Đằm thắm quan họ ngày xuân
Có một miền quê mà cách đây hàng nghìn năm đã sản sinh ra những
làn điệu dân ca làm say đắm lòng người. Nghe một lần lại muốn nghe nữa, nghe nữa
là lại muốn ở lại nghe mãi không thôi. Người nghe bị mê hoặc bởi những giọng
hát ngọt ngào, tình tứ của những con ngời sinh ra và lớn lên cũng những câu dân
ca quan họ quê mình.
Dân ca quan họ bắc ninh được hình thành khá lâu đời, do cộng
đồng người Việt (Kinh) ở 49 làng quan họ và một số làng lân cận thuộc hai tỉnh Bắc
Ninh và Bắc Giang hiện nay của Việt Nam sáng tạo ra.
Dân ca quan họ là hát đối đáp nam, nữ. Họ hát quan họ vào mùa
xuân, mùa thu khi có lễ hội hay khi có bạn bè. Một cặp nữ của làng này hát với một
cặp nam của làng kia với một bài hát cùng giai điệu, khác về ca từ và đối giọng.
Cặp hát phân công người hát dẫn, người hát luồn nhưng giọng hát của hai người
phải hợp thành một giọng. Họ hát những bài ca mà lời là thơ, ca dao có từ ngữ
trong sáng, mẫu mực thể hiện tình yêu lứa đôi, không có nhạc đệm kèm theo. Có 4
kỹ thuật hát đặc trưng: Vang, rền, nền, nảy. Hát quan họ có 3 hình thức chính
:Hát canh, hát thi lấy giải, hát hội. Hát quan họ gắn liền với tục kết chạ, tục kết
bạn giữa các bọn quan họ, tục “ngủ bọn”. Mặc dù các phong tục này không được thực
hành nhiều như trước đây, cộng đồng cư dân các làng quan họ vẫn bảo tồn và truyền
dạy nghệ thuật dân ca quan họ này.
Dân ca quan họ Bắc Ninh là hát đối đáp nam nữ. Hiện nay vẫn
chưa có câu trả lời cuối cùng về thời điểm ra đời của Dân ca quan họ trong lịch
sử. Đối chiếu lời của các bài quan họ trong sự phát triển của Tiếng Việt, có thể
nghĩ rằng Dân ca quan họ phát triển đến đỉnh cao vào giữa thế kỷ XVIII, Chủ
nhân của quan họ là những người nông dân Việt (Kinh), chủ yếu sống bằng nghề trồng
lúa nước.
Mỗi làng quan họ đều có lễ hội riêng. Quan họ tồn tại
song hành cùng lễ hội làng, nơi mà người dân thờ thành hoàng, nữ thần, một đôi
trường hợp là tín ngưỡng phồn thực.
Trong số các lễ hội làng quan họ, hội Lim (thị trấn Lim, huyện
Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) mở vào 13 tháng giêng âm lịch, là hội lớn nhất.
Quan họ có các hình thức: hát thờ, hát hội, hát thi lấy giải,
hát canh. Hát canh giữa bọn quan họ làng sở tại và bọn khách, ngoài bài Mời nước,
Mời trầu, là 3 chặng hát: giọng Lề lối, giọng Vặt, giọng Giã bạn.
Hát quan họ là hình thức hát đôi đồng giọng: người hát dẫn,
người hát luồn, hát đối đáp dẫn giọng, luồn giọng một cách điêu luyện. Giọng của
hai người hát cặp với nhau phải tương hợp đến mức hai giọng trở thành một để tạo
ra một âm thanh thống nhất. Có 4 kỹ thuật hát quan họ là: nền, rền, vang, nảy.
Hát quan họ không chỉ đòi hỏi hát tròn vành, rõ chữ, mượt mà, duyên dáng, bằng
nhiều kỹ thuật như: rung, ngân, luyến, láy mà còn phải hát nảy hạt. Kỹ thuật nảy
hạt của các nghệ nhân quan họ tuy có nét chung với lối hát chèo và ca trù nhưng
lại rất riêng, khó lẫn. Tùy theo theo cảm hứng và thị hiếu của người hát, những
hạt nảy có thể lớn nhỏ về cường độ.
Dân ca quan họ có 213 giọng khác nhau, với hơn 400 bài
ca. Lời một bài ca có hai phần: lời chính và lời phụ. Lời chính là phần cốt lõi,
phản ánh nội dung của bài ca, lời phụ gồm tất cả những tiếng nằm ngoài lời ca
chính, là tiếng đệm, tiếng đưa hơi như i hi, ư hư, a ha v.v…
Dân ca quan họ chủ yếu là nghệ thuật phổ lời ca dao và thơ.
Nghệ thuật này đòi hỏi phải sử dụng những tiếng phụ, lời phụ bên cạnh những tiếng
chính, lời chính nhằm làm cho tiếng hát trôi chảy, bổ sung ý nghĩa cho lời ca
chính, làm cho lời ca thêm phong phú, linh hoạt, tăng cường tính nhạc của bài
ca, phát triển giai điệu, làm cho âm nhạc của bài ca trở nên sinh động, bố cục
trở nên hợp lý. Không dung tiếng phụ, lời phụ, lời ca dễ đơn điệu, mất cân đối.
Chuyển điệu thức là hiện tượng đặc biệt của Dân ca quan họ với
2 hình thức: cách biệt và nối liền. Nghệ nhân ghép hai, ba âm giai ngũ cung
trong một bài hát, đã khéo vận dụng nhiều dạng điệu thức khác nhau. Duy trì ở một
mức độ nhất định lối cấu trúc mở, họ đã kết hợp một số mô hình cấu trúc tương
phản và những thủ pháp đan điệu, chuyển điệu trong cùng một hệ thống ngũ cung
hoặc chuyển hệ để phá vỡ sự đơn điệu trong một bài. Bút pháp chuyển điệu điêu
luyện đưa quan họ Bắc Ninh lên đỉnh cao của nghệ thuật trong dân ca Việt Nam.
Khi hát họ sử dụng những thể thơ và ca dao nhất định của người
Việt, phần lớn là thể lục bát, lục bát biến thể, bốn từ hoặc bốn từ hỗn hợp. Lời
các bài ca quan họ đều là những câu thơ, ca dao được trau chuốt, từ ngữ trong
sang, mẫu mực. Những bài ca quan họ được sang tạo ngẫu hứng trong các kỳ hội
làng, hoặc ứng tác ngay trong một canh tác, một cuộc thi trang giải của lang. Nội
dung các bài ca thể hiện các trạng thái tình cảm của con người: nhớ nhung, buồn
bã khi chia xa, sự vui mừng khi gặp lại của những người yêu nhau, mà không được
cưới nhau theo quy định của những tập quán xã hội bằng một ngôn ngữ giàu tính ẩn
dụ.
Muốn đi hát quan họ phải có bọn: bọn nam hoặc bọn nữ. Trong một
làng quan họ thường có nhiều bọn quan họ nam, nữ. Họ tự nguyện rủ nhau thành bọn.
Mỗi bọn quan họ thường có 4, 5, 6 người và được đặt tên theo thứ tự chị Hai,
Ba, Tư, Năm hoặc anh Hai, Ba, Tư, Năm. Cũng có bọn quan họ có tới anh Sáu, chị
Sáu. Nếu số người đông tới 7,8 người thì có thể đặt tên anh Ba, Tư (bé), chị
Ba, Tư (bé) v.v… mà không đặt anh Bảy, Tám, chị Bảy, Tám. Trong các sinh hoạt
quan họ, các thành viên của bọn quan họ không gọi nhau bằng tên thật mà gọi
theo tên đặt trong bọn. Tuy xưng hô theo thứ tự nhưng bọn quan họ luôn sống
bình đẳng, thương yêu nhau.
Dân ca quan họ Bắc Ninh tồn tại trong một môi trường văn hóa
với những tập quán xã hội riêng. Đầu tiên là tập quán kết chạ giữa các làng
quan họ. Trong 44 làng quan họ cổ của tỉnh Bắc Ninh đã có 33 cặp kết chạ, chiếm
gần 80% trong tổng số các làng quan họ. Tục kết chạ ở các làng quan họ khác biệt
với tục kết chạ ở các địa phương khác trong vùng châu thổ Bắc Bộ. Đó là sự kết
chạ bằng một hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian. Từ tục kết chạ, trong các bọn
quan họ xuất hiện một tập quán xã hội đặc biệt là tục kết bạn quan họ. Mỗi bọn
quan họ của một làng đều kết bạn với một bọn quan họ ở làng khác theo nguyên tắc
quan họ nam kết bạn với quan họ nữ và ngược lại. Với các làng đã kết chạ, trai
gái trong các bọn quan họ đã kết bạn không được cưới nhau. Không chỉ ca hát, họ
còn quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, khi gia đình mỗi người trong bọn có việc hiếu,
việc hỷ. Với họ, Quan họ là một thành tố không thể thiếu trong cuộc sống của họ.
Khác biệt của Dân ca quan họ Bắc Ninh so với các loại hình
dân ca ở Việt Nam trong việc truyền dạy là tục ngủ bọn. Sau một ngày lao động,
đêm đến, bọn quan họ, nhất là thiếu niên nam, nữ từ 9 đến 16, 17 tuổi thường rủ
nhau ngủ bọn nhà ông/ bà Trùm để học câu, luyện giọng: phải học đủ lối, đủ câu,
luyện giọng sao cho vang, rền, nền, nảy, tập nói năng, ứng xử, giao tiếp và phải
biết đặt câu, bẻ giọng, ứng đối kịp thời. Yêu cầu đặt với tục ngủ bọn là liền
anh/ liền chị phải ghép và luyện sao cho từng đôi một thật hợp giọng nhau để đi
hát.
Năm 1969, Đoàn Dân ca quan họ Bắc Ninh ra đời nhằm phổ biến
quan họ một cách rộng rãi. Nghệ sĩ của Đoàn áp dụng những phẩm chất về lời ca
và giai điệu của quan họ nhưng lời ca được đơn giản hóa, nhịp nhanh hơn và có
nhạc đệm để diễn ở sân khấu. Mặt khác, ở các làng, cộng đồng vẫn lưu truyền, bảo
tồn Dân ca Quan họ cổ.
Nói đến quan họ Bắc Ninh là nói đến ẩm thực quan họ.
Miếng trầu của người quan họ có hai loại: giàu têm cánh phượng và giàu têm cánh
quế. Cơm quan họ dung mâm đan, bát đàn, các món ăn trong bữa cơm phụ thuộc vào
tập quán của từng làng, nhưng phải có một đĩa thịt gà, hai đĩa giò lụa, thịt lợn
nạc, đặc biệt không dung thức ăn nhiều mỡ để tránh hỏng giọng.
Trong trang phục quan họ có sự phân biệt: trang phục của người
nữ quan họ gồm nón ba tầm hoặc nón thúng quai thao, khăn vấn tóc (khăn vấn và
khăn mỏ quạ), yếm, áo, váy, thắt lưng; trang phục của người nam quan họ gồm
khăn xếp, ô lục soạn, áo gồm hai loại: áo cánh bên trong và áo dai 5 thân bên
ngoài, quần, dép. Chiếc ô của liền anh, cái nón của liền chị quan họ là biểu tượng
chứa đựng tín ngưỡng cổ xưa của người Việt về thế giới tự nhiên: thờ linga,
yoni.
17/2/2018Nguồn: QUANHO.ORGTheo https://redsvn.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét