm thấy đau thật sự – đau đến nỗi, muốn đi gặp ngay tác giả của những câu viết vừa đau đáu tình người lại vừa như sắc sảo…nhẫn tâm ấy chỉ để hỏi hai câu này: “Sao giới nhà văn các ông sống khổ thế?” và “Nếu có người về sau này cũng sẽ viết về ông cũng bằng một cái giọng vừa chia sẻ vừa… “mổ xẻ” như thế thì sao, thì sao chứ?”. Nhưng khi gặp, đã không phải là những câu hỏi ấy:

– Đã chẳng dễ gì “nhàn trí”, khi đứng trong ngạch phê bình. Vậy mà ông tuồng như còn chẳng muốn cả được “yên thân” nốt hay sao mà lại còn đâm đầu vào mảng chân dung văn học, lại còn viết theo cái kiểu “khoan xoáy” như ông nữa? Điều gì đã “xui dại” ông chứ?

– Thì như tôi đã nói ở trong “Lời dẫn” của cuốn sách: Một trong những may mắn trong nghề làm phê bình của tôi chính là luôn được sống và làm việc gần các nhà văn, nhà thơ. Đủ để bị thôi thúc bởi ý nghĩ: bên cạnh các bài thơ, cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo khác, đấy chính là tính cách của họ. Người đời đôi khi thành kiến rằng đám người viết văn chẳng qua chỉ là một bọn dông dài. Trong khi, một số đồng nghiệp của tôi (nhất là các nhà giáo) lại có xu hướng lý tưởng hóa những người viết, xem cây bút nào cũng tâm huyết đầy mình. Phần tôi, tôi muốn nghĩ ngoài đời có bao nhiêu kiểu người thì trong văn chương cũng có bấy nhiều kiểu người cầm bút, có thánh thần lẫn ma quỷ. Và trừ một số tài năng sáng chói, thì phần lớ người cầm bút cũng có cả những chỗ tầm thường lẫn chỗ cao quý.

Rồi điều quan trọng hơn, mỗi con người ở đấy là một tư cách, một số phận. Không phải chỉ những tài năng lớn mới có một cuộc đời thú vị, những nhà văn tạm gọi là bình thường cũng có cách phấn đấu riêng, những bi kịch riêng. Những cuộc làm người của họ trong văn chương cũng rất đáng ghi chép lại…Ông hỏi tôi thích bức chân dung nào nhất trong tập. Tôi nói, tôi không đủ quen biết các nhà văn kia cũng như thấu tỏ các mối quan hệ giữa ông và họ để biết chắc ông đã viết đúng hay sai, khách quan hay thiếu khách quan. Nhưng tôi cảm thấy ông chân thành và tinh tế, có tình và có lý, khi nghĩ đi còn có nghĩ lại, giận đó mà rồi thương đó, phục đấy mà vẫn là trách móc lắm đấy .

Nhưng sao ám ảnh tôi nhất vẫn là hai bức chân dung về Thanh Tịnh và Xuân Diệu. Tôi “phân bua” với ông, không phải tôi không biết về cuộc đời nhiều thua thiệt và đầy cô độc của tác giả Quê mẹ, qua câu thơ tự trào đầy cảm thương của nhà thơ: “ăn cơm tập thể, ngủ giường cá nhân”. Nhưg sao khi đọc đến những dòng mà nhà phê bình viết về người đồng nghiệp già cùng cơ quan kia, tôi vẫn cảm thấy như lạnh buốt cả lòng. Ông viết: “Thanh Tịnh của chúng tôi không bao giờ có thể sống hết cái con người buồn rầu đau đớn của mình. Ông phải giữ tiếng cho mình và cho mọi người, vì cái tiếng của ông đã quá lớn. Chung quanh và chính ông đã ép ông trở thành một thứ phượng hoàng nhồi trấu rồi treo lên tường, ông phải giữ lấy cái vai đã có” và “sớm trở thành một thứ cựu chiến binh ngay trong thời gian tại ngũ. Có cái rỗi rãi của người được chiều, có cái tùy nghi của người không bị ràng buộc. Nhưng chính vì thế lại trở nên lạc lõng”.

Cũng nói về sự cô đơn, nhưng một kiểu cô đơn khác, ông dùng hình ảnh “cây hoàng lan đổ bóng” để khái quát cuộc đời và con người Xuân Diệu, có thể coi đây như mảng màu ám ảnh nhất trong bức chân dung về “nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”: “Quả thật, đó là một giống cây lớn và lưu niên mà người ta vẫn trồng để lấy bóng mát. Thân cao, xù xì, lá thưa và mỏng, nhiều khi hoàng lan lại có cái vẻ ngạo nghễ mà giống cây mọc cô độc thường có. Có điều, đó là thứ cây cho ta loại hoa mỏng mảnh, cánh tuy to và dày, nhưng bao giờ cũng rủ xuống yếu đuối, và hương thơm thì hơi hăng hắc. Một thứ hoa dành để cúng lễ, và theo tôi nhớ trước kia cũng là thứ hoa để những người con gái đang yêu giắt trong áo(…) Cộng với cuộc đời độc thân kéo dài “mạn tính”, cuối cùng ở Xuân Diệu hình thành một cốt cách riêng, kết hợp cả sự chăm chỉ xốc vác, đôi khi như là hùng hục làm, làm bằng được, làm quần quật suốt ngày này tháng khác, với sự tinh tế, nhỏ nhẹ, cái sự chiều lòng mọi người! Vâng, Xuân Diệu chính là một thứ cây hoàng lan cô đơn đổ bóng bên nhà ông đó!”.

Vâng, tôi đã miên man đọc những dòng đó và bâng quơ tự hỏi: Sẽ ra sao, nếu một bộ phận dộc giả của cuốn sách là những em học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường và có thể đang ôm đầy những tưởng tượng đẹp về các tác giả của những trang văn, trang thơ mà các em yêu thích?

– Có bao giờ ông nghĩ, đôi lúc, mình đã nỡ dội một “gáo nước lạnh” vào những sự ngộ nhận mà có thể rất cần thiết cho những người học văn kia không?

– Sách của tôi có lẽ không phải là thứ sách phê bình để dùng trong nhà trường, không thể là một thứ “văn mẫu” để học sinh có thể dùng vào thi đại học. Nó như là thứ thuốc cần “để xa tầm tay trẻ em”. Bạn đọc lý tưởng của tôi là những người không bằng lòng với cuộc sống, muốn cắt nghĩa một phần cuộc sống này thông qua việc tìm hiểu thế giới văn nghệ sĩ. Trong đó, có thể có cả thuốc bổ lẫn thuốc kháng sinh. Tuy nhiên, tôi không nghĩ là đã có một gáo nước lạnh bị dội lên bất kỳ ai ở đây. Tôi cho rằng tôi đã chân thực với những điều tôi thấy, nhưng không vì thế mà dám nghĩ rằng: tôi chắc chắn đúng và chỉ có mỗi mình tôi đúng. Có một câu của Ehrenburg mà tôi thấy tâm đắc: “Trí nhớ người ta giống như ánh đèn pha của một chiếc xe đang đi trong đêm, khi tì nó cho thấy hình ảnh một gốc cây, khi thì một trạm gác, khi thì lại là một con người”.

– Nhưng tôi không tin, ở dưới suối vàng, ông Xuân Diệu lại có thể yên dạ mỉm cười trước những điều ông viết. Một loạt bài phản đối về bức chân dung này vừa qua cũng đã được đăng dài kỳ trên báo Tiền phong trước sự im lặng…“đáng gờm” của ông. Tại sao ông im lặng, và nếu lúc này còn có thế nói chuyện được với ông, thì câu đầu tiên mà Xuân Diệu có thể nói là gì?

– Tôi thậm chí hình như đã từng một lần nghe được câu đó, trong tưởng tượng, rằng: “Nhàn ơi, sao lại thế này? Đời nó phải thế, mình cũng phải sống như thế chứ!”. Còn tại sao tôi im lặng ư? Đơn giản chỉ vì tôi đã nói xong những điều cần nói.

– Nhưng như tôi thấy, và cũng nhiều người nhận xét: Ông hình như không hẳn là một người thực sự cởi mở và quảng giao - điều cần thiết để làm tốt công việc ông đang làm?

– Tôi đã và có thể vẫn đang còn là người sống hơi đơn độc như một thứ “chầu rìa”, một thứ “mèo hoang” giữa làng văn. Để yêu nhau, theo tôi, đôi khi nên đứng tách nhau ra một chút để tưởng tượng và suy ngẫm về nhau. Chính vậy mà trong khi sống, tôi luôn có chủ ý làm tư liệu rất kỹ. Và trong khi viết, tôi cũng đã cố gắng đưa vào bài những nhận xét của nhiều người (mà không chỉ của riêng tôi) về con người đó.

Tôi “hãm” câu chuyện lại, vì đó là lúc nhà phê bình đang chuẩn bị lên suối nước nóng Mỹ Lâm (Tuyên Quang) chữa bệnh thoái hóa đốt sống cổ - căn bệnh mắc phải sau bao năm ngồi bàn giấy. Quả không tiện để “xoay” một người đang bị đau cổ! Mặc dù vậy, cuối cùng tôi vẫn “ác khẩu” đùa với người không được nhàn trí ấy: “Đấy, ông thấy chưa, nước nóng có ích cho đời bao nhiêu so với mấy gáo nước lạnh của ông”.

Thủy Lê (thực hiện)

Báo Lao động, số 259 ngày Chủ nhật 29-9-2002

(*)­­­­ Sau 1986, một số bài thơ nhắc trong bài này đã được in lại trong các tập thơ tuyển của Lưu Quang Vũ.

(*) Cesare Pavese (1908-1950), tác giả tập Il Mestiere di vivere.

(*) Tô Hoài, Tự truyện. Nxb. Văn học 1985, tr. 272-273.

(*) Trần Thanh Mại, Đời văn (II) 1940, tr 47.

(*) Xem Cách mạng, kháng chiến và đời sống văn học, Nxb. Tác phẩm mới 1985, t. I.

[1] Trước đây, cuốn sách của Gide được coi như vu cáo, bôi đen xã hội Xôviết, nay được dịch ra ở Liên Xô và được xem như là một lời tiên tri xác đáng.

(*) Cây bút đời người, chân dung văn học, Nxb. Trẻ 2002

 Vương Trí Nhàn

Theo https://vuongtrihai.wordpress.com