Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

Về quê ăn tết

Về quê ăn tết

Phần 1
Lời giới thiệu
Cách đây khoảng một tuần, tình cờ tôi khám phá ra website taberd.org, và tìm ra dấu của một người bạn xưa học chung từ lớp 10 tới lớp 12.
Tôi đã khóc thương cho Phước, khi nghe tin nó đi bộ đội, đánh nhau với Khờ Me Đỏ và ăn B40 chết tan xác. Năm đó, chúng tôi dưới 20 tuổi. Thực ra nó đậu vào Đại học Kiến trúc, rồi trúng tuyển nghĩa vụ quân sự, rồi đào ngũ, vượt biên, và đã từ lâu có một cuộc sống thành đạt, bình an.
Bài du ký “Về quê ăn tết” Phước viết từ 2006, mà tôi mới được đọc hôm qua, đọc và sung sướng. Sung sướng vì nhiều lẽ:
Biết nhau từ thưở mới lớn như những con gà lộc ngộc, lòng còn đơn sơ, tưởng đã chết, lại nghe tin còn sống, rồi mất dấu 30 năm, và tâm hồn lại hiện ra phong phú, nhân hậu, nhạy cảm trên những dòng chữ, những trang giấy.
Tôi đã đọc nhiều trang du ký của Đỗ Kh., Phan Nhiên Hạo, Trịnh Hảo Tâm…, những khách giang hồ này đi, cảm nhận, tìm hiểu và có kiến thức vững chắc, sâu rộng về những nơi thăm thú. Phước cũng thế, nhưng cái khác ở đây là Việt Nam, lần này khách tìm hiểu khá cặn kẽ về quê cha, đất tổ, những địa danh, nơi chốn, sự tích Việt Nam… nên cũng là tìm tòi đấy nhưng có những rung động của kỷ niệm, có lòng ái ngại xót xa, vì những địa danh như Bà Điểm là chốn có “mộ Ông nội… mộ Bà nội, cô Ba và anh Hai”, Thuận Kiều là nơi mà âm ba của “bài cải lương xưa buồn não nuột Lá trầu xanh”còn vọng trong lòng…
Đọc Phước, đọc những chú thích công phu, hấp dẫn và thấy bài viết không phải là một cuộc diễu binh kiến thức mà là sự tìm hiểu của một người yêu về một người yêu, ngưòi yêu đó tên là Sài Gòn, là Ba Chúc, là Thuận Kiều, là Tân Châu, Tri Tôn, Long Xuyên, Hà Tiên, Châu Đốc… Vì tình yêu vượt qua ý niệm thời gian nên 2006 sẽ còn là mãi mãi.
Mỗi bờ tre, góc phố, vạn nẻo đường,
Hương yêu dấu, vẫn thầm vương thắm thiết.
(Nguyễn Chí Thiện)
Lê Anh Dũng
Viết cho Ba Má đọc về chuyến đi chơi của tụi con
Thứ Hai 16-01-2006 (17 tháng Chạp)
Đáp xuống phi trường Tân Sơn Nhứt, lòng tôi ngổn ngang nhiều ý nghĩ, đường Sài Gòn đông đúc sáng rực ánh đèn vào những ngày cận Tết thanh bình mà phi đạo còn vết tích của những hangars quân sự bằng bê-tông cũ, tàn dư của những năm tháng chiến tranh cực kỳ sôi động năm nào. Đã gần ba mươi năm nay, hôm nay bốn anh em chúng tôi mới có dịp cùng rủ nhau về Việt Nam để ăn Tết cổ truyền tại quê hương. Bước vào phòng tiếp tân, lòng rộn rã niềm vui khi nhìn vào hàng biểu ngữ lớn: “Chào mừng bà con Việt kiều về quê ăn Tết Xuân Bính Tuất 2006”.
Quê hương không từ bỏ ai, chỉ có người từ bỏ quê hương…, tôi nhớ lại câu nói nầy càng thổn thức tình hoài hương. Ngày ra đi cúi đầu lặng lẽ trong sự bí mật đầy gian nguy, bây giờ làm Việt kiều được nhà nước năm nay phong bốn chữ vàng “khúc ruột ngàn dặm” từ rất xa về quê nhà ăn Tết. Tôi tận hưởng và hình dung ra được cái đại phúc hỷ trong cảnh người xưa “vinh qui bái tổ”. Gặp lại bà con mừng vui và mấy đứa cháu hớn hở được về Việt Nam lần đầu trong cảnh nhà hàng[1] nhộn nhịp với những món ăn thuần túy miền Nam – thật là Xuân sắp đến rồi…
Thứ Ba 17-01-2006 (18 tháng Chạp)
Ngày đầu tiên, sáng sớm thức dậy ăn cơm tấm điểm tâm và tranh thủ ghé qua đường Nguyễn Huệ để mua sách và dạo phố. Tôi mua được một chồng sách trong đó có cuốn bản đồ đường bộ dầy để du ngoạn mấy tỉnh miền Nam vài ngày tới. Viếng chùa Vạn Hạnh và lại mua sách, tại đây tôi gặp một điêu khắc gia, một đệ tử trung thành của thiền sư Thích Nhất Hạnh từ lâu, về già chỉ chuyên về nắn tượng Phật. Qua câu chuyện về nghệ thuật và thế cuộc hợp ý nhau, ông gởi thiệp mời tôi đi xem triển lãm nghệ thuật của ông[2] và chỉ cho tôi đi xem lại những ông đồ già “hoa tay thảo những nét, như phượng múa rồng bay”[3]. Rời chùa tôi ưng ý vì mua được sách và hài lòng với tấm biển có hai câu thơ:
Đất khách muôn trùng sao nhỏ hẹp,
Quê nhà một góc, nhớ mênh mông.
Buổi chiều cả nhà vào Chợ Lớn để ăn tiệc mở màn cho chuyến du Xuân. Chợ Lớn ngày trước có tứ đại tửu lầu – Á Đông, Ái Huê, Đại La Thiên và Đồng Khánh – đó là lý do anh em tôi chọn Ái Huê Đại Tửu Lầu để nhớ lại hương xưa. Buổi tiệc được cô manager Việt kiều gốc Hoa từ Mỹ về phục vụ chăm sóc (lại còn bớt 10% lúc trả tiền), chắc là duyên hội ngộ của đồng hương cũ Chợ Lớn? Món ăn Tàu Chợ Lớn (Hongkong, Singapore sao bằng?), rượu champagne và rượu đỏ từ xa mang về tạo thành ấn tượng khó quên. Ăn đồ Tàu, uống rượu Tây và lãnh lương dollar – tôi cho đó là nề nếp phong lưu mới của xã hội cao cấp (high society) trong thời buổi kinh tế thị trường!
Hôm nay Chợ Lớn hồi sinh, Chợ Lớn như nàng (Việt) Kiều đã trải bao cuộc gian truân của những ngày mới đổi chủ, qua mấy bận đổi tiền, rồi sang mấy lần đánh tư sản và rồi bài Hoa. Nhớ lại một chiến dịch vệ sinh hồi đó “nhà sạch nhà, phố sạch phố” mà người Chợ Lớn kinh hoàng gọi “nhà sập nhà, phố sập phố”. Thôi qua hết rồi những năm thương đau[4], những nguời muôn năm cũ[5] của Chợ Lớn chắc còn ai nhưngChợ Lớn vẫn vui tươi, vẫn với cao lương mỹ vị như ngày nào
Năm nay cao lầu mở,
Đại yến tiệc tưng bừng.
Người Chợ Lớn năm cũ,
Cùng nhau cạn ly này!
(LHP)
Thứ Tư 18-01-2006 (19 tháng Chạp)
Sáng nay chúng tôi đi ăn sáng để chuẩn bị ra phi trường đón máy bay đi Siem Reap để du lịch xứ Angkor. Bánh cuốn chả quế bình dân trong hẻm Sư Vạn Hạnh, hương vị thơm ngon như ngày nào bên đường Trần Quốc Toản. Nhìn lên vách trong tiệm, tôi thấy hai câu thơ do một người viết tặng:
“Cứ ngỡ đến chơi xơi một dĩa,
Ai dè ăn mãi đến hôm nay.”
Có lẽ đây là một marketing ploy cò mồi của chủ quán, nhưng dù sao nó cũng chứng tỏ hồn thơ của người Sài Gòn lai láng, tràn lan qua từng ngang cùng ngõ hẻm… và tới tận tiệm bánh cuốn trong xóm. Là người cũ đất này, tôi tự nói với mình: Hơn ba trăm năm văn hóa Gia Định thành là đây!
Máy bay đáp xuống phi trường Siem Reap, từ đó chúng tôi về khách sạn Le Meridien Angkor mất khoảng 15 phút. Phòng khách sạn có truyền hình đủ đài các nước, nhưng đặc biệt là có chương trình tiếng Việt. Đây là lần đầu tiên tôi xem được đài Việt Nam trong khách sạn ở nước ngoài. Ít ra Việt Nam cũng là một cường quốc (hay là đế quốc?) đối với nước Miên. Siem Reap là thành phố thứ tư của Cambodia – sau Phnom Penh, Battambang và Kompong Cham. Cái tên Siem Reap có nghĩa là Xiêm Diệt[6], thật là một danh xưng trớ trêu và mỉa mai cho một thành phố gần với biên giới Thái Lan. Nếu nước Việt Nam luôn luôn dè dặt về người láng giềng lớn ở phương Bắc (Trung Quốc), thì nước Cao Miên hằng bị hai nước lớn ở phương Bắc (Thái Lan) và phương Nam & Đông (Việt Nam) quấy nhiễu. Cũng may là người Miên không đặt tên một thành phố gọi là Việt Diệt, cho dù trong quá khứ nước ta có nhiều ân oán với nước Miên. Siem Reap là thành phố êm đềm, đơn giản và hiền lành (nhưng có điều khó kiếm đồ ăn). Mới đến đây, tôi cảm tình đặc biệt với người dân Miên và thành phố này.
Thứ Năm 19-01-2006 (20 tháng Chạp)
Buổi sáng nay chúng tôi có một bữa ăn thịnh soạn trong khách sạn, tôi thử được nhiều món Miên gồm cả cháo với khô, hủ tiếu Nam Vang (thứ thiệt trên đất Miên!)… Khoảng chín giờ xe tới và cuộc hành trình khám phá Angkor bắt đầu… Xe chạy tới trước cổng phía Nam của Angkor Thom thì dừng lại và chúng tôi đi bộ vào thành. Trên con đường nhỏ qua hào vào thành, bên trái có 54 tượng đầu thần thiện (gods) và bên trái có 54 tượng thần ác (demons).
Angkor Thom (Đế Thích, thom: lớn, vĩ đại) là một cố đô, trung tâm tôn giáo và hành chính của một đế quốc Khmer rộng lớn và hùng mạnh khi xưa. Thành lập từ cuối thứ kỷ 12, Angkor Thom thời đó có dân số độ một triệu người, lớn hơn bất cứ thành phố nào ở Âu Châu[7]. Thành phố được bao bọc bằng tường thành và có năm cổng: Nam, Bắc, Tây và hai cổng ở phía Đông. Trong thành có những đền lớn như Bayon, Baphuon, Phimeanakas (Cung điện Hoàng Gia), Terrace of the Lepper King (Sân Vua Cùi), Terrace of the Elephants (Sân Voi).
Trong các kiến trúc tại Angkor có rất nhiều phù điêu và tượng liên quan đến thần thoại Ấn Độ và Ấn Độ giáo. Xem những công trình nghệ thuật này sẽ hiểu và thấy quyến rũ hơn nếu ta có những khái niệm về văn hóa Ấn-Miên. Cái tên Angkor lấy từ chữ nagara (“holy city”) của tiếng Phạn (Sanskrit) mà người Miên đọc thành ongkor hay là nokor [AAIT].
Cấu kết kiến trúc của Bayon (Kim Tháp, Golden Tower, xây khoảng năm 1200) rất đặc biệt và độc đáo. Tại đây, có trên 200 tượng mặt người khắc trên bốn cạnh của các đỉnh chóp trên 54 tháp tạo thành những hình tượng đầy nghệ thuật oai nghiêm. Nhìn vào những khuôn mặt bằng đá này với những vòng môi cong lên và đôi mí khép lại của cặp mắt nhìn xuống, tuy không một lời thoát ra mà người nhìn cứ muốn đoán ra nhiều ý nghĩa huyền bí thánh thiện sâu xa… Những khuôn mặt này có sức lôi cuốn mãnh liệt đối với du khách và tiêu biểu cho nụ cười Angkor (the smile of Angkor)[8].
Ta Prohm (cuối thứ kỷ 12 – đầu thế kỷ 13) đẹp nhất là vào buổi sáng, khi sương mù còn bao phủ giữa những cây cổ thụ mọc trên những đền thờ vỡ nát, tạo thành một không khí huyền bí và những niềm nối tiếc của một thời vàng son diễm tuyệt của văn hóa dân Khmer… Hiện nay chính phủ Ấn Độ đài thọ chương trình trùng tu đền Ta Prohm (2004-2014).
Baphuon (Đồng Tháp, 1060) từ ngoài nhìn vào như là một ngôi đền trên núi. Thật ra đền thờ là một tháp bằng đá vĩ đại năm tầng. Từ phía tây của đền, ta có thể nhìn và đoán ra được một tượng dở dang, hình Phật nằm, bằng đá khổng lồ từ thế kỷ thứ 16. Bộ Ngoại giao Pháp, qua Trường Viễn đông Bác cổ (L’École Française d’Extrême-Orient) đang có công trình sửa chữa và tu bổ lại đền Baphuon.
Ta Keo (cuối thế kỷ thứ 10 đầu thế kỷ 11) là đền thờ núi, được cất toàn bộ bằng sa thạch (sandstone) là là đền để thờ vua Jayavarman V. Ta Keo là biểu tượng của năm đỉnh núi trên núi Meru. Ở trong đền, người ta tìm được chữ khắc Hema-sringgagiri có nghĩa là Núi với các đỉnh bằng vàng (the Mountain with Golden Peaks).
Angkor Wat (Đế Thiên, wat: đền thờ, chùa, 1113-1150) là đền thờ lớn nhất trong các công trình kiến trúc Angkor, còn nguyên vẹn và là kỳ quan thế giới. Đền Angkor Wat còn giữ được nét uy nghi tráng lệ vì là nơi chùa chánh của đạo Phật từ thế kỷ thứ 16. Sự hoàn hảo và hài hòa từ kiến trúc vĩ đại bên ngoài đến các tượng và phù điêu trong điện, quả thật có một không hai. Đền Angkor Wat là biểu hiện cho nghệ thuật của dân tộc Khmer ở thời kỳ phát triển văn minh tột đỉnh. Mô hình kiến trúc của Angkor Wat là biểu tượng của vũ trụ quan trong Ấn Độ giáo: Hào chung quanh đền là đại dương bao bọc địa cầu, những hành lang quanh tầng thứ nhất của đền là những dãy núi chung quanh các đỉnh núi Meru. Năm ngọn tháp trên tầng thứ ba là năm đỉnh núi Meru. Đỉnh tháp cao nhất tại trung tâm đền có bước tam cấp rất cao (và nguy hiểm) là để cho người lên phải cúi đầu tôn vinh Đấng Vishnu và có cảm giác như là đang leo lên đỉnh Meru. Cổng chánh của Angkor Wat nằm về hướng Tây vì hướng này quay về thần Vishnu (Đấng Bảo hộ) – đó là lý do ta nên xem tiền diện của đền Angkor Wat vào lúc hoàng hôn, khi mặt trời lặn ngả bóng, làm cho cảnh càng uy nghi và hùng vĩ.
Đường đi vào cổng chánh hiện do chính phủ Nhật đài thọ về việc bảo trì còn Bộ Ngoại giao Đức có công trình hồi phục những kiệt tác phù điêu (bas reliefs) chung quanh hành lang (German Aspara Conservation project).
Banteay Kdei (cuối thế kỷ 12 đầu thế kỷ thứ 13). Cổng đền ở phía Đông có tháp bốn mặt như Bayon nhưng kém phần qui mô. Trong sân của đền, tôi thấy có bảng nói về công trình nghiên cứu và tu bổ đền của trường Đại học Sophia Nhật (Sophia University Angkor International Mission, Tokyo Japan).
Viết làm sao cho hết các kỳ quan của Angkor trong bài này! Có lẽ có dịp tôi sẽ trở lại đây với nhiều thời gian hơn.
Thứ Sáu 20-01-2006 (21 tháng Chạp)
Dọc theo đường song song với rạch chảy về Biển Hồ (Tonle Sap Lake – The Great Lake, tiếng Miên là Boeing Tonle Sap), hai bên đường người dân Miên sống trong những căn nhà lá lụp xụp tồi tàn. Biển Hồ nổi tiếng là nhiều cá, nhưng có lẽ chưa được khai thác một cách qui mô, nên đời sống người dân còn thấp. Tôi thấy buồn và tủi phận cho người dân Miên: nơi đây đất rộng người thưa, một đất nước đã có thời văn minh cao độ mà gần đây đã bị tàn phá vì chiến tranh và trở nên nghèo nàn và lạc hậu.
Từ Biển Hồ, sông Tonle Sap chảy về phía Nam và tới Nam Vang (Phnom Penh), tại đây hai sông Tonle Sap và Mekong[9]nhập lại tạo thành một hiện tượng lạ. Vào mùa mưa từ tháng 5 tới tháng 10, nước mưa và nước từ tuyết tan trên phía Bắc chảy xuống, làm lưu lượng nước sông Mekong tăng. Sông Mekong không thể tải hết nước được thì sông Tonle Sap dẫn nước chảy ngược về Biển Hồ tạo thành hồ dự trữ nước với tôm cá từ sông Mekong sang. Đến mùa nước rút, nước chảy từ Biển Hồ ra sông Tonle Sap về phía Nam và Biển Hồ trở thành một ổ chứa đầy tôm cá. Vì vậy vùng này trù phú là mạch sống của dân Khmer từ xưa – đó là lý do thành phố Angkor được thành lập gần nơi đây. Vì mực nước thay đổi đột ngột tùy theo mùa, dân Khmer vùng này từ lâu đã biết trồng lúa sạ. Loại lúa sạ không cần phải cấy, chỉ cần gieo giống và tự nó sẽ mọc lớn theo mặt nước – mực nước càng lên cao thì lúa sẽ lớn cao theo bấy nhiêu. Vào mùa mưa nước sông Cửu Long bên Việt Nam dâng cao, vùng ven sông bị ngập lụt thường xuyên và nếu trồng lúa theo lối cổ truyền, lúa sẽ bị ngập nước không sống nổi. Người làm ruộng ở miệt Châu Đốc sau này mới biết trồng lúa sạ theo cách của người Miên.
Chú thích:
[1] Quán ăn Ngon, đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa
[2] Triển lãm tranh & thư pháp “Mừng Xuân hoan hỷ” từ ngày 25-01-2006 đến 13-02-2006 (nhằm 26 tháng Chạp đến 16 tháng Giêng năm Bính Tuất) tại Thiền viện Vạn Hạnh 750 Nguyễn Kiệm, Quận Phú Nhuận, Tp HCM
[3] Vũ Đình Liên
Ông đồ già
Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già.
Bầy mực tàu giấy đỏ,
Bên phố đông người qua.
Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài:
“Hoa tay thảo những nét,
Như phượng múa rồng bay”
Nhưng mỗi năm mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu?
Giấy đỏ buồn không thấm;
Mực đọng trong nghiên sầu…
Ông đồ vẫn ngồi đây,
Qua đường không ai hay,
Lá vàng rơi trên giấy;
Ngoài trời mưa bụi bay.
Năm nay đào lại nở,
Không thấy ông đồ xưa.
Những người muôn năm cũ,
Hồn ở đâu bây giờ?
(1936)
Tôi thích đọc bài thơ này vào độ Xuân về Tết đến, vì nó gợi bao niềm hoài cổ man mác của năm tháng giao thời giữa Hán học và Tây học. Sau Đại hội Đảng lần thứ IV (1976), đất nước đã thống nhứt và qua một cuộc đổi đời mới, năm 1977 Vũ Đình Liên cho phục hồi ông đồ, hijacked một hình ảnh ông đồ già bốn mươi mốt năm trước
Năm nay đào nở rộ
Mừng Hội Đảng Hội Dân
Bút ông đồ lại họa
Những nét chữ đẹp, thân
Nghiên bút xưa vẫn đợi
Từ ngàn năm bài thơ
Từ ngàn năm câu đối
Đảng sáng tác bây giờ
Nghệ sĩ với ông đồ
Tình nước non vô tận
Như Đảng với Bác Hồ
Hương đất trời cộng sản
Ông đồ “quốc doanh” hồ hởi phấn khởi, đầy lạc quan cách mạng một cách khuôn mẫu… kém tự nhiên hơn ông đồ già năm xưa.
[4] Trích từ bài ca “Mùa Xuân trên thành phố Hồ Chí Minh” củaXuân Hồng
[5] Xem chú thích 3
[6] Cambodia – Lonely Planet, p 114: “The name Siem Reap means ‘Siamese Defeated’, hardly the most tactful name for a major city near Thailand.”
[7] Thời cực thịnh của Angkor, bên Âu Châu chỉ có trường Đại học Oxford (Oxford University – 1167) và nhà thờ Notre-Dame de Paris (1163-1235).
[8] Tôi nhớ lại hồi trước 1975, góc đường Trần Quốc Toản và Lê Đại Hành có tiệm hủ tiếu Nam Vang Kim Tháp, có một bảng quảng cáo lớn vẽ hình tháp bốn mặt ở Bayon. Chắc là chủ tiệm người gốc Miên nên còn tha thiết với kiến trúc độc nhất của Angkor. Năm nay, tôi trở lại đường Lê Đại Hành (vẫn tên cũ) mà không tìm thấy tiệm hủ tiếu năm nào.
[9] Sông Mekong dài 4200 km là sông lớn nhất ở Á châu. Sông bắt đầu từ tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), là biên giới thiên nhiên giữa Miến Điện – Lào, chảy phần lớn biên giới giữa Lào – Thái Lan, qua Cambodia và cuối cùng là châu thổ đồng bằng sông Cửu Long trù phú. Bên Tây Tạng (Tibet) sông tên là Dza-chu; Ở Trung Quốc sông có tên Lancang Jiang 瀾 滄 江 –(turbulent river), Lan Thương Giang (Lan: sóng cả , sóng lớn; Thương: bể rộng) – và ở Thái Lan sông được gọi là Mae Nam Khong.
Phần 2
Thứ Bảy 21-01-2006 (22 tháng Chạp)
Chiều nay tôi đi về hướng Thanh Đa qua Bình Quới để ăn tiệc tất niên. Xe chạy vòng vòng, tình cờ ghé qua Lasan Mai Thôn làm tôi nhớ lại mấy sư huynh những ngày ở trường cũ: Nhớ đến frère sú-đìa[1] M.về nước Chúa trong lúc đang dìu dắt Tỉnh dòng qua thời kỳ khó khăn. Nhớ đến frère L. một thời là “hung thần” với đám học trò nhỏ ở Mossard, ra đi ở tuổi gần 100 – theo lời nguyện của chính frère “đi theo Chúa thì vác Thánh giá đến cùng!”. Lại nhớ, nhớ nhiều đến mái trường cũ, những kỷ niệm xưa, không biết các frères, các thầy, các bạn giờ này ra sao?
Tiệc liên hoan tất niên trên khu du lịch Bình Quới (quận Bình Thạnh) vui vẻ với những nhân viên trong công ty của em tôi và bà con ở Bà Điểm. Hôm trước thượng cao lầu Chợ Lớn, hôm nay hạ bàn thấp ăn kiểu nhà chòi miền Nam trong cảnh sông nước đồng quê. Cái ngon vui lạ mắt của nơi này là người đâu tấp nập và được nếm thử cái muôn màu muôn vẻ của những món ăn bình dân: bún riêu, chả giò, thịt nướng, bánh bèo, bì cuốn, gỏi cuốn, chè v.v…
Xong buổi tiệc liên hoan, chúng tôi đón taxi về Sài Gòn để xem chương trình nhạc Phạm Duy tại M & Tôi lúc 9:40 tối. Năm nay là năm đầu tiên nhạc sĩ và bốn người con về Việt Nam ăn Tết và ở luôn bên đây. Báo chí trong và ngoài nước rùm beng bàn luận. Thôi thì ông về, chứ ở chi cái chỗ mà ông vẫn hằn học gọi “thị trấn giữa đàng”[2] (Midway city, California). Đất nước Việt Nam có hơn 80 triệu người, mặc dù người ta không cho nhắc tên ông 30 năm nay, ít nhiều cũng có người còn nhớ. Về đây đi, có thị trường ca nhạc rộng lớn giúp ông kiếm cơm trong quãng đời còn lại. Tôi thích thú thưởng thức từng bài hát và lời giao lưu của chính nhạc sĩ trong show. Đất cũ, người xưa và qua dòng nhạc quen thuộc, Sài Gòn đã quay về hơn mấy mươi năm trước với những kỷ niệm vàng son tuổi học trò của tôi… Xuân trong tôi đã khơi trong một đêm vui[3].
Chúa Nhựt 22-01-2006 (23 tháng Chạp)
Hôm nay về quê nội ở Bà Điểm[4] để thăm bà con và đi giẫy mả. Bà Điểm cách Sài Gòn khoảng 12km, là quê hương của mười tám thôn vườn trầu mà mới đây tôi được biết thêm tên “thập bát phù viên thôn” (chắc lúc này bà con coi phim tập Hongkong và Trung Quốc nhiều?). Đường vào mộ đã thay đổi, những vườn trầu, hàng cây cau xanh mượt đã mất nhường lại cho những căn nhà gạch cao mọc san sát. Khu mộ nơi đây đã được dọn dẹp sạch sẽ; hồi trước chỉ có mộ ông nội, mãi đến năm nay tôi mới thấy được mộ bà nội, cô Ba và anh Hai, còn cô Năm thì đã vào chùa… Bà Điểm vì gần Sài Gòn nên đất đai rất có giá, vì vậy các vườn trầu (phần lớn ở ấp Đông Lân) đã được phân chia ra để bán đất và dần dần vườn trầu biến mất. Đã một thời, trầu cau Bà Điểm danh tiếng cả đất Sài Gòn, bây giờ trầu cau chỉ còn là lễ vật trong các mâm quả của đám hỏi, đám cưới… Thời buổi này, hình ảnh Bà già trầu cũng đã theo Ông đồ già lui vào quá khứ, người ta nhai kẹo chewing-gum chứ còn ai ăn trầu, xỉa thuốc!
Vẫn biết phải thay đổi theo đà phát triển kinh tế và tiến bộ của xã hội, nhưng lòng vẫn bâng quơ nhớ về những hình ảnh đẹp của quê hương lần lần không còn. Còn đâu nữa cảnh xe ngựa chở đầy trầu qua Thuận Kiều về Chợ Lớn ? Nhớ vườn trầu, vườn cau hồi thơ ấu mà tôi từng rong chơi những buổi trưa chiều, lại nhớ bài cải lương xưa buồn não nuột Lá trầu xanh[5]về người con gái bán trầu, thất tình vì người yêu đi lấy vợ
… Anh phụ em rồi, anh không tới nữa,
để phiên chợ buồn héo hắt trầu xanh.
Thu về rụng lá trầu xanh
Trầu xanh rụng lá, tình anh hết rồi…
Người Sài Gòn của xã hội tân tiến ngày nay đã phụ tình những thôn nữ vườn trầu Bà Điểm rồi!
Chiều nay tháp tùng theo nhóm bạn của người anh đi nhậu ở quán Phố Biển và đi karaoke… [Đoạn này không có giá trị văn hóa nên không viết ra đây!].
Thứ Hai 22-01-2006 (24 tháng Chạp)
Đến đường Tháp Mười (cũ) trước chợ Bình Tây, tôi nhớ lại chợ đêm Tết năm nào tấp nập những sạp dưa hấu, xe quảng cáo mì gói con cu…a, kem đánh răng Hynos, hàng bán dầu thơm (giả) Rê-vơ đo (Rêve d’or – giấc mơ vàng) rao ỏm tỏi… Năm nay trở lại Chợ Lớn Mới[6], chợ có phần trật tự hơn, đường xá không kẹt như trước. Trên tầng một của chợ có nhiều tiệm bán đủ loại và giá rẻ hơn mấy chợ khác vì chợ chuyên bán sỉ cung cấp cho các nơi trong nước. Chúng tôi mua mấy thùng bánh kẹo, bong bóng cho các em mồ côi nhỏ. Còn các em lớn thì đã có những bao lì xì mà chúng tôi đã sắp đặt từ sáng rồi. Buổi trưa nay xe chạy qua vùng Nhà Bè, Khánh Hội phát quà Tết cho các cô nhi viện tại ba chùa. Từ xưa đến giờ, hai tiếng mồ côi đồng nghĩa với một nỗi bất hạnh lớn và niềm đau khổ triền miên từ tinh thần lẫn vật chất
Chí công thương kẻ mồ côi
Như bèo cạn nước biết trôi ngả nào
Mồ côi khổ lắm con ơi!
Đói cơm ai biết, lỡ lời ai phân?
Vào chùa, thấy sinh hoạt, học hành và ăn uống của các em được phần chu đáo, ít ra không em nào thiếu ăn, em nào cũng có vẻ khỏe mạnh và ăn mặc không rách rưới. Tôi được biết, thỉnh thoảng chùa có viết thư báo cho những ân nhân về sinh hoạt và thành tích của các em lớn – có em vào được đại học, có em đi làm, có em học nghề rồi về chùa dạy nghề lại các em nhỏ và có em sắp lập gia đình… Cái cảnh lá lành đùm lá rách của tình yêu đại gia đình trong chùa thật quí giá biết bao. Xuân về Tết đến, hy vọng tấm thiện tình và những món quà này mang lại niềm vui nho nhỏ cho các em…
Xong công chuyện từ thiện thì trời cũng gần tối, chúng tôi về chợ cũ Sài Gòn để ăn cơm chiều. Nhà hàng Thiên Nam có máy lạnh như hồi nào, chuyên về đồ Tây do chủ và bếp người Tàu đảm trách. Chúng tôi được thử nhiều món: cua farci, thịt bò bíp tết nấu tiêu, gà Tây Ban Nha… Món ăn Tây dịch ra tên tiếng Tàu và Việt nghe là lạ bí ẩn. Đồ ăn Tây phương nhưng có một chút ảnh hưởng của khẩu vị Á châu, đó là điểm đặc biệt của mấy món ăn ở đây – có lẽ là hương vị phảng phất của đồ Tây Sài Gòn thời thuộc địa chăng ? Mấy đứa cháu mấy hôm nay ăn đồ Á đông, hôm nay được món pizza thích thú và khen ngon.
Thứ Ba 24-01-2006 (25 tháng Chạp)
Bảy giờ sáng xe Mercedes 12 chỗ đến chợ Sài Gòn để mua đồ ăn dọc đường cho chuyến đi miền Nam. Cả xe thơm mùi bánh mì thịt, thịt heo quay, chả lụa, paté chaud, bánh chưng… Xe chạy theo quốc lộ (QL) 1 qua Bến Lức, Tân An, Cao Lậy và đến Cao Lãnh[7]ngừng lại để tham quan quanh chợ.
Từ chợ Cao Lãnh chạy đến bến phà Cao Lãnh để qua sông Tiền Giang, chạy theo đường tỉnh lộ (TL) 848 và 944 để tới qua phà An Hòa để tới ngay chợ Mỹ Long (chợ Long Xuyên cũ). Tại Long Xuyên[8], chúng tôi đi thăm lại các nhà của bà con lúc xưa: nhà dì Hai, nhà dì Sáu, trường B. A., tiệm vàng K.H. Xe chạy ngang qua trường Đại học An Giang và nhà thờ lớn. Vùng Long Xuyên có nhiều địa danh mang tên Ông Chưởng như trường Trung học Chưởng Binh Lễ (Long Xuyên), rạch Ông Chưởng và cù lao Ông Chưởng (ở huyện Chợ Mới). Ông Chưởng là tên tắt của của chức vụ Chưởng Binh của Nguyễn Hữu Cảnh (1650-1700). Năm 1698, Chúa Nguyễn Phúc Thuần (Ðịnh Vương – 1765-1777) sai Chưởng Binh Lễ-Thành-Hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lý. Phủ Gia Định được thành lập từ đây với dinh Trấn Biên (huyện Phước Long – Đồng Nai) và dinh Phiên Trấn (Huyện Tân Bình – Sài gòn). Ca dao miền Nam có câu về cù lao ông Chưởng:
Bao phen quạ nói với diều:
Cù lao Ông Chưởng[9] có nhiều cá tôm.
Rời Long Xuyên, theo QL 91, xe chạy qua chợ An Châu (Huyện Châu Thành, tên cũ là Chắt Cà Đao) và đón phà qua chợ (thị trấn) Phú Mỹ (huyện Phú Tân). Theo TL 954, chúng tôi tới Chùa Thầy tức An Hòa Tự, Thánh địa của Phật giáo Hòa Hảo là đây[10].Trước chùa có hai cổng: Tây môn và Đông môn. Cảnh chùa nho nhỏ, ngăn nắp và sạch sẽ, chánh điện còn hai bức ảnh lớn của Đức Thầy, nhưng không thấy một tín đồ làm tôi nhớ lại những ngôi chùa ở Bắc Kinh và Tây An (Trường An cũ) bên Trung Quốc, rất đồ sộ, nguy nga và cổ kính, nhưng không có hương khói, chỉ có lẻ tẻ vài người du khách nước ngoài lai vãng. Tôi nảy ra một so sánh những ngôi chùa này tương tự như những cái chén kiểu được để trong tủ để trưng bày, chứ không được dùng trong bàn tiệc mâm cơm…
Nhớ tới đầu thập niên 70, tôi có dịp về Long Xuyên gần mùa Đản Sanh[11], cả tỉnh nhộn nhịp của ngày hội lớn mà giờ đây trong những ngày cận Tết Chùa Thầy vẫn êm đềm vắng vẻ. Rời chùa và trở về xe bên này đường, nhìn chung quanh chỉ vài người qua lại và một bà già mù cùng với đứa bé gái ăn xin. Anh em tôi động lòng cho bà cháu mấy chục ngàn đồng. Trên khuôn mặt ngây thơ của em bé gái có một nỗi mừng vui vô biên hiếm có và qua lời của đứa cháu gái về số tiền lớn, bà cụ già xúc động run rẩy cả tay chân. Hạnh phúc ở đời đôi lúc thật đơn giản: niềm vui rộn rã của người khác là nỗi mừng thanh thản của lòng mình…
Trong nước người ta thường nhắc nhở rằng “tốt đời, đẹp đạo”, nhưng trước cảnh chùa đìu hiu, tôi đoán là có sự xung đột và mâu thuẫn sâu xa giữa đạo và đời. Đất nước đã có độc lập, còn tự do, hạnh phúc[12] vẫn là nỗi mong đợi của người dân quê Nam kỳ Lục tỉnh này.
Xe chạy qua Chợ Vàm là tới Tân Châu. Tân Châu là một chợ huyện lớn cỡ như chợ của tỉnh nhỏ, chợ giàu vì gần biên giới Miên nên nghề chánh là… buôn lậu, còn các ngành khác là nghề khai thác thủy sản và việc nuôi tằm Tân Châu rất phổ biến, tơ lụa Tân Châu nổi tiếng trong nước. Gần đây một phần chợ của Tân Châu bị sạt lở, cả một phần chợ biến mất dưới dòng sông. Đây là tình hình chung nghiêm trọng của cả vùng đồng bằng sông Cửu Long. Các lý do chánh có lẽ vì dân số gia tăng, việc khai thác cát, nuôi trồng thủy sản và hệ thống kênh thoát lũ đang diễn ra một cách không có kế hoạch rõ ràng.
Những ngày cận Tết chợ hoa bắt đầu sung túc với kẻ bán người mua. Chợ hoa có nhiều cây và hoa kiểng đủ loại, nhưng đặc biệt nhất là cây mai. Cây mai chỉ thích hợp với khí hậu miền Nam và nghề chơi mai cũng rất công phu: từ khoảng 15-16 tháng Chạp, thay đổi tùy theo thời tiết, người ta tỉa lá (lặt lá) mai và tưới nước canh chừng để mai trổ nụ và hoa nở rộ đúng vào dịp Tết. Hoa mai nở là hình ảnh độc đáo của ngày Tết ở miền Nam mà mãi đến hôm nay tôi mới thấy lại được. Đi qua khắp các chợ miền Nam, người ta có thể đoán được đời sống làm ăn của dân địa phương bằng cách là coi các chỗ bán hoa mai. Chợ giàu thì mai nhiều cây lớn đủ loại. Giới trung lưu thì mua cây mai tương đối lớn khoảng 6-8 triệu đồng (400 – 500 $US), người nghèo hơn thì chơi cành nhỏ, kẻ đại phú thì chơi cây tới bạc tỷ. Tại Tân Châu chúng tôi được ông chủ quán cà phê chỉ coi cây mai trị giá khoảng 25.000 $US – đó là một đề tài bình luận sôi nổi trong xe. Kinh tế đất nước đang hồi phát triển nên có cảnh phú quí sinh lễ nghĩa – ngày Tết là dịp dân nhà giàu, kẻ có thế lực khoe khoang qua cách chơi mai. Cây mai già, gốc lớn và đẹp là biểu hiệu cho địa vị, quyền lực và sự thành công của người chủ… Mai này xuân về hoa nở khắp nhà…[13]
Bên sông Tiền, từ Tân Châu theo TL 953 chốc lát đến bờ sông Hậu và đón phà qua bên chợ Châu Đốc. Vùng Châu Đốc gần hai sông Hậu, sông Tiền, có nhiều cá và dân chúng cũng nuôi thêm cá nước ngọt ở ao hồ. Mắm Châu Đốc đã nổi tiếng từ lâu, tục ngữ lục tỉnh có câu “mắm Châu Đốc, dốc Nam Vang, bò Châu Giang, kinh Vĩnh Tế”.
Về đến khách sạn Trung Nguyễn (Châu Đốc) là chiều tối. Nghỉ ngơi xong chúng tôi ăn tối tại nhà hàng Lâm Hưng Ký. Cửa hiệu có tên Tàu nhưng nấu canh chua, cá kho như là người miền Nam, thật là tuyệt vời. Sau khi cơm nước xong, chúng tôi đi xe lôi xem cảnh chợ, hóng mát và bàn chuyện ngày xưa trong cái buổi giao thời những năm 1975-1977. Ăn những món ngon miền Nam xong rồi đi xe lôi ngắm cảnh, có lẽ đây là nếp thanh lịch của “dân cậu” trong cảnh phong lưu chợ vườn.
Chú thích:
[1] sous-directeur d’école – phó hiệu trưởng trường Lasan Mossard, Frère Maurice Triều (1932-1993) sau này làm Sư huynh Giám Tỉnh Dòng Lasan Việt Nam 1987-1992. Dưới nhiệm kỳ của ông, Dòng Lasan có nhiều phen bị đe dọa giải thể. Frère Triều dạy Hóa học lớp tôi năm 1972-73. Frère Laurent Minh (1903-2001) làm giám học tiểu học trong lúc tôi học lớp 6 (năm đầu trung học đệ nhứt cấp) qua bên tiểu học thụt banh bàn bị frère đuổi đi.
(Tin tức về dòng Lasan lấy từ web site http://www.lasan.org)
[2] Hồi ký thời cách mạng kháng chiến – Phạm Duy PDC 1989 và Nhớ, Hồi ức Phạm Duy – Nhà xuất bản Trẻ, tháng 12.2005
[3] Trích từ bài ca Xuân ca – Phạm Duy
[4] Chợ Bà Điểm ở ấp Tiền Lân, xã Bà Điểm, huyện Hóc Môn – hồi xưa thuộc xã thôn Tân Thới Nhứt, tổng Bình Thạnh Hạ, hạt Sài Gòn – đã có từ thế kỷ thứ 19. Theo [TĐTP] Bà Điểm là một bà chủ quán bán nước ở vùng này. Đây là khu vực của 18 thôn vườn trầu, cung cấp trầu cau cho cả Sài Gòn – Chợ Lớn và cũng là vùng đất hoạt động của những nhiều nhà yêu nước: Trương Định (1861), Nguyễn Ánh Thủ (1871), Phan Công Hớn (1884)…
[5] Soạn giả Viễn Châu
[6] Chợ Lớn mới/ Chợ Bình Tây/ Chợ Quách Đàm: Chợ do nhà đại phú người Hoa tên Quách Đàm, tự Thông Hiệp đầu tư xây dựng năm 1927-1929 tại thôn Bình Tây, tỉnh Chợ Lớn. Chợ được khai trương vào ngày 14-03-1930 [TĐTP]. Sở dĩ Chợ Lớn mới được xây vì Chợ Lớn cũ quá nhỏ (nằm ở khoảng Bưu điện Chợ Lớn ngày nay). Năm 1992 chợ được sửa chữa và nhà lồng chợ thêm một tầng lầu. Chợ Lớn Mới với ưu thế thuận tiện về giao thông đường thủy lẫn đường bộ nên đã phát triển không ngừng thành trung tâm thương mại sầm uất…. [Q6HCM]
Sau hơn 75 năm chợ Bình Tây vẫn là chợ lớn nhất Sài Gòn, đây là chợ đầu mối chuyên bán sỉ phân phối cho cả nước, các nước láng giềng Campuchia, Lào và gần đây Malaysia, Indonesia…
Quách Đàm từ Triều Châu (Trung Quốc) qua Việt Nam với hai bàn tay trắng, hành nghề buôn bán ve chai, sau buôn da trâu bò. Sau này trở nên giàu có với Hãng buôn Thông Hiệp xuất nhập cảng đường cát và lúa gạo, giao thông, vận tải và kinh doanh địa ốc… Lúc Chợ Lớn cất xong là thời kỳ khủng hoảng kinh tế thế giới – The Great Depression – bắt đầu vào khủng hoảng thị trường chứng khoán Wall St năm 1929 với và kéo dài cả thập niên 1930. Kết quả là phố xá của ông không ai thuê, nợ nần ngân hàng chồng chất và công ty Thông Hiệp bị phá sản.
Hồi xưa trong chợ có tượng của ông trên bệ cao, sau 1975 tượng này đã bị gỡ bỏ đi.
[7] Ông Đỗ Công Tường tự Lãnh được cử làm hương chức “Câu Đương” tại vùng đất này, dân địa phương cử tên húy nên chỉ gọi là Câu Lãnh. Dần dần tiếng Câu nói trại ra thành tiếng Cao. Tên Cao Lãnh trở thành chính thức từ năm 1914 [NBXN].
[8] Long Xuyênngày nay là thủ phủ của tỉnh An Giang do hai tỉnh cũ Long Xuyên và Châu Đốc hợp lại. An Giang có những 2 thị xã và các huyện sau đây: 1. thị xã Long Xuyên, 2. thị xã Châu Đốc, 3. huyện An Phú, 4. huyện Tân Châu, 5. huyện Phú Tân, 6. huyện Tịnh Biên, 7. huyện Tri Tôn (tên cũ Xà Tón), 8. huyện Châu Phú, 9. huyện Châu Thành (tên cũ Chắt cà đao), 10. huyện Chợ Mới, 11. huyện Thoại Sơn.
[9] Huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang – nằm giữa hai sông Tiền và sông Hậu vốn là một cù lao lớn. Cù lao này có nhiều cù lao con, trong đó có hai cù lao nổi tiếng là Cù lao Gieng (hay Giêng, bên sông Tiền) và Cù lao Ông Chưởng (bên sông Hậu). Rạch Ông Chưởng chảy qua và chia huyện Chợ Mới thành 2 khu vực nằm ở phía Đông và Tây của rạch này.
[10] http://www.hoahao.org. Web site nói về giáo lý, thông tin và tình hình sinh hoạt của Phật giáo Hòa Hảo. Chùa An Hòa Tự là chùa gốc, nhưng Tổ Đình Phật giáo Hòa Hảo ở tại xã Hòa Hảo (Thánh Địa), quận Tân Châu, Châu Đốc (nay là tỉnh An Giang). Muốn đến Tổ Đình phải qua dòng sông An Giang.
[11] Ngày sanh của Đức Huỳnh Giáo chủ là 25 tháng 11 âm lịch.
[12] Bốn nước thầy trò có ảnh hưởng lẫn nhau trong lịch sử, cùng có những phương châm (national motto / devise nationale) tuy khác nhau:
Việt Nam – Độc lập, Tự do, Hạnh phúc (Independence, Liberty, Happiness)
Cambodia – Quốc gia, Tôn giáo, Quốc vương (Nation, Religion, King)
Lào – Hòa bình, Độc lập, Dân chủ, Đoàn kết, Thịnh vượng (Peace, Independence, Democracy, Unity and Prosperity)
Pháp – Tự do, Bình đẳng, Bác ái (Liberté, Égalité, Fraternité).
[13] Trích từ bài “Xuân chiến khu” của Xuân Hồng
Phần 3
Rời Châu Đốc đi theo QL 91 về phía Tây Nam (song song với kinh Vĩnh Tế và biên giới Việt-Miên), chúng tôi đến Chùa Bà Núi Sam (thuộc xã Vĩnh Tế, phường Núi Sam, thị xã Châu Đốc). Tại bàn thờ Bà có câu đối:
“Cầu tất ứng, thành tất linh, mộng trung chỉ thị,
Xiêm khả kính, Thanh khả mộ, ý ngoại nan lường.”
Hàng năm vào những ngày từ 23 – 27/4 âm lịch là lễ viá Bà[1], chùa rất đông đảo với khách thập phương về hành hương vía Bà. Mỗi năm vào dịp lễ, thị xã Châu Đốc đông đảo không dễ tìm khách sạn vì có đến hai triệu du khách từ các tỉnh khác đổ về đây.
Cách Chùa Bà vài chục thước bên kia đường là Lăng Thoại Ngọc Hầu. Khu lăng có đền thờ ông Thoại Ngọc Hầu, mộ ông cùng hai phu nhân và khu mộ những người có công theo ông khai hoang, mở đất. Mặc dù được xây từ thời Minh Mạng (1828) lăng vẫn còn uy nghi và kiên cố. Ông tên thật là Nguyễn Văn Thoại (1761 – 1829), được phong tước Ngọc Hầu, là một danh tướng nổi danh của triều Nguyễn. Tôi có chép lại hai câu trong đền thờ tóm tắt chức vụ của ông:
“Khâm sai thống chế Án thủ Châu Đốc đồn lãnh bảo hộ Cao Miên. Quốc ấn kiêm quản Hà Tiên trấn ban vụ.”
Sự nghiệp của ông gắn liền với công cuộc khai mở miền Hậu Giang và tên tuổi của ông còn nhắc lại qua những địa danh như: Thoại Hà, Thoại Sơn và Vĩnh Tế. Năm 1818 vua Gia Long giáng chỉ cho đàoKinh Thoại Hà dưới sự chỉ huy của ông. Kinh đào theo lạch nước cũ, nối rạch Long Xuyên tại Vĩnh Trạch kéo dài theo hướng Tây Nam, ngang qua chân núi Sập, tiếp với sông Kiên Giang, đổ nước ra biển Tây tại cửa Rạch Giá. Sau khi kinh đào hoàn thành, vua Gia Long khen và đặt tên kinh là Thoại Hà và ban tên núi Sập là Thoại Sơn.
Theo QL 91, từ Núi Sam xe chạy tới Tịnh Biên. Chợ Tịnh Biên khá lớn so với chợ cấp quận, đầy đủ đồ và rất rẻ. Phần nhiều hàng hóa ở đây là hàng của Thái, Cambodia, và hàng Trung Quốc. Đồ hàng ngoại ở chợ Tịnh Biên giống như các chợ biên giới khác như Châu Đốc, Tân Châu (An Giang), chợ Hà Tiên (Kiên Giang) và Hồng Ngự (Đồng Tháp). Đi chợ xong, chúng tôi đi bộ qua cây cầu bắc ngang qua kinh Vĩnh Tế. Đó là con kinh cũng do Thoại Ngọc Hầu chỉ huy bắt đầu đào vào năm 1819. Kinh này được vua Minh Mạng đặt tên là Vĩnh Tế Hà, tên đặt theo bà Châu Thị Tế[2] (vợ ông Nguyễn Văn Thoại). Kinh đào từ Châu Đốc (sông Hậu) nối thẳng với sông Giang Thành (Hà Tiên – Kiên Giang). Đây là một công trình kinh tế và quân sự chiến lược quan trọng của triều Nguyễn. Kinh Vĩnh Tế chạy dài song song với đường biên giới Việt-Miên, phân chia biên giới rõ ràng, vừa bảo vệ Cao Miên đang bị Xiêm La (Siam) dòm ngó, vừa là công trình kinh tế giao thông đường thủy. Hai kinh Thoại Hà và Vĩnh Tế nối lại bốn thị trấn lớn Long Xuyên – Rạch Giá và Châu Đốc – Hà Tiên tạo thành một chu vi giao thông quân sự giúp cho sự điều binh cơ động dễ dàng.[3]
Rời Tịnh Biên, xe chạy về Ba Chúc. Nơi đây có di tích Căm Thù Ba Chúc về cuộc xâm lấn biên giới và thảm sát người Việt do Khmer Đỏ Pol Pot (xảy ra từ 18-04-1978 đến 30-04-1978). Xe chạy vài chục cây số là tới thị trấn Tri Tôn. Tri Tôn (tên cũ Xà Tón, do tiếng Miên Xvay-ton) có một cộng đồng người Khmer rất đông, nên sinh hoạt, tập quán và cách kiến trúc nhà cửa lạ mắt hơn những huyện khác trong tỉnh. Đi qua vùng này tôi cứ tưởng là đang ở xứ đảo Java (Indonesia), trên đường người dân Miên vận chăn sà-rong đông đảo quanh các chùa chiền Khmer. Theo sách ghi lại, vùng Tri Tôn hồi xưa còn hoang vu, rậm rạp, dân cư rất thưa thớt, có nhiều đàn khỉ (xvay) trên cây cao, nối đuôi nhau mà chuyền đi (ton). Dân Khmer dựng chùa thờ Phật tại chợ Tri Tôn và đặt tên chùa là Xvay-ton – từ đó chuyển âm thành Xà Tón.
Xe đi qua Kiên Lương và đến Hà Tiên nghỉ ngơi và ăn trưa trong tiệm hủ tiếu ngay tại chợ. Hà Tiên trên đà phát triển, mạnh nhất là về ngành du lịch, đường xá cầu cống mở mang rộng rãi và các từng nhà cao, khu chợ bắt đầu mọc lên nhiều. Trong khu di tích núi Bình San có lăng của Khai Trấn Quốc Công Mạc Cửu trên đỉnh đồi cao, tại đây tôi có thể nhìn thấy cả thị trấn Hà Tiên, còn bên dưới là mộ của con là Tổng binh Đô đốc Mạc Thiên Tích. Thi sĩ người Hà Tiên, Đông Hồ Lâm Tấn Phác có bài thơ vịnh cha con họ Mạc, có đoạn:
…Chẳng đội trời Thanh Mãn,
Tìm qua đất Việt Bang
Triều đình riêng một góc
Trung Hiếu vẹn đôi đường
Trúc thành xây vũ lược
Anh Các dựng văn chương…[4]
Cách lăng không xa là Thạch Động (còn gọi là Vân Sơn Động). Từ trên động tôi thấy cảnh đồng ruộng với sông, núi và nước hữu tình và hiểu được vì sao Mạc Thiên Tứ viết lên “Hà Tiên thập vịnh” (10 cảnh đẹp nổi tiếng ở Hà Tiên).
Không xa lắm từ Thạch Động đến cửa khẩu Xà Xía, bên kia là đất nước Cambodia. Theo đường QL 80, chúng tôi đến Rạch Giá vào lúc xế trưa. Đoàn du lịch vào khách sạn Hồng Nam, kế bên chợ mới Rạch Giá (chợ cũ bây giờ được chuyển thành công viên). Ban tối chúng tôi ăn cơm tại nhà hàng Vĩnh Hồng gần mé sông cầu đúc. Các món ăn đồ hải sản địa phương trong nhà hàng thật tươi và ngon miệng.
Đi tham quan gần mé biển mới được biết vùng đất này bồi lên bằng cát thổi lấn ra biển hàng trăm thước. Ở đây, nhà cửa khang trang cao cấp bắt đầu mọc lên nhiều. Năm nay Rạch Giá phát triển hơn xưa và hoàn toàn đổi chủ với giai cấp mới – những người có quyền lực từ phương Bắc xa xôi tới đây và một tầng lớp tư sản mới. Kiên Giang lâu nay đã khá giả vì có bờ biển dài và nhiều tàu đánh cá đi biển nên dân chung quanh chợ năm xưa – những người tư sản cũ – đã bỏ xứ đi gần hết. Ba mươi năm trước, người chợ Rạch Giá có nói với nhau: “Cột đèn đường nếu đi được… thì nó cũng vượt biên”. Ba mươi năm sau về lại đây, tôi vẫn chưa hiểu được gì về tội tình của đám người tư sản cũ và bao cuộc đấu tranh giai cấp, không biết mấy cột đèn đường của Rạch Giá có còn đồng ý với tôi?
Thứ Năm 26-01-2006 (27 tháng Chạp)
Xe chạy đến và ngừng trên đường Phó Cơ Điều (cũ)[5], tôi bước xuống xe và đứng bên kia đường trước nhà bà ngoại tôi. Căn phố lầu xưa đã được thay thế bằng khách sạn Gia Thảo cao lớn. Đang đứng chụp hình thì có người nhận ra tôi là cháu của bà T. X. L. Trong tôi có nỗi vui buồn lẫn lộn, một niềm vui của kẻ ở xa hồi hương ngộ cố tri và nỗi buồn man mác trước cảnh đời đổi chủ mà lòng vẫn còn tiếc nhớ đến những cảnh cũ người xưa…
Đi vòng thị xã để xem lại những cảnh xưa như tòa tỉnh trưởng bên kia sông, các rạp hát Nghệ Đô, Châu Văn mà tôi đã từng xem nhiều lần vào những ngày nghỉ hè về Rạch Giá; nhà lồng chợ, chợ cá đồng, chợ cá biển giờ đây đã mất. Ghé qua mé biển là đền thờ Nguyễn Trung Trực (1838-1868). Ông hoạt động kháng chiến từ Tân An qua Rạch Giá. Năm 1861, ông đốt tàu Espérance tại rạch Vàm Cỏ, bên làng Nhật Tảo. Năm 1868, ông bị Pháp bắt và hành hình tại chợ Rạch Giá. Trước cổng đền thờ của Thượng Ðẳng Ðại ThầnNguyễn Trung Trực có câu đối:[6]
Hỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên địa,
Kiếm bạc Kiên Giang khấp quỷ thần.
(Lửa hồng Nhật Tảo vang trời đất,
Gươm lóe Kiên Giang rúng quỉ thần!)
Đến cổng Tam quan anh em tôi ngừng xe để chụp hình từ giã quê ngoại. Từ Rạch Giá đến Rạch Sỏi nhà cửa cất lên san sát theo hai bên lộ, tàu đánh cá đậu đông đảo hơn xưa rất nhiều, một phần là dân số bây giờ đã tăng trưởng đông, một phần các ngư phủ cập bến về quê chuẩn bị ăn Tết vui Xuân.
Theo QL 80 tới ngã ba lộ tẻ quẹo sang QL 91 để đến Cần Thơ. Thành phố Cần Thơ lớn đúng là thủ phủ của miền Tây. Tuy nằm trong tỉnh Hậu Giang, thành phố này trực thuộc trung ương. Chúng tôi ăn trưa trên Du thuyền Cần Thơ (của Cần Thơ Tourist) trên bến Ninh Kiều bên dòng sông Hậu nhìn ghe tàu qua lại, gió mát hiu hiu. Trên thuyền, tôi được thưởng thức lại bière La Rue chánh hiệu Con Cọp ngày xưa.
Cần Thơ có siêu thị lớn, bán đủ đồ không thua các chợ ở Sài Gòn. Có điều là xe quá nhiều nên phải đợi rất lâu mới xuống được phà Cần Thơ để qua sông Hậu (Bassac hay là Tonle Bassac river) theo QL 1 về Vĩnh Long. Công trình xây cất cầu Cần Thơ do Nhật làm đã khởi công và sau khi hoàn tất sẽ giúp cho việc đi lại dễ dàng hơn.
Ghé chợ Vĩnh Long chạy vòng khu phố chúng tôi nghỉ mệt uống cà phê Trung Nguyên (tiệm Tây Nguyên). Rời thị xã Vĩnh Long chạy qua cầu Mỹ Thuận (sông Tiền, Mekong) và chạy về Sài Gòn… thì trời đã tối.
Thứ Sáu 27-01-2006 (28 tháng Chạp)
Tám giờ sáng, vừa trên lầu xuống là có xe đón từ nhà đi ra Sài Gòn ăn sáng. Đó là điềm tốt khởi đầu của một ngày toàn ăn với uống.
Ambiance của nhà hàng Brodard trang nhã và ấm cúng có lẽ vì có mang nhãn hiệu xưa – Brodard có mặt nơi đây hồi đường còn mang tên là Catinat – bây giờ là đường Đồng Khởi lên rồi mất Tự Do tên đường cũ. Khung cảnh trong tiệm không khác gì xưa nhiều nhưng điều tiến bộ là trên menu có các món ăn sáng Việt Nam: hủ tiếu đồ biển thập cẩm, phở, cơm tấm… và đồ Tây phương (bacon & eggs, croissant…). Đặc biệt trên lầu nhà hàng có truyền hình cáp đang phát hình trận cricket của Úc – thật là home away from home! Tại nhà hàng Tây ở Sài Gòn, ăn đồ Việt và coi chương trình thể thao Úc, chuyện khó tin… nhưng có thật trong thời buổi hoàn cầu hóa này. Brodard ngon miệng và lịch sự vì… chỉ cần mang tên Brodard xưa![7]
Tôi đi theo phái đoàn vào Bịnh viện Răng Hàm Mặt Sài Gòn để cho đứa em tôi hỏi thăm về thủ tục về việc làm phước. Ôi, thủ tục nhà nước! Cho dù là làm… chùa, tự nguyện. Ráng chờ thêm chút nữa là chúng tôi vào ở Chợ Lớn ăn trưa tại nhà hàng Giang Nam để thưởng thức gà hấp muối chấm với hắc-xì-dầu (đúng goût cũ là muối tiêu xào dầu). Bấy lâu muốn thử lại gà Việt Nam nhưng vì có dịch cúm gia cầm (gà) và sợ vi khuẩn H5N1 nên mặc dù trên báo chí, truyền hình có dặn dò kỹ càng là phải mua gà đã kiểm duyệt và nấu trên 70oC, nhưng còn vài ngày nữa là về, thôi còn sợ và chờ gì nữa?
Buổi trưa uống cà phê tại khu tiếp tân và nhà hàng Đông Hồ. Giữa Chợ Lớn mà lại có một khu đất rất rộng lớn trang trí như ngoài vườn. Menu cà phê cầu kỳ đặt theo số từ đó mới dịch mã ra là loại cà phê gì. Cuối cùng cũng chỉ là cà phê Trung Nguyên với mấy tên cầu kỳ khác: 1) culi robusta, 2) robusta arabia, 3) arabia of sparrow, 4) excellent culi, 8. legendee và passiona-chari arabia (không số)… Nghệ thuật kinh doanh là chơi chữ – Việt lẫn Tây – cho ra vẻ chính gốc và dị thường làm cho khách hàng lấn áp ngẩn ngơ.
Chiều đến, cả nhà tổ chức tiệc tất niên gia đình tại nhà hàng Tân Nhã (gần Hội Việt-Mỹ Chợ Lớn hồi xưa). Khung cảnh tiệm không như đại tửu lầu, nhưng ấm cúng; cũng không danh tiếng trước 75, nhưng “tuyệt chiêu” của nhà hàng là món heo sữa quay. Lại đồ Tàu Chợ Lớn (bao nhiêu cho vừa?), rượu champagne Tây và rượu đỏ Úc, chiều tất niên 28 Tết, bà con và anh em trong gia đình tại bàn tiệc chuyện trò vui vẻ và cùng nâng ly rượu mừng…[8]
Thứ Bảy 28-01-2006 (Giao Thừa 29 tháng Chạp)
Sáng hôm nay đi dạo quanh chợ Sài Gòn và đến chợ Tết đường Nguyễn Huệ. Từ mấy ngày trước, đường Nguyễn Huệ được phong tỏa để chuẩn bị cho chợ Xuân. Nơi đây, người ta cho dựng lại những hình ảnh của đất Nam kỳ Lục tỉnh qua đồng ruộng với xe ngựa, đồ gốm, quán nước nhà quê, gói và nấu bánh tét, dệt chiếu… Giữa chốn phồn hoa đô thị, những hình ảnh êm đềm của thôn quê với những cây mai vàng hiện ra trước mắt, nhìn lạ mắt lòng vui vui.
Gần bên chợ Tết, chúng tôi vào tiệm Café Central (Sun Wah Tower, đường Nguyễn Huệ) ăn trưa với món hủ tiếu Nam Vang, phở và chả giò. Tiệm ăn sạch sẽ, mát mẻ cao cấp có dân địa phương khá giả và dân ngoại quốc vào ăn đông. Những quán ăn, tiệm cà phê ở Sài Gòn có hai mục đích: vừa là chỗ ăn uống vừa là chỗ nghỉ ngơi hóng máy lạnh cho mát rồi đi tiếp. Tôi đi bát phố dọc theo đường Đồng Khởi vào Parkson Centre, nơi đây có lẽ là department store sang trọng nhứt của Sài Gòn. Ở đây có nhiều hiệu danh tiếng như là Cartier, Mont Blanc… và có nhiều hàng đồ thủ công nghệ rất đẹp của Việt Nam.
Xế trưa tôi bước vào Hotel Majestic để uống cà phê nghỉ chân và để thăm lại một phần lịch sử của Sài Gòn. Thành lập năm 1925 do công ty Huibon Hoa[9] góc đường Catinat và Quai de Belgique (Tự Do và Bạch Đằng cũ nhìn qua rạch Bến Nghé đổ ra sông Sài Gòn), Hotel Majestic đã chứng kiến nhiều sự đổi thay không ngừng của thủ phủ miền Nam. Chính tại khách sạn, trên bar rượu ở sân thượng, tác giả Graham Greene lấy cảm hứng viết cuốn tiểu thuyết The Quiet American. Tại lobby của khách sạn, Catinat Lounge là điểm hò hẹn của những người quyền thế thời thuộc địa, là nơi mà có lẽ chính trường miền Nam được bàn luận và sắp đặt, và cũng là chỗ tụ tập của những ký giả quốc tế vào thời cao điểm của chiến trường Việt Nam. Trước cửa Cyclo Café có tấm hình trắng đen xưa chụp cảnh những xe Tây đậu trước cửa khách sạn với hàng chữ “Les Peugeots et les Citroens en face de l’Hôtel Majestic en 1960”. Ngồi trong tiệm cà phê với khung cảnh trang trí Art Décor, nhìn sông nước và đường xá với khách qua lại, tôi suy nghĩ phải viết gì cho chuyến đi này, thôi thì cứ mơ tưởng mình như là Graham Greene đang cầm và cắn bút… thì đã có chết ai đâu!
Chiều cuối năm, một mình lại đi dạo phố, lang thang trên vỉa hè Sài Gòn để tìm lại không khí của ngày năm tàn tháng hết. Buổi chiều này có sự nao nức của một ngày cuối năm, từ trưa đường phố Sài Gòn đã được dọn dẹp sạch sẽ và vắng vẻ vì mọi người tranh thủ về nhà sớm để chuẩn bị dọn dẹp cúng giao thừa và đón ông bà. Một năm có nhiều đêm ba mươi đi qua thầm lặng, để đổ dồn và nhường cái trang trọng cho đêm ba mươi Tết. Đi trên đường, tôi nhớ lại một bài hát và tưởng mình như là người con trai đến thăm người yêu và gặp nàng (tên là Sài Gòn) vào buổi tối cuối năm, cảnh vật đổi sắc chào Xuân, lòng người vui mở hội như đêm ba mươi: Anh đến thăm em đêm ba mươi, còn đêm nào vui bằng đêm ba mươi?… Trời sắp Tết hay lòng mình đang Tết?[10]
Tối đêm giao thừa, biết trước là các nhà hàng tiệm ăn lớn đều đóng cửa, chúng tôi tổ chức ăn cơm nhà với thịt kho, dưa giá, củ kiệu… theo đúng tục lệ cổ truyền trong Nam. Trên đài truyền hình có chương trình nhạc và hát chèo cổ (giữa đất Sài Gòn sao không hát cải lương?) và những chương trình trực tiếp phát hình đón Xuân khắp nơi trong nước, từ Cao Bằng tới Cà Mau. Từ trên sân thượng cả nhà xem đốt pháo bông, và từ xa nghe tiếng pháo (bông) nổ vang rềnđể tống cựu nghinh tân: Xuân đã đến rồi…[11]
Chúa Nhựt 29-01-2006 (Mùng Một Tết)
Mùng một đi lễ nhà cha
Mùng hai nhà vợ, mùng ba nhà thầy
Tám giờ sáng hôm nay tôi xuất hành ra phi trường để tiễn em và cháu đi về xứ và xong đó đi chùa. Chùa Vĩnh Nghiêm mùng một Tết người người tấp nập, nhang khói mịt trời không giống với cảnh thanh tịnh hái lộc đầu Xuân tại chùa mình tuởng tượng. Từ chùa tôi đi tới Lăng Ông Bà Chiểu. Dịp Tết, người Sài Gòn Chợ Lớn đi thăm Lăng để cúng Ông, xin xăm, cầu phước và cầu tài; còn riêng tôi muốn viếng lại một di tích lịch sử và tỏ lòng tri ân đối với vị công thần khai phá bờ cõi này. Lăng Ông Lê Văn Duyệt ở tại quận Bình Thạnh, cổng chánh nằm về phía Nam với cổng Tam quan với ba chữ Hán lớn (đại tự phù điêu): Thượng Công Miếu. Trước lăng có hai ngôi mộ của Ông và phu nhân (chánh thất tả quân phu nhân Ðỗ Thị Phận). Vào chánh điện, bàn thờ Ông được đặt giữa với chân dung của ngài trong triều phục, bên trái là bàn thờ Tổng trấn Bắc Thành Lê Chất, bên mặt thờ Quan Kinh Lược Sứ Nam Kỳ Phan Thanh Giản. Trong chánh điện có câu đối ca ngợi công đức:
Nam Triều quảng bá thinh danh, tỉnh biên tái kình thiên nhất trụ,
Bắc chấn trường lưu nghĩa khí, diệu tinh linh hộ quốc thiên thu.
(Uy danh truyền xa cả Nam triều, yên bờ cõi chống trời một cột,
Nghĩa khí lưu danh khắp đất Bắc, tỏ linh thiêng giúp nước ngàn thu.)
Mùng một Tết đường Sài Gòn giống như mấy mươi năm thuở trước vì vắng xe thưa người và phố xá đóng cửa. Một mình trên chiếc xe gắn máy tưởng như ngược về dĩ vãng, dạo chơi trên con đường kỷ niệm trong trí nhớ của thời còn cắp sách đến trường. Chắc cảnh vật, cây cỏ Sài Gòn vẫn còn nhận ra tôi sau bao năm dài vắng bóng?: “Hỡi thành đô với linh hồn bách thảo, Còn nhớ ta chàng tuổi trẻ tóc bay?”…[12]
Ghé qua đường Tôn Thọ Tường cũ (Tạ Uyên) vào tiệm kêu cơm với dĩa thịt đủ thứ: gà, xá xíu, thịt quay, lạp xưởng gan (chỉ Chợ Lớn mới có), để nhớ lại từng hương vị màu sắc của món mấy món ăn Tết Chợ Lớn. Qua Minh Phụng về Phú Định và dừng xe trước ngôi nhà cũ, lòng càng nhớ về ngày xưa nhưng có điều mừng là được chụp hình nhà tự nhiên vì năm nay công an đã dọn đi rồi. Đang chạy đến đường Khổng Tử trời bỗng có cơn mưa rào, ngừng xe bên đường để trú mưa nhìn người và xe qua lại, ôi sao giống Sài Gòn qua những cơn mưa như cảnh năm nào!
Chiếc xe Honda lăn bánh dọc theo bến Hàm Tử, qua chợ Nancy về khu chơi Xuân ở vườn Tao Đàn (cũ), và ngừng tại cổng trường cũ Taberd để lại mơ nghĩ về những năm cuối cùng thời trung học… Ghé qua đường Đồn Đất, Thảo Cầm Viên và khắp cả đường phố Sài Gòn đến quận Tân Bình, Gia Định… Trên chiếc Honda Cub 50cc cũ cà rịch cà tang, tôi có vẻ lạc hậu và xuống cấp so với những trai thanh gái lịch, tài tử giai nhân dạo Xuân năm nay. Sau này về đến nhà, có dịp xem báo Việt trên internet và tôi có đọc bài tường thuật phê bình “Việt kiều ăn Tết thua Việt cộng”, chắc cũng có lẽ đúng phần nào…
Thứ Hai 30-01-2006 (Mùng Hai Tết)
Sài Gòn sáng mùng Hai Tết còn đang ngủ mê sau một cuộc ăn chơi dài, tôi gom góp mớ hành trang – phần nhiều là sách – lên phi trường… về với vợ con. Trong tờ báo trên tay, người ta bàn luận và xét lại về cái cách ăn Tết của người Việt. Nào là trên thế giới đến nay chỉ còn ba nước Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam còn hưởng thụ 3 – 4 tuần Tết Âm lịch và Dương lịch gộp lại. Nào là đã đến lúc ta phải định nghĩa lại “bản sắc dân tộc” của sự ăn Tết theo lịch ta trong bối cảnh nền kinh tế hội nhập thế giới. Theo tôi, từ ngàn xưa Tết là dịp để xả láng, quên đi những nhọc nhằn dẫu cho tới đâu thì tới và tôi xin sửa lại câu hai ca dao sau cho phù hợp hơn với phong cách “chơi cho lịch mới là chơi” của người mình:
Tháng Giêng là tháng ăn chơi,
Tháng Hai cờ bạc, tháng Ba rượu chè,
Tháng Tư sang đến mùa hè,
Cái nghèo lại đến lè nhè suốt năm…
Hơn hai tuần ăn chơi đón Xuân như là trong một giấc mơ, vui thì thật là vui được gặp lại những hình ảnh cũ bấy lâu nay không thấy, nhưng hình như có cái gì mất mát không giống lắm như Tết năm nào trong trí nhớ. Đất cũ thay đổi rất nhiều, người Sài Gòn năm xưa tôi biết chẳng còn bao nhiêu và cách tư duy của người mới ở đất này đã thay đổi, hay là có lẽ chính mình đã đổi thay rồi chăng? Xin giã biệt Sài Gòn, một địa danh đã đi vào dĩ vãng từ lâu mà tôi vẫn còn ráng gọi, giã từ những hình ảnh đẹp ngày xưa và xin chép mấy câu để hoàn lại bốn chữ sắc phong[13] “khúc ruột ngàn dặm”:
Ba mươi năm rồi, thật hay hư?
Bôn ba cầu thực[14], bấy lâu chừ!
Trở về quê cũ, đời xa lạ,
Khúc ruột tuy còn, khúc ruột… dư.
Viết xong ngày 26 tháng 03, 2006
Ảnh trong bài của tác giả
Tài liệu tham khảo:
[AA] Ancient Angkor – Michael Freeman, Claude Jacques, 2003
[AAIT] Angkor, An introduction to the temples – Dawn Rooney, Odyssey Guides, Fourth edition 2005
[LPC] Lonely Planet – Cambodia, Fifth edition 2005
[NBXN] Nam Bộ xưa và nay, NXB TP HCM – Tạp chí Xưa & Nay, 2001
[Q6HCM] http://www.quan6.hochiminhcity.gov.vn/
[TBĐ] Tập bản đồ Giao thông đường bộ Việt Nam – NXB Bản đồ Việt Nam, 2004
[TĐTP] Tự điển thành phố Sài Gòn – Hồ Chí Minh, NXB Trẻ 2001
Chú thích:
[1] Bắt đầu lễ viá “Lễ Tắm Bà” được cử hành vào lúc 0 giờ ngày 24/3 âm lịch. Sau đó là “Lễ Cúng Túc Yết”, được tổ chức lúc 0 giờ đêm 25 rạng 26/4 âm lịch. Đây là lễ cúng chánh thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu, nhị vị phu nhân và các tướng lĩnh của ông về miếu Bà. Các ngày lễ tiếp theo gồm có: Xây chầu, Lễ Cúng Chánh Tế, Lễ Hồi Sắc… Những lễ này nhằm nhớ ơn các bậc tiền nhân có công trong những buổi đầu khai hoang mở đất, cầu mong cho mưa thuận gió hòa, làm ăn phát tài và sức khỏe dồi dào… Lễ vía Bà chắm dứt bằng Lễ Thỉnh Sắc Thần để rước sắc Thoại Ngọc Hầu cùng chư vị về lại lăng.
[2] Bà là con của ông Châu Vĩnh Huy, một hào phú trong làng Cù Lao Dài (Vĩnh Long ngày nay).
[3] “Water in Mainland Southeast Asia” (Siem Reap, 30 November – 2 December 2005). Communication for the Workshop organized by the Centre for Khmer Studies and the International Institute for Asian Studies.
(http://www.khmerstudies.org/events/Water/Bourdeaux%20Nov%202005.pdf)
“…. the Huế court engaged an ambitious project to transform the marshes parts of the Gia Định Thành by promoting new colonization hamlets and citadels, by digging a hydraulic network for commercial and above all strategic aims. The Thọai Hà canal linking Long Xuyên to Rạch Giá (1818) and the Vĩnh Tế canal linking Châu Đốc to Hà Tiên (1824) allowed the control of the quadrangle of Long Xuyên, to install troops along this linear frontier. But if these canals flank the marshes plain, they can’t drain it, they can’t penetrate it, and they can’t allow to expand an irrigate agriculture except on the hills (giồng) and along riverbanks, arroyos (rạch, vàm) and new canals.”
[4] Năm 1671, Mạc Cửu (Mạc Kính Cửu), mang binh sĩ và một số sĩ phu lên thuyền rời khỏi Phúc Kiến về phương Nam để trốn nhà Thanh. Năm 1724, Mạc Cửu dâng toàn bộ đất đai và được phong làm Khai Trấn Quốc Công cai trị lãnh thổ Căn Khẩu, đổi tên thành Long Hồ dinh. Từ 1729, Long Hồ dinh nổi tiếng là vùng đất trù phú nhất vịnh Thái Lan. Mạc Cửu mất (1735), con là Mạc Thiên Tích (Tứ) – tên thật là Mạc Tông, tự Sĩ Lân – nối nghiệp được phong làm Tổng Binh Đô Đốc. Long Hồ dinh đổi tên thành trấn Hà Tiên.
Mạc Thiên Tích có công lao từ quốc phòng, nội chính đến kinh tế, văn hóa ngoại giao ở đất Hà Tiên. Ông sáng lập ra hội tao đàn Chiêu Anh Các. Các tác phẩm chính của Chiêu Anh Các là: 1) Hà Tiên thập cảnh toàn tập, 2) Minh bột di ngư thi thảo, 3) Hà Tiên vịnh vật thi tuyển, 4) Châu thị trinh liệt tặng ngâm, 5) Thi truyện tạng lưu tiết phụ, 6) Thi thảo cách ngôn vị tập.
Hà Tiên thập vịnh được Mạc Thiên Tích sáng tác viết bằng chữ Hán năm Bính Thìn (1736), miêu tả 10 cảnh đẹp ở Hà Tiên. Đó là các cảnh:
Kim Dự lan đào, Bình san điệp thúy, Tiêu Tự thần chung, Giang Thành dạ cổ, Châu Nham lạc lộ, Đông Hồ ấn nguyệt, Nam Phố trừng ba, Thạch Động thôn vân, Lộc Trĩ thôn cư, Lư Khê ngư bạc.
Sau đây là mấy bài dịch của Đông Hồ
Cò đâu kể số muôn ngàn
Tuôn mây vén núi mang mang bay về
Đầy bốn bề kêu la tở mở
Lộn ròng ròng như vỡ chòm ong
Rơi ngân rớt phấn giữa không
Sương ken đòi cụm tuyết phong khắp hàng
(“Châu nham lạc lộ” – Đông Hồ dịch)
Lưu loát hưởng dư ơn nước thạnh
Ê hề sẵn có của trời dành
Đâu no thì đó là an lạc
Lọ phải chen chân chốn thị thành.
(“Lộc trĩ thôn cư” – Đông Hồ dịch)
Biết phân ngôi, biết phân chủ khách
Tuy giang thôn nào khác Trường An
Trong ca nghe có tiếng vang
Cũng lời mặc khách cũng trang Cao Bằng.
(“Lư Khê ngư bạc” – Đông Hồ dịch)
[5] Phó Cơ Điều tên thật là Nguyễn Hiền Điều, cùng Chánh Cơ Nguyễn Trung Trực lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp. Ông bị bắt và hy sinh tại Rạch Giá. Đền thờ của ông hiện nay tại Giếng Cây Trâm, Rạch Sỏi, tỉnh Kiên Giang.
[6] Hai câu này trích trong bài điếu ông do Huỳnh Mẫn Ðạt viết.
[7] Năm rồi (tháng 6-2005) có dịp ghé California, có người bạn dẫn đi ăn nem nướng Nha Trang tại tiệm mang tên Brodard (Westminster Ave, Garden Grove, CA trong thương xá Tam Đa). Nhà hàng nhộn nhịp người vì nghe nói rất nổi tiếng ở quận Cam. Chủ tiệm khôn ngoan lấy cái tên rất Sài Gòn này!
[8] Bài hát “Ly rượu mừng” của Phạm Đình Chương
[9] Hui Bon Hoa (1845-1901) – thường được gọi là Chú Hỏa, tên là Hoàng Trọng Sinh, người tỉnh Phước Kiến, lúc mới sang Việt Nam buôn bán ve chai (như Quách Đàm). Sau giàu, vô quốc tịch Tây, đổi tên là Jean Baptiste Hui Bon Hoa [TĐTP]. Từ đó Huibon Hoa trở thành họ cho các con. Đầu thế kỷ 20, Chú Hỏa là một trong những người giàu nhất Sài Gòn và miền Nam, có rất nhiều nhà phố ở Sài Gòn Chợ Lớn. Giữa quận 1 có ngôi nhà Chú Hỏa đồ sộ, chiếm một khu lớn chung quanh là bốn đường Phó Đức Chính, Nguyễn Thái Học, Lê Thị Hồng Gấm, Calmette. Chợ Bến Thành cũng do một phần tiền của Chú Hỏa bỏ vào cất. Bệnh viện Đô Thành cũ (đường Lê Lợi Quận 1) kế bên chợ Sài Gòn cũng do công ty Huibon Hoa xây cất năm 1937. Tại Lăng đức Tả Quân tôi thấy có tấm bản (plaque) liệt kê những ân nhân đóng góp trùng tu lăng năm 1937 (Pagode Reconstruite en 1937 – liste de donateurs), gia đình Huibon Hoa có tặng số tiền lớn là 200 đồng.
[10] Bài ca “Anh đến thăm em đêm ba mươi” của Vũ Thành An
[11] Bài ca “Đón Xuân” của Phạm Đình Chương
[12] Bài thơ “Khi mới nhớn” của Đinh Hùng
[13] Chuyện đời xưa về một nhà trọc phú, nhờ tiền bạc nhiều nên mua chức tước, được triều đình cho bốn chữ sắc phong và ông cho viết bốn chữ trên tấm hoành phi để trước nhà. Người đời có câu đối mỉa mai, chửi khéo:
“Bốn chữ sắc phong, hàm cụ lớn
Trăm năm danh giá, của bà to”
hàm cụ lớn đối với của bà to, vừa đối chan chát vừa tục – đúng là miệng đời. Hai câu này tương tự như câu đối của Nguyễn Khuyến – Câu mừng cô Tư Hồng
“Hai chữ bao phong hàm Cụ Lớn
Nghìn năm danh tiếng của bà to”.
[14] Trích câu “tha phương cầu thực” – đi làm kiếm miếng ăn để sinh sống ở phương trời xa.
16/11/2026
Lý Hữu Phước
Theo https://vnthuquan.org/

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Một trang đời

Một trang đời Cuốn sách mới xuất bản là tập hợp những trang ghi chép hằng ngày của ông từ khi là một tân binh, nói cách khác, nó là nhật k...