Luận bàn về đạo đức trong âm nhạc
Ngay từ những năm đầu thế kỷ 20, ở những quốc gia có nền âm
nhạc phát triển đã quan tâm đến vấn đề đạo đức trong âm nhạc. Song, vấn đề nhạc
đức cũng ngay lập tức vấp phải khó khăn, bởi quan điểm cho rằng sáng tạo nghệ thuật
là tự do cá nhân, là quyền của mỗi con người cần phải được tôn trọng một cách
triệt để.
PGS - NGNN Hoàng Cương đã nói: Nhìn sang ngành y, nhiều cơ sở
chữa bệnh mà người chữa chưa chắc đã đủ kiến thức, chính vì thế mà ngành y thường
nhắc nhở những người chữa bệnh về y đức; Vậy ngành nhạc chúng ta cũng nên nhắc
nhau về NHẠC ĐỨC, tức là lương tâm nghề nghiệp, bởi Nguyễn Du đã đúc kết chữ
TÂM bằng ba chữ TÀI…
1. Nhìn sang ngành y
Có lẽ do một số người ngoài ngành y nhìn thấy có những bác sĩ
trực tiếp làm chết người bệnh nên nghĩ rằng ngành y cần phải đặc biệt chú trọng
đến y đức? Hồi còn sống, Gs Tôn Thất Tùng vẫn thường dạy học trò rằng, sau lưng
giáo sư là một bãi nghĩa địa nho nhỏ. Nói thế không có nghĩa Gs Tôn Thất Tùng
thiếu y đức, mà ngược lại, dưới bàn tay tài hoa của giáo sư, cái chết của một
người bệnh sẽ mang lại sự sống cho ngàn vạn người bệnh khác. Bởi thế mà Gs Tôn
Thất Tùng không chỉ là tượng đài của chuyên môn y tế nước nhà, mà còn là tượng
đài y đức để mọi thế hệ thầy thuốc sau này phải noi theo.
Âm nhạc cũng có đạo đức nghề nghiệp riêng, chỉ khác ngành y ở
chỗ mức độ quan tâm của toàn xã hội đến nhạc đức không rõ ràng như y đức. Một
nhân viên y tế vi phạm y đức ngay lập tức bị cả xã hội lên án, nhân viên y tế
đó chắc chắn phải nhận một hình thức kỷ luật tương xứng. Một nghệ sĩ trong làng
âm nhạc giải trí có hành vi không phù hợp với thuần phong mỹ tục lại được coi
là một chiêu đánh bóng tên tuổi, thậm chí được đám đông khán giả trẻ tung hô rồi
học theo, rất hiếm nghệ sĩ bị xử phạt vì hành vi xấu.
Âm nhạc xuất hiện từ khi có loài người trên trái đất, phép chữa
bệnh ra đời muộn hơn nhiều. Vấn đề nhạc đức mà PGS Hoàng Cương đưa ra không phải
là mới, nhưng lại được rất ít người đề cập đến, nhận được rất ít sự quan tâm và
chưa bao giờ trở thành hiện tượng xã hội. Hippocrates được coi là cha đẻ của y
đức từ gần 2500 năm trước, đến nay y đức là một phạm trù đạo đức vô cùng rộng lớn,
người nhân viên y tế phải học cả đời vẫn chưa hiểu hết được hai chữ y đức tưởng
như đơn giản ấy. Có lẽ vì thế mà trong cuộc sống hàng ngày luôn xảy ra những
câu chuyện động trời liên quan tới y đức, trong khi âm nhạc chỉ lùm xùm những vụ
Scandal về quan điểm sống chẳng giống ai của cá nhân người nghệ sĩ?
Thực tế cho thấy, ngành nghề nào cũng cần đến đạo đức, đạo đức
là yếu tố quan trọng số một của mỗi ngành nghề. Một bác sĩ kém về y đức sẽ chỉ
làm ảnh hưởng đến thể xác của một số bệnh nhân do bác sĩ ấy trực tiếp điều trị,
nhưng một tác phẩm âm nhạc không có đạo đức sẽ làm hại tâm hồn của số đông công
chúng. Định nghĩa về sức khỏe, Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra ba yếu tố đồng thời
phải thỏa mãn là: thể chất, tinh thần và mối quan hệ xã hội. Nếu như thuốc chữa
bệnh tập trung tác động vào yếu tố thể chất của người bệnh, thì âm nhạc lại tác
động vào yếu tố tinh thần và mối quan hệ xã hội của tất cả mọi con người. Âm nhạc
cũng giống như đồ ăn thức uống: có âm nhạc lành mạnh làm cho tinh thần người
nghe thoải mái; có âm nhạc độc hại, nghe nhiều làm cho thẩm mĩ lệch chuẩn, tinh
thần trở nên bệnh hoạn. Nếu bác sĩ là thầy thuốc chữa bệnh về thể xác, thì nhạc
sĩ là thầy thuốc chữa bệnh về tâm hồn. Một đơn thuốc chỉ chữa bệnh thể xác cho
đúng một bệnh nhân, một bản nhạc lại chữa được bệnh tâm căn cho rất nhiều người.
Trung Quốc có nhà nhà tư tưởng lớn Lỗ Tấn đã bỏ nghề y để đi theo con đường nghệ
thuật. Nhà văn Nguyễn Tuân thì lại tâm sự, nếu thời gian cho phép quay ngược lại
thì ông sẽ xin đi học nghề y để làm thầy thuốc, bởi nghệ thuật nguy hiểm và
đáng sợ vô cùng!?
2. Âm nhạc của quỷ Satan
Trong văn hóa phương Đông, không phải đến tận bây giờ, mà người
xưa đã rất đề cao đạo đức trong âm nhạc. Khổng Tử nói: thẩm nhạc dĩ chi
chính – nghe nhạc biết được nước đang thịnh hay đang suy; nhạc phản
nhân đạo chi chính dã – âm nhạc sửa được cái đạo làm người cho ngay thẳng; trí
nhạc dĩ trị tâm, tắc dĩ trực, từ, lương chi tâm du du nhiên sinh hỹ – dùng
âm nhạc để trị lòng người, thì tính giản dị, khiêm nhường, nhân ái, ngay thẳng,
thành tín, tự nhiên sẽ được sinh ra; Nhân nhi bất nhân như nhạc hà – Người
không có đạo đức thì làm sao sinh ra được âm nhạc…
Trong Êxêchiên, Kinh Thánh kể rằng, khi Đức Chúa Trời tạo dựng
nên loài người, Ngài cũng tạo ra một thiên sứ ở tầng trời thứ ba là Luciphe, có
khả năng chơi nhạc. Luciphe sử dụng Ống sáo và Trống cơm tuyệt giỏi, bản thân Ống
sáo và Trống cơm đã có sẵn trong người Luciphe. Là một thiên sứ có ánh sáng tuyệt
đẹp, hương thơm quyến rũ, đặc biệt là được sở hữu khả năng âm nhạc qua những âm
thanh mê hoặc, chẳng mấy chốc Luciphe trở nên kiêu căng, muốn mình được thờ phụng
như Đấng Tối Cao. Đức Chúa Trời không chấp nhận sự nổi loạn, đã ném Luciphe xuống
trần thế, biến thành quỷ Satan, âm nhạc của Luciphe cũng theo đó mà bắt đầu xuất
hiện những sự băng hoại…
Âm nhạc ảnh hưởng của quỷ Satan, với mục đích nhanh chóng phải
tạo nên sự nổi tiếng, không cách nào tốt hơn là cho ra đời những sản phẩm “rác
nhạc” với càng nhiều những câu chữ tục tĩu càng kích thích được đám đông công
chúng, càng nhiều tính dục càng lôi kéo được khán thính giả trẻ, càng tụt quần
tụt áo càng trở nên quyến rũ, càng gào thét điên cuồng càng thêm hấp dẫn…
Nền âm nhạc thế kỷ 20 ghi danh Robert Johnson, một cây guitar
blues huyền thoại và cũng là nhà sáng lập ban nhạc Rock n’ Roll. Sự nghiệp âm
nhạc của Robert gắn liền với lời đề nghị nổi tiếng của quỷ Satan: Anh đưa tôi
linh hồn, tôi cho anh thiên tài âm nhạc. Thập niên 60 của thế kỷ trước, nhạc
rock lôi cuốn giới trẻ vào thế giới tình dục. Thập niên 70, rock cổ vũ tuổi trẻ
sử dụng ma túy. Những năm 80, rock tạo ra sự nghiện ngập về âm thanh, khán giả
lắc lư điên cuồng với rock, bị rock mê hoặc mà không thể bỏ nổi. Đến nay, rock
đã có trách nhiệm hơn với nhân loại, hướng con người quay về với lương tri, bắt
đầu để ý đến nỗi đau, quan tâm đến thận phận con người…
Âm nhạc nước nhà đã từng học theo rock, học một cách sáng tạo.
Sân khấu biểu diễn chả khác gì vũ trường: cũng ánh sáng lập lòe, cũng âm thanh
khuyếch đại đến tột cùng; nghệ sĩ biểu diễn thì uốn éo gào thét, khán giả ôm
nhau lắc lư; ma túy tràn ngập, bao cao su phơi bày la liệt; dao kiếm chờ sẵn
ngoài cửa vũ trường hay rạp hát. Lĩnh vực sáng tác cũng chả chịu thua kém, hàng
loạt nhạc sĩ mì ăn liền xuất hiện như nấm sau mưa với công nghệ sản xuất ca
khúc thị trường có năng suất tính bằng giờ và hiệu quả tính bằng tiền triệu bán
cho các ca sĩ độc quyền.
Ca khúc nghệ thuật hay những tác phẩm khí nhạc viết ra chỉ để
đem dự thi giải thường niên của Hội Nhạc sĩ, cùng lắm tự bỏ tiền túi ra thu âm
rồi phát trên truyền hình và đài phát thanh một vài lần, sau đó dần quên vào dĩ
vãng. Ca khúc lai căng giậm giật lên ngôi: một số lượng rất đông khán giả trẻ cổ
vũ tán dương, cho rằng âm nhạc như thế mới là hiện đại, ca khúc như thế mới là
nghệ thuật, mới là sáng tạo; ngược lại là những khán giả có tuổi thì tẩy chay,
cho rằng đó chỉ là những thứ rác rưởi âm nhạc được mệnh danh bằng những ngôn từ
to tát và hoa mĩ để xóa đi cái nghèo nàn về cảm xúc âm nhạc.
Nhạc sĩ ngày xưa ít có điều kiện tiếp xúc với thế giới bên
ngoài, nhưng họ sáng tác bằng cả trái tim, nên mỗi tác phẩm âm nhạc mang tính
giáo dục thẩm mĩ cao đối với công chúng. Ngày nay, nhạc sĩ có cơ hội tiếp cận với
đủ thể loại âm nhạc trên toàn thế giới, nên nhạc sĩ như phù thủy của âm thanh với
đủ phép ma thuật trong âm nhạc, họ sản xuất ra những ca khúc đủ sức bôi đen những
tâm hồn trẻ thơ trong sáng nhất.
Nhà báo âm nhạc nhiều vô kể, nhà phê bình âm nhạc thì chả có
mà chỉ có những nhà phê bình tự phong. Tờ báo nào cũng có trang âm nhạc, mở ra
toàn thấy chuyện nhảm nhí của giới Showbiz, bói cũng không tìm thấy một bài viết
về âm nhạc cho ra ngô ra khoai. Vậy thử hỏi với thực trạng như thế, liệu âm nhạc
nước nhà có phát triển được khỏe khoắn hay chỉ toàn là bệnh tật đủ cả cấp và
mãn tính?
Phương Tây có “âm nhạc của quỷ Satan”, ở ta có “thảm họa nhạc
Việt”. Có lẽ thành công lớn nhất của các nhạc sĩ sáng tác và các nghệ sĩ biểu
diễn đương đại, của các nhà tổ chức và các nhà quản lý âm nhạc, của đông đảo đội
ngũ nhà báo, đó là việc sáng tạo ra được một cụm từ mới “thảm họa nhạc Việt”…
3. Cần thiết phải có nhạc đức?
Ngay từ những năm đầu thế kỷ 20, ở những quốc gia có nền âm
nhạc phát triển đã quan tâm đến vấn đề đạo đức trong âm nhạc. Song, vấn đề nhạc
đức cũng ngay lập tức vấp phải khó khăn, bởi quan điểm cho rằng sáng tạo nghệ
thuật là tự do cá nhân, là quyền của mỗi con người cần phải được tôn trọng một
cách triệt để.
Bởi thế mà nhạc đức luôn là một chủ đề nhạy cảm.
Mặc dù đã có nhiều học giả cố gắng đề cập đến nhạc đức ở những
mức độ, những hình thức, hay những cách giải quyết khác nhau, nhưng chắc chắn
đó không phải là chủ đề được xem xét một cách có hệ thống và luôn thiếu vắng sự
quan tâm đúng mức. Micheal Lee, một giáo sư công nghệ âm nhạc tại Đại học Azusa
Pacific đã phải cay đắng thốt lên rằng, đạo đức trong âm nhạc từ trước đến nay
luôn là một “khoảng trống” ngay trong chính những học viện âm nhạc.
Bước sáng thế kỷ 21, thế kỷ được ví như của mọi sự trỗi dậy,
vấn đề nhạc đức lại một lần nữa được đông đảo các học giả và những người có
lương tri quan tâm hơn lúc nào hết. Cùng với sự kết hợp của toàn cầu hóa, của cách
mạng công nghệ và sự sụp đổ của những “bức tường”, đã bắt đầu xuất hiện nhiều
câu hỏi liên quan đến quan niệm truyền thống của đạo đức và luân lý, trong đó
có vấn đề nhạc đức. Xã hội bắt đầu quan tâm đến hành vi “ăn cắp” nhạc trên
Internet, đến lợi nhuận của các hãng thu âm, đến bản hợp đồng thu lại bộn tiền
của các nghệ sĩ biểu diễn hay các nhạc sĩ sáng tác mà bản thân họ vẫn chưa thật
sự cảm thấy thỏa đáng ở mọi khía cạnh.
Quan niệm kiếm thật nhiều tiền miễn là chân chính trong sáng
tác và biểu diễn được ca ngợi một thời cũng bắt đầu có sự nghi ngờ. Blair
Tilldan, tác giả cuốn “Mozart trong rừng rậm” cho rằng, thế giới âm nhạc cổ điển
khủng hoảng bởi có quá nhiều nhạc sĩ đào tạo và hỗ trợ số ít ngôi sao may mắn
được hưởng lương quá cao. Cách thực hành đạo đức trong âm nhạc được Tilldan vạch
trần nhiều vấn đề, Norman Lebrecht trong tác phẩm “Ai đã giết nhạc cổ điển” đã
phân tích những yếu tố làm cho âm nhạc cổ điển không còn “sạch” như xưa nay vẫn
tưởng.
Thế giới đã bắt đầu gióng lên hồi chuông báo động về nhạc đức.
Vậy ta thì sao? Hãy nhìn vào nền âm nhạc què quặt thì đủ thấy, từ lĩnh vực sáng
tác, biểu diễn, tuyên truyền và quảng bá, ở đâu cũng thấy những sản phẩm độc hại,
âm nhạc bệnh hoạn lên ngôi và phát triển một cách nhanh chóng. Đồng hành cùng
âm nhạc là công chúng yêu nhạc. Theo đúng qui luật cung cầu, công chúng nào sẽ
sinh ra hình thái âm nhạc ấy. Ở các trường tiểu học và phổ thông cơ sở, học
sinh chỉ được dạy học vài bài hát quen thuộc, không được dạy về cảm thụ âm nhạc,
không được dạy sử dụng những nhạc cụ, kiến thức âm nhạc thì thầy còn chưa biết
huống hồ là trò. Lên bậc trung học phổ thông thì dừng hẳn việc dạy nhạc. Một số
sinh viên trước khi đi du học đã tìm đến các giáo viên dạy nhạc cụ truyền thống,
học cấp tốc một nhạc cụ trong khoảng một tháng, sang trời Tây không lo vì chả
ai biết nhạc cụ các em đang chơi đầu ngô mình sở ra sao. Bởi thế mà nhạc sĩ ở
ta có viết nhạc khí thì cũng chỉ để diễn cho Tây nghe, mà Tây thì chả mấy ai có
ý định nghe nhạc của ta. Ngay trong ca khúc cũng thế, giới trẻ chỉ thích những
ca khúc mì ăn liền, ca khúc nghệ thuật không có chỗ đứng trong lòng khán giả.
Nhạc đức phản ánh mối quan hệ giữa các nhân tố cấu thành nên
nền âm nhạc của mỗi quốc gia. Đó là mối quan hệ không thể tách rời giữa sáng
tác, biểu diễn, công chúng, truyền bá và phê bình… Tất cả mọi nhân tố đều quan
trọng, nhưng đâu là nhân tố quan trọng nhất, đóng vai trò quyết định sự lành mạnh
hóa nền âm nhạc nước nhà? Phải chăng, đó là công chúng yêu nhạc?.
22/3/2019Trần Văn PhúcNguồn: VNMUCIS.COM.VNTheo https://redsvn.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét