Tiếp sau Xuân Thu nhã tập (1942), nhóm Dạ
Đài (gồm Trần Dần, Trần Mai Châu, Đinh Hùng, Vũ Hoàng Địch, Vũ Hoàng
Chương…) là bước tìm tòi đổi mới cuối cùng của phong trào Thơ Mới. “Với tinh
thần tiên phong và ước vọng cao đẹp về sự đổi mới của thi ca Việt, Dạ
Đài đã đưa ra những quan niệm thơ mới lạ và giàu ý nghĩa. Nhưng do nhiều
lý do, hoàn cảnh nên lâu nay hiện tượng văn chương này chưa được nghiên cứu một
cách khách quan, khoa học. Nó không được xếp vị trí chính thức trong tiến
trình văn học Việt Nam thế kỷ XX.” (Hồ Thế Hà)(1)
Khởi điểm của Dạ Đài là Bản tuyên ngôn tượng
trưng năm 1946 với những quan niệm thơ mới mẻ, độc đáo được tiếp biến từ
lý luận văn học phương Tây. Đây cũng là đóng góp lớn nhất của nhóm vì sau khi
ra được số đầu tiên ngày 16/11/1946, số 2 chưa kịp ra mắt thì kháng chiến
toàn quốc bùng nổ. Cùng với Bản tuyên ngôn tượng trưng, Dạ Đài in
sáu bài thơ của Trần Dần, Đinh Hùng, Vũ Hoàng Địch, Trần Mai Châu, Nguyễn Văn
Tậu (một bút danh của chính Trần Mai Châu). Tập thơ Một mùa địa ngục (Une
saison en enfer) của Rimbaud gợi cảm hứng cho cái tên Dạ Đài. Và cái tên
như vận vào số kiếp, Dạ Đài là “ngọn nến bùng lên cuối một thời thơ
nhiều hứng khởi và bứt phá. Ngọn nến đó sớm tắt vì hoàn cảnh không cho phép
“dung hợp được thực và hư bằng hình tượng” (Huỳnh Như Phương) (2).
Khát khao đổi mới thơ Việt của Dạ Đài xuất phát từ
quan niệm về sự cạn kiệt, bất lực của các thi sĩ lãng mạn trên con đường duy
tân nền thơ dân tộc đã được khai mở từ hơn mười năm trước: “Vả lại, làm sao
người ta cứ lặn lội mãi trong mối thất tình eo hẹp? Làm sao người ta cứ khóc
mãi, than mãi, rung động mãi theo những con đường rung động cũ? Làm sao người
ta cứ nhìn mãi vũ trụ ở ba chiều, và thu hẹp tâm tư ở bảy dây tình cảm! Chúng
ta còn có nghèo nàn thế nữa đâu?” [*]. “Chúng ta đã chán ngắt cái thi ca nông
hẹp, nhai đi nhắc lại những phong cảnh trần gian, những tâm tình thế tục.
Chúng ta đã tự nhiên trở nên khó tính: chúng ta muốn vào sâu ngoại vật, nội
tâm và muốn đi xa thiên đường, địa ngục. Hãy để cho tiền nhân những cảm giác
đơn nghèo. Để cho bọn đồ nho cái công việc ẩn giấu nỗi lòng nhạt nhẽo của họ
trong nỗi lòng chung thiên hạ hay trong gió nước, cỏ cây. Để cho bọn đàn bà
con trẻ cái công việc than khóc thảm thương trên một kỳ hoa tạ, trên một giấc
mộng dở dang. Để cho những thế hệ đã nằm yên cái tôi nông cạn ấy”.
Có thể thấy, từ năm 1936 trở đi, phong trào Thơ Mới đã hình
thành những đứt gãy của thơ lãng mạn do sự ảnh hưởng, tiếp thu chủ nghĩa tượng
trưng của phương Tây. Trường thơ Loạn ở Bình Định xuất hiện đã đưa Thơ Mới
sang một giai đoạn mới (đầu thập niên 1940, thơ của các thi sĩ lãng mạn đăng
trên các cơ quan ngôn luận của Tự Lực văn đoàn như báo Phong hóa, Ngày
nay kém dần sức hấp dẫn đối với độc giả trẻ). Bản tuyên ngôn tượng
trưng của Dạ Đài tiếp nối hướng đi của Trường thơ Loạn
và Xuân Thu nhã tập, đã phê phán lối thơ mòn sáo, “dễ dãi” (từ của
Baudelaire) của thơ ca thuộc khuynh hướng lãng mạn duy lý (kiểu giãi bày tâm
trạng, thể hiện tình cảm, cảm xúc trực tiếp với một thế giới quá thực): “Chúng
tôi không còn khóc, không còn muốn khóc - vì người ta đã khóc mãi ái tình,
công danh và thế sự. Chúng tôi không còn nhìn mây, không còn muốn nhìn mây -
vì người ta đã nhìn mãi mây chiều cùng nắng sớm”.
Dạ Đài luôn đặt mình trong sự đối sánh với thơ
lãng mạn để xác định xu hướng cách tân: “Bởi vậy chúng ta chẳng còn là cái
chúng ta quá vãng đơn sơ thuần phác nữa: chúng ta đã góp gom hình ảnh tinh cầu
và lòng chúng ta đã đầy lên châu ngọc.
Thế cho nên chúng tôi - thi sĩ tượng trưng - chúng tôi có
nói cũng chỉ là nói cái tâm trạng của thời nhân, của những thời nhân đã có
ngày cô độc”.
Những thi sĩ Dạ Đài ảnh hưởng sâu sắc các nhà thơ
tượng trưng Pháp nhất là Rimbaud và Verlaine. Như đã nói ở trên, xu hướng
thơ tượng trưng trong Thơ Mới đã có từ trước, nhất là với Trường thơ Loạn (gồm
Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê…), Xuân Thu nhã tập (gồm Nguyễn
Xuân Sanh, Đoàn Phú Tứ, Phạm Văn Hạnh…), nay lại tiếp tục mở một lối thơ theo
hướng tượng trưng cho nhóm Dạ Đài: “Thế cho nên, chúng tôi - thi sĩ tượng
trưng - chúng tôi cố gắng đánh thức cái thế giới im lìm đương nằm ngủ ở trong
lòng nhân loại. Chúng tôi cố thực hiện một cuộc trở về, chúng tôi cố trở lại
cái chúng tôi với tấm lòng khi trời đất khai lập”.
Một lần nữa, họ tuyên ngôn: “Thế cho nên chúng tôi - thi sĩ
tượng trưng - chúng tôi sẽ nói lên và chỉ nói lên bằng hình tượng, thứ ngôn
ngữ tân kỳ, ngôn ngữ của những thế giới yêu ma, của những thế giới thần nhân
mà cũng là của cái thế giới âu sầu đây nữa”.
Có đến bốn lần cái mệnh đề “chúng tôi - thi sĩ tượng trưng”
được lặp đi lặp lại để khẳng định, nhấn mạnh xu hướng cách tân thơ Việt theo
trường phái tượng trưng. Tuy vậy, cũng như Xuân Thu nhã tập trước
đó, Dạ Đài vừa vươn tới tư duy thơ tượng trưng Âu Tây lại vừa trở về
với cội nguồn, về với sự “uẩn súc, huyền ảo” (từ của nhóm Xuân Thu) của
thơ Á Đông. Thi sĩ Dạ Đài cũng muốn nối nay và xưa, muốn thâu tóm tất
cả tinh hoa thơ ca cổ kim, Đông Tây về một mối, rồi nhào nặn lại thành những
giá trị ưu tú nhất: “Chúng tôi sẽ tìm hiểu linh hồn của những ca dao, tục ngữ.
Chúng tôi sẽ tượng trưng hóa cái sức rung động của trẻ em trước một chuyện cổ
tích hoang đường và cái sức rung động của gã nông phu trước những bản đồng
dao thuần phác”, “Chúng tôi sẽ nối lại: nghiệp dĩ của một Baudelaire - tâm sự
của một Nguyễn Du - sự nổi loạn và ra đi của một Rimbaud - nỗi cô đơn của những
nhà thơ lãng mạn”.
Tuyên ngôn tượng trưng Dạ Đài đã đưa ra những quan niệm về những yếu
tố của thơ ca như thế giới nghệ thuật của thơ, nhà thơ, người tiếp nhận thơ
khá độc đáo theo huynh hướng tượng trưng. Thơ, theo họ, không thể “nông hẹp”,
“nông cạn”, “đơn nghèo”, “nhạt nhẽo”… như trước: “Hãy để cho tiền nhân những
cảm giác đơn nghèo. Để cho bọn đồ nho cái công việc ẩn giấu nỗi lòng nhạt nhẽo
của họ trong nỗi lòng chung thiên hạ hay trong gió nước, cỏ cây. Để cho bọn
đàn bà con trẻ cái công việc than khóc thảm thương trên một kỳ hoa tạ, trên một
giấc mộng dở dang. Để cho những thế hệ đã nằm yên cái tôi nông cạn ấy”. Muốn
vậy, thơ không nên và không thể “đắp lên trên cái trật tự đơn thuần, cái lý
trí”, thơ phải là “tất cả một vũ trụ muôn chiều”, phải “góp gom hình ảnh tinh
cầu”, từ đường lên “quỹ đạo của trăng sao” tới “đường về trên cõi chết”; từ “quay
về thế tục” đến “lấn sang cả bến bờ u huyền”; là “cõi mộng và cõi đời đã thâm
nhập và đã thấm trộn cùng nhau trong một cuộc giao hòa bí mật”. Thơ phải “đi
giữa bến bờ U Huyền và Hiện Thực”, trong thơ sẽ “hiện lên những đường
lối u minh”, thơ “sẽ kể lại những cuộc viễn du trong những thế giới âm thầm sự
vật”.
Thơ là cả một thế giới thực và ảo không chỉ không gian mà
còn cả thời gian: “Chúng tôi cố thực hiện một cuộc trở về, chúng tôi cố trở lại
cái chúng tôi với tấm lòng khi trời đất khai lập”. Và đây nữa, “thơ phải cấu
tạo bằng tính chất của vô biên. Sau cái thế giới hiện trên hàng chữ, phải ẩn
giấu muôn nghìn thế giới, cả thế giới đương thành và đương hủy”.
Thế giới thơ Dạ Đài vì thế mà rất “lạ” - lạ từ
cái đã có trong thực tại đến cái ẩn sâu và ẩn sau muôn nghìn thực tại - là “muôn
trùng biển lạ”: “Chúng tôi lạ: lạ từng đám mây bay, từng bóng người qua lại.
Chúng tôi lạ từng sắc nắng bình minh đến màu chiều vàng vọt. Chúng tôi lạ, lạ
tất cả. Và chúng tôi đã thấy những cái người ta chẳng thấy. Chúng tôi đã thấy
muôn nghìn thực tại ẩn sau cái thực tại cảm thâu bằng những năng khiếu nông gần”.
Dạ Đài quan niệm làm thơ là “bản năng”, kết quả của lối
viết “thả lỏng đam mê và khoái lạc”: “Người ta tìm mãi Đạo Lý ở đường lên:
ghìm giữ bản năng kham khổ ở nhục hình. Chúng ta sẽ tìm Đạo Lý ở con đường xuống:
thả lỏng thiên năng đam mê và khoái lạc. Những triết nhân đã chẳng kêu gọi sự
quay trở lại đó ư? Và những phong trào xã hội? Chúng ta chẳng nhận thấy rằng
người ta đương sức trả lại con người cái trinh bạch đầu tiên, trả lại con người
cỏ cây huyền mặc, sông núi hoang sơ? Chúng ta hãy trở về cái bản năng mà thế
tình che đậy. Hãy mơ những giấc mơ cầm thú. Hãy gợi lên những cảnh sống âm thầm.
Hãy đánh thức hư không, nghĩa là cả tấm lòng xưa man rợ”.
Khi thơ là tiếng nói tự động tâm linh, là “bài ca huyền mặc”
thì nhà thơ tượng trưng không chỉ cảm thâu thế giới bên ngoài mà còn phải có
cái nhìn “thấu thị” (từ của Rimbaud) thế giới bên trong, không chỉ nắm bắt
cái “hiện thực” mà còn cảm thấy cái “u huyền”, bí ẩn, vô hình của cả thế giới
hữu thức lẫn thế giới vô thức, một thế giới cao siêu và vĩnh cửu. Lúc đó, nhà
thơ dường như không phải là người làm thơ nữa mà là “sống thơ” (từ của Hàn Mặc
Tử) hay nói như Chế Lan Viên là “bị thơ làm”. Bởi vì, theo họ, “thi cảm phải
gây trong thực tại” nhưng “phải gây nên cả hai không khí hoang đường
và hiện thực. Một bài thơ phải chứa đựng những cái gì đã có, nhưng phải mang ở
trạng thái tiềm tàng những cái gì có thể có và cả những cái gì không có nữa”,
“phải xáo trộn cả thực hư”.
Thơ, đối với Dạ Đài, tác động đến người đọc như một đấng
toàn năng sáng tạo ra cả muôn nghìn thế giới khác, làm rung chuyển muôn nghìn
thế giới khác: “Thế cho nên chúng tôi - thi sĩ tượng trưng - chúng tôi sẽ đón
về đây tất cả những thế giới quay cuồng, chúng tôi sẽ bắt một vầng trăng phải
lặn, một ánh sao phải mờ đi, một chế độ phải tàn vong và một bài thơ phải vô
cùng linh động”.
Quan niệm nghệ sĩ phải là người tinh nhạy cả thế giới thực
và ảo bằng cả hồn và xác, cảm hứng nghệ sĩ phải từ cái đã có, cái chưa có và
cả cái không có, Dạ Đài cho rằng thiên chức của nhà thơ là tạo nên
những “cuộc giao hòa bí mật” giữa cõi thực và hư, cao hơn phải làm cho “trần
gian phải hư lên vì sự thực”: “Chúng ta cũng không thể tách lập được hẳn thực
hư, và chia đôi địa trấn bằng một bờ sao rõ rệt. Cõi mộng và cõi đời đã thâm
nhập vào nhiều nơi, và ở nhiều nơi đã thấm trộn cùng nhau trong một cuộc giao
hòa bí mật. Có ở cõi đất chúng ta không: những đường lối cố đô, những vì sao
huyền ảo! Nhiệm vụ thi ca là phải khai thông con đường giao cảm ấy. Một đầu
phố cô đơn, một con đường thăm thẳm: tất cả những phong cảnh trần gian sẽ phải
hư lên vì sự thực”.
Từ quan niệm thơ có tính huyền ảo, bí ẩn, các thi sĩ tượng
trưng Dạ Đài xem nội dung của thơ không cần gò bó đề tài, chủ đề: “Đến
cái hình thức cao nhất, thơ không còn lý luận, và cũng không còn phải tự dinh
dưỡng bằng những thi đề rõ rệt. Chỉ cần có những phút mà Im Lặng rung lên. Vì
trong im lặng có tất cả: những thành quách đang xây, những tinh cầu đang đổ vỡ.
Thơ chỉ cần bắt được cái âm điệu khởi hành của một bài ca nào huyền mặc”.
Khi nội dung thơ đã không theo “chuẩn” thì hình thức thơ
cũng “lệch chuẩn”: “Chúng tôi đã không cần tới thi đề, vì thi đề của
chúng tôi là tất cả một vũ trụ muôn chiều, và thi liệu của chúng tôi là tất cả
mớ ngôn từ rộng rãi”. Cái “mớ ngôn từ rộng rãi” mà Dạ Đài nói ở
đây đó chính là thi pháp thơ tượng trưng: ngôn từ của biểu tượng và của nhạc
tính.
Dạ Đài cũng như Xuân Thu nhã tập vốn rất tâm
huyết thơ tượng trưng, trường phái thơ biểu tượng (symbolisme) giàu sức ẩn chứa
và sức gợi ấn tượng. Để tôn trọng điều bí ẩn trong thơ, các nhà thơ tượng
trưng tránh sự miêu tả trong thơ mà dùng những biểu tượng để nói về “một sự
thống nhất sâu xa và khó hiểu” (Baudelaire) giữa vũ trụ và con người. Vai trò
chủ đạo trong nhận thức và sáng tác nghệ thuật của chủ nghĩa tượng trưng là
trực giác, vô thức được đồng nhất với sự bừng ngộ thần bí, với trạng thái
kích động, thăng hoa.
Dạ Đài vạch ra hướng đi cho thơ là dùng những biểu tượng
biến ảo được xây dựng bằng trực giác: “Chúng ta chỉ có một con đường đi để
thoát khỏi mê đồ. Chúng ta chỉ có thể dung hợp được thực và hư bằng hình tượng
(…) Mỗi một thế giới sẽ nằm trong một tầng lớp của tượng hình: tất cả trần
gian sẽ đổi thay trên bề mặt, những cảnh giới hoang vu sẽ nằm giấu bên trong.
Thực tại và u huyền đã gặp nhau và chỉ gặp nhau ở thể hình duy nhất đó. Chúng
ta đã cứu vãn được: cõi đất chúng ta, cứu vãn được: những cõi đất ngoài kia,
và cứu vãn được bằng sức gợi cảm âm thầm hình tượng”, hoặc: “Thế cho nên
chúng tôi - thi sĩ tượng trưng - chúng tôi sẽ nói lên và chỉ nói lên bằng
hình tượng, thứ ngôn ngữ tân kỳ, ngôn ngữ của những thế giới yêu ma, của những
thế giới thần nhân mà cũng là của cái thế giới âu sầu đây nữa”.
Các nhà thơ tượng trưng chủ nghĩa cho rằng giữa vũ trụ và
con người có những mối liên hệ siêu việt. Để nắm bắt và thể hiện những “tương
giao bí ẩn” đó, Baudelaire, nhà tiền bối của trường phái tượng trưng, nhấn mạnh
sự tương ứng giữa màu sắc, âm thanh và hương thơm:
Les
parfums, les couleurs et les son se répondent
(Hương thơm, màu sắc và thanh âm tương ứng)
(Tương ứng, Correspondences)
Mallarmé thì nhấn mạnh ý nghĩa thần bí của từ ngữ trong
thơ. Rimbaud nêu ý nghĩa của mỗi nguyên âm và phụ âm có tính chất bí ẩn: “Tôi
đã sáng chế ra màu sắc các nguyên âm: A đen, E trắng, I đỏ, O tím, U xanh.
Tôi đã điều chỉnh hình thức và sự vận động của mỗi phụ âm, và với những tiết
điệu có tính chất bản năng, tôi tự hào đã sáng chế ra một ngôn ngữ thơ có thể
phù hợp cho tất cả các giác quan”. Còn Verlaine yêu cầu thơ “trước hết phải
có nhạc tính”.
Dạ Đài cũng rất đề cao tính nhạc huyền diệu của thơ.
Theo họ, âm nhạc của một bài thơ phần lớn là do ở sức rung động tâm lý bài
thơ ấy chứ không chỉ là do sự kết hợp của “những cú điệu số học, những luật lệ
bằng trắc”. Và nói đến âm nhạc trong thơ là phải nói đến “sức khêu gợi của chữ”:
“Và những hình tượng còn tạo tác được những âm thanh huyền diệu nữa. Âm nhạc
trong thơ không phải chỉ kết hợp hoàn toàn bởi những cú điệu số học, những luật
lệ bằng trắc. Biết bao nhiêu câu thơ niêm luật rất tề chỉnh mà vẫn tắt ngấm ở
mang tai sau khi chữ cuối cùng vừa đọc hết. Chỉ một sự nhận thức đó cũng đủ
chứng tỏ rằng âm nhạc của một bài thơ là do ở sức rung động Tâm Lý của bài
thơ ấy. Nói đến âm nhạc trong thơ là phải nói đến sức khêu gợi của chữ. Vì những
hình tượng mang nặng những ý tình nên âm nhạc gây nên cũng mang đầy âm sắc.
Câu thơ đọc xong sẽ còn đi mãi trong từng ngõ vắng linh hồn và sẽ tắt nghỉ ở
tận đáy sâu Tiềm Thức”.
Muốn như vậy, ngôn ngữ thơ phải “tân kỳ”, là thứ ngôn ngữ từ
trong cuộc đời nhưng là ngôn ngữ chưa từng có trong cuộc đời: “Phải lập lại
ngôn ngữ trần gian, phải gột bỏ cho mỗi chữ cái tâm tình dung tục cũ. Một câu
thơ sẽ có một ý nghĩa - cái ý nghĩa rất thường - nhưng sẽ mang nặng biết bao
nhiêu ý nghĩa âm u và khác lạ”.
Xuân Thu nhã tập đã từng đề cập đến quan niệm về
mối quan hệ tác giả - độc giả: “Thi sĩ làm xong bài thơ, có thể nói: bản đẹp
chưa thành. Vì nó còn chờ tác giả thứ hai: người đọc” (Thơ). Quan niệm về tiếp
nhận của Dạ Đài cũng đề cao vai trò và trực giác của bạn đọc. Họ đã
ảnh hưởng sâu sắc quan niệm của Mallarmé: “không nắm bắt và trình bày ra hết,
mà chỉ gợi bằng những hình ảnh có tính chất ám thị… gọi tên đối tượng có
nghĩa là phá hủy sự hưởng thụ bài thơ… khêu gợi, đó là mơ ước và mục đích”: “Cảm thâu những bài thơ siêu thực, chúng ta không được dùng
lý trí, không được dùng cảm tình, nghĩa là không được chỉ dùng một quan năng
tách bạch của chúng ta - dù là quan năng nào đi nữa. Hãy đem tất cả linh hồn,
hãy mở tất cả cửa ngách của tâm tư mà lý hội. Trận gió sẽ lên: tức khắc và đột
nhiên, vì thơ đã không cần lý luận. Thói xấu của phần đông những người đọc thơ là tìm nghĩa trước
khi tìm cảm giác. Họ đã tự tay đóng cửa lâu đài; đêm có xuống họ chạnh than
và kêu gọi. Và kẻ tiếp nhận thơ sực tỉnh, có nhớ lại cũng chỉ còn nhớ
là mình đã tỉnh một cơn mê. Vì hai bến bờ im lặng đã giao nhau và quãng thời
gian xao động không còn di rớt lại một khe hở tâm tư, những giây phút đã vỡ
ra không còn một minh xác”. Quan niệm thơ ca của Dạ Đài in đậm dấu ấn của trường phái thơ tượng
trưng của phương Tây thế kỷ XIX, là những quan niệm khá trừu tượng đối với
thơ Việt Nam bấy giờ. Nó có nhiều điểm tương đồng với tuyên ngôn Xuân
Thu nhã tập “mặc dù không hệ thống và sâu sắc bằng quan niệm của
nhóm Xuân Thu” (Lê Lưu Oanh) (3). Đóng góp của Dạ Đài chủ yếu
là lý thuyết, sáng tác của họ mới ở mức dạo đầu. Tiếp cận một vài bài thơ đầu
tay của Trần Dần như Hồn xanh dị kỳ (1944), Chiều mưa - trước
cửa (1944), nhất là bài thơ Về nẻo Thanh Tuyền đăng trên Dạ
Đài năm 1946 [**], chúng ta thấy trân trọng những nỗ lực của nhà thơ trẻ
tuổi nhất nhóm nhưng là người đã chấp bút cho Bản tuyên ngôn tượng trưng
Dạ Đài ra đời. Người anh em sữa của Trần Dần là nhà báo, nhà thơ Vũ Hoàng
Địch (hai người ở cùng một khu phố, cùng bú một bầu sữa mẹ nên Trần Dần gọi
Vũ Hoàng Địch là “người anh em sữa”) kể lại: “Trần Dần lúc ấy là người chấp
bút tuyên ngôn Dạ Đài, trẻ tuổi nhất nhưng là người đứng ra kêu gọi anh
em cùng chí hướng. Lúc đó chúng tôi quan niệm làm Thơ là phải mang một nghĩa
khác cho câu chữ, mỗi từ phải mang lại một nghĩa chưa từng có - nghĩa ấy phải
khác nghĩa trong tự điển. Làm thơ là Tác Nghĩa, đem lại một cách viết khác.
Câu phải là câu của anh, không ai viết được, không ai tạo ra được nghĩa ấy với
cùng từ dùng của anh! Đó là quan điểm về thơ tượng trưng của Dạ Đài, nó
không công nhận thuyết phản ánh của chủ nghĩa hiện thực thịnh hành lúc đó” (4). Trần Dần không buộc người đọc phải hiểu nghĩa của thơ, nói
đúng hơn, ông cố tình đưa người đọc vào một thế giới chưa từng nhận thức,
chưa từng chiêm cảm. Trong Bản tuyên ngôn tượng trưng, nhóm thơ Trần Dần
quan niệm: “Đã có: Vạn Lý Trường Thành, A Phòng Cung, Kim Tự Tháp. Có thể và
không có: thuyền bến Thanh Tuyền, đèn nơi Thiên Cảnh. Hãy nằm dưới một trời
sao mà trông về thế tục. Hãy ca lên trong kẽ núi và hát giữa bình sa”. Ở bài thơ Về nẻo Thanh Tuyền (chú thích [**]), Trần
Dần thác lời một hồn ma đã từng uy quyền trên thế gian, nay mất nước, mất
hình hài, nằm dưới thủy cung nhưng muốn nổi loạn, muốn làm loạn xứ ma, muốn
chuyển gió vần mây, hét vỡ hành tinh, muốn đảo lộn tất cả tinh cầu trên cao,
dập tắt ánh tà dương, làm lu mờ trăng sao…Hồn muốn thoát tử trấn về đòi lại cố
đô nhưng lại muốn thoát kiếp luân hồi và cũng không muốn lưu chốn Cửu trùng.
Muốn thoát hẳn mê đồ, mơ vọng một bến Thanh Tuyền với người con gái rơi châu
trên khoang thuyền đắm là giấc mơ miên viễn trong một thế giới mênh mang huyễn
ảo và huyền diệu. Đó là thế giới thực - huyễn, bí ẩn tâm thức - huyền hoặc
tâm linh trong quan niệm nhà thơ tượng trưng Dạ Đài. Trước đó một hai năm, nhà thơ trẻ Trần Dần mang vào
thơ ảnh hưởng từ thần tượng - nhà thơ tượng trưng Pháp Rimbaud. Trần Dần ngưỡng
mộ Rimbaud cả đời sống phiêu bạt, tinh thần tự do vượt ngoài mọi khuôn khổ,
tính triệt để cách tân và cả những dự định, ước mơ “quá cỡ” về thơ. Hồn
xanh dị kỳ là một nỗi buồn đi hoang, nỗi buồn cô lẻ trong sự trở về một
không gian đô thị lạnh lẽo, nỗi cô đơn trong giấc mơ - cô đơn với chính
mình: Ta từ biển vắng về đây mộng Gặp lúc Thăng Long lụi ánh đèn Những ngọn đèn mờ trên phố lạnh Đời đương yên giấc - biết ai tìm? Ôi kẻ xa chơi lẻ trúc đình Quê nhà ai khóc? Lệ ai xanh? Hồn em mây chở về đâu nhỉ? Có gặp Buồn trong cuộc lữ trình Kìa núi Cô Sơn hờn tuế nguyệt! Kìa vầng trăng héo nẻo ra đi! Nửa đêm trở giấc trong phòng lạnh… Chợt thấy hồn xanh đến dị kỳ! Bài thơ Chiều mưa - trước cửa là cả một bè sầu.
Khi đối diện với trời đất, với vũ trụ (chiều mưa, nắng lỡ thì vàng vọt, vì
sao, triền nước), con người thấy nhỏ nhoi, lạc loài, mênh mang một nỗi
buồn nhân thế. Cái tôi trở về bấu víu cuộc đời thì phố thị là cả một màn đen,
bấu víu hiện tại thì quê nhà lặng lờ, cái tôi ngây dại mất hết
phương hướng, vương vương nỗi buồn thời thế. Không còn bâng quơ đi tìm tình
yêu, đời là cả một lữ trình buồn; phòng lạnh, hồn ta lạnh, cái tôi
tê tái với chính mình càng ngẩn ngơ một nỗi buồn thân thế: Chiều mưa - trước cửa I. Anh đã đợi những chiều mưa - trước cửa Nắng - lỡ thì vàng vọt tựa tình yêu… Ngày gặp mơ trong đôi mắt lệ kiều Anh khóc trước… thương lòng anh dại. Chiều hạnh ngộ… anh là chàng Do Thái Vẫn lang thang trong những phố không đèn Anh đi theo hồn vì sao hiền! Để cầu nguyện cho bài ca - đầy đủ. Nhưng em ạ tình đến ngày lỡ dở Từ hôm nay trong cặp mắt em xanh Từ hôm nay trong cặp mắt xuân tình Chàng Do Thái hết bâng quơ tìm mộng… II. Gã thường sống trong hồn ngôi nhà cổ Thường thả ngày theo triền nước về xuôi Xóm quê nhà ngây dại mặc đời trôi! Hồn du mục lang thang chiều tái tạo. Gã thường sống trong hồn ngôi nhà cổ Phòng gã lạnh - ai đốt giùm ngọn lửa? Thôi em ạ! Thôi em ạ! Phòng gã lạnh - ai đốt giùm ngọn lửa? Thôi em ạ! Anh đã đợi những chiều mưa - trước cửa. (1944) Bài thơ là một sự cách tân về âm thanh, nhạc điệu, một trong những yếu tố
hàng đầu của thơ tượng trưng. Thi đề có một dấu gạch ngang khá lạ “chiều mưa
- trước cửa” bao chứa một không - thời gian ngưng đọng sau sự trở về, rồi cũng
chính biểu tượng ấy kết thúc bài thơ như một chờ đợi cái gì không biết, không
rõ, không dứt, cứ tái tạo từ chiều này qua chiều khác. Cả bài thơ đếm
được bảy cái gạch ngang như thế, khác gì những nấc nghẹn? Kết cấu những khổ
thơ không đều nhau về số câu, lượng thơ không đều đặn giữa các dòng, nhịp thơ
không theo một điệu có sẵn, những điệp khúc dài (những câu dài “Anh đã đợi những
chiều mưa - trước cửa”, “Phòng gã lạnh - ai đốt giùm ngọn lửa?”, “Từ hôm
nay trong cặp mắt…”) - điệp khúc ngắn (câu ba tiếng Thôi em ạ!) lặp và
xen kẽ nhau, khi thì như tiếng thở dài, khi lại như tiếng nức thầm trong một
âm hưởng chung là triền miên thất vọng. Nỗi buồn đau, sự cô đơn, niềm tuyệt vọng trong ba bài thơ
không phải ngẫu nhiên mà ẩn sâu trong cùng một biểu tượng - “hồn”: hồn
em, hồn ta, hồn xanh dị kỳ, hồn vì sao hiền, hồn du mục, hồn
ngôi nhà cổ… “Hồn” là cả một thế giới tâm hồn-linh hồn, hữu thức vô thức, ý
thức tiềm thức hòa nhập; “hồn” xáo trộn dĩ vãng hiện tại tương lai, “hồn” đi
về chốn Dạ Đài - bến Thanh Tuyền… đúng với thế giới thơ của bản tuyên ngôn. Cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ năm 1946 đã làm gián
cách quan niệm thơ Dạ Đài và sáng tác Trần Dần. Về sau, Trần Dần tiếp
tục theo đuổi hướng cách tân thơ Việt theo lối “làm chữ” (Cổng tỉnh, Mùa
Sạch, Jờ Joạcx…). Bởi thế, tiếp nhận thơ Trần Dần là một sự “dãi dầu”: “Một VIẾT dãi dầu sinh ra một ĐỌC dãi dầu. Thơ cổ lai đặt ở
tứ lạ - lời hay - hình ảnh đẹp - âm điệu ru hồn. Tôi giản dị đồng nhất THƠ
vào CHỮ. ĐỌC cũng số nhiều như VIẾT số nhiều. (…) Tôi viết - tức là tôi để con CHỮ tự mình làm NGHĨA”
(Thơ mini - Trần Dần). Thơ Trần Dần khó đọc vì khó hiểu, như nhà thơ Dương Tường
nói: “Thơ Trần Dần đương nhiên là khó hiểu. Nhưng chính ông ấy cũng nói về sự
khó hiểu một cách hết sức giản dị: “Tất cả mọi giá trị chân thiện mỹ đều là
khó hiểu” (5). Tuy vậy, ý kiến sau đây của một nhà nghiên cứu không phải là
không công bằng: “Những nỗ lực suốt năm mươi năm sau của Trần Dần chưa cho thấy
thơ ông vươn tới được cái muôn đời hay cái thâm u, huyền bí của thơ ca” (Lê
Lưu Oanh) (6). Trở lại với ước nguyện của Dạ Đài: “Cho nên buổi chúng
tôi xuất hiện, chúng tôi để cho tàn suy giấc mơ của những người thuở trước”. Tuyên
ngôn tượng trưng của Dạ Đài có thể được coi là bước nỗ lực cách tân
cuối cùng của phong trào Thơ Mới. Tuy chưa đủ sức và cũng không có những điều
kiện thuận lợi để đi đến đích, song những quan niệm của họ đã thể hiện tính
tiên phong và đổi mới trên hành trình thơ ca dân tộc. Đúng như lời thừa nhận
của nhà thơ Vũ Hoàng Địch: “Sau mấy chục năm, nhìn lại tôi càng thấy con đường
mà Dạ Đài mở ra là đúng. Dạ Đài đã nghĩ rất xa khỏi thời
của mình, nhưng vì tuổi trẻ nên những sáng tác của chúng tôi không đủ tầm như
mơ ước” (7). CHÚ THÍCH: [*] Những trích dẫn từ “Dạ Đài - Bản tuyên ngôn tượng
trưng” ghi theo sách Trần Dần - Thơ, Nxb Đà Nẵng, 2008, trang 53 - 59 [**] Theo www.thica.net Về nẻo Thanh Tuyền I. Đời bỏ ta nằm dưới thủy cung mờ đi! ơi ánh nguyệt vô cùng hồn ta qua xứ ma làm loạn nên thác trong đường trận hỏa công trải mấy thu dài trên Tử trấn ta về nghe thế sự tàn vong ngoài ta ai đón trăng huyền lặn mà dẫn đi qua khỏi Cửu trùng? II. Trăng đi về nẻo Thanh Tuyền từ đêm ta mất uy quyền thế gian với ta đời có hờn oan thì nghe gió chuyển mây vần mà nguôi hồn ta mất mảnh thi hài về trên thế tục ta đòi cố đô tắt đi! ánh nguyệt mờ lu để ta trốn khỏi mê đồ này đây kìa trông! thế cục vần xoay vì ta đã bắt đầu say mất rồi sống cho hết thuở này thôi rồi xem nét mặt mờ phai thế tình. III. Vỡ đi! này hỡi hành tinh bỏ ta nằm dưới chân thành này ư? tiếng ta than động giăng mờ từng đêm ta gọi lá cờ Nữ vương tắt cho ta! ánh tà dương để ta về nấm mồ hoang đốt đèn cùng ta đắm nửa khoang thuyền giữa thu người gái Thanh Tuyền chìm châu mờ đi! ơi ánh tinh cầu chẳng xem ta thác đêm nào ngoài khơi thôi thôi! trời bỏ ta rồi ngày sau ta trốn luân hồi mà đi. (1) Hồ Thế Hà - Quan niệm về thơ của Dạ Đài - Nhìn từ
sự tiếp biến lý luận văn học phương Tây - In trong Những khoảnh khắc
đồng hiện, Nxb Văn học, 2007 (2) Huỳnh Như Phương - Trần Mai Châu: làm thơ, dịch
thơ và bàn về thơ - www.phebinhvanhoc.com.vn (3), (6) Lê Lưu Oanh - Quan điểm nghệ thuật tượng
trưng của nhóm Xuân Thu và Dạ Đài - www.leluuoanh.wordpress.com (4), (7) Theo Quỳnh Hương - Trần Dần và câu chuyện
“chôn” Thơ Mới - www.tuoitre.vn (5) Trần Dần - www.wikipedia.org/. 18/7/2013
|
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét