Con đường Hồi Giáo 1
Khi đọc cuốn sách này, mình nhớ đến một câu:
“That’s the thing about books. They let you travel without
moving your feet.”_ Jhumpa Lahiri
Đọc “Con đường hồi giáo”, mình quả thực đã được phiêu lưu đến
các quốc gia Hồi giáo, giữa những tòa nhà nguy nga mọc lên trên sa mạc, đến những
vùng đất mà xung đột là chuyện cơm bữa, con người ngày nào cũng sống với sự
hoang mang; rồi ngược thời gian hàng ngàn năm để khám phá cội nguồn của tôn
giáo. Để nhận ra rằng, hóa ra tôn giáo lại ảnh hưởng nhiều như vậy đến chính trị
và số phận của một quốc gia. Một cuốn sách đã thật đã cho cái sự tò mò của một
đứa như mình.
Mình tìm đọc “Con đường hồi giáo” sau khi đọc xong Ngàn mặt
trời rực rỡ và Người đua diều của tác giả Khaled Hosseini. Những chi tiết tàn
khốc của chiến tranh, của nạn phân biệt chủng tộc và trọng nam khinh nữ khiến
cho mình cảm thấy mình cảm thấy có nhiều thứ muốn biết quá. Hóa ra trên thế giới
này vẫn có một nơi mà phụ nữ đi ra đường phải có đàn ông đi kèm; hóa ra trong
khi mình đi học đi làm coi như bình thường thì có những người đến quyền cơ bản
đó cũng không.
Hành trình đi qua 13 nước, mỗi nước đều khiến mình hết ồ lại
à vì đã quá, là vì một lúc biết được bao nhiêu chuyện hay ho, vì hóa ra có những
thứ về vùng đất này trước đây đều là lầm tưởng.
Và đó là một Saudi kiêu kỳ với thánh địa Mecca, thánh địa cho
những tín đồ Hồi giáo hành hương về tỏ lòng thành kính; một Saudi không dễ dàng
để với tới.
Là Dubai xa hoa giàu có bậc nhất với những “chiếc máy rút
vàng tự động” – một đất nước với 95% dân số là người ngoại quốc dẫn đến những
người bản địa bối rối vội vã tìm đến chiếc để định hình danh tính cho quốc gia
của mình.
Là Oman – quốc gia cả đời mình chưa nghe tên – đất nước đẹp
như bước ra từ “truyện cổ tích của Andersen”, nơi “đàn ông có nhiệm vụ đi chợ”
với những con người hiếu khách và hào phóng vô cùng.
Một Yemen đất nước đáng thương bao đời vẫn chống chọi với
nghèo đói, với những tranh chấp chính trị, nơi trẻ con có thể dễ dàng chôm “khẩu
AK của bố để thỏa mãn trí tò mò.”.
Đó là một Li Băng nơi cho ra đời bộ chữ cái nguyên thủy đầu
tiên, với bề dày văn hóa Trung Đông nhưng người dân chưa khi nào được thảnh
thơi bởi những người đứng đầu đến rồi lại đi, hy vọng rồi thất vọng. Để mà những
người dân nơi đây “né tránh cả quá khứ lẫn tương lai”, đôi khi chỉ biết “quên
đi để mà sống.”
Mình đã thực sự xúc động khi đọc đến chương về Syria, đất nước
vẫn còn đang chìm trong khói lửa chiến tranh. Tuy nhiên giữa cái khói lửa ấy,
những người Syria vẫn lạc quan, họ vẫn sống cuộc sống của mình. Vẫn có những
“phiên tòa nhân dân” công bằng mà vẫn giữ được tình người. Lời của người cha
nơi mà chị Phương Mai ở nhờ ngày hôm đó vẫn khiến tim mình thắt lại: “Cô có thể
bảo lãnh cho gia đình tôi sang Hà Lan được không?” Hỏi một người xa lạ câu hỏi
này, hẳn ông cũng đã tuyệt vọng lắm với cuộc chiến dai dẳng này.
Và còn nhiều những câu chuyện nữa!
Thông tin được đưa ra trong sách, theo mình là vừa đủ. Vừa đủ
để mình lại tiếp tục tò mò, vừa đủ để truyền cảm hứng cho mình để tiếp tục tìm
hiểu thêm nữa. Vừa đủ cho một người không có một ý niệm gì về Trung Đông, về Hồi
giáo như mình được trải nghiệm. Mình thích cái cách chị tiếp xúc với từng người,
từng gia đình địa phương một để trải nghiệm một cách thực tế nhất cuộc sống.
Mình cũng thích cách chị đan xen giữa cuộc hành trình của mình những phần
chuyên sâu hơn một chút về tôn giáo, chính trị, lịch sử. Không tránh khỏi việc
phải tra cứu thêm các thuật ngữ chị đưa vào, nhưng điều này không ảnh hưởng đến
trải nghiệm đọc của mình, mà trái lại, càng khiến cho mình có được cảm nhận sâu
sắc hơn.
“Trong cuốn sách này tôi xin được nhận là con chim. Hót váng
lên một chặp. Có khi chối tai, chẳng giải quyết được việc gì. Nhưng ít nhất nó
cũng có cố gắng hoàn thành sứ mệnh của mình. Đã là chim thì phải hót.”
Cảm ơn chị Phương Mai vì đã “hót váng lên”, vì điều đó đã
truyền cảm hứng cho em thật nhiều. Sách thì đã gấp lại, nhưng tâm hồn thật sự
đã được mở mang lên nhiều phần.
Lời giới thiệu
Bạn đọc thân mến!
Trung Đông và Hồi giáo là những vùng đất và khái niệm không
xa lạ gì với người Việt Nam. Tuy nhiên, để thẩm thấu được những diễn biến lịch
sử-văn hóa-chính trị phức tạp của nó thì cả thế giới, bao gồm cả giới học thuật,
không ai dám đánh cược 100% vào sự hiểu biết của chính mình. Sự mâu thuẫn nội
hàm xuất hiện từ trước khi Hồi giáo hình thành, bùng cháy, hoặc âm ỉ qua nhiều
thăng trầm lịch sử, và đột ngột trở nên dữ dội từ sau sự kiện Tháp Đôi bị khủng
bố Al-Qaeda tấn công năm 2001. Cũng như nhiều đồng nghiệp khác tại châu Âu, tôi
bị cuốn vào một trào lưu học thuật sôi động với mục đích tìm kiếm các chân rễ
sâu xa của một trong những cuộc xung đột văn minh và tôn giáo được coi là lớn
nhất thế kỷ 21: Islam đối chọi với Islamism.
Vậy Islam là gì và Islamism là gì?
Trong quá trình biên tập lại cuốn sách này từ một loạt bài đã
đăng trên tạp chí Đẹp và Tia Sáng, vô số lần tôi phải băn khoăn dừng tay gõ
máy. Bệnh nghề nghiệp khiến tôi luôn có xu hướng đào sâu lăn xả vào những ngõ
ngách tiểu tiết, giải thích cho ra ngọn ra ngành, tỉ dụ như hai thuật ngữ tôi vừa
nêu. Tuy nhiên, nhiều lần đã gõ hàng trăm chữ rồi tôi lại hậm hực nhấn nút xóa,
đơn giản vì cuốn sách được viết với tư cách một kẻ lăn lê trên đường chứ không
phải một cô ả đeo kính nhăm nhăm chỉ chực cắm mũi nhảy vào đống tư liệu. Nhưng
rồi những câu chữ xuê xoa lại khiến tôi bực bõ vì vấn đề không được nhìn thấu
đáo. Và thế là tôi cứ bị ném qua ném lại như một quả lắc đồng hồ bất đắc dĩ.
Bị ném qua ném lại trầy trụa một hồi thì sách cũng viết xong.
Tôi chọn cách làm dâu trăm họ, tức là viết xả dàn, và tranh thủ chèn nén một
vài thông tin tham khảo sâu để làm hài lòng những bà mẹ chồng khó tính . Tôi hy vọng thế hệ bạn đọc khá ngoại
ngữ liên tục để mở công cụ tìm kiếm google khi đọc sách, bởi sau mỗi thuật ngữ,
mỗi lời bình có vẻ bâng quơ, mỗi chi tiết dễ trôi tuột đi là cả một thế giới phức
tạp nhưng sống động và biến chuyển hàng giờ, bởi Trung Đông là một thực thể khổng
lồ luôn cựa mình quẫy đạp, bởi lịch sử nhiều năm độc tài khiến thông tin không
đồng bộ và bị bưng bít, bởi những xung đột và bất đồng chính kiến đã trở thành
một phần của các nền văn hóa nơi đây. Bản thân tôi tự biết cuốn sách có thể nhiều
sai sót. Hy vọng sẽ chỉnh sửa kịp thời trong những lần tái bản.
Abaya: Áo choàng rộng, dài tới gót chân trùm ra bên ngoài, hầu
hết bằng lụa đen, để lộ khuôn mặt, thường được một số phụ nữ Hồi giáo khoác bên
ngoài khi đi ra đường.
Allah: Tiếng Ả Rập chỉ Thượng Đế – Đấng Tối Cao duy nhất
trong hệ thống các đạo độc thần (Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo, Hồi giáo…). Với
một số đạo đa thần, Allah cũng chỉ là một vị thần trong vô số các vị thần được
thờ phụng. Ví dụ như ở Việt Nam, Allah có thể hiểu là ông Trời.
Bedouin: Nhóm dân Ả Rập sống cuộc đời du mục trên sa mạc.
Burqa: Bộ đồ trùm kín hoàn toàn cơ thể từ gót chân lên đỉnh đầu
của một số phụ nữ Hồi giáo, riêng mắt có tấm che bằng vải thưa, thường được mặc
ở Afghanistan.
Caliph: Người kế vị thiên sứ Muhammad.
Fatwa: Ý kiến chính thức từ một lãnh đạo tôn giáo có danh tiếng
(mufti), thường có sức nặng tương đương luật pháp. Đây được coi như quyền lực
tôn giáo thứ tư, sau Kinh Quran, hadith của Muhammad, và sự đồng thuận đã có từ
trước. Vì fatwa dựa trên sự hiểu biết của cá nhân nên cùng một vấn đề mỗi mufti
lại có những fatwa khác nhau, từ những vấn đề phức tạp và nghiêm trọng như lời
kêu gọi giết tác giả “Những vần thơ của quỷ satan” từ giáo chủ Iran Khomeini,
hay những chuyện tưởng chừng rất đơn giản như fatwa khẳng định Coca Cola và
Pepsi không có chất kích thích và tín đồ Ai Cập hoàn toàn có thể uống mà không
sợ phạm luật Hồi giáo.
Hadith: Những câu chuyện, lời nói, lối cư xử của Muhammad, được
truyền tai từ người này sang người khác và chỉ được ghi lại sau khi Muhammad đã
chết được chừng hai thế kỷ. Tuy nhiên, đây lại được coi là kim chỉ nam cho Hồi
giáo, quyền lực vô cùng mạnh mẽ chỉ đứng sau Kinh Quran. Các học giả Hồi giáo đều
cho rằng có quá nhiều hadith giả mạo, được hình thành để củng cố địa vị của
giai cấp thống trị, hoặc để phục vụ cho các mục đích cá nhân giả danh tôn giáo.
Ví dụ hadith “Muhammad cho rằng ăn bánh quy bột sẽ làm đàn ông khỏe hơn” được
phát tán từ một ông chủ làm bánh quy bột. Tác giả của tuyển tập hadith nổi tiếng
nhất Al-Bukhari chọn ra được xấp xỉ 7000 hadith từ hơn 300.000 hadith được lưu
truyền, tức là xác suất sai cũng khá lớn và không ai có thể dám chắc những
hadith mà Al-Bukhari chọn là những hadith thực sự. Mỗi tuyển tập hadith lại có
một số lượng khác nhau. Mỗi hadith lại được đánh giá với ba chỉ số tin cậy cao
thấp: “nguyên bản” (sahih); “tốt” (hasan); hay “kém” (daif). Mỗi trường phái Hồi
giáo lại có những cách đánh giá hadith ở mức độ tin cậy khác nhau, với những
quan điểm khác nhau, chấp nhận những hadith khác nhau với nội dung thậm chí
trái ngược nhau. Chính vì vậy, nhiều học giả Hồi giáo ủng hộ quan điểm chỉ dựa
vào Kinh Quran và loại bỏ hoàn toàn hoặc một phần quyền lực của hadith
(Quranism).
Hijab: Khăn choàng chỉ che mái tóc, thường có nhiều màu sắc sặc
sỡ, được dùng bởi đa số các phụ nữ Hồi giáo.
Imam: Người hướng dẫn cầu nguyện, cũng thường đóng vai trò là
người hướng đạo, hoặc là người lãnh đạo tôn giáo, nhất là dòng Hồi Shia.
Islam: Nghĩa là “Người vâng mệnh”, là tôn giáo độc thần dòng
Abrahamic, cùng nguồn gốc với Do Thái giáo và Thiên Chúa giáo. Người Trung Quốc
khi nhìn thấy những người Hồi Hột theo tôn giáo “lạ” nên dùng tên của dân Hồi Hột
để chỉ Islam. Người Việt tiếp nhận phiên âm tiếng Trung nên gọi là Hồi giáo.
Islamism: Chủ nghĩa Hồi giáo, chủ trương dùng Islam làm kim
chỉ nam cho toàn bộ đời sống văn hóa và chính trị của xã hội. Thuật ngữ này hiện
nay thường được dùng theo nghĩa khá tiêu cực, chỉ các tổ chức và phong trào
chính trị Hồi giáo cực đoan để đối lập với các phong trào trung dung
(moderate). Tuy nhiên, phần lớn tín đồ Hồi giáo không phân biệt được sự khác
nhau giữa Islam và Islamism. Từ kinh nghiệm cá nhân, xin hết sức lưu ý khi dùng
thuật ngữ này để tranh luận với các tín đồ Hồi vì sự nhạy cảm tôn giáo và bản
năng tự vệ tôn giáo.
Islamist: Người theo chủ nghĩa Hồi giáo.
Jihad: “Chiến đấu” vì Thượng Đế. Từ này có hai nghĩa, cuộc
chiến trong tâm khảm và cuộc chiến vũ lực, hiện nay thường được dùng với nghĩa
cuộc chiến vũ lực. Các “chiến binh của Thượng Đế” gọi là jihadist.
Kaaba: Nghĩa là “khối vuông”, trước khi Hồi giáo ra đời, bán
đảo Ả Rập có rất nhiều kaaba là nơi thờ cúng các thánh thần. Sau khi Hồi giáo
thành hình, các tượng thánh thần bị dẹp bỏ, đa thần giáo biến thành độc thần
giáo, thờ một Thượng Đế. Chỉ một kaaba duy nhất được giữ lại tại Mecca, và tín
đồ Hồi coi đây là trung tâm của thế giới.
Muslim: Tín đồ Hồi giáo, có thể là Islamist hoặc không.
Niqab: Bộ đồ trùm kín cơ thể chỉ để hở hai mắt, thường màu
đen, xuất xứ từ bán đảo Ả Rập, một số học giả cho là một sản phẩm của Hồi giáo
cận đại.
Quran: Tập hợp những mặc khải rải rác mà Thượng Đế gửi đến
loài người thông qua thiên sứ Muhammad trong khoảng thời gian hai mươi ba năm.
Salafi: Các tín đồ Hồi giáo bảo thủ ở thế kỷ 20-21 nhưng rập
khuôn theo cách sống của thiên sứ Muhammad và tổ tiên ba đời đầu của Islam ở thế
kỷ thứ 7 vì họ cho rằng chỉ có Hồi giáo ở thời kỳ này là còn tinh khiết. Một số
tín đồ salafi không những rập khuôn về tư tưởng mà còn về cách sinh hoạt với
nhiều cấp độ, từ việc để râu, xỉa răng, mặc quần áo, đi chân nào vào nhà vệ
sinh trước, đến việc nhai bằng hàm bên phải, không ăn dưa hấu (!)…
Shariah: Luật Hồi giáo được con người xây dựng dựa trên nguồn
pháp lý tối cao là Kinh Quran và bên cạnh đó là các lời dạy cũng như cách sống
của thiên sứ Muhammad (Hadith). Ngoài những điểm đặc biệt tiến bộ và nổi trội
so với các bộ luật và tôn giáo cùng thời điểm lịch sử (ví dụ như quyền phụ nữ),
Shariah cần được hiểu là một bộ luật được xây dựng trên bối cảnh xã hội bộ lạc Ả
Rập từ hơn 1000 năm trước với những quy tắc ứng xử và khung hình phạt khắc nghiệt,
khá tiêu biểu cho thời kỳ này (ví dụ như ăn trộm sẽ bị chặt tay). Ngoài ra,
Shariah còn có những chế tài chỉ dựa vào hadith (không đáng tin cậy 100%) mà
không hề có cơ sở trong Kinh Quran (ví dụ như tội thông dâm sẽ bị ném đá đến chết).
Chính vì thế phong trào Hồi giáo cực đoan và Islamism với tư tưởng hồi phục và
thực thi Shariah gây phẫn nộ cho châu Âu và nhiều nước trên thế giới khi một bộ
luật từ hơn 1000 năm trước được áp dụng cho thế kỷ 21. Để dễ liên tưởng, bạn có
thể tưởng tượng hình phạt “gọt đầu bôi vôi, thả bè trôi sông” cho tội gian dâm ở
Việt Nam thời xưa được áp dụng vào xã hội hiện nay.
Shia: Một nhánh chính của Islam chỉ những tín đồ Hồi giáo ủng
hộ Ali – con rể và con nuôi của thiên sứ Muhammad. Một số tài liệu tiếng Anh
dùng Shiites.
Sunnah: Lối sống và cách suy nghĩ của thiên sứ Muhammad.
Sunni: Một nhánh chính của Islam noi gương theo lối sống
(sunnah) của Muhammad, hiện nay gồm đại đa số người Hồi trên toàn thế giới, xấp
xỉ 90%.
Thiên Chúa giáo: Là hệ thống đạo độc thần tin vào một đấng
Thượng Đế tối cao duy nhất (Do Thái, Ki-tô, Hồi giáo…). Tuy nhiên, để thuận
theo cách dùng của số đông người Việt, trong sách này “Thiên Chúa giáo” mang
nghĩa là Ki-tô giáo (phiên âm tiếng Hy Lạp) hay còn gọi là Cơ Đốc giáo (phiên
âm tiếng Hán).
Thiên sứ: Các sứ giả của Thượng Đế, được Thượng Đế mặc khải
và có nghĩa vụ chuyển mặc khải đó đến cho loài người. Tùy theo trường phái tôn
giáo mà số lượng các thiên sứ từ vị đầu tiên là ông tổ Adam thay đổi, thậm chí
một vài trường phái độc thần tin rằng đức Phật, hay Khổng Tử cũng là thiên sứ.
Người Hồi tin rằng Muhammad là vị thiên sứ cuối cùng. Người Thiên Chúa giáo tin
Jesus là con của Thượng Đế trong khi người Hồi cho rằng Jesus cũng chỉ là một vị
thiên sứ người trần mắt thịt đến trước Muhammad mà thôi.
Umma/Ummah: Nghĩa nguyên bản là “cộng đồng đa tôn giáo”,
nghĩa thường được hiểu hiện nay gói gọn trong “cộng đồng các tín đồ Hồi giáo
trên toàn thế giới”.
Wahhabi/Wahhabism: Một nhánh tư tưởng bảo thủ và cực đoan
trong việc diễn giải Islam dựa trên các học thuyết của người sáng lập Muhammad
Abd-al-Wahhab đến từ một bộ lạc trên bán đảo Ả Rập.
Zakat: Một phần tài sản các tín đồ Hồi giáo có nghĩa vụ đem
làm từ thiện. Đây là một trong năm điều răn chính của Islam.
Hầu hết các thuật ngữ được dùng phiên âm gốc từ tiếng Ả Rập.
Tuy nhiên, một số tên riêng đã quen thuộc sẽ được giữ nguyên phiên âm từ tiếng
Anh, ví dụ Mecca chứ không phải Makkah, Cairo chứ không phải Qahirah.
Tên của một số nhân vật trong sách đã được thay đổi. Nguyên
nhân chủ yếu là do một số phụ nữ Hồi giáo không cảm thấy thoải mái khi cuộc sống
riêng với bạn bè và gia đình bị đưa lên các phương tiện thông tin đại chúng.
Vài bạn gái của tôi sau khi chụp ảnh chung yêu đã cầu tôi xóa hoặc hứa sẽ không
đưa lên facebook và internet.
Lược đồ tôn giáo
Các tôn giáo trên thế giới theo
ba nhóm chính: Đa thần giáo (thờ nhiều thần), Nhân thánh giáo (thờ người trần mắt
thịt), và Độc thần giáo (thờ một Thượng Đế duy nhất). Ba vòng tròn trùm lên
nhau vì có nhiều tôn giáo vượt biên giới nhóm, tỉ dụ như Cao Đài giáo (Việt
Nam) vừa là độc thần vừa là nhân thánh giáo. Hindu giáo (Ấn Độ) thậm chí có thể
thuộc về cả ba nhóm phân loại.
Chương 1 - Khởi đầu gian nan
– Trung Đông?
– Ờ…vâng! Trung Đông!
Rảnh rỗi sinh nông nổi
Sếp tôi là một anh trung niên hói đầu. Những gã tóc vàng hói
đầu thường rất khó che giấu cảm xúc. Thứ nhất là lông mày không có tóc mái che
đậy nên vui buồn gì cũng để lồ lộ ra. Mấy ông cảnh sát không phải vô căn cứ mà
được đì-zai toàn kiểu mũ che sụp trùm kín lông mày để tạo cảm giác công tư phân
minh của các nhà chức trách. Thứ hai là làn da đầu mong manh dễ tổn thương của
mấy gã tóc vàng cứ hễ cảm xúc động đậy là lập tức đổi màu. Như bây giờ đây, sếp
giương lông mày nhìn tôi, mấy sợi tóc tơ trên chỏm da hồng lựng dựng đứng lên
như một khóm ăng ten.
Rồi sếp băn khoăn nguệch bút vào giấy xin nghỉ không lương của
tôi, nghỉ hẳn gần một năm. Lúc tiễn tôi ra cửa, không kìm được, sếp phọt ra một
câu: “Tôi vừa ghen tị vừa lo lắng cho cô. Come back in one piece please!” (Trở
về nguyên xi một mảnh, đừng có sứt mẻ gì nhé!)
Cái mẩu nhắn nhủ cuối cùng của sếp tôi đã phải nghe đi nghe lại
suốt gần tám tháng qua, kể từ cái buổi sáng thứ hai hồi đầu năm 2011 khi tôi bất
thần tỉnh dậy và nảy ra ý định nghỉ việc lần thứ hai để đi bụi. Lục bản đồ dù
thấy ôi là mênh mang Đông Âu và Trung Đông chưa đặt chân đến, nhưng chỉ có miền
đất nối hai cực Á Âu tức khắc hấp dẫn tôi như một cục nam châm. Tôi lập tức tưởng
tượng ngay đến một chuyến hành trình đi xuyên qua lịch sử đạo Hồi. Trùm chăn
kín đầu, tôi hí hửng với cái ý tưởng mới đẻ của mình, trí óc mơ màng nghĩ đến một
dự án mới toanh, tạm gọi là Con đường Hồi giáo. Con đường ấy xuất phát ở thánh
địa Mecca 1400 năm trước, sau đó tỏa ra hai hướng, hướng Tây vượt qua Bắc Phi
tràn đến châu Âu, hướng Đông thọc sâu xuyên qua Ấn Độ đến tận Indonesia. Các
chiến binh Hồi giáo chiếm được thành phố nào thì tôi sẽ đến đúng thành phố ấy.
Chưa ai từng đi con đường này. Tôi là người đầu tiên. Tôi là người khai phá.
Cái ý nghĩ ấy khiến tôi hào hứng và phấn khích tột độ. Vào cái buổi sáng thứ
Hai đầu tháng Ba ấy, tôi đến giảng đường với cái miệng ngoác ra đến tận mang
tai. Bọn sinh viên ngửi thấy mùi dễ dãi của cô giáo thi nhau tận dụng cơ hội
xin gia hạn nộp bài. Cuối buổi học, một cậu sinh viên người Iraq tình nguyện
làm gia sư tiếng Ả Rập cho tôi. Nếu không vì cái vụ công tư phải phân minh thì
tôi đã gật đầu cái rụp.
Cuộc sống của tôi những tháng sau đó bận rộn hơn bội phần.
Chuyến đi bụi lần trước cả năm chỉ mất có vài tuần chuẩn bị, chuyến này đổ bao
nhiêu công sức vẫn thấy không đầy. Trong số gần 500 email tôi gửi đi đến các đại
sứ quán, trường đại học, các nhân vật có ảnh hưởng, các cơ quan báo chí, các
quan chức, các nhà văn, các nhà hoạt động nhân quyền hay các nhà lãnh đạo tôn
giáo, phần lớn không ai trả lời. Tôi phát hiện ra hầu hết các cơ quan chức năng
chẳng mấy khi check email. Tôi thường phải gửi thư theo đường bưu điện, phải
tìm mọi cách quen vòng quen vèo mới có được vài dòng trả lời. Niềm hào hứng của
tôi lên xuống với biên độ cao, hoặc là được ủng hộ nhiệt thành, hết lời ca ngợi
đến chạm trần, hoặc là bị đì cho bẹp gí xuống tận nền nhà. Rất nhiều người nghĩ
tôi điên rồ. Có ai thời buổi này con gái một mình lại đi lang thang ở cái xứ mà
nếu cứ nghe theo đài báo loan tin thì tiếng súng nhiều hơn tiếng cười đùa, cái
xứ mà trên ti vi hễ có tin thì chỉ là tin khủng bố, cái xứ mà đàn bà nghe đâu
phải đi năm bước sau đàn ông và trùm khăn kín mặt, cái xứ mà hình như một giọt
rượu bia cũng đủ để bỏ tù một con người và cách đây không bao lâu nghe nói đến
âm nhạc cũng bị cấm. Một người quen khuyên tôi nên viết di chúc sớm. Một ông
giáo sư người Anh thậm chí còn nửa đùa nửa thật khuyên tôi nên ở nhà đọc sách
và làm đúng phận sự của một giảng viên đại học hơn là lang thang tự biến mình
thành sinh viên trường đời.
Ai từng học báo chí hoặc ngành giao tiếp hẳn biết những hình
thức truyền thông cổ điển nhất ra đời để đáp ứng một nhu cầu rất bản năng của
con người: nhu cầu muốn được cập nhật thông tin càng sớm càng tốt, nhất là tin
dữ, để đề phòng và bảo vệ cho gia đình và bản thân. Trong bộ óc của con người
có một bộ phận tên là amygdala dùng để sàng lọc hàng ti tỉ các thông tin hằng
ngày và chỉ giữ lại các thông tin nguy hiểm. Trải qua hàng bao nhiêu kỷ tiến
hóa, bộ phận này trở nên nhạy cảm khủng khiếp, nghe thấy tiếng lá cây xào xạc
thì bộ óc sẽ dịch là “có thú dữ” chứ không phải “gió mát ghê, nghỉ lưng tí đã”.
Tất nhiên là 99 trên 100 trường hợp amygdala báo tín hiệu sai, nhưng chỉ cần một
trường hợp đúng là đã quá đủ vì sinh mạng của chúng ta đã được cứu thoát. Thế
cho nên thà giật mình thon thót cả ngày rốt cuộc vẫn là giải pháp an toàn nhất.
Ngoài những cuốn sách mượn được từ hệ thống thư viện, tôi thường
được bạn bè gửi cho nhiều tài liệu thẳng từ Trung Đông. Bản báo cáo tôn giáo của
đạo Bahai (được coi là tà giáo ở Iran) chụp ba bức ảnh, phía dưới là lăng mộ của
thiên sứ sáng lập đạo Baha-ulla, phía trên là hình ảnh lăng mộ được báo chí của
Iran minh họa với lửa địa ngục và bên cạnh là tín đồ đạo Bahai trong hình hài
quỷ Satăng. Đây là một trong muôn vàn ví dụ khiến tôi phải chuẩn bị tinh thần để
hiểu rằng Trung Đông là trận địa của các chiến dịch tuyên truyền và tẩy não.
Tương tự trong thời đại của chúng ta hiện nay, một vụ cướp ở
đâu đó sẽ nhanh chóng có khả năng được hiểu là “dân tình ở đó bạo lực ghê, thôi
không đi nghỉ hè ở đó nữa, sợ lắm”. Chính vì cái bộ phận amygdala này mà 90% nội
dung báo chí toàn là tin không vui, vì trớ trêu thay đó mới là điều mà cơ thể
và bản năng sinh tồn của chúng ta thực sự quan tâm. Tin bài người tốt việc tốt
sẽ ít được bạn đọc để ý hơn tin bài về người xấu việc xấu. Cả thế gian có vô số
cô nàng hát hay, cái đó chưa chắc chúng ta đã muốn biết, nhưng khi cô ấy hở một
tí da thịt hoặc phát ngôn một câu chướng tai thì lập tức cái amygdala nó sẽ nảy
tưng tưng lên, gào thét kêu gọi chúng ta đề phòng, hoặc mạnh mẽ hơn nữa là sẵn
sàng đứng lên làm chiến sĩ bảo vệ hệ thống đạo đức xã hội để cho con cháu chúng
ta có thể thoát khỏi vòng hư hỏng.
Trong một buổi party ngay trước khi tôi lên đường, một cô bạn
băn khoăn hỏi tại sao tôi lại muốn dành gần hai năm cuộc đời vất vưởng ở một
nơi mà bản tin về cuộc sống ở đó nghe giống một bản tin chiến sự hơn bản tin thời
sự. Tôi chỉ sang phía bên kia đường nơi hè phố sáng lòe ánh đèn đỏ và những cô
gái bán hoa mặc đồ chíp uốn éo sau cửa kính: “Tội ác trong khu Red Light
District ngày nào cũng có. Nếu một người chẳng biết gì về Hà Lan, chưa bao giờ
đặt chân đến Hà Lan, đọc báo chỉ thấy các câu chuyện thương tâm ở quận Đèn Đỏ
Amsterdam thì chắc chắn họ sẽ nghĩ Hà Lan chỉ đơn giản là một ổ gái điếm và
nghiện chích. Chấm hết. Quận Đèn Đỏ tệ nạn. Điều đó có thể đúng. Vấn đề là cách
đó không đầy mười bước chân chúng ta đang có một party gồm toàn những trí thức
trung lưu của Amsterdam. Trung Đông cũng vậy. Chúng ta chỉ biết về quận Đèn Đỏ ở
Trung Đông mà không biết về các party của Trung Đông. Một nhà báo bất thần buổi
sáng thức dậy thấy mình ở Trung Đông sẽ hỏi: Đêm qua có nổi dậy không? Có đánh
bom cảm tử không? Có ai lật đổ chính quyền không? Có ai bị ném đá hay treo cổ
không? Không có à? CHÁN NHỈ!” Báo chí ở đâu cũng bị lên án quá nhiều sến sốc
sex là vì sao? Vì chúng ta muốn thế!
Trước hôm lên đường hai tuần, Shree, một đồng nghiệp gửi tặng
tôi một bộ áo choàng đen và khăn đen trùm đầu niqab. Tôi mặc thử, soi vào gương
và hết hồn khi nhìn thấy bản thân. Bọn bạn trên skype hú lên kinh hoàng khi tôi
tiếp chuyện chúng nó chỉ lộ hai con mắt. Nhân dịp sang thăm Ngọc, con bạn nối
khố ở Thụy Sĩ để chào nó trước khi biệt tăm cả năm, tôi vận nguyên xi bộ đồ
niqab tiến thẳng vào trung tâm mua bán Luzern, tim đập thùm thụp cầu trời cho cảnh
sát không tóm cổ vì niqab che kín mặt đã bị cấm hoàn toàn. Chưa bao giờ cuộc sống
quanh tôi thay đổi khủng khiếp đến thế. Những ánh mắt nghi kỵ, những cái nhíu
mày giận dữ, những cái ngoái cổ kinh hoàng. Một nhóm phụ nữ luống tuổi cố tình
đi đâm sầm vào tôi từ phía sau. Một người đàn ông dắt chó quát vào mặt tôi cáu
kỉnh. Một bà mẹ kéo xệch con gái mình tránh xa khỏi tôi như một con bệnh hủi.
Lang thang gần hai tiếng quanh Luzern, khi tôi đã quên phéng mình đang trùm
khăn kín mặt thì những ánh mắt kỳ thị luôn làm tôi phải nhớ rằng mình là kẻ dị
dạng.
Ánh mắt kinh ngạc của một cô gái qua đường khi tôi mặc niqab
trên đường phố Luzern, Thụy Sĩ.
Tôi viết thư cho Shree, kể cho anh nghe về món quà anh tặng.
Shree người Ấn Độ, thuộc tầng lớp Bà la môn cao quý nhất trong bốn bậc thang địa
vị xã hội của người Hindu. Anh nói chiếc niqab này anh mua cỡ XL là để tự bản
thân mặc và trải nghiệm cảm giác của một người phụ nữ đạo Hồi cách biệt hoàn
toàn với xã hội bên ngoài. Biết tôi chuẩn bị cho dự án Con đường Hồi giáo và đất
nước đầu tiên tôi phải đặt chân đến là Ả Rập Saudi, anh tặng nó cho tôi. Khi mở
ra, chiếc áo còn thơm mùi hương trầm Ấn Độ.
Vạn sự khởi đầu nan
Vấn đề là cái đất nước đầu tiên trong cuộc hành trình này,
cho đến giờ tôi vẫn hoàn toàn chưa xin được visa. Tôi không thể đổi thay lịch sử.
Hồi giáo khởi phát từ thánh địa Mecca thuộc địa phận Saudi, và con đường Hồi
giáo của tôi phải được bắt đầu từ Saudi.
Tám tháng trước khi lên đường, công cuộc xin visa Saudi của
tôi bắt đầu. Saudi không xuất thị thực cho khách du lịch. Đất nước đóng cửa
hoàn toàn. Chỉ có hai nhóm người chủ yếu có thể nhập cảnh Saudi: công việc và
tín đồ hành hương. Toàn bộ hai thành phố Mecca và Medina thậm chí chỉ dành cho
người Hồi giáo. Trên đường cao tốc tới địa phận hai thành phố này có đặt những
tấm biển báo lớn “Muslims only”. Một người bạn của tôi bông đùa bảo cách duy nhất
để tôi có thể vào Mecca là kết bạn với một trong những công chúa hoàng tử của
vua Saudi và trốn trong cốp xe Mercedes của họ.
Hàng chục email gửi đến Đại sứ quán Saudi không tăm hơi, hàng
chục cú điện thoại không người trả lời, quay trở về Hà Lan sau kỳ nghỉ hè, tôi
gõ cửa đại sứ quán. Tiếp đón tôi rất vui vẻ là một nhân viên của Đại sứ. Ông
yêu cầu tôi về chuẩn bị một bản tường trình rõ ràng mục đích của việc xin visa.
Tôi hoàn thành trong một ngày, hớn hở vì nhận được một cuộc hẹn với thư ký thứ
nhất của Đại sứ quán. Cuộc gặp rất vui vẻ trơn tru và tôi được yêu cầu viết
thêm nhiều bản tường trình khác. Tập hồ sơ tôi gửi đến đại sứ dày gần năm chục
trang với đầy đủ tên họ, địa chỉ, nơi chốn của những người tôi muốn gặp, những
nơi tôi muốn đến thăm. Ông thư ký tiếp nhận hồ sơ rất lịch sự, bảo rằng, cô cứ
chờ khoảng hai tháng nữa, có-khi-may-ra-thì-được.
Và trong khi chờ thì tôi gặp George.
George là người Đức, tóc vàng mắt xanh, nhưng cải đạo sang Hồi
giáo từ khi anh mới hơn 20 tuổi và sang Saudi làm việc. Tôi ghét George từ cái
nhìn đầu tiên. Anh phá lên cười sằng sặc khi biết về dự án của tôi. Rồi anh bảo:
“Cô em ơi! Làm sao mà cô lại mơ đặt được chân vào Saudi? Cô vẫn còn ở tuổi sinh
đẻ mà!”
Tôi đờ người vì ngạc nhiên. Gì? George hí hửng tiếp: “Phụ nữ ở
Saudi không được phép lái xe, đi khám bệnh phải được đàn ông trong nhà cho
phép, ra ngoài đường phải có đàn ông đi cùng. Cô em đặt chân đến sân bay mà
không có người ra đón thì có visa cũng đừng hòng được nhập cảnh. Với lại, nói
thêm cho cô em biết, người châu Á ở Saudi rất bị coi thường vì toàn là dân lao
động làm thuê. Đàn bà châu Á thì bị coi như là con điếm cả lượt mà thôi! Hỏi tò
mò chút, cô em thừa tiền hay sao mà lại đi vác tù và hàng tổng thế này?”
Tôi chưa bao giờ ghét ai lâu như George. Ghét hẳn mấy tiếng
liền cho đến tận lúc chào ra về sau cả một buổi tối cố sức khiến cho một kẻ thiển
cận như George hiểu rằng trên đời có những chuyến đi hoàn toàn không vụ lợi cá
nhân. Một thương nhân tầm thường như George không thể tiêu thụ được cái sự thật
là một cô gái Việt Nam (rất không liên quan!) đã lao động cực nhọc suốt gần một
năm qua, không mua một xu quần áo mới, trở thành một kẻ bủn xỉn vắt cổ chày ra
nước để dành tiền cho một chuyến đi nhiều hiểm nguy hơn vui thú, một chuyến đi
không hề liên quan gì đến niềm tin tôn giáo của cá nhân cô ấy, cũng không phải
do sự đồng thuận văn hóa, hoặc thậm chí cũng chẳng phải là đòi hỏi công việc. Một
chuyến đi chỉ đơn thuần với một mục đích để hiểu biết, và nếu gặp kẻ cùng kênh
thì chia sẻ sự hiểu biết ấy đến mọi người. Đơn giản bởi cô ấy tin rằng Trung
Đông không chỉ có thuốc súng mà còn có phấn hoa, không chỉ có chiến trận mà còn
có dạ vũ hoan ca.
Hợp đồng thuê nhà ở Amsterdam của tôi hết hạn trước khi tôi kịp
nhận thêm bất kể thông tin gì từ Đại sứ quán Saudi. Tôi quyết định rời Hà Lan,
và trong khi chờ đợi thì lang thang ở Ấn Độ nơi cuộc sống tôn giáo và tâm linh
có lẽ đậm đặc nhất trong tất cả những vùng đất tôi từng đặt chân qua. Vả lại,
cuộc sống rẻ mạt ở những ngôi làng nhỏ quanh Mumbai tiết kiệm cho tôi khá nhiều
tiền thay vì phải trả khoản thuê nhà cắt cổ ở Amsterdam. Thêm nữa là Mumbai
cách Jeddah chỉ một chuyến bay thẳng.
Có hôm vào facebook, tôi thấy George check-in một shop đồ hiệu
nổi tiếng của Amsterdam. Tôi biết anh ta đang lùng mua một bộ khuy cài cổ tay
áo trị giá gần bằng cả năm tôi làm việc. Chỉ một cái cúc trong bộ khuy ấy thôi
là đủ để hất đi gánh nặng tiền nong trên vai tôi cho ngân sách cả một nửa dự án
vẫn còn trống hoác và một vài đồ tác nghiệp chưa tìm được người tài trợ. Nhưng
tôi không ghét George nữa, chỉ thấy thương hại cho một thương gia tầm thường với
tiểu xảo cải đạo nhỏ mọn để được chấp nhận và có thể chiếm dụng lòng tin dễ
dàng trong xã hội Trung Đông nơi niềm tin tôn giáo còn thiêng liêng hơn cả tình
máu mủ.
Bởi tôi biết còn có rất nhiều điều thiêng liêng hơn niềm tin
tôn giáo, ấy là niềm tin vào sự ràng buộc cội rễ của giống loài; vào sự giống
nhau giữa người với người hơn là sự khác biệt về đức tin; vào lòng tốt; vào sự
đồng cảm và hướng thiện.
Tôi tin là một khi đặt chân đến Trung Đông, với trái tim này
mở toang không che giấu, những người Hồi rồi cũng sẽ mở lòng với tôi – một cô
gái Việt Nam vô thần.
Chương 2 - Saudi: Trung Đông cấm cung
Vào năm 570 sau Công Nguyên, ở miền tây bán đảo Ả Rập (Saudi
ngày nay), một cậu bé tên là Muhammad chào đời. Cậu không may mồ côi cha mẹ từ
nhỏ và được một ông bác nuôi nấng. Năm 25 tuổi, Muhammad và bà chủ giàu có của
chàng phải lòng nhau. Bà chủ động cầu hôn. Họ nên duyên và sống hạnh phúc trong
suốt hai mươi nhăm năm cho đến khi Khadijah qua đời ở tuổi 65. Làm thử một phép
tính nhẩm, bạn sẽ thấy Muhammad 25 xuân xanh cưới Khadijah khi bà đã 40 tuổi,
góa chồng với ba cô con gái từ cuộc hôn nhân trước.
Từ đa thần thành độc thần
Ngày ấy, bán đảo Ả Rập nằm kẹp giữa hai vùng lãnh thổ lớn mạnh
và luôn kình địch nhau là đế chế La Mã theo Thiên Chúa giáo ở bên trái và đế chế
Ba Tư theo giáo phái Zoroastrianism (Bái hỏa giáo) ở bên phải. Cả hai giáo phái
này đều là dòng tôn giáo độc thần, thờ một đấng Thượng Đế tối cao duy nhất, tiếng
Latin gọi là Deus, tiếng Avestan thời cổ Ba Tư gọi là Ahura Mazda.
Lọt thỏm giữa hai người hùng của thế giới là nơi sinh sống của
hàng trăm bộ lạc Ả Rập lớn nhỏ. Một chút tương tự như cuộc sống tôn giáo ở Việt
Nam và châu Á, họ đi theo nhiều tín ngưỡng khác nhau (paganism), thờ nhiều linh
tượng và thần thánh khác nhau (idolatry), trong đó có một vị thần tôn quý, tiếng
Ả Rập phát âm là Allah, cùng nguồn gốc với tiếng Hebrew của Do Thái giáo chỉ
Thượng Đế (Elohim), hay tiếng Sankrit của Hindu giáo Ấn Độ (Allah/ Hubal – Thần
Mặt Trăng). Như một viên xúc xắc với nhiều mặt khác nhau, Thượng Đế với những
tên gọi khác nhau được tôn thờ song song bên cạnh những thần thánh khác. Nơi thờ
cúng thường là những khối đá vuông to lớn (kaaba) với hàng trăm bức linh tượng
lớn nhỏ của nhiều bộ lạc xếp san sát kề vai thích cánh. Khắp vùng bán đảo Ả Rập
có rất nhiều kaaba như vậy cho người dân của tất cả các đạo cùng thờ cúng.
Thành Mecca cũng có một kaaba, với 360 linh tượng, mỗi năm thu hút cơ man là
người hành hương từ vô số các bộ lạc xung quanh. Bất kể tôn giáo nào, khi đến một
kaaba, các tín đồ đều đi vòng quanh khối đá thiêng này bảy vòng. Họ đặt đồ thờ
cúng, cầu nguyện và nghỉ lại Mecca, biến nơi đây trở thành một trong những
trung tâm tôn giáo lớn và người Mecca kiếm bộn tiền từ túi khách hành hương tứ
xứ.
Hẳn nhiên, là một người ngoan đạo, Muhammad chắc chắn cũng từng
thờ cúng Thượng Đế cạnh những linh tượng như thế trong suốt hơn ba chục năm đầu
của cuộc đời mình, cho đến một hôm, khi đang cầu nguyện và ngồi thiền tại một
cái hang đá nhỏ tên là Hiraa, chàng Muhammad trẻ tuổi bỗng bị một vòng hào
quang rực rỡ quấn thắt lấy người. Thiên thần Gabriel của đạo Thiên Chúa hiện
ra, ra lệnh cho chàng chép lại lời truyền của Người. Và thế là một Muhammad
không biết chữ nhưng dưới quyền năng của Đấng Tối Cao, những dòng đầu tiên của
kinh thánh được viết ra. “Iqra” tiếng Ả Rập có nghĩa là chép lại, theo biến đổi
của luật phát âm mà từ đó mà kinh thánh của đạo Hồi có tên là Quran.
Khadijah không những là người phụ nữ Hồi giáo đầu tiên trên
thế giới mà còn là người đầu tiên dang tay che chở cho một Muhammad run rẩy trở
về từ hang đá Hiraa, quá sợ hãi vì quyền năng và yêu cầu lớn lao của Thượng Đế
đến mức chàng trai trẻ muốn nhảy xuống lũng sâu mà tự tử. Bà an ủi, động viên.
Bà dịu dàng và mạnh mẽ, nói rằng hẳn nhiên là Thượng Đế thực sự đã ban cho người
chồng yêu thương của mình một sứ mệnh thiêng liêng. Sứ mệnh ấy là lắng nghe và
ghi lại lời của Người bằng một ngôn ngữ mới không tì vết.
Từ bao nhiêu ngàn năm nay, những truyền dạy của Thượng Đế đã
được các thiên sứ (messenger) khác nhau như Moses, David và Jesus đưa xuống cho
loài người qua Kinh Cựu Ước và Tân Ước của Do Thái giáo và Thiên Chúa giáo,
nhưng do chuyển dịch ngôn ngữ, do con người còn nhiều sân si, những lời răn ấy
đã bị đổi thay không còn trong sạch như nguyên bản. Lần này là lần cuối cùng
Thượng Đế dạy dỗ chúng sinh, và cũng là lần cuối cùng một thiên sứ được phép
đem lời Người đến cho muôn dân. Sau Muhammad sẽ không còn một thiên sứ nào tái
xuất nữa. Kinh Quran sẽ là cuốn kinh thánh cuối cùng đầy đủ nhất, nguyên vẹn nhất.
Nó cũng sẽ chỉ có ý nghĩa và quyền năng khi được đọc hiểu theo một thứ tiếng
duy nhất: tiếng Ả Rập. Chính vì thế, các tín đồ Hồi giáo dù bất kể quốc tịch
nào, khi cầu nguyện cũng đều dùng tiếng Ả Rập.
Khadijah có lẽ là người vợ yêu quý nhất, được tôn vinh và
trân trọng nhất trong cuộc đời của Muhammad. Tiếc rằng bà đã không thể sống lâu
để thể thấy chồng mình làm nên một điều kỳ diệu, thống nhất các bộ lạc vùng bán
đảo Ả Rập dưới một tôn giáo mới tên là Islam (người tuân lệnh). Tôn giáo ấy
nhanh chóng tràn ngập vùng Trung Đông, cải đạo cả đế chế Ba Tư hùng mạnh và đẩy
lui siêu đế chế La Mã về phía châu Âu. Trong vòng sáu thế kỷ, Hồi giáo tỏa ra
khắp ba châu lục, đạt đến đỉnh điểm của văn minh và kỹ nghệ vào thế kỷ 13 trong
khi châu Âu còn vùi trong mông muội của đêm trường Trung Cổ. Ngày nay, Hồi giáo
có số tín đồ lớn thứ hai thế giới (21%), chỉ sau Thiên Chúa giáo (33%).
Trái tim tôn giáo bị đánh cắp
Mecca giờ thuộc địa phận Saudi. Như vậy đương nhiên đây là
nơi tôi phải bắt đầu con đường Hồi Giáo của mình. Giữa lúc cuộc trường chinh
săn đuổi visa của tôi ngày càng tuyệt vọng thì một cô bạn người Hồi với dụng ý
tốt đẹp đã hướng dẫn tôi tìm hiểu về Mecca qua internet. Nguyên văn lời cô ấy
như sau: “Đây thưởng ngoạn đi! Rồi để xem Mai có còn muốn cố sống cố chết mò đến
Mecca nữa hay không?”
Tôi sửng sốt đến không nói nên lời.
Mecca của thế kỷ 21 ngoài hình ảnh huyền thoại của hàng trăm
ngàn tín đồ xoay vòng quanh kaaba mỗi mùa hành hương cũng là nơi thánh đường cổ
mang tên bà Fatimah – con gái của Muhammad bị tàn phá, là nơi mộ mẹ đẻ của
Muhammad bị xe ủi xóa không còn dấu vết, là nơi ngôi nhà hạnh phúc của Muhammad
và Khadijah được tìm ra, lấp đi, rồi xây ở ngay bên cạnh là một hàng… nhà xí
công cộng, là nơi đến bản thân phần mộ của Muhammad cũng từng bị đe dọa san phẳng,
hay hang đá Hiraa nơi Muhammad nhận lời truyền của Thượng Đế đang bị treo một
cái án lửng lơ không biết ngày nào sẽ bị nổ tung thành tro bụi. Mấy năm trước,
một thánh đường cổ mang tên cháu ngoại của Muhammad bị đặt bom phá cho tan
tành. Những tấm ảnh chụp vụ đặt bom này được bí mật truyền ra ngoài, rõ cả mặt
các thầy tu và cảnh sát tôn giáo của Saudi vừa hả hê nhìn gạch ngói bay tung trời,
vừa reo hò hoan hỉ chia vui.
Gượm đã! Ai đang hoan hỉ reo hò? Các thầy tu? Các cảnh sát
tôn giáo? Thế tức là thế nào? Tại sao giữa vùng đất là trái tim của thế giới Hồi
giáo mà vị thiên sứ của nó và gia quyến của ông lại bị các tín đồ nổi tiếng
sùng đạo của mình đối xử bạc bẽo đến nhường kia?
Năm 630, sau một thời gian dài phải lánh nạn ở Medina và nhiều
trận giao tranh giữa đạo quân của hai thành phố, phe của Muhammad giành thế áp
đảo và cuối cùng ông cũng có thể hiên ngang tiến vào quê hương Mecca với tư
cách của người chiến thắng. Điều đầu tiên Muhammad thực hiện là đập phá toàn bộ
360 linh tượng trong kaaba, tuyên bố khối đá vuông linh thiêng giờ đã trở thành
nơi thờ đức Thượng Đế cao cả chỉ một và duy nhất. Ngoài Thượng Đế, tín đồ Hồi
giáo Muslim không được phép cúng bái bất kỳ một ai, người thường, linh tượng
cũng như thánh thần.
Gần 1400 năm sau, những tín đồ cuồng tín nhất của Muhhamad đã
thể hiện sự trung thành tuyệt đối với giáo lý độc thần tới mức liệt kê cả ngôi
mộ của chính ông vào danh sách những linh tượng cần phá bỏ. Việc những người Hồi
hành hương đến viếng thăm phần di hài của ông hay hang đá nơi ông từng cầu nguyện
được coi là một biến thể của hành động cúng bái linh tượng. Và vì chỉ có Thượng
Đế là đấng linh thiêng duy nhất đáng để con người phụng thờ, tất cả di sản như
đền đài, thành quách, miếu thờ, mồ mả … có tiềm năng khiến tín đồ nảy ra niềm
thành kính đều đáng bị triệt hạ, kể cả việc phải biến nó thành một cái nhà vệ
sinh công cộng (!).
Trên thế giới chỉ có vài quốc gia được đặt tên theo dòng họ của
gia đình cầm quyền, một trong số đó là Saudi Arabia hay còn gọi là Ả Rập Xê Út.
Nhà Saud – khởi đầu chỉ là chủ một bộ lạc nhỏ ở vùng sa mạc Nadj – đến đầu thế
kỷ thứ 19 đã bắt tay với một nhánh Hồi giáo khá cực đoan là Wahhabi dần dần
đánh chiếm và làm chủ gần như toàn bộ vùng bán đảo Ả Rập, bao gồm cả địa phận
Mecca và Medina. Cam kết của nhà Saud và Wahhabi có thể được coi là một trong
những cuộc hôn nhân thực dụng nhất giữa quyền lực chính trị và tôn giáo mà theo
đó nhà Saud sẽ mang danh lãnh đạo còn giáo lý Hồi dòng Wahhabism sẽ là kim chỉ
nam của vương quốc.
Vấn đề nằm ở chỗ cái giáo lý này vốn đã khe khắt lại ngày
càng trở nên cực đoan. Dưới con mắt của các thầy tu dòng Wahhabi, Kinh Quran được
hiểu theo những ý nghĩa khắc nghiệt nhất. Bước chân vào thế kỷ 21, đường phố
Saudi chỉ có hai màu đen trắng: màu trắng của những vạt áo chùng đàn ông và màu
đen của những phụ nữ trùm niqab kín bưng chỉ hở hai con mắt, kể cả những phụ nữ
ngoại quốc cũng bị luật pháp bắt buộc mặc áo choàng abaya và trùm khăn kín đầu.
Ở trường học Saudi, trẻ em được dạy về sự khác biệt giữa tín đồ dòng Wahhabi –
những người chắc chắn sẽ được lên thiên đàng, và phần còn lại của thế giới gồm
các tôn giáo khác, kể cả những tín đồ Hồi giáo không thuần khiết – kẻ phạm những
tội lỗi dù không tày đình nhưng vẫn không thể tha thứ được – chẳng hạn như việc
tưởng nhớ đến Muhhamad nhân ngày sinh nhật ông (!). Chỉ có Thượng Đế mới xứng
đáng được tôn vinh.
Và bởi vì chỉ có Thượng Đế mới đáng tôn vinh nên kể cả Liên Hợp
Quốc có muốn công nhận và cứu các di sản văn minh cổ ở Saudi cũng là điều không
tưởng. Trong danh sách ba di sản mà Saudi cho phép Liên Hợp Quốc tiến hành đánh
giá chẳng có nơi nào liên quan đến Hồi giáo. Hơn hai mươi năm qua, 95% trong tổng
số hơn một nghìn khu kiến trúc cổ của Saudi đã bị tàn phá. Những nhà khoa học
đang lo sợ rằng thậm chí cả những cây cột thời đế chế Hồi giáo cận đại Ottoman
còn sót lại trong thánh đường trung tâm cũng sẽ bị chặt đổ vì “can tội” dám ghi
khắc tên của nhóm người đi theo Muhammad thuở hàn vi. Những tàn tích cuối cùng
của một nền văn minh đa sắc màu cũng như những bằng chứng cuối cùng của một nền
văn hóa Hồi giáo cổ gần như cố tình bị triệt tiêu và xóa sổ, đặt vào tay những
thầy tu Wahhabi quyền năng tối thượng trong việc viết lại lịch sử tôn giáo và
diễn giải triết lý Hồi giáo theo lý lẽ của riêng mình.
Hẳn nhiên Muhammad không thể ngờ rằng việc ông đập 360 bức
linh tượng trong kaaba khiến nếu ông có sống dậy cũng khó có thể thanh minh cho
việc Wahhabism trở thành niềm cảm hứng cho vô số các tổ chức Hồi giáo cực đoan
như Al-Qaeda và Taliban. Chưa hết, việc 360 bức linh tượng tan thành tro bụi từ
gần 1400 năm trước được coi là câu trả lời cho việc bức tượng Phật huyền thoại
Bamiwam ở Afghanistan cao hơn 50m tồn tại từ trước khi Hồi giáo ra đời bị
Taliban đục lỗ vào đầu để nhồi thuốc pháo cho nổ tan tành. Những di sản cuối
cùng của một trung tâm Phật giáo cực thịnh từ thế kỷ thứ 2 sau Công Nguyên nằm
trên Con đường tơ lụa chỉ trong tích tắc tan thành mây khói.
Chủ nhân mới của một tôn giáo mới
Hẳn nhiên là tôi giận dữ. Cùng với nỗi tức tối đó là một dấu
hỏi to tướng đặt ra cho những người bạn Hồi giáo của chính mình: “Tại sao mày
không điên lên? Tại sao mày không phát khùng giống như tao? Mày yêu kính
Muhammad thậm chí còn hơn cả ông cụ thân sinh của chính bản thân, mày có phát rồ
lên không khi nấm mồ của ông ấy bị san phẳng?”
Đám bạn người Hồi của tôi ở châu Âu là một lũ khá hổ lốn về
nguồn gốc chủng tộc, nhưng phần lớn là dân trí thức, rất nhiều phóng viên và một
vài anh nhà thơ nữa. Có lẽ chính vì cái phông văn hóa này mà cách chúng nó nhìn
nhận về tôn giáo của mình khá là thông thoáng. Trả lời câu hỏi của tôi, anh nhà
thơ đặt tay lên trái tim, mắt mơ màng: “Mecca là đây chứ đâu!”, còn cô ả phóng
viên thì đơn giản hơn, ả ta buông ra đúng một từ: “Hajj”.
Một trong năm điều răn cơ bản của Hồi giáo mà mỗi tín đồ có
điều kiện kinh tế và sức khỏe đều phải thực thi một lần trong đời đó là Hajj –
hành hương đến Mecca. Mỗi năm có tới mười hai triệu tín đồ đặt chân tới đây và
con số này chỉ là một phần nhỏ của tổng cộng hơn một tỉ người Hồi khắp thế giới.
Hành hương về thánh địa là lệnh của Thượng Đế. Ngài bảo đi là đi, nhưng đi được
hay không thì lại là Saudi quyết định. Mặc dù Quran không quy định nữ tín đồ phải
có người nam trong gia đình giám hộ (mahram) nhưng Saudi lại đề ra một đạo luật
theo kiểu Wahhabi của mình: “Không có mahram thì không có Hajj”. Mỗi năm, các
quốc gia Hồi giáo được phân chỉ tiêu không quá một nghìn tín đồ hành hương trên
một triệu dân, vậy nên ai cũng nơm nớp lo việc mình sẽ trở thành một muslim kém
phần chân chính nếu như Saudi nổi hứng thắt chặt vòng kiểm soát đạo đức, đuổi cổ
tín đồ về nhà hoặc tống họ vào trại giam lỏng vì những nghi ngờ đại loại như:
“Tại sao họ của chồng cô và cô lại không giống nhau?” hay “Tại sao cô và người
bảo lãnh của cô lại ngồi trên hai chuyến bay khác nhau?”. Năm 2012, ba chiếc
máy bay chở muslim hành hương từ Nigeria bị buộc quay đầu về nước. Nói túm lại,
nếu bạn kính sợ Thượng Đế, tốt nhất là hãy biết kính sợ quyền lực của nhà Saud
trước nhất.
Và thế là trên danh nghĩa kẻ chiếm đóng và sau đó trị vì
Mecca và Medina, Saudi nghiễm nhiên trở thành thủ lĩnh tôn giáo của hơn một tỉ
tín đồ sùng đạo, có toàn quyền quyết định và rao giảng thế nào là triết lý Hồi
theo ý nghĩa thuần khiết nhất, trong sạch nhất, cao quý nhất. Sự khiếp nhược
trước quyền năng lớn lao này khiến cho rất nhiều người Hồi trở nên dao động, bối
rối, thậm chí đánh rơi cả khả năng tự phán xét theo lý lẽ thường tình mà
nghiêng theo cách chỉ dạy của Saudi, bất luận điều đó có ngang tai trái mắt cỡ
nào. Thế nên mới xảy ra những chuyện trái khoáy như khi một họa sĩ Đan Mạch vẽ
tranh châm biếm Muhammad, hay một gã trời ơi đất hỡi làm một bộ phim hạng bét về
cuộc đời ông thì hàng triệu tín đồ nổi cơn cuồng nộ, nhưng việc phần mộ của ông
bị dọa san phẳng hay căn nhà của ông bị biến thành nhà xí công cộng thì hầu như
chẳng ai buồn hoặc dám đoái hoài.
Nếu bạn kiếm tìm những hình ảnh về Mecca trên internet, tôi
chắc chắn ai trong số chúng ta cũng đều phải trầm trồ trước sự uy nghiêm thần
bí của khối kaaba đen tuyền giữa rực rỡ tráng lệ của hàng trăm nghìn ánh đèn
lung linh tỏa ra từ vô số các… khách sạn và khu thương mại sang trọng xung
quanh. Trên danh nghĩa chịu trách nhiệm đón tiếp các tín đồ hành hương, Saudi
dường như có thêm một cái lý do rất chính đáng để tiếp tục san phẳng các di
tích Hồi giáo cổ và thay thế bằng các công trình kiến trúc ngày càng to hơn,
cao hơn, đắt tiền hơn, trong đó có cả dự án tòa tháp cao nhất thế giới và việc
mở rộng hành lang cầu nguyện xung quanh kaaba để đạt được sức chứa hai nhăm triệu
người. Tiền tuôn chảy về Saudi từ túi những kẻ hành hương giàu sụ muốn ngả lưng
trong những căn phòng giá 500 trăm đô la một đêm với cửa sổ nhìn xuống kaaba.
Và để đạt được điều đó thì việc san phẳng căn nhà của Abu Bakr – vị lãnh tụ tôn
giáo kế nhiệm Muhammad (caliph) để thay bằng một cái khách sạn siêu sang Hilton
là điều hợp lý. Rốt cuộc là, ai cho phép tín đồ Hồi giáo tôn thờ một cái nhà?
Nhưng rõ ràng là hình như ai đó đang ngấm ngầm cho phép Saudi
tôn thờ đồng tiền. Có lẽ Saudi đang âm thầm chuẩn bị cho tương lai của vương quốc
khi mà nguồn dầu lửa đem lại 86% ngân sách quốc gia sẽ bắt đầu hạ sản lượng từ
sau năm 2030. Dầu nhiều đến đâu rồi cũng đến ngày sẽ hết, chỉ có Hajj là không
bao giờ ngưng nghỉ. Đó chính là nguồn dầu mới cho Saudi, nguồn tiền mới cho
Saudi, nguồn năng lượng không bao giờ cạn cho Saudi.
Dường như sau 1400 năm, kịch bản Mecca thời paganism đã chính
thức quay trở lại. Đó là khi Muhammad vẫn còn là một chàng trẻ tuổi không tiền,
không mẹ cha, không địa vị.
Xét cho cùng, Muhammad là một hình mẫu khá đặc trưng để có thể
phần nào so sánh, dù là khá khập khiễng, với những thần tượng của người nghèo
thời lý tưởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa sơ khởi. Sinh ra trong một
gia đình khốn khó, là trẻ mồ côi và mù chữ, Muhammad thấm hơn ai hết cuộc sống
bần hàn của một đứa trẻ thiếu nơi nương tựa. Lớn lên tại Mecca, địa vị của một
đứa trẻ không cha không mẹ phải sống nhờ vào sự chở che của họ hàng và sự chăm
sóc của một phụ nữ nô lệ da đen khiến chàng trai trẻ Muhammad sớm có một trái
tim đồng cảm vô hạn với người nghèo, tầng lớp nô bộc, trẻ em mồ côi, người tàn
tật và đặc biệt là phụ nữ. Trên tất cả, trước mắt Muhammad là hố phân cách giàu
nghèo khủng khiếp giữa những gia tộc nắm giữ nguồn thu nhập khổng lồ từ khách
hành hương và những gia tộc không chen chân được vào dòng chảy cuồn cuộn của xã
hội thương mại hóa tôn giáo. Đối với Muhammad, sự suy đồi đạo đức bởi sức mạnh
của đồng tiền chỉ có thể được cứu rỗi bằng một lý tưởng trong sạch và thuần khiết,
nơi trí óc, niềm tin và sức lực của con người phải được phục vụ cho một mục
đích cao cả không dính bụi trần: Islam – thờ phụng đức Thượng Đế chỉ một và duy
nhất. Trong mắt của Thượng Đế loài người thảy đều là con cháu của Adam và Eva,
đều có quyền được tôn trọng, quyền bình đẳng, quyền học hành, quyền ăn no mặc ấm,
và quyền được mưu cầu hạnh phúc.
Cả cuộc đời mình, đặc biệt là từ khi chiếm được Mecca,
Muhammad đã làm hết sức có thể để biến mơ ước đó thành hiện thực. Đối với
Muhammad, việc đập tan 360 bức linh tượng trong kaaba có thể được coi như việc
triệt bỏ tận gốc một xã hội thương mại hóa tôn giáo nơi đồng tiền là kẻ thống
trị và đạo đức chỉ biết quỵ gối cúi đầu. Là lãnh tụ tôn giáo nhưng ông sống một
cuộc đời giản đơn, mộc mạc. Những chế tài luật pháp cơ bản nhất của Hồi giáo được
ông gây dựng dựa trên nền tảng về quyền bình đẳng, điển hình là zakat – một
trong năm điều răn cơ bản của Islam: mỗi tín đồ đều có trách nhiệm trích một phần
tài sản của mình để chia cho người nghèo. Caliph kế nhiệm ông – Abu Bakr – nâng
điều răn này lên thành luật pháp để đảm bảo cho mỗi công dân, bất kể đàn ông,
đàn bà, phụ nữ, trẻ em đều có thu nhập tối thiểu là 20 dirham. Ngày nay, chỉ
tính riêng ở Anh, người Hồi trung bình mỗi năm đóng góp vào quỹ phúc lợi 567 đô
la, nhiều hơn người Do Thái (412 đô la), người Thiên Chúa Tin Lành (308 đô la),
người Thiên Chúa Công giáo (272 đô la) và người vô thần (177 đô la).
Tôi luôn tự hỏi liệu Muhammad ở dưới tấc đất sâu kia nghĩ gì
nếu ông biết được rằng Mecca của 1400 năm sau đang dần dần trở thành Mecca của
hơn 1400 năm trước, khi tôn giáo gián tiếp được coi là cỗ máy in tiền? Trả 500
đô la cho một ngày trong khách sạn siêu sang để đêm nằm qua cửa sổ nhìn được xuống
kaaba – nơi được coi là trung tâm của vũ trụ, nơi giàu nghèo sang hèn không
phân biệt, mới thấy được sự hão huyền của những giấc mơ. Gần 1400 năm trước,
Muhammad đã đập tan cuộc hôn nhân giữa sức mạnh của đồng tiền và tự do tín ngưỡng.
Mỹ mãn và đầy quyền năng, trên danh Thượng Đế tối cao và thiên sứ cuối cùng của
Người, gần 1400 năm sau, Mecca là hiện thân của một cuộc hôn nhân vô tiền
khoáng hậu giữa hai kẻ phối ngẫu hầu như không ai có thể ngờ tới: chủ nghĩa tư
bản và Hồi giáo cực đoan.
Khách đến nhà là tiễn!
Công cuộc chinh chiến visa Saudi của tôi càng lúc càng lâm
vào bế tắc. Nhiều công ty chặc lưỡi nhắn nhủ rằng giá như tôi là đàn ông thì họ
sẽ ngay lập tức mời tôi sang Saudi không một giây chần chừ. Trường đại học duy
nhất nơi nam sinh và nữ sinh được học chung không có môn tôi giảng dạy và cũng
không thèm trả lời thư. Tôi tìm hiểu thì được biết phần lớn trong tổng số gần
hai triệu phụ nữ châu Á sang Saudi lao động thường là người giúp việc. Cương
quyết không để cho bất kỳ một ý tưởng điên rồ nào của tôi kịp thành hình, một
anh bạn lập tức kéo tôi đi thăm cuộc triển lãm ảnh Nô lệ thời hiện đại ở bán đảo
Ả Rập, và thế là suốt cả tuần sau đó ngày nào tôi cũng gặp ác mộng. Cuộc sống
tình dục tù túng cả đời chỉ nhìn thấy một vài khuôn mặt phụ nữ trong gia đình
khiến chỉ cần gõ vào google hai từ “Saudi” và “maid” là sẽ có cảm giác đàn ông
Saudi chẳng khác gì một lũ yêu râu xanh: xâm phạm tình dục, cưỡng hiếp tập thể,
bắt làm việc quá sức, quịt tiền lương, đánh đập, chuyển đổi, cho mượn, qua tay
nhiều người. Câu chuyện của một cô gái Philippines bị ông chủ hãm hại ngay cả
khi xe cảnh sát đang đậu ở ngoài để tìm cách cứu cô thoát hiểm khiến tôi bàng
hoàng suốt mấy ngày trời. Tình trạng lạm dụng xảy ra thường xuyên đến mức Ấn Độ
phải ra quyết định cấm phụ nữ dưới 40 tuổi xuất khẩu qua Saudi. Tháng 7 năm
2013, báo Phụ Nữ đăng tin không ít cô gái Việt Nam trong số hơn 700 người sang
đây làm ôsin bị quỵt lương dù mức trả vô cùng ít ỏi chỉ có sáu hoặc bảy triệu đồng
tiền Việt. Có người chỉ được ăn bánh mì, ăn bí ăn khoai, hoặc bị ép phải lau dọn
nhà cửa cho nhiều chủ cùng một lúc. Một phụ nữ khác bằng tuổi tôi thậm chí đã mất
tích không còn dấu vết. Tôi đọc tin mà lặng hết cả người, tự dưng hiểu ngay tại
sao một vài gã Saudi mang danh bạn bè trên mạng lại săn đón mình thái quá như
thế. Chừng hơn tháng sau, tôi thậm chí còn nhận được một email rất thẳng thắn:
“Chào em! Giấy tờ visa của em đã gần xong rồi! Xin em gửi cho tôi một cái ảnh để
tôi còn đón em ở sân bay và make sex together!”.
Nếu Muhammad sống lại, tôi chắc hẳn ông sẽ vô cùng bàng hoàng
trước sự méo mó của di sản mà ông đã đổ tâm dốc sức gây dựng. Vào thời kỳ ông
còn sống, chính nhờ Hồi giáo và các chế tài luật Shariah mà lần đầu tiên trong
lịch sử tôn giáo độc thần phụ nữ được chính thức đứng ngang hàng với nam giới về
quyền con người. Lần đầu tiên có một tôn giáo quy định đàn ông bị giới hạn số vợ
họ có thể lấy (bốn vợ), không phải vì họ siêu việt hơn đàn bà mà do quyền lợi của
những phụ nữ có chồng chết trận phải được chăm sóc. Shariah cũng quy định đàn
ông chỉ được quyền lấy thêm vợ khi họ có thể đảm bảo việc đối xử công bằng và
khả năng lo toan tài chính cho đại gia đình. Lần đầu tiên tôn giáo quy định phụ
nữ có quyền thừa kế, quyền sở hữu tài sản, quyền ly hôn, thậm chí quyền yêu cầu
chồng phải có trách nhiệm không lơ là cuộc sống tình dục với mình. Lần đầu tiên
trẻ em gái được chính thức bảo vệ bằng tuyên ngôn tôn giáo. Lần đầu tiên các bậc
cha mẹ được yêu cầu phải bảo vệ trẻ gái, cho trẻ gái được học hành thì mới được
lên thiên đàng. Lần đầu tiên người mẹ được tôn vinh ở vị trí đỉnh cao. Muhammad
từng nhấn mạnh “chúng ta phải yêu thương mẹ mình nhất, nhì cũng là mẹ, ba cũng
là mẹ, sau đó mới đến người cha”. Bằng tất cả những gì ông làm được vào cái thời
mà phụ nữ còn bị coi như của cải trong nhà, đàn ông lấy vợ đuổi vợ vô tội vạ,
và những hài nhi nữ bị vùi vào cát sa mạc, thì Muhammad xứng đáng là nhà cải
cách xã hội kiệt xuất và là người tiên phong trong phong trào giải phóng phụ nữ.
Nhưng tiếc thay Saudi bây giờ đã khác với bán đảo Ả Rập ngày
xưa. 1400 năm trước nơi đây con người phá biên giới nối liền các bộ lạc, Saudi
bây giờ đóng cửa biên giới không cho cả khách du lịch vào thăm. Ngôi nhà Saudi
không có cửa cho khách đến nhà. 1400 năm trước xứ này chỉ có cát với cát, Saudi
bây giờ ngụp trong vũng dầu, nhiều tiền đến mức có thể xây một bức tường thành
toàn bằng vàng cao một mét quanh quốc gia làm đường biên. 1400 năm trước ở
Mecca phụ nữ làm sếp, góa bụa vẫn lấy trai tân, lại còn chủ động đòi cưới.
Saudi bây giờ bất kể phụ nữ nào cũng phải có đàn ông giám hộ, mấy năm trước họ
còn chỉ là một cái tên trên chứng minh thư của đàn ông. Họ cần giấy phép của
đàn ông để đi học, đi làm, đi bệnh viện, mở tài khoản, đi du lịch, thậm chí đi
ra ngoài đường là phải có đàn ông trong gia đình đi theo. Saudi là quốc gia cuối
cùng phụ nữ vẫn chưa có quyền đi bầu cử vì các thầy tu cho rằng trách nhiệm của
phụ nữ là chăm lo gia đình, không được lái xe vì vô số lý do, trong đó lý do mới
nhất là khoa học đã chứng minh ngồi sau tay lái có hại cho… e hèm… tử cung (!).
Hầu hết giới thầy tu Wahhabi cho rằng việc lái xe yêu cầu phụ nữ phải bỏ khăn bịt
mặt, cho phép phụ nữ dễ giao du với nam giới không quen biết, và là một hành động
phá vỡ truyền thống văn hóa. Phụ nữ ở Saudi, kể cả người nước ngoài, đều phải
thuê lái xe riêng. Hẳn nhiên việc này trái với Shariah khi không cho phép phụ nữ
giao du với người nam không phải là họ hàng. Từ đây mà bao nhiêu chuyện như hài
kịch xảy ra. Thậm chí năm 2010, một fatwa (ý kiến tôn giáo) từ phía giới thầy
tu Wahhabi khuyên phụ nữ nên cho các tài xế taxi của mình… bú tí, vì như thế
theo nguyên tắc “rada” (tình máu mủ được nuôi dưỡng bằng sữa) tài xế sẽ trở
thành người trong gia đình và được phép ở bên phụ nữ mà không cần người giám hộ.
Chuyện thật mà như đùa. Không biết chính xác bao nhiêu người thực thi, nhưng điều
đó chỉ làm rõ thêm sự phi lý của việc khăng khăng bắt cuộc sống hiện đại phải
bó khuôn theo luật lệ truyền thống.
Đương nhiên, luật là một chuyện mà thực tế cuộc sống lại là
chuyện khác. Không phải gia đình nào cũng có chồng, cha, anh rảnh việc đưa đón,
hoặc có tài xế riêng (có bú tí cũng như không bú tí). Phụ nữ Saudi nhiều khi bị
dồn vào thế bắt buộc phải dùng các lái xe quen biết từ các công ty taxi có uy
tín, hoặc đặt chỗ trước các taxi công cộng vì họ thậm chí còn vừa mới bị tước mất
quyền vẫy taxi trên đường. Nếu có biến cố như lạm dụng tình dục xảy ra thì phụ
nữ luôn là người cùng chịu tội vì đã dám ngồi cùng xe với người nam không quen
biết. Năm 2009, một phụ nữ 23 tuổi đã bị hãm hiếp tập thể và có thai. Cô bị phạt
một năm tù và chịu đánh 100 roi sau khi sinh con. Những vụ việc động trời như
thế từ Saudi cứ thỉnh thoảng lại làm thế giới giật mình thon thót. Khủng khiếp
nhất là mấy năm trước, một vụ cháy nổ xảy ra nhưng các cô gái trong nhà bị một
số thầy tu ngăn không cho chạy ra ngoài vì không kịp… lấy khăn trùm đầu. Kết quả
là 15 nữ sinh chết thảm thương.
Oái ăm thay, một trong những lý do khiến vị trí xã hội của phụ
nữ Saudi ở mức độ bét cùng thế giới như vậy (130/134) lại xuất phát từ sự may mắn
vô song mà người Saudi tin rằng Thượng Đế đã hào phóng ban tặng cho những tín đồ
xứng đáng nhất của mình: dầu mỏ. Saudi nắm trong tay 1/5 trữ lượng dầu của thế
giới. Nhưng nền công nghiệp dầu mỏ đặc biệt hướng về lao động nam, cộng với các
khoản trợ cấp gia đình dồi dào khiến cho việc 60% sinh viên đại học là nữ giới
nhưng phụ nữ Saudi chỉ chiếm có 17% lực lượng lao động của cả vương quốc.
Nói đi cũng phải nói lại, vì phụ nữ Saudi có cái nhìn về bình
đẳng nam nữ khác hẳn với phần còn lại của thế giới. Một bộ phận lớn phụ nữ cho
rằng họ “có quyền” được có người nam giám hộ, “có quyền” được bảo vệ bản thân bằng
cách che mặt, và bình đẳng giới phải đi liền với chức năng giới, nghĩa là đàn
bà có việc của đàn bà và đàn ông có việc của đàn ông. Tuy nhiên, một thực tế vẫn
không thể phủ nhận được là phụ nữ Saudi so với chị em trên thế giới còn khá nhiều
uẩn ức. Nói ví von một cách cay đắng, vị thế của họ còn kém cả vị thế của một
phụ nữ Mecca 1400 năm trước.
Ba giờ trên thánh địa
Tôi mất gần một năm xin visa đi Saudi không được, rốt cuộc
đành tính kế chót, bay đi Dubai với hai vé máy bay và nối chuyến ở sân bay
Jeddah. Không vào Saudi được thì thôi đặt chân đến cái sân bay cũng là chạm
chân vào đất thánh rồi. Vẫn chiếc ba lô 11 cân như chuyến bỏ nhà bỏ việc đi bụi
hai năm trước, nhật ký hành trình của tôi vào cái ngày 20 tháng 1 năm 2012 đại
để là như sau:
9 giờ sáng
Sau ba lần kiểm tra an ninh tại sân bay Mumbai, đi vào bên
trong cửa hành lang nối máy bay rồi, tôi thở hắt ra khi nhìn thấy một cái bàn
kê sát ngay lối lên máy bay. Ông nhân viên an ninh không thèm soát túi của tôi
mà chỉ lo lắng: “Cô có cái áo nào trùm kín người không? Ở sân bay Jeddah
(Saudi), người ta sẽ không cho cô vào sân bay hở hang như thế này đâu”. Tôi trỏ
cái khăn lụa to tướng, nghĩ bụng áo hở có hai cánh tay thôi, che tí là được.
Chuyến bay cất cánh với một bài kinh cầu Thượng Đế phù hộ cho
hành khách và phi hành đoàn đi đến nơi về đến chốn.
9 giờ 45 phút
Tôi mở hàng loạt kênh ti vi. Bên cạnh 80% phim Hollywood là
các chương trình Hồi giáo. Ask Huda chẳng hạn, nhận điện thoại từ các tín đồ khắp
nơi trên thế giới và trả lời đủ các câu hỏi thập cẩm. Một chương trình khác
toàn các cậu chíp hôi hỏi về tình yêu, kiểu “Bố mẹ chọn vợ cho con, xin hỏi con
có thể cưới cô ấy và mong tình yêu rồi sẽ đến?” Chương trình cuối cùng tôi xem
trước khi ngó ra ngoài cửa sổ nhìn sa mạc trải dài dưới cánh máy bay và lăn
quay ra ngủ là một diễn đàn về mối tương quan giữa Kinh Quran và khoa học.
1 giờ 30 phút chiều
Máy bay hạ cánh xuống Jeddha. Như lời dặn, tôi lập tức đến
trình báo ở bàn đón tiếp gần nhất. Cầm chiếc vé máy bay của tôi gí mũi vào xem
đến mười phút, người đàn ông to béo phía sau máy tính mới hiểu ra là tôi cần nối
chuyến tới một cửa sân bay khác vì tôi mua hai vé máy bay riêng biệt chứ không
phải hành khách nối chuyến tự động với một vé như thường lệ. Và thế là tình huống
này cấu thành một sự kiện, vì ai dám để một phụ nữ lang thang một mình từ cửa
sân bay này tới sân bay khác không người giám hộ. Ông ta lập tức kêu tôi đưa hộ
chiếu và quay lại với hai nhân viên sân bay. Họ bàn cãi, gọi điện, hỏi ý kiến hết
ban này đến phòng nọ. Một anh an ninh chạy đi chạy lại như đèn cù, mỗi lần trở
về lại chỉ trỏ sang tôi mặt nhăn như phải bả. Rõ ràng là họ không biết nên làm
gì để xử lý cái con bé tôi đang ngồi vắt chân chữ ngũ, mặt không giấu nổi vẻ tò
mò (cố nén mà không được!). Có một giọng nói đắc thắng vọng ra từ trong cái đầu
tinh quái của tôi: “Ờ! Đấy! Chị Hai này bay được đến đây rồi đấy! Có giỏi thì
nhét chị đây quay lại Mumbai đi! Để xem mấy người xử trí vụ này thế nào. Đã đến
được đây rồi kiểu gì thì chị cũng cóc sợ!”
2 giờ chiều
Quyết định đầu tiên được đưa ra. Tôi được dẫn giải đến một
cái xe buýt to tướng, trỗng hoác, đầu xe đề “Đặc biệt khẩn cấp”. Anh an ninh
khoát tay kêu tôi lên xe rồi táo tợn ngồi xuống cạnh tôi. Anh hỏi han tí đỉnh,
rồi… chạm vào tay tôi tí đỉnh. Tôi miệng cười như nghé nhưng bụng hoang mang
không biết xe còn đi bao lâu, nếu cái gã chết tiệt này nổi cơn dê cụ lên thì
mình nên đạp cửa kêu cứu hay đá cho một phát vào cái chân giữa. Có lẽ nên kêu cứu
thì an toàn hơn, lỡ gây thương vong gì thì toi. Tôi đã đọc đủ nhiều về Saudi để
biết rằng cái xứ này phạt nhau toàn quật roi mấy trăm cái rồi cho ngồi tù dưỡng
thương.
2 giờ 15 phút
Xe dừng lại trước cổng sân bay số 2. Anh dê cụ còn cố vớt vát
một cái chạm tay nữa trước khi giao tôi cho anh an ninh tiếp theo. Anh này mặt
đằng đằng sát khí, kêu tôi ngồi chờ hẳn hai mươi phút để chạy đi lo giấy tờ và
thông báo đến các phòng ban. Khi anh quay lại, một bóng đen to tướng đi cùng
anh, kín mít từ đầu đến chân. Tôi được khoát tay mời vào một cái cabin kín cửa.
Cái bóng đen đi sát đằng sau. Khi cửa được khóa trái, cái bóng bỏ tấm khăn phủ
kín đầu, để lộ một khuôn mặt phụ nữ cực kỳ xinh đẹp, da trắng mịn, mắt xanh sẫm,
mũi dọc dừa, môi mọng ướt. Cái cô tiên ấy tươi cười sờ nắn góc tay góc chân
tôi, một thủ tục an ninh rất bình thường trong sân bay. Trước khi cô tiên kịp
che đầu biến thành bóng đen, tôi vọt miệng hỏi: “Không ai được nhìn thấy chị
à?” – Cô tiên cười toét miệng: “Tất nhiên là chỉ có bố, anh em trai và chồng
tôi thôi. Ai ngu gì mà cho mấy ông không quen biết xem mặt!”
3 giờ kém 15
Qua cửa an ninh, tôi được đưa đến khu cổng lên máy bay và chờ
ở một quán café sang trọng ngay sát phòng an ninh. Lần này không ai còn nhăm
nhăm đứng cạnh tôi canh chừng nữa. Tuy nhiên tôi cũng không dám chạy quanh vì hộ
chiếu và giấy tờ vẫn bị giữ, chắc có lẽ cho đến tận lúc lên máy bay. Tôi nhìn
quanh, ngắm nghía cái phần bé nhỏ của cuộc sống Saudi trong khu chờ sân bay.
Khung cảnh xung quanh tôi như một cuốn phim quay bởi một đạo diễn mù màu. Những
người đàn ông chậm rãi trong áo dài trắng và khăn trắng. Những người phụ nữ tóc
búi cao trùm khăn kiêu hãnh bước bên cạnh trong áo choàng đen. Phần lớn họ che
kín mặt, nhưng cũng rất nhiều người chỉ che phần tóc, để lộ những khuôn mặt đẹp
bí ẩn. Mọi thứ xung quanh tôi đều sáng loáng, sạch bong, sang trọng và quý
phái, hệt như một căn phòng triển lãm nội thất hiện đại theo trường phái tối giản
minimalism.
3 giờ rưỡi chiều
Đúng mười lăm phút trước khi cổng máy bay mở, tôi được trao
trả hộ chiếu. Tôi chuyển đến ngồi trên những băng ghế chờ, nhận thấy rõ ràng những
ánh mắt tò mò chạy dọc trên cơ thể mình. Chiếc khăn lụa hồng của tôi bay theo từng
bước chân. Có lẽ tôi là đốm màu sắc duy nhất di chuyển trong cái thế giới đen
trắng nửa thực nửa mơ này.
4 giờ kém 20
Trên đường ra xếp hàng, tôi dừng lại ở một hiệu sách nhỏ. Một
cậu bé nhân viên còn rất trẻ chủ động hỏi tôi có cần trợ giúp. Tôi kể cho cậu
nghe về việc mình bị quấy rối trên xe buýt. Cậu bé tái mặt, rối rít xin lỗi. Cậu
chắp tay khổ sở xin tôi đừng nghĩ ai ở Saudi cũng tệ hại như vậy. Thoắt cái cậu
đã biến đi và quay lại với một cuốn sách nhỏ trên tay: “Đây là món quà tôi tặng
chị! Mong chị nhận giúp!” Tôi liếc xuống tựa đề: “Clear your doubts about
Islam”[Xóa bỏ những nghi ngờ của bạn về Hồi giáo], ngẩng lên và mỉm cười:
“Shukran!”[Cảm ơn]
Bí mật “khủng khiếp” của ba tôi
Hồi tôi còn bé tí, ba tôi – một đại tá cả đời xa nhà với các
cuộc chinh phạt – từng giữ trong phòng một ngăn tủ khóa kín. Tôi luôn băn khoăn
tự hỏi ba giấu cái gì trong đó mà lúc nào cửa tủ cũng phải đóng chặt: Súng? Thuốc
độc? Hay là một con quái vật cũng nên. Tưởng tượng nào cũng xấu xí, vì tất
nhiên là nếu nó đẹp đẽ thì chắc chắn ba đã dành nó cho con gái cưng. Nhiều năm
sau, ba tôi mắc bệnh ung thư. Vào một ngày rất gần khi ông qua đời, ba tôi gọi
tôi đến và đưa cho tôi bí mật ông cất giữ từ bao năm qua.
Đó là một cuốn kinh thánh. Một cuốn kinh thánh nhỏ xíu có bìa
da thuộc màu đỏ thẫm.
Tôi không bao giờ hỏi tại sao ba tôi lại giữ một cuốn kinh
thánh nhỏ xíu bao nhiêu năm trong tủ như thế, nhưng tôi đoán đó là một kỷ vật
buồn trong đời chinh chiến của ông, góc sách nham nhở vết sém cháy và cái bìa
da có chỗ đã thẫm đen lại bởi mồ hôi và cát bụi. Giờ đây, mỗi lần nhớ lại tuổi
thơ với những phút ngồi khoanh chân chống cằm chăm chăm nhìn vào cái tủ khóa chặt
và để trí tưởng tượng mặc sức tung hoành, tôi không khỏi bật cười. Chẳng có
hình dung nào có thể xa rời sự thật hơn là con quái vật trong khi thực tế lại
là một cuốn thánh kinh.
Và vì thế, cho đến giờ tôi vẫn băn khoăn tự hỏi liệu những hiểu
biết và ấn tượng về Saudi của mình sẽ có thể xa rời thực tế đến chừng nào? Thực
lòng mà nói, tôi cầu mong sao mình sẽ sai toàn tập. Saudi đóng cửa đã bao năm
và thế giới này đã có quá đủ thời gian để trí tưởng tượng tung hoành về những
gì đang diễn ra trong lòng vương quốc. Tôi thường nghĩ về cậu bé nhân viên trẻ
tuổi ở sân bay Jeddha và thầm gửi đến em lời nhắn nhủ: “Abdullah à! Đã đến lúc
cánh cửa tủ phải mở ra rồi!”
Chương 3 - Dubai: Bước đi trên hai sợi dây
Tôi đặt chân đến Dubai trong trạng thái tê liệt cảm giác sau
gần bốn mươi giờ không ngủ với vài lần chuyển máy bay. Ngồi cùng chuyến xe đêm
về trung tâm là Chris – một anh chàng người Ý. Tôi thật ra không hề biết anh ta
người Ý cho đến khi đang thiu thiu ngủ thì choàng thức dậy bởi nghe cái giọng Ý
nói tiếng Anh nặng nghìn tấn bất thần hét váng lên: “Ui đẹp quá! Chỗ này là chỗ
nào thế này?”
Dubai vàng son
Gí mũi vào cửa kính, tôi còn kịp nhìn thấy một mớ những làn
đường cao tốc xoắn xuýt đan quấn vào nhau như một đám DNA khổng lồ sáng rực dưới
kính hiển vi. Ông lái xe nhăn trán hồi lâu rồi gào lên một từ gì đó. Chris hí
hoáy lôi bút ra ghi lại. Tôi căng tai lắng nghe. Cả tôi và Chris đều không ngờ
rằng chỉ mười phút sau khi xe đi vào trung tâm Dubai, cái tên mà ông tài tận
tình vắt óc ra nhớ hộ đã nhanh chóng bị quẳng veo vào dĩ vãng.
Bởi chỉ mười phút sau đó, Dubai hiện ra lộng lẫy và kiêu ngạo
như bà chúa kim sa, khinh khỉnh nhìn xuống chúng tôi từ trên những tháp ánh
sáng chói lòa như được dát bằng hàng triệu viên kim cương ngũ sắc. Xe đưa chúng
tôi lướt đi giữa tầng tầng lớp lớp váy áo lấp lánh, mỗi khúc quanh tối đặc bởi
ánh đêm lại bất thần mở ra một miền dải lụa dát sáng. Ở hàng ghế bên, Chris
soài người khổ sở chĩa ống kính lên trời. Tôi phì cười vì tiếng cậu ta máy bấm
choách choách chẳng khác gì tiếng đạp máy khâu.
Vào cái buổi sáng đầu tiên ở Dubai, việc tôi làm khi vừa mở mắt
ra là chọn một tua trực thăng để được chiêm ngưỡng thành phố từ trên cao. Giá
cho mười lăm phút bay đắt cóng tay nhưng đó là cách tốt nhất để thu vào tầm mắt
một Dubai nổi tiếng điên rồ với những công trình kiến trúc ngạo mạn. Dubai nhiều
cái nhất. Cả vùng Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (United Arab Emirates –
UAE) có tới hơn một trăm kỷ lục thế giới, riêng Dubai kể sơ sơ thì có tháp
Khalifa cao nhất thế giới, trung tâm mua bán (theme shopping mall) lớn nhất thế
giới, hay khu trượt tuyết trong nhà duy nhất trên thế giới tồn tại quanh năm
khi nhiệt độ ngoài trời lên đến 55°C. Guinness thậm chí đã quyết định mở hẳn một
văn phòng đại diện tại Dubai vào năm nay để đáp ứng nhu cầu đánh bại các kỷ lục
thế giới của người Các Tiểu Vương quốc. Nhưng có lẽ cái nhất ngang ngược số một
mà chỉ có cái kiểu ngạo mạn của Dubai mới có thể nghĩ ra là dự án The World,
Palm Jumeirah và hai quần thể đảo khác. Trong suốt bốn năm, gần một tỉ mét khối
đá và cát được đào lên từ đáy biển và phun vòi rồng trùm lên trên vùng san hô
ngoài khơi Dubai, tạo thành bốn quần thể đảo nhân tạo, lấn biển hàng trăm nghìn
mét vuông. Lượn vòng trên bầu trời Dubai, tôi tận mắt nhìn thấy một thành phố
siêu hiện đại mọc lên từ sa mạc cằn cỗi chỉ trong vòng vài thập kỷ. Mà thực ra
từ “mọc lên” hoàn toàn không chính xác, bởi cái sự “mọc” có vẻ chậm rãi và
thông thường quá. Với tốc độ phát triển kinh hoàng, nhiều người ví sự xuất hiện
của Dubai trên đời giống như thể một mô hình siêu đô thị được người ngoài trái
đất bất thần thả xuống trên bát ngát cát trắng, qua một đêm bất thần lững lững
chiếm ngự vùng Vịnh heo hút với những công trình ngạo ngược lấn biển, chọc thủng
mây, ngang nhiên thách thức cả Tạo hóa.
Tình cảm của tôi dành cho Dubai khá phức tạp, vừa yêu vừa
ghét vừa nể phục. Thứ nhất, tôi không thể phủ nhận tầm nhìn xa trông rộng của
những ông hoàng Dubai, khởi đầu từ việc sau khi thực dân Anh rút lui đã mải miết
kiên trì thuyết phục các tiểu vương lân cận hợp sức thành lập một mô hình hợp
chủng quốc để cùng tồn tại. Vào những năm 40 ngay giữa thời huy hoàng của ngọc
trai, Dubai đã sớm đi trước một bước, nhìn thấy con đường cụt của nền công nghiệp
này và mạnh dạn đầu tư vào thương mại. Vào những năm 60 khi Trung Đông bất ngờ
trở nên giàu có tột đỉnh bởi dầu lửa, Dubai đã sớm nhìn thấy con đường cụt của
những giếng dầu và đầu tư mạnh vào du lịch. Không có kỳ quan thiên nhiên cũng
như kỳ quan văn hóa, Dubai tự tạo nên kỳ quan từ bàn tay con người và biến du lịch
thành nguồn thu chính của vương quốc trong khi dầu lửa chỉ chiếm 5% thu nhập quốc
gia còn kém cả Việt Nam. Dubai tua băng chạy vùn vụt từ thế kỷ 18 đến thế kỷ 21
chỉ trong vòng hai thế hệ, biến một vùng chài lưới nghèo khó ven biển nơi chỉ
có cát, xương rồng và cướp biển trở thành một trung tâm tiền tệ và thương mại của
cả thế giới. Khi những ngón tay của bà mẹ Dubai vẫn còn đầy chai cứng vì những
tháng ngày phải nhọc nhằn kéo gầu đội nước từ xa về nhà, con trai của chính những
người mẹ ấy đang đặt tay lên vô lăng của những chiếc xe hiện đại đắt tiền nhất
thế giới. Ai cũng biết ở Trung Đông việc yêu kính những ông bà hoàng gần như là
một nghĩa vụ, nhưng chỉ cần ở Dubai một thời gian, thật dễ dàng nhận thấy tình
cảm của người Dubai dành cho tiểu vương Zayed xuất phát từ sự tôn kính và yêu
quý thực lòng.
Vậy vì sao tôi ghét Dubai?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét