Cách tân ngôn từ về văn bản trong thơ mới

Cách tân ngôn từ về văn bản trong thơ mới

Thơ Trung đại cùng những khắt khe trong mỗi thể loại như thất ngôn bát cú Đường luật, thất ngôn tứ tuyệt, cổ phong... đều có số câu, số chữ, cách hiệp vần, gieo vần, ngắt nhịp được quy định sẵn. Và các nhà thơ chỉ việc làm theo thể loại mình đã chọn, tức là gò bó câu thơ, bài thơ vào đó, như trong bài Bánh trôi nước được làm theo thể thất ngôn tứ tuyệt.

                                      Thân em vừa trắng lại vừa tròn

                                      Bảy nổi ba chìm với nước non

                                      Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn

                                      Mà em vẫn giữ tấm lòng son

                                                 (Hồ Xuân Hương)

  Số lượng chữ trong câu đã được quy định sẵn. Ý tứ nội dung cũng được gói gọn trong đó.

   Riêng Thơ Mới với lối thể hiện mới, phóng khoáng hơn, tự do hơn và thoải mái bày tỏ cảm xúc cũng như tâm trạng mình hơn, mang tới cho người đọc một luồng sinh khí mới mẻ hẳn. Bởi giọng điệu thơ lúc này là giọng điệu của lời nói hằng ngày. Nói như Mã Giang Lân “Bài thơ có thể được hình thành nhờ một âm thanh vang dội tới, một màu sắc gây ấn tượng, một kỷ niệm thức dậy, một biến cố trong cuộc đời, một ẩn ức bị dồn nén, một bất chợt của tiềm thức, một suy nghĩ hoặc rất nhiều những sự việc cụ thể trong đời sống tác động mạnh vào chủ thể sáng tác”. Tiếng chuông chùa của Nguyễn Vỹ là một trong những bài như vậy:

                                      Bốn phương trời

                                                Sương sa

                                                          Tiếng chuông chùa

                                                                             Ngân nga...

                                      Trời lặng êm

                                                Nghe rêm

                                                          Tiếng chuông

                                                                             Rơi

                                                                                      Thảnh thơi                                                                                              Êm đềm...

                                      Hồi chuông

                                                          Trôi,

                                                                   Êm ru

                                                                             Vô âm u

                                                                                      Hồn tôi...

                                      Hồi chuông

                                                          Vang bốn phương...

                                                                   Mùi trầm hương

                                                                                       Vang trong sương

                                                                                                          Lòng tôi...

                                      Nghe tiếng chuông

                                                          Trong,

                                                                   Trong,

                                                                             Hồi hộp

                                                                                      Bâng khuâng...

                                      Hồn lâng lâng

                                                          Lên vút

                                                                   Cao xanh,

                                                                             Thanh

                                                                                      Thanh...

                                      Tiếng chuông chùa

                                                          Khoan thai,

                                                                   Kêu ai,

                                                                             Lòng nhớ thương

                                                                                      Tê

                                                                                      Mê

                                                                                      Trong sương...

    Khác xa với phong cách của các nhà thơ Trung đại, để thể hiện được cái tôi trữ tình, thể hiện cảm xúc, các nhà thơ thường sáng tạo ra một thể thức trình bày để cùng một lúc tác động vào thị giác, thính giác của độc giả trên nền kết cấu. Bài thơ bây giờ cũng dài ngắn tùy “hơi’’ thơ của tác giả, tạo điều kiện cho cái tôi trữ tình bộc lộ mọi cung bậc tình cảm, tâm trạng, mọi nhịp rung tơ lòng. Các nhà thơ có khi làm cho bài thơ của mình như những giọt sương rơi, cũng có khi như tiếng vọng ngân nga của tiếng chuông chùa thanh tịnh.

   Để có thể hòa mình cùng tiếng chuông chùa và viết nên những dòng thơ đầy sức gợi như thế có lẽ là điều rất khó, nhưng ta thấy, dường như nó lại hoàn toàn dễ dàng với một hồn thơ nhạy cảm và tinh tế như Nguyễn Vỹ. Bài thơ là sự nhảy múa, đưa đẩy của con chữ để nâng tiếng chuông ngân nga, vang vọng. Từng nhịp, từng nhịp như rơi, như rụng, như tan vào giữa thiên nhiên đất trời. Ở đó, mỗi âm thanh chẳng khác nào một tiếng vọng lớn có khả năng đánh thức tâm hồn thi sĩ. Bởi lẽ, mỗi nhịp chuông vang là sự kết dính và tạo thành một dòng chảy êm ru trôi vào tâm hồn con người một cách tự nhiên, nhẹ nhàng. Khi hồi chuông ấy ngân lên giữa bầu không khí im lặng, từng dư âm rung lên vừa như réo rắt nhưng lại vừa thảnh thơi êm đềm đã khiến tác giả và bao kẻ tha hương khát khao muốn quay về nơi ấy. Cho nên, cái hay của Nguyễn Vỹ là đã làm cho người đọc cảm nhận được tiếng chuông đang trải rộng và xâm chiếm tâm hồn mình. Đó là những tiếng chuông chứa đựng chuỗi âm thanh rụng rơi như tiếng nấc từ sâu thẳm đáy lòng, nơi mà “mọi giọt buồn” đều không thể nói được thành lời mà chỉ biết hồi hộp bâng khuâng, lòng nhớ thương trong sương mờ ảo.

   Không chỉ là tiếng chuông, những bài thơ được cách tân về mặt văn bản còn được viết theo tiếng lòng:

                                      Nàng ơi! Tay đêm đang giăng mềm

                                      Trăng đan qua cành muôn tay êm

                                      Mây nhung pha màu thu trên trời

                                      Sương lam phơi màu thu muôn nơi

                                      Vàng sao nằm im trên hoa gầy

                                      Tương tư người xưa thôi qua đây

                                      Ôi! Nàng năm xưa quên lời thề

                                      Hoa vừa đưa hương gây đê mê

                                      ...

                                      Buồn lưu cây đào tìm hơi xuân

                                      Buồn sang cây tùng thăm đông quân

                                      Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng

                                      Vàng rơi! Vàng rơi! Thu mênh mông

                                                   (Bích Khê - Tỳ bà)

  Toàn bộ bài thơ được Bích Khê viết bằng vần bằng nhưng cũng réo rắt  theo nhạc điệu riêng của nó. Nhờ đó, bài thơ đã toát lên một âm hưởng đặc biệt. Cả bài thơ được tổ chức một cách chặt chẽ, có dụng ý không kém gì trong âm nhạc, nên đã mang đến âm điệu du dương, êm đềm, dìu dặt rất mới lạ. Bích Khê đã đẩy lùi ngữ nghĩa xuống và ưu tiên cho mặt ngữ âm. Chính điều này đã làm cho thơ ông có thể xóa nhòa mọi khoảng cách, đem những thứ xa lạ, vô can đến gần nhau, xóa mờ những đường viền xác định sự vật và tiến tới “tương giao ngữ nghĩa”. Với một thứ thơ dùng vần bằng làm chủ lực, Bích Khê đôi khi đã đạt tới được cái công thức nổi tiếng của P.Valéry: “Bài thơ là sự phân vân kéo dài giữa âm thanh và ý nghĩa”. Chính lối điều hòa thanh điệu ấy đã góp phần dựng nên ý nghĩa thứ hai, đưa vào trong mỗi từ riêng biệt những yếu tố bất ngờ của ý tưởng thứ hai tạo nên sự trùng phức, đa nghĩa. Đó cũng là lý do thơ Bích Khê hấp dẫn bạn đọc.

   Hay trong bài Hoàng hôn của Nguyễn Vỹ, với cách thể hiện con chữ bài thơ cũng làm toát lên được phần nào khung cảnh mà bài thơ muốn “tả”:

                                      Một đàn

                                                Cò con

                                                          Trắng nõn

                                                                   Trắng non

                                                                             Bay về

                                                                                      Sườn non

                                                                                                Gió giục,

                                                                                      Mây dồn

                                                                             Tiếng gọi

                                                                   Hoàng hôn

                                                          Buồn bã

                                                Nỉ non

                                      Từ giã

                                                Cô thôn...

                                                          Còn con

                                                                   Cò con

                                                                             Trắng non

                                                                                      Nào kia

                                                                                                Lạc bầy,

                                                                                      Lại bay

                                                                             Vào mây

                                                                                                Ô kìa!

   Sự trỗi dậy của ý thức cá nhân bên trong mỗi nhà thơ trong phong trào Thơ Mới đã thực sự thôi thúc các hồn thơ không ngừng tìm ra những cách biểu đạt ưu việt nhất cho thơ của mình. Điều đó đồng nghĩa với việc, tác phẩm thơ giờ đây đã vượt ra khỏi “khuôn vàng thước ngọc” với số câu, số chữ, cách hiệp vần, đối vận, bằng trắc quy phạm, để hướng đến giải phóng cảm xúc mãnh liệt của thi sĩ. Cách tân về văn bản có thể xem là một trong những thủ pháp hữu hiệu góp phần đưa đến sự thay đổi lớn lao đó.

  Trước hết, chúng ta dễ dàng nhận thấy, cách tân về văn bản đã thể hiện được sự đa điệu trong cảm xúc, cảm giác của tác giả. Khi các nhà thơ trong phong trào Thơ Mới hữu hình hóa âm thanh, màu sắc cảnh vật trong thơ của mình, làm cho bài thơ mang dáng dấp của những giọt sương, quả trám, cánh cò, thậm chí là của hình nút chai, tam giác, hình bậc thang... thì đồng thời, thi nhân cũng lồng vào đó các cung bậc sắc thái tình cảm: vui, buồn, mộng mơ, say đắm, thiết tha... của chủ thể trữ tình. Lấy bài Sương rơi của Nguyễn Vỹ làm ví dụ, sẽ thấy, sự mô phỏng hình ảnh của giọt sương sớm linh hoạt, sống động đến bất ngờ. Từng giọt, như cắt, như xé vào nỗi đau của nhà thơ. Và đó cũng chính là sự mệt mỏi, chán chường, cô đơn của thi nhân trước thời cuộc. Bởi vậy, có thể nói: “Cái tôi trữ tình Thơ Mới trở về đúng nghĩa của nó -  một cái tôi cảm xúc”.

  Sự đa điệu trong cảm xúc luôn bắt nguồn từ chính tâm trạng của chủ thể trữ tình. Các nhà thơ đi sâu vào đối tượng thẩm mỹ, lắng nghe tiếng con tim thổn thức và cảm nhận sự nhẹ nhàng, tinh tế của sinh khí đất trời, để chiết lấy từng giọt thơ độc đáo. Với lối thơ bình thanh, Bích Khê hòa mình vào tiếng con tim để nghe lời thì thầm của nó. Đó chẳng khác nào sự dịu dàng, đằm thắm nhưng chất chứa cả một nỗi buồn sâu thẳm của thi nhân:

                                      Buồn lưu cây đào tìm hơi xuân

                                      Buồn sang cây tùng thăm đông quân

                                      Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng

                                      Vàng rơi! Vàng rơi! Thu mênh mông

  Hiện tượng cách tân ngôn từ về văn bản còn thể hiện tài năng, phong cách của nhà thơ. Những bài thơ với mô hình mới lạ, một mặt đã phô diễn được tính độc đáo trong cách vận dụng ngôn ngữ diễn đạt, mặt khác lại là tiếng lòng tri âm của thi nhân trao gửi đến trái tim bạn đọc. Vì thế, có lúc, bài thơ được tổ chức theo dòng âm thanh (Tiếng chuông chùa), đôi khi lại được tổ chức theo dòng cảm xúc “tâm thế sáng tạo thơ chuyển từ ý, hình sang lời, giọng điệu”.

Tối

Đi hoài

Chân  mỏi

Giăng ló ngàn

Chim    về    núi

Muôn  dặm  mịt  mù

Một    mình    lặn    lội

Đèo  ải  bước  gập  ghềnh

Quãng vắng canh trường vòi vọi

Ô  hay  gai  góc  quãng  đường  đời

Vất    vả    thâu    đêm    đi    chưa    khỏi

           (Trần Huấn Chương - Tối)

          Hay:

Mưa

Lưa thưa

Vài ba giọt

Ai khóc tả tơi

Giọt lệ tình đau xót?

Nhưng mây mù mịt gió đưa

Cây lá rung xạc xào giữa trưa

Mưa đổ xuống ào ạt mưa, mưa, mưa!

Thời gian trôi tan tác theo tiếng mưa cười.

Không gian dập vùi tan tác theo tiếng mưa trôi

Đàn em thơ chạy ra đường giỡn hớt chạy rầm mưa

Cỏ hoa mừng nên vận hội nghiêng ngả tắm gội say sưa.

Nhưng ta không vui mừng không ca không hát

Ta đưa tay ra trời xin giòng mưa tắm mát

Tưới vết thương lòng héo hắt tự năm xưa

Nhưng ô kìa! Mưa rụng chóng tàn chưa?

Trời xanh mây bay tan tác

Ai còn ươm hạt mưa đào

Lóng lánh trong tim ta

Ai ươm mơ sầu

Ôi mong manh

Trong tim

ta                                                                                                 (Nguyễn Vỹ - Mưa)

  Dường như, chính sự phát triển của ý thức cá nhân cùng với sự tài hoa của thi sĩ đã giúp cho những thi phẩm trở nên mới mẻ nhưng vẫn hết sức tự nhiên, lôi cuốn. Mặc dù phá vỡ những quy tắc mang tính quy phạm của thơ Trung đại nhưng người đọc lại không hề xem đó là lỗi mà lại nhận thấy được sự đổi mới đáng ghi nhận. Sương rơi, Tỳ bà, Tiếng chuông chùa, Hoàng hôn, Mưa, Tây hồ... chính là những bài thơ trôi chảy tự nhiên, thậm chí là tưởng chừng đơn giản, song bên trong sâu thẳm lại là nỗi buồn man mác, chứa đựng tâm trạng và cảm xúc chân thành của nhà thơ:

                                      Từng giọt,

                                      Thánh thót,

                                      Từng giọt,

                                      Tơi bời

                                      Mưa rơi,

                                      Gió rơi

                                      Lá rơi,

                                      Em ơi!...

                          (Nguyễn Vỹ - Sương rơi)

   Như vậy, có thể nói sự cách tân ngôn từ về văn bản chính là một lối phá cách dễ dàng nhận thấy nhất, nhưng cũng chứa đựng và thể hiện nhiều giá trị, ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm.

Châu Ngọc Chiến

Theo http://vannghequangnam.org.vn/