Ca ngợi văn chương
 Nghệ thuật trên bước đường
sinh thành đã hiện diện như một chứng lý xác định những mốc giới trên hướng
đi của lịch sử tinh thần con người. Do đó mọi thăm dò tiến bộ tinh thần đều
có thể quy nạp vào tiến trình của tư tưởng, trong đó có nghệ thuật, văn chương.
Văn chương, vì thế, hệ tại ở chỗ nói lên được sự vươn tới chân thiện mỹ của
nhân loại trong tiến trình trên. Trong viễn tượng đó, những biểu lộ văn
chương tự trình bày như một tất yếu và thiết yếu, xâm nhập những cơ cấu sinh
tồn của một khu vực xã hội, do đó tác động trên lý tính con người, trong chuyển
động lịch sử và biến hóa xã hội. Biểu lộ văn chương được xác định như một
dâng hiến vừa là một kiến tạo xã hội. Chúng ta bó buộc nhìn tới văn chương bằng
một nhãn giới tích cực, như thế văn chương sẽ tự bộc lộ bằng những dáng vẻ
năng động của một thế lực, xét như là hệ luận của sự hiện hữu văn chương.
Nhìn về những biểu lộ văn chương chính là nhìn về hệ luận của chúng. Và một
cái nhìn như thế sẽ là một thử thách tâm linh, thử thách đối với người làm
văn chương.
Văn chương, trong ý nghĩa
đó, được kể như một dự phóng nhân loại, đưa con người về trước một triển vọng.
Vì vậy sau khi lý hội yếu tính của những biểu lộ văn chương là một lối nhìn đời
tích cực, người thưởng ngoạn buộc phải lãnh nhận một trách nhiệm trước tác phẩm
là tham dự thân thiết với ý nghĩa của nó. Và chính trong trách nhiệm tham dự
đó mà những biểu lộ văn chương, với khả năng của chúng, tác động tới xã hội,
lịch sử qua môi giới người thưởng ngoạn, người đi tìm ý nghĩa tác phẩm. Nói
cách khác, hiện hữu của văn chương chưa phải là một hiện hữu toàn diện nếu nó
chưa tìm được nơi thể nghiệm hệ luận, chưa phát triển những chiều hướng ý
nghĩa gián tiếp, chưa được triển khai chân lý tiềm ẩn từ trong tác phẩm. Vì vậy
nhìn tới văn chương là thêm vào văn chương và đó cũng là lối trở về với văn
chương. Văn chương hôm nay sẽ thôi hành động như một cội nguồn khoái cảm, thù
tạc mà hành động như một thế giá, một động lực, một tác dụng đưa về một nẻo
xoay vần của xã hội. Trong triển vọng đó, văn chương chính là một hiện tượng,
một sự kiện. Đó là ý nghĩa sâu xa nhất của những bày tỏ văn chương.
Văn chương là gì?
J.P.Sartre đã từng viết một
tác phẩm để trả lời vấn nạn đó. Còn Benedetto Croce đã không tìm được câu trả
lời dứt khoát nếu không nói là không thể trả lời được. Thiết tưởng đây không
phải là vấn đề dung dị bởi vấn nạn đưa ra bao hàm những đòi hỏi về một quan
niệm, một thái độ, một cư xử trước văn chương. Nói cách khác, vì lẽ không có
một xác định độc nhất về yếu tính văn chương, nghĩa là có những dị biệt về quan
niệm yếu tính, cho nên văn chương sẽ hiện ra cho mỗi người một dáng vẻ. Mỗi
dáng vẻ đó chỉ là một khía cạnh mà văn chương gửi đến chúng ta. Do đó cái
nhìn trắc diện của người thưởng ngoạn không đảm bảo cho một xác định chung,
không đổ đầy cái yếu tính làm thành văn chương. Không thể quy về một nhất thống
trong việc nhận diện văn chương, bởi yếu tính của nó là hàm hồ. Mỗi trường
phái văn chương quan niệm hoàn toàn dị biệt nhau về yếu tính đó. Duy có điều
có thể dựa vào những chất liệu xây dựng văn chương này để phân biệt cái khác
với văn chương: thực tại và ngôn ngữ. Từ đó người ta xác nhận thế giới văn
chương không chỉ biểu hiện thế giới vật lý. Văn chương vượt ra khỏi những mô
hình khả dụng của chất thể để tạo lập một hệ thống giá trị ý nghĩa tinh thần.
Khẳng định này bao hàm một thái độ nhấn mạnh, một cái nhìn thiên trọng về ý
hướng văn chương. Dĩ nhiên ý hướng này chỉ được lý hội trong một nhìn nhận
tác dụng của văn chương. Ý hướng văn chương là thành quả của một quy nạp ý
nghĩa những bày tỏ văn chương. Nói khác đi, thái độ đó muốn xác nhận mức độ
mãnh liệt có thể có được của sức tác dụng văn chương. Hẳn có người sẽ dò hỏi
sức tác dụng đó, nhưng có lẽ đó không phải là vấn đề quan hệ, bởi lẽ những điều
kiện của tác dụng văn chương hệ tại ở sự khai mở ý nghĩa của người thưởng ngoạn.
Khi ý nghĩa không còn bị chôn vùi trong những sự kiện mô tả, diễn đạt thì bấy
giờ văn chương mới có cơ hội phát triển sức hành động của nó. Bao lâu tác phẩm
còn ở trong một quán tính bất động, nghĩa là chưa có một đóng góp sáng tạo của
người thưởng ngoạn, bấy lâu sức tác dụng không còn là vấn đề. Vì vậy văn
chương chỉ có tác dụng khi người ta biết lắng nghe nó và phát triển ý nghĩa của
nó. Tác dụng văn chương chỉ có thể có trong một nhìn nhận tiếng nói của nó.
Do đó đừng hỏi tác dụng của văn chương khi vẫn xem văn chương như một trò
tiêu khiển, thù tạc, một nơi đánh đổi khoái cảm. Thứ văn chương như thế đã bị
tàn phá.
Văn chương nào để ca ngợi?
 Đi từ xác nhận tiên khởi về
ý nghĩa của văn chương, chúng ta hãy tự thúc đẩy một quan niệm nhìn xét văn
chương dưới khía cạnh tích cực của nó và tạo lập cho văn chương một sức mạnh
lập cước trên một tư thế mới khi cởi mở cõi lòng thu nhận lời nói từ sâu thẳm
vọng lên. Nhưng khía cạnh tích cực đó chỉ bày ra khi văn chương dẫn đưa người
đọc về trước vấn đề, trước hiện hữu của nó hay là cưỡng bách người đọc luôn
luôn bị bao hàm trong tác phẩm, nghĩa là khi văn chương gây ra vừa là một phản
động (répercussion) vừa là một nối kết (adhésion) giữa nó và con người, giữa
nó và xã hội. Trong viễn tượng như thế, văn chương đích thực cần phải được
xem như một hiện tượng.
Một quan niệm về nghệ thuật
chính là một trong những huy động khả thể tính của nghệ thuật. Một quan niệm
về văn chương cũng là cơ hội tìm kiếm chính nó. Và mỗi một quan niệm đều khác,
phân biệt, đối nghịch với những quan niệm có sẵn, điều đó chỉ là một cách thế,
nói khác đi mỗi quan niệm là một tác động của biện chứng nhân loại
(dialectique humaine). Tác động đó có tính chất tất yếu để đưa về cuộc sinh
thành mới.
Cuộc sinh thành đó là một
vận chuyển có điều kiện. Vận chuyển đó được ghi nhận qua lý do ngoại tại là
thực tại xã hội. Nói đến lý do ngoại tại tức là đã đặt ra một tương quan thân
thiết giữa thực tại xã hội và biểu lộ văn chương. Người làm nghệ thuật, văn
chương thiết yếu gắn bó với đời, hắn không thể thoát ly khỏi cuộc sống. Hắn
phải va chạm thường trực với đời sống xã hội quanh hắn. Vì vậy mà chúng ta
nói nghệ thuật văn chương là một lối biểu lộ về đời và người. Cuộc đời, thực
tại xã hội là chất liệu làm nên văn chương. Và hẳn là biểu lộ trên thể hiện bằng
cái tưởng tượng, nhưng luôn đặt cơ sở trên chất liệu đó. Và một khi biểu lộ
văn chương thành hình, nó phải được gửi tới kẻ khác và nó chỉ có được ý nghĩa
trong một giao cảm với tha nhân. Như vậy cuộc đời, xã hội vừa làm văn chương
thành hình vừa đón nhận văn chương. “Toute manifestation littéraire,
esthétique en son essance, est sociale par ses contacts avec les groupes
divers qui la préparent, l’accueillent, la condamnent, l’absorbent... Mọi
biểu lộ văn chương, với yếu tính là mỹ học, có tính cách xã hội bởi những
giao tiếp của nó với những đám người khác nhau chuẩn bị cho nó, đón nhận, kết
án hay hấp thụ nó... » (1). Nhưng mỗi xã hội ở trong một thời đại nào đó
đều tự chiếm hữu cho mình một thái độ, một cách thế sống, một lề lối suy tưởng
của thời đại đó. Qua một thời đại khác, thái độ, cách thế, lề lối đó biến đổi
theo những vận chuyển lịch sử, tức là biến đổi theo những cảnh đời mới. Chúng
ta có thể đồng ý với Đặng Thai Mai khi ông cho rằng: «Ý thức rõ rệt về
tính cách biến thiên của xã hội là một nguyên lý sáng tác của văn nghệ» (2).
Đó là một tiền đề quy nạp từ những kinh nghiệm lịch sử văn học. Chừng mực đó
chưa đủ, chúng ta cần đi sâu vào mối tương quan giữa văn chương và xã hội hơn
nữa. Vẫn biết sự biến hóa của xã hội tác động trên văn chương làm cho văn
chương phải đòi hỏi những tình tự, những cách bày tỏ khác biệt, nhưng tác động
không chỉ có một chiều. Văn chương trong viễn tượng một hiện tượng, phát biểu
một hệ luận là có thể quy định một chế lập xã hội. Văn chương được kể như một
sức mạnh có thể góp phần hình thành một thực tại xã hội mới, sắp đặt, tạo dựng
cơ cấu sinh hoạt của một cộng đồng nhân quần. Nói khác đi, thực tại xã hội
thiết yếu sinh động do một căn bản văn chương. Vì vậy ta có thể lật ngược tiền
đề trên rằng ý thức rõ rệt về tác động văn chương là một phần tạo nên biến
thiên của xã hội. Hiện tượng văn chương đã trở thành một cơ cấu mới của thực
tại xã hội. Văn chương là yếu tố tinh thần cần thiết để một xã hội được duy
trì. Đó là tính cách cơ bản của văn chương. Văn chương được coi như nguồn
năng lực tự phát động làm cho sinh hoạt xã hội vận chuyển thường xuyên. «Si
la littérature exerce une influence, et si le monde n’a pas cessé d’être le
monde,...il faut bien admettre que l’expression littéraire a contribué à le
maintenir en activité...Nếu văn chương gây một ảnh hưởng, nếu thế giới không
ngừng là thế giới, phải nhận rằng biểu lộ văn chương đã giúp vào để thế giới ấy
hoạt động» (3). Sự phát triển, tiến hóa của xã hội chỉ có điều kiện thể hiện
nếu nó tự soi rọi để lý hội sức trì đọng của mình. Mà trì đọng là hủy thể. Xã
hội nào cũng muốn tiến hóa, trong đó sự tiến hóa trí thức cũng quan trọng. Muốn
quay trở lại chính mình, xã hội phải căn cứ vào văn chương, bởi văn chương là
lối nhìn về thực tại, về những thuộc tính của thực tại đó. Nhìn nhận xã hội
là nhìn nhận văn chương. Tóm lại văn chương vừa là cơ sở, vừa là điều kiện vận
chuyển và tiến hóa của thực tại xã hội.
 Cuộc sinh thành một quan
niệm như thế làm xuất hiện một nhãn giới mới để diễn dịch một ý nghĩa mới. Lịch
sử của nghệ thuật, văn chương cũng như của triết lý là lịch sử của những
thanh trừng. Trong những lĩnh vực này, người ta thường thanh toán lẫn nhau, bởi
lẽ không ai cùng chấp nhận một tiêu chuẩn chung kể như là một chân lý dùng
làm mực thước căn cứ cho những phán đoán giá trị. Cho dù Ferdinand Brunetière
có đi đến một thứ chủ nghĩa tuyệt đối để cho rằng «il y a une vérité
littéraire, có một chân lý văn chương», đến bây giờ chúng ta vẫn thấy
chân lý đó chỉ là một ảo tưởng, chưa có ai chết cho chân lý đó cả. Vì vậy chỉ
có chân lý riêng cho một người, cho một thứ văn chương. Văn chương dẫn xuất từ
cảnh đời của thực tại xã hội và xã hội dựa trên văn chương. Khi có sự biến đổi
cảnh đời đó tức là tự nguồn gốc đã có sự chuyển động của văn chương. Mỗi xã hội
đòi hỏi một căn bản văn chương khác nhau, cho nên căn bản đó không thể là độc
nhất.
Lối nhìn hôm nay về văn
chương là muốn nhấn mạnh đến tính cách căn bản của văn chương đối với xã hội
mà từ trước người ta đã không đặt thành vấn đề. Văn chương được kể như một hiện
tượng là vì thế. Nếu về trước người ta thưởng ngoạn nghệ thuật, văn chương với
ý hướng đi tìm cái đẹp, tìm cảm giác thỏa mãn tinh thần, tìm giải trí, thù tạc,
tiêu khiển thì hôm nay cần phải cởi bỏ những ý hướng trên mới có thể nhập vào
hiện tượng văn chương. Văn chương hôm nay chắc chắn không phải là là một thứ
«văn chơi» và người làm văn chương sẽ không bao giờ là một thứ «văn sĩ bò
sát» (danh từ của Đặng Thai Mai). Tác phẩm hôm nay không chỉ diễn xuất,
sáng tạo cái đẹp. Nó đã vượt qua tinh thần duy mỹ để nhấn mạnh tính chất và
tác dụng của văn chương. Nói đến mỹ học chỉ làm người ta càng cách xa nhau
trong suy nghĩ về văn chương. «Le sentiment esthétique, c’est
l’admiration. Cảm tính mỹ học chính là sự ngưỡng mộ» (4). Đó là điều trước
tiên, nhưng ngay vấn đề này người ta vẫn không đồng ý với nhau về bản chất của
nó. Lý thuyếy duy trí và Victor Basch cho rằng cảm tính mỹ học không có tính
cách phổ quát trong những điều kiện giống nhau, trong khi Kant xác nhận ngược
lại (5). Cho đến đối tượng của cảm tính này là cái đẹp, người ta vẫn chủ
trương khác nhau. Hegel thì cho cái đẹp là «biểu lộ khả xúc của ý tưởng» hay
là sự đồng nhất giữa ý tưởng và hình thức;
A.G.Baumgarten cho là sự
hoàn thành có thể làm xúc cảm (5); Nguyễn Bách Khoa cho là «một khái niệm
hoàn toàn xã hội», «một khái niệm đẳng cấp», «một khái niệm nhân tạo do ý thức
chủ quan của một xã hội ảnh hưởng qua lại với một thực tại khách quan»
(6); Rémy de Gourmont chủ trương không có cái đẹp tuyệt đối; Maurras, La
Harpe cho là có cái đẹp vĩnh cửu, hợp lý (7). Những quan niệm trên đều
khác nhau, điều đó dễ hiểu bởi vì đúng như lời David Hume nói: «Beauty
is no quality in things themselves, it exists merely in the mind which
contemplates them. Cái đẹp không có tính chất nào nơi chính sự vật, nó
chỉ có trong ý tưởng kẻ thưởng ngoạn những sự vật đó” (8). Hay như
Victor Basch nói: “Le caractère esthétique d’un objet n’est pas une
qualité de cet objet, mais une activité de notre moi, une attitude que nous
prenons en face de cet objet. Tính cách mỹ học của một sự vật không phải
là tính chất của sự vật ấy, nhưng là một hoạt động của bản ngã ta, một thái độ
ta có trước sự vật ấy». Vì thế chỉ có cái đẹp của từng trường hợp, từng cá
nhân, từng thời đại. Mỗi người lĩnh hội cái đẹp qua một ý thức chủ quan và
trên một cơ sở ẩn tàng gọi là ý thức mỹ học (conscience esthétique) của nó. Vậy
quan niệm về cái đẹp là một quan niệm bất định nơi mỗi người, khó có thể có một
tiêu chuẩn chung để đo lường những cấp độ mỹ học.
Lại nữa, một tác phẩm bày
tỏ cái đẹp có đủ tư cách để xác định là một tác phẩm nghệ thuật hay không.
A.Lalande cũng như V.Cousin đều chấp nhận như vậy. Đó là viễn tượng truyền thống
mà H.Taine và nhiều người khác vẫn luôn luôn trung thành. Thiết tưởng cái đẹp
chỉ là đời sống sơ khai của một tác phẩm nghệ thuật, nhất là văn chương. Nó
chỉ tác động trên người thưởng ngoạn bằng một cảm tính chỉ có giá trị đối với
ý hướng đi tìm nó. Đời sống sơ khai trên là cấp bậc yếu kém của cuộc hiện
sinh của một tác phẩm nghệ thuật, chưa thể vươn đến hình thái siêu đẳng của
cuộc hiện sinh đó.
Tác phẩm nghệ thuật cũng
không phải để khêu gợi cảm giác như quan niệm của L.Tolstoy: «To evoke
in oneself a sensation which one has experienced before, and having evoked it
in oneself, to communicate this sensation in such a way that others may
experience the same sensation so that other men are infected by these
sensations and pass through them, in this does the activity of Art consist. Gợi
lên nơi mỗi người một cảm giác mà nó có kinh nghiệm trước, và khi đã gợi lên
phải truyền cảm giác đó trong một cách thế nào để kẻ khác được thu nhận và trải
qua những cảm giác đó, hoạt động nghệ thuật hệ tại ở việc đó” (9).
Ngôn ngữ văn chương
Có điều cần nhắc tới nữa
là ngôn ngữ văn chương vì được quan niệm dung dị cho nên mới dẫn đến đời sống
sơ khai như thế. Triết gia Gaston Bachelard có nói: “Le poète parle au
seuil de l’être. Lời nói của nhà thơ ở ngay bờ hữu thể”. Nhà thơ
bày tỏ những gì ẩn giấu trong bản thể qua sáng tác, tức là ngôn ngữ. Song
ngôn ngữ chưa hẳn là một con đường trực tiếp, đã có sự biến đổi giữa cái tha
quy (pour-soi) và cái tự nội (en-soi). Thiết tưởng con đường dẫn về một tác
phẩm nghệ thuật, văn chương không phải là một con đường thẳng mà là một đường
cong. Hiện tượng văn chương không tác động lên người thưởng ngoạn một cách trực
tiếp như trong một cảm tính của đời sống cảm quan mà tác động theo tiến trình
hoạt động lĩnh hội của người đọc. Sở dĩ người ta không đi đến văn chương một
cách tức thì bởi lẽ ngôn ngữ văn chương là một ngôn ngữ gián tiếp và đa chiều.
Lý lẽ này thuộc về quan niệm hiện tượng văn chương nói trên. “Les habitudes
du langage sont, de toute évidence, la première de ces exigeants fatalités,
et ce n’est pas sans raison que la plupart des grands mouvements littéraires
s’accompagnent d’une révolution linguistique. Những tập quán của ngôn ngữ
hết sức hiển nhiên là cái đầu tiên của những số mệnh bó buộc, và không phải
vô lý khi cho rằng hầu hết những trường phái văn chương lớn đều kéo theo một
cuộc cách mạng ngữ học » (10). Vì vậy ngôn ngữ của nền văn chương này
khác hẳn ngôn ngữ nền văn chương kia. Một nền văn chương đều phát sinh một
ngôn ngữ riêng kể như là cá tính nền văn chương đó. Ngôn ngữ văn chương không
phải là một ngôn ngữ vô ngã, nhưng nó tùy thuộc người sử dụng. Người làm văn
chương có thể ức hiếp, đàn áp ngôn ngữ để buộc nó đảm nhiệm động tác truyền đạt
cảm nghĩ của người dùng nó. Vì vậy trong văn chương, nhất là trong thi ca,
ngôn ngữ không còn ý nghĩa của nó. «Le poète usant des mots pour
dire, non pas leur sens seulement, mais au delà de leur sens leur
correspondance incantatoire au monde qu’ils ont charge de maitriser, on peut
le définir comme l’homme qui se sert des mots non pas seulement selon leur
sens mais selon leur pouvoir. Thi sĩ dùng những từ, không phải chỉ ý
nghĩa của chúng mà ở bên kia ý nghĩa đó để nói lên sự giao cảm thần chú với
thế giới mà chúng có nhiệm vụ chế ngự, người ta có thể định nghĩa thi sĩ như
người dùng những từ không phải theo ý nghĩa của chúng mà theo khả năng của
chúng » (11). Muốn lý hội hết ý nghĩa mà người làm văn chương
muốn trình diễn, người thưởng ngoạn phải đi quá ngôn ngữ đó, phải vượt trên ý
nghĩa thông thường, bởi vì ngôn ngữ không nói được hết, nó chỉ có một khả
năng giới hạn. Vì lẽ đó mà Sartre cũng như Parain cho rằng ngôn ngữ phản bội
chúng ta hay những nhà hiện sinh xem ngôn ngữ là một nô tính siêu hình
(servitude métaphysique). Đó cũng là lý do khiến Vũ Bằng viết:«Tiểu thuyết,
cũng như đời, rất khó mà kể lại, rất khó mà tóm thuật, rất khó mà hiểu» (12).
Người làm văn chương trong tình cảnh đó sẽ tìm ra những phương thức để diễn đạt
tình tự, cho nên mặc dù ngôn ngữ là hạn định, hắn cũng có thể trao gửi đến mọi
người những điều hắn muốn nói. Phương thức đó với M.Ponty là làm những tư tưởng
hiện hữu trước ta theo cách thế của những sự vật; với phái tượng trưng là những
ẩn dụ (métaphores)... Những phương thức đó là giá trị kỹ thuật của người sáng
tạo. Lĩnh hội văn chương trước hết phải ghi nhận kỹ thuật, từ đó mới có thể
xâm nhập bản thể văn chương. Mặt khác, vì lẽ văn chương phơi bày một cách
gián tiếp với những vẻ trắc diện của nó, cho nên văn chương có thể có nhiều
hình thái ý nghĩa. Trình độ thưởng ngoạn của người đọc sẽ tạo nên những hình
thái này. Như vậy thưởng ngoạn văn chương với ngôn ngữ của nó không còn là vấn
đề dung dị nữa. Tác phẩm không tự bày tỏ ra tức thì nhưng sự bày tỏ biến
thiên theo nỗ lực truy tầm ý nghĩa của người đọc.
 Nói tóm lại, trong triển vọng
đưa vào đích thực những hiện tượng văn chương, cần phải cởi bỏ mọi thái độ dễ
dãi trong ý hướng đón nhận văn chương. Văn chương hôm nay phát sinh từ một
sáng tạo bi thiết. Sáng tạo đó cũng chính là một lối xử thế, một thái độ trước
cuộc đời. Viết là phân trần, là bày tỏ, là lên tiếng. Do đó văn chương hôm
nay mang ý nghĩa đối thoại với cuộc đời, với người. Đối thoại với một tinh thần
thẳng thắn, nghiêm trang như là một hành động thuộc về trí thức. Nơi gặp gỡ,
đối thoại đó là tác phẩm. Tác phẩm là tiếng nói, là thái độ được thể hiện ra.
Tác phẩm có tính cách đối nghịch, vừa là nơi nhập thế vừa là nơi xuất thế của
người làm nghệ thuật, người làm văn chương. Bằng tác phẩm, người làm văn
chương tự trình diện với đời, tự cọ xát với xã hội, tha nhân; hắn tự cột chặt
trong những tương quan tha thiết đó. Từ vị trí đặt định, hắn nhìn về đời và
cái nhìn đó nói lên chân lý cho người khác, cho xã hội. Nhưng cũng bằng tác
phẩm, người làm văn chương vươn khỏi xã hội hắn đang sống; hắn không bị chìm
đắm, bị áp đảo bởi xã hội. Văn chương là dự phóng của xã hội, cho nên người
làm văn chương đi trước xã hội. Bởi lẽ chân lý của hắn là điều kiện tiến hóa
của xã hội. Léopardi cho rằng chúng ta thật sung sướng được trở thành trẻ con
nhờ bởi thi ca (13). Trẻ con là sự hồn nhiên trong sáng và tính chất này là
nhân tố mặc khải chân lý trên. Và cũng bởi là điều kiện tiến hóa cho nên tác
phẩm là một lối phò thế. Có thể ví những cảnh đời trong tác phẩm như những
tai nạn mà kẻ phân xử là người thưởng ngoạn, người đọc. Thưởng ngoạn là tham
dự, khai mở những ý nghĩa, giải quyết những vấn đề, những câu hỏi, bởi vì như
Claude Roy nói, viết một tiểu thuyết, một thi phẩm chính là đặt câu hỏi,
chính là tự hỏi và tra hỏi người khác. Vì vậy tác phẩm như một đáp lời cho người
thưởng ngoạn bởi chính người thưởng ngoạn. Tác phẩm được đưa vào đời chính là
qua tác động đó.
Trong viễn tượng như thế,
nghệ thuật, văn chương bao hàm một ý thức, một thái độ trong sáng, một hoạch
định gửi về đời, về một thực tại xã hội. Đặng Thai Mai đã từng nói: «Không
có đặc sắc nội dung thì không có văn học; và nếu như rời tư tưởng ra, nếu
không có tư tưởng thì văn chương chỉ có nghĩa là du dương, lòe loẹt ,
phù phiếm và vô dụng mà thôi» (14). Một nền văn chương có giá trị bao giờ
cũng bày tỏ được thái độ và ý thức của người làm văn chương trước xã hội của
hắn. Do đó văn chương được coi như dấu tích của hành động bằng tư tưởng, dấu
tích ký thác cho đời, giao ước với người của kẻ chọn lựa cuộc sống hùng cường
là nghệ thuật. Cl.Ed.Magny có nói: «L’oeuvre littéraire n’est pas simple
distraction passagère, mais trace, repère, témoignage de sa vie spirituelle
laissés par l’écrivain, comme ces sandales qu’Empédocle abandonna, dit-on,
aux bords de l’Etna avant de se lancer vers une dernière aventure.Tác
phẩm văn chương không đơn giản là thứ tiêu khiển chóng qua, nhưng là dấu
tích, mốc giới, chứng cớ của đời sống tinh thần mà người làm văn chương để lại,
như đôi dép của nhà hiền triết Empédocle để lại bên bờ miệng núi lửa Etna trước
khi lao mình vào một cuộc phiêu lưu cuối cùng». Văn chương là di sản mà xã hội
là thừa tự. Di sản đó là giá trị vươn tới mà người làm văn chương dốc lòng
sáng tạo, sáng tạo trong sự thiết tha nồng thắm với đời, với xã hội. Tóm lại,
tác phẩm văn chương chính là một ý thức đang trở thành hành động.
Phê bình văn chương
Trong viễn tượng một nền
văn chương như thế, làm thế nào để phán đoán nó? Vẫn biết phê bình là ý thức
của văn chương như P.Souday nói, nhưng phê bình trong hiện tượng văn chương
trước hết biến thái theo cách thế triển khai ý nghĩa với nhiều khuynh hướng
khác nhau.
Sự triển khai ý nghĩa đó
là sự kéo dài của lĩnh hội. Một cái nhìn đại thể về hiện tượng văn chương sẽ
là cái nhìn thiếu sót, không thấu triệt mọi khía cạnh của nó. Tác phẩm là một
sự chờ đợi được đổ đầy ý nghĩa từ người thưởng ngoạn. Càng lĩnh hội văn
chương càng trườn mình ra. Như vậy thì phê bình, đúng như viễn tượng của
Th.Maulnier, là một thứ dàn cảnh mà người đọc buộc phải tự mình tìm kiếm vị
trí để đi sâu vào văn chương. Người đọc là người cầm giữ số phận tác phẩm và
định đoạt tác phẩm. Người làm văn chương sinh ra tác phẩm và người đọc là kẻ
dưỡng nuôi nó. Tác phẩm lớn lên do phần đóng góp của những người chung quanh,
càng làm quen nó mới dễ nhận nó. Nói khác đi, động tác phê bình là sự tham dự
toàn vẹn với tác phẩm, tham dự lắm khi như một phiêu lưu cá nhân. E.Jaloux chấp
nhận điều này và mới đây thi sĩ Ezra Pound cũng đồng ý như vậy khi trả lời
cho một người phỏng vấn: «Le meilleur critique est celui qui écrit
lui-même. Il fera quelquefois un commentaire intelligent avant, mais il est
plus probable qu’il le fera après.Người phê bình giỏi nhất là kẻ viết về
chính mình. Đôi khi hắn có lời bình luận khéo léo trước, nhưng có lẽ hắn thường
làm việc đó sau» (15). Ý kiến này chúng ta sẽ không xét tới nhưng phải
ghi nhận để nhấn mạnh sự tham dự hết sức thân thiết vào một tác phẩm của người
thưởng ngoạn.
Mặt khác, ý hướng lĩnh hội
sẽ gặp trở ngại bởi vì ngôn ngữ văn chương là một ngôn ngữ hàm hồ, mở ra nhiều
mặt ý nghĩa. Vậy muốn lĩnh hội để triển khai, tác động đó phải đua tranh và
tranh chấp cùng ý nghĩa. Nói khác đi, người thưởng ngoạn phải có lấy một chọn
lựa giữa những ý nghĩa mà hiện tượng văn chương có thể khêu gợi ra. Chọn lựa
trong một thế tác động oanh liệt và thực nghiệm trên những người giao tiếp với
tác phẩm khiến cho giữa tác phẩm và những người đó có thể gây ra một xung đột,
một mối bất hòa hay là một tán đồng, ưng thuận trong đời sống tinh thần. Chẳng
những thế, sự chọn lựa đó còn cố gắng xây dựng một ý nghĩa cho tác phẩm, bởi
vì hiện tượng văn chương được mô tả bao giờ cũng soi về đời bằng một ý nghĩa.
Người làm văn chương chính là kẻ làm xuất hiện ý nghĩa của đời, hay theo
Blanchot, của cuộc hiện sinh hoàn toàn là đêm tối và hỗn độn (16). Sự chọn lựa
đó có thể tốt đẹp khi nó có lợi cho tác phẩm, đồng thời có lợi cho cả đám
đông mà tác phẩm đó gửi đến. Như thế ý nghĩa hiện tượng văn chương mới được
thể nghiệm và lúc đó người làm văn chương được xem như chu toàn việc truyền một
sứ điệp mà theo T.S.Eliot là một nhiệm vụ xã hội mà người làm văn chương thời
nay buộc phải có (17). Lại nữa, vì tính cách khó đến gần của ngôn ngữ văn
chương cho nên sự chọn lựa đó gặp phải khó khăn và cần thiết. Điều đó đòi hỏi
ở nhà phê bình khả năng và đức tính thích hợp với hoạt động cắt nghĩa văn
chương, với hoạt động tạo cho thế giới sở hữu một ý nghĩa văn chương.
Bởi tính cách không ngay
thẳng của ngôn ngữ văn chương mà người thưởng ngoạn luôn luôn bị đặt trong một
tình cảnh tìm kiếm lấy mình. Nếu con người không ngừng là thân phận con người
thì văn chương là cái bẫy nhốt kín mọi người chúng ta mỗi khi va chạm nó. Nói
khác đi, văn chương bao hàm mọi tình trạng đặc biệt của đời, của người nên
chúng ta có thể bắt gặp mình trong đó. Nhưng ý nghĩa của cảnh đời trình diễn
trong văn chương không được bày tỏ minh nhiên cho nên chúng ta phải sống cảnh
đời đó để lý hội nó. Chúng ta cọng thêm vào tác phẩm bằng những cảm nhận, suy
tư, phán định; từ đó xâm nhập bản thể văn chương. Những hoạt động cọng thêm
vào tác phẩm đó sẽ bất toàn nếu người thưởng ngoạn không tự đào luyện được những
kinh nghiệm, cọ xát với những khía cạnh sâu xa, cùng thẳm của cảnh đời. Có được
kinh nghiệm như thế thì lĩnh hội mới phong phú, giàu mạnh. Đúng như P.Bourget
quan niệm, trong văn chương điều kiện đầu tiên để suy tưởng, để gây ra suy tưởng
chính là một kinh nghiệm sinh động (18). Kinh nghiệm có thể hình thành theo
nhiều lối. Khi có kinh nghiệm để sống những cảnh đời trong văn chương, người
thưởng ngoạn có thể đưa những cảnh đời đó về chung quanh mình hoặc có thể đưa
mình về những cảnh đời đó. Trong cả hai trường hợp, người đọc cảm thấy như bị
cưỡng bách đi tìm kiếm lấy mình, trong cùng một thân phận nhân loại, một cảnh
giới thế gian nhằm tạo lập những chiều hướng ý nghĩa song song cuộc hành
trình với văn chương. Như thế ý nghĩa văn chương được phát triển trong một
tương giao, một gia nhập thiết tha của toàn bộ đời sống của người thưởng ngoạn.
Nói cho cùng, người đọc là thành phần của tác phẩm. Tác phẩm bao giờ cũng nắm
lấy người đọc để nó được hiện hình.
Trong ý nghĩa đó, phê bình
chính là một khôn ngoan sáng tạo. Một tác phẩm phải được kiện toàn chính nó
qua một sự sáng tạo, phải được tô bồi vào kiến trúc của nó bằng sự xây dựng
sinh động của người thưởng ngoạn. «La poésie n’est pas seulement la
création du poète; elle est la re-création de tous les autres hommes,
c’est-à-dire du génie de l’humanité. Le poète lui-même n’est pas en posture
différente des autres hommes en présence de la poésie déjà créée... Thi
ca không phải chỉ là sự sáng tạo của người làm thơ, nó là sự tái tạo của mọi
người khác, nghĩa là của thiên tính nhân loại.
Ném một cái nhìn đại thể
trên văn chương kể như một hiện tượng cùng sự trở về đích thực với văn chương
đó, chúng ta đã mở ra một quan điểm từ đó lập cước một lề lối sinh hoạt văn
chương, nghệ thuật. Quan điểm đó nhằm thu hồi văn chương khỏi tình trạng vô bằng
(gratuit) để vận động một lối xuất hiện kỳ diệu và thiết thực hơn. Văn chương
là sự đời thâu tóm lại nhưng cũng mở ra những sự đời mới. Đây chính là lúc
văn chương muốn bày tỏ, trao gửi những lời phân trần đến một xã hội mà văn
chương trong một tình cảnh nào đó phải đảm nhận, chu toàn. Ở đây tình cảnh đó
chính là bối cảnh lịch sử đen tối, suy vong diễn ra trùng trùng lớp lớp. Bởi
vậy văn chương phải vận động lịch sử bằng một ý thức hành động thực nghiệm,
đi trước xã hội. Chính trong ý nghĩa này, văn chương trình diễn một lối phò
thế bởi sự quy định những chiều hướng vươn phóng cho một thực tại xã hội, một
cộng đồng nhân loại. Nhìn nhận văn chương trong triển vọng quy định trên,
chúng ta sẽ tự tạo dựng một chế lập xã hội đứng trên những ngả tác động biến đổi
của nền văn chương đó. Đặt mình trong bối cảnh lịch sử hôm nay, những biểu lộ
văn chương muốn ở về phía bên kia của sự phản động, suy tàn. Ý nghĩa của văn
chương, do đó, xuất phát từ một thái độ chọn lựa đứng trên dòng tiến hóa. Văn
chương hệ tại nhằm thao diễn một dự phóng biến động nhằm đặt thành một cơ cấu
phát triển nhân loại, có thế văn chương mới là căn bản của xã hội. Đó chính
là quy chế mới của văn chương vậy.
Viết thêm
May mắn thay, trải qua cuộc
chiến tranh khốc liệt, tôi vẫn giữ được tờ báo ronéo Hành Động (Huế,
1967), trong đó có bài trên đây, viết từ 45 năm trước. Thời gian khá dài cho
một đổi thay trong tư tưởng, tuy nhiên tôi vẫn giữ nguyên vẹn những
gì mình suy nghĩ từ thời còn trẻ, giữ nguyên những thuật ngữ bây giờ ít dùng
và có thêm những cái tựa nhỏ. Học văn rồi suy nghĩ về văn chương, những suy
nghĩ chắc hẳn đi ra từ một thời đại xương máu và đau thương, từ một xã hội bạo
động và máu lửa, từ một thế hệ khắc khoải và ưu tư. Văn chương có ích gì
trong một thời đại như vậy, trong một xã hội như vậy, cho một thế hệ như vậy?
Tôi vẫn tin rằng văn chương cần phải có ích, lại càng phải cấp thiết hơn nữa,
nếu văn chương ấy biết giúp đời, cứu người.
Niềm tin ấy bất ngờ được củng
cố, sau 44 năm, nhân đọc bài diễn văn dài của nhà văn đoạt giải thưởng Nobel
văn chương năm 2010. Đó là Mario Vargas Llosa, người Peru. Một nhà văn lớn
lên từ một nền văn hóa Mỹ-Latinh, thu nhận nhiều điều từ văn hóa phương Tây,
đã suy nghĩ về văn chương như thế nào? Trong bài diễn văn ấy, nhà văn nói:
« Sartre dạy tôi rằng ngôn từ là hành động, rằng một cuốn tiểu thuyết, một
vở kịch hay một tiểu luận, trong những giai đoạn nhất định và với những điều
kiện thuận lợi, có thể làm thay đổi cả cục diện của lịch sử. Camus và Orwell
dạy tôi rằng văn chương mà không có đạo đức là văn chương phi nhân, còn
Malraux thì dạy tôi rằng chủ nghĩa anh hùng và anh hùng ca có thể xuất hiện
trong thời đại ngày nay cũng như đã từng xuất hiện vào thời của các
Argonauts, thời của Odyssey và Iliad…”.
“Văn chương không còn là
trò chơi nữa. Nó đã trở thành phương tiện nhằm chống lại nghịch cảnh, phương
tiện phản kháng, bạo loạn, phương tiện giúp tôi chạy trốn khỏi những điều
không thể chịu đựng nổi, trở thành ý nghĩa của cuộc đời…Văn chương không chỉ
là giải trí, không chỉ là bài tập của trí não, nhằm mài sắc cảm giác và đánh
thức tinh thần phê phán. Nó là thành tố tuyệt đối cần thiết cho chính sự tồn
tại của nền văn minh…”.
“Văn chương trở thành phép
màu khi nó tặng cho ta hi vọng sở hữu cái mà chúng ta không có, thành người
mà chúng ta không là, sống cuộc đời chưa ai từng sống, trong đó, cũng giống
như các vị thần của người ngoại đạo, chúng ta cảm thấy mình vừa là những kẻ hữu
sinh hữu tử, lại vừa trường sinh bất lão, nó đưa vào tâm hồn chúng ta tinh thần
phản kháng, không chấp nhận gió chiều nào che chiều ấy, đấy là nền tảng của tất
cả những sự nghiệp anh hùng góp phần vào việc làm giảm nhẹ tính chất thô bạo
trong quan hệ giữa người với người”. (22)
Mới đây, trong phần trả lời
một cuộc phỏng vấn của báo Izvestina (Nga), Mario Vargas Llosa lại
một lần nữa khẳng định:“Tôi vẫn quan niệm nhà văn có trách nhiệm, có bổn phận
đạo lý tham gia các cuộc tranh luận trong xã hội, đặc biệt là ở những nước mà
mọi chuyện chưa phải đã êm thắm, mà đấy lại là phần lớn của cả thế giới”.
“Nếu văn học bị hoàn toàn
mất liên lạc với những gì đang diễn ra trong đời thực thì nó sẽ trở thành bèo
bọt, hời hợt. Những tác phẩm văn học vĩ đại bao giờ cũng khắc họa được những
gì đang diễn ra trong đời sống xã hội, những vấn đề chủ yếu của nó và những
mong đợi của con người”.
“Văn chương giúp ta thính
nhạy lên rất nhiều đối với tất cả, từ khổ đau đến hạnh phúc. Và với ý nghĩa
đó, tôi hết sức nghiêm túc mà tin rằng văn chương nghệ thuật có một ý nghĩa
to lớn đối với cuộc sống”.(23)
 Làm sao mà lại không có niềm
tin? Mấy mươi năm tôi vẫn trung thành với ý nghĩ của chàng trai trẻ là tôi
thuở ấy, bởi đó không chỉ là niềm tin mãnh liệt, bền bỉ mà còn là niềm khao
khát và trên hết, cũng bởi vì tình yêu mãi mãi đối với văn chương.
CHÚ THÍCH
(1) F.Baldensperger, La
littérature, Paris, 1927, tr.2.
(2) Đặng Thai Mai, Văn
học khái luận, Saigon, 1950, tr.57.
(3) F.Baldensperger, sách
đã dẫn, tr. 236.
(4) R.Bayer, Traité
d’esthétique, Paris, A.Colin, 1956, tr.196.
(5) xem A.de
Gramont-Lesparre, Essai sur le sentiment d’esthétique, ..., tr.9,13.
(6) Nguyễn Bách Khoa, Văn
chương truyện Kiều, Hà Nội, Thế Giới, 1953, tr.103,122,124.
(7) xem I.A.Richars, Principles
of literary criticism, ..., tr.186.
(8) xem J.C.Carloni, La
critique littéraire, Paris, PUF, 1960, tr.57,74.
(9) xem I.A.Richars, sđd,
tr.64.
(10) F.Baldensperger, sđd,
tr.57.
(11) Thierry Maulnier, Introduction
à la poésie francaise, Paris, Gallimard, 1959, tr.14.
(12) Vũ Bằng, Khảo về
tiểu thuyết, Saigon, Phạm Văn Tươi, 1951, tr.55.
(13) xem Y.Belaval, La
recherche de la poésie, ..., tr.11.
(14) Đặng Thai Mai, sđd,
tr.171.
(15) tuần báo Arts, số
5 (27/10 – 2/11/1965), tr.15.
(16) xem M.de Diéguez, L’écrivain
et son langage, Paris, Gallimard, 1960, tr.163.
(17) xem Brooks, An
approach to literature, ..., tr.571.
(18) P.Bourget, Nouvelles
pages de critique et de doctrine, Paris, Plon, tập 2, tr.24.
(19) Benedetto Croce, La
poésie, Paris, PUF, 1951, tr.103.
(20) xem Marcel Cressot, Le
style et ses techniques, Paris, PUF, 1956, tr.4.
(21) René Lalou, Défense
de l’homme, Paris, 1926, tr.40.
(22) Phạm Nguyên Trường dịch,
xem
http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2010/
vargas_llosa-lecture_en.html
http://www.vanchuongviet.org/vietnamese/vanhoc_tacpham.asp?
(23) Đăng Bẩy lược dịch
từ Izvestina.ru
http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/404643/Van-chuong-giup-ta-thinh-nhay.html
10/2010
|
Nguyễn
Phú Yên
Theo http://www.vanchuongviet.org/
 |
.gif)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét