Nỗi đau chiến tranh trong tập thơ "Mẹ và người lính"

Nỗi đau chiến tranh trong
tập thơ "Mẹ và người lính"

Những kẻ đã tạo nên chiến tranh, đính kèm tội ác hủy diệt niềm hạnh phúc của những trẻ thơ, những người cha người mẹ, những người chồng người vợ… và cuộc sống của biết bao đồng bào, đồng loại. Có phải vì nguyên cớ ấy khiến con tim của những người mẹ rướm máu mãi không thôi!?
“Người Mẹ” ấy có phải là Tổ quốc ta, quê hương ta một thời đại đạn bom khốc liệt, “dầu sôi lửa bỏng” vô cùng dai dẳng? Đây chính là động lực khiến tôi đặt bút viết về tập thơ “Mẹ và người lính” (Nxb Hội Nhà văn) của tác giả Nguyễn Ngọc Thành.
Nhan đề tập thơ có thể hiểu theo nhiều nghĩa. Nghĩa gần, là người mẹ thân thuộc, đời thường của các con, những người lính chiến. Người mẹ như “huyền thoại” từ cuộc chiến đã một thời che chở, cưu mang, nuôi giấu cho bộ đội của ta, bao“tình sâu nghĩa nặng”. Và ở một nghĩa rộng lớn hơn, “Mẹ” không ai khác chính là Tổ quốc quê hương, là mạch nguồn dưỡng nuôi sự sống trong tâm khảm mỗi người.
Một bác sĩ đặt nặng tâm y đức, một thời phụng sự trong cuộc chiến tranh vệ quốc đã qua, ngòi bút Nguyễn Ngọc Thành như muốn tái hiện những câu chuyện, hình ảnh chân thật, sống động qua từng ngõ ngách tang thương và bi hùng của cuộc chiến hơn 20 năm qua (1954 – 1975). Tôi bất chợt nhớ đến câu thơ để đời của đại thi hào Nguyễn Du: “Đoạn trường ai có qua cầu mới hay” (Truyện Kiều).
Người mẹ là “thiên thần hộ mệnh”, dành hết tất cả chỉ vì con và cũng chẳng cần gì ở con! Nguyễn Ngọc Thành viết “Mẹ và người lính” khiến tôi hình dung về bao sự hy sinh lớn lao, không bờ bến nơi trái tim mỗi người mẹ… Với thể loại thơ lục bát đong đầy cảm xúc, đậm đà bản sắc dân tộc, tác giả dẫn ta đến hình ảnh người mẹ chiến sĩ tựa cửa ngóng trông, khắc khoải:
“Mẹ vẫn chờ đón các con
Ngày đêm thương nhớ mỏi mòn ngóng trông”.
Như một cách nói tâm tình nhỏ nhẹ, ta đọc trong ánh mắt người mẹ dõi nhìn xa xăm bao sự “mỏi mòn”. Những đứa con đã rời xa gia đình để thực thi nghĩa vụ, trong huyết quản người mẹ niềm tưởng nhớ, thương xót như vẫn cứ đong đầy:
“Đánh trận chẳng kể đêm ngày
Quần nhau với giặc chân tay rã rời
Đói cơm – khát nước… Mẹ ơi!
Quặn đau vĩnh biệt bao người ra đi”.
Với bút pháp tả thực diễn tả rốt ráo cho người đọc dễ cảm thụ trên từng câu chữ, tác giả khép đóng bài thơ thật ngắn gọn:
“Nước nhà đã sạch bóng thù
Đêm đêm mẹ lại hát ru một mình”.
Thi pháp thời gian ở đây “Đêm đêm” – dễ liên tưởng đến không gian tĩnh lặng. Vì sao khi về đêm, người Mẹ lại hát ru một mình?
Còn đó đau đáu những niềm trăn trở xót xa? Những người mẹ vẫn luôn nghĩ con vẫn ở nơi xa và mong mỏi ngày trở về. Có thể hình dung cảnh tượng những người vợ vẫn đêm ngày hoài mong như “hòn vọng phu”… Dõi theo, trông chờ miệt mài. Ngày nào cũng vậy cứ tiếp diễn “hát ru một mình”, chỉ bốn từ nhưng đã nói lên được nhiều điều… Niềm riêng cô tịch giữ kín, lặng lẽ tự nói với lòng mình. Ở một mình để có một khoảng lặng riêng tư. Để được sống lại bên kỷ niệm ngày xưa, không thể nào quên… Trong một khoảnh khắc mẹ con xúm xuýt, quây quần bên nhau. Hoặc ở một nơi nào đó, lều vải hay căn hầm dưới lòng đất, có “bếp Hoàng Cầm” giấu khói… Hay bên trong những cánh cửa “đặc biệt” khi bị lùng sục, càn quét… Tiếng ru day dứt, không dễ phôi pha. Ru để gợi nhớ, để được hồi tưởng. “Tiếng ru” là hiện thân cho vỗ về, xót xa và chia sẻ. Đã có biết bao người đã hy sinh cho ngày hòa bình.
Sống vào những ngày hòa bình lập lại trên toàn cõi đất nước Việt, nhà thơ Nguyễn Ngọc Thành hòa vào mùa xuân thanh bình nhưng vẫn luôn nhớ về “Anh lính biên cương”, những dòng cảm xúc như được thả mình tan hòa vào thơ:
“Đêm biên cương nơi quê nhà anh đó
Mùa Xuân về hoa nở thắm rừng cây
Con nai vàng ngơ ngác gọi bầy
Suối rì rào đêm ngày vang khúc hát”
Lòng yêu thương thanh khiết – “giữ bình yên từng nhành cây ngọn cỏ”, các chiến sĩ ta đã không quản ngại hy sinh vì bởi không muốn thấy nỗi đau dân ta bị giẫm đạp dưới gót giày xâm lược tàn bạo và phi nghĩa.
Tác giả luôn chan chứa những cảm xúc hoài niệm tri ân, trên tinh thần gợi nhớ bao mất mát, hy sinh vô cùng lớn lao của biết bao người con vô danh trên dải đất hình chữ S. Những câu thơ như kể chuyện, dung dị mà đầy xúc động. Nơi bao người anh em đã yên nghỉ giữa vòng tay anh và đồng đội (“Nói xong anh nở nụ cười/ Ra đi thanh thản đất trời ngàn thu…”).
Qua đó, tác giả đã gợi nhắc thái độ sống “nhớ nguồn”:
“Tổ quốc ơi! Mênh mông và đẹp quá
Có những người con lòng dạ sắt son
Để đất nước mình mãi mãi trường tồn…”
Tác giả như thay cho tiếng nói bao người đã khuất. Hồn tử sĩ gọi về thật thiêng liêng. Với thể thơ đậm hồn dân tộc, tác giả diễn đạt sự sẻ chia- gợi nhắc hồn người xưa về cùng vui Xuân ân nghĩa!
Bìa tập thơ “Mẹ và người lính” – Nguyễn Ngọc Thành
Viết về đề tài Xuân, tác giả bộc bạch mùa Xuân gắn với tình yêu. Bài thơ “Bên em mùa xuân”, Nguyễn Ngọc Thành đã viết:
“…Mơn man từng sợi nắng vàng
Vương trên mái tóc dịu dàng thơm hương
Xuân về vui khắp nẻo đường
Bên người con gái yêu thương trọn đời”
Hình ảnh, ngôn từ thể hiện nét bừng sáng – “nắng vàng”. Niềm rung cảm thật tinh tế, mọi rung động như “vương trên mái tóc …”. Ý thơ phơi phới, nhẹ nhàng, thân thương. Thơ anh có “cái tôi” nhiệt huyết, như luôn được thôi thúc, từ cảm tính rồi chuyển hóa sang cái ta nghĩa tình. Tác giả đã phần nào gửi gắm ở bài thơ “Kính tặng hương hồn mẹ thân yêu”:
“Nhúm nhăn in đậm tháng ngày
Các con khôn lớn, chân tay chai sần
Nhọc nhằn từ tuổi còn xuân
Cả đời mẹ được mấy lần niềm vui?”
Từ láy gợi tả hình ảnh “nhúm nhăn” thật gợi và cảm xúc thương xót, xen lẫn niềm tri ân thật nồng nàn. “Nhọc nhằn” gắn kết với câu hỏi tu từ tạo điểm nhấn, tô đậm: “Cả đời mẹ được mấy lần niềm vui?”. Hình tượng cao vời của mẹ chợt hiện lên, lồng lộng như mây, như núi. Người mẹ chấp nhận đời tần tảo, khó nhọc, quên bẵng đi “tuổi xanh rơi rụng héo mòn”.
Đau đớn hơn, đâu đó còn có những người mẹ Việt Nam:
“Tiễn con đi đúng chín lần
Khăn tang chín bận khóc thầm nỗi đau…”
Không chỉ trong cảm hứng chủ đạo “Mẹ và người lính”, nhà thơ còn mở rộng hơn đề tài ca ngợi Chủ tịch Hồ Chí Minh, đậm chất sử thi: “Ba Đình mùa Thu, Người ra mắt toàn dân… Đòi lại áo cơm giành lấy mùa Xuân” (Đất nước tôi). Hay những hình ảnh thể hiện sự xúc động, tự hào khi tác giả được nối dòng người vào viếng thăm lăng Bác:
“Dập dìu con cháu về đông
Khách năm châu cũng nối dòng viếng thăm
Rưng rưng ngắm Bác đang nằm
Cha già dân tộc, trăng rằm mùa thu
 
Bác đang thanh thản ngủ trưa
Hồn thiêng non nước vọng ru giấc Người”
(Vào lăng viếng Bác)
Tác giả viết lên lời ca ngợi quê hương Chủ tịch Tôn Đức Thắng với nhiều thi ảnh ẩn dụ, cảm xúc tựa “trời xanh” trong sáng (Quê Bác chiều thu). Hoặc niềm cảm xót rung động, ca ngợi những nữ chiến sĩ thanh niên xung phong quả cảm, đã hy sinh khi tháo gỡ bom nổ chậm trên tuyến đường Trường Sơn: “Quyết giữ mạch đường xe anh tới tiền phương”…
Đến với thể thơ tự do, tác giả đã khai thác triệt để, linh hoạt qua các biện pháp nghệ thuật nhưng sự hiệp vần, gieo vần, liên vận phối hợp cũng thật nghiêm chỉnh. Sự gìn giữ bài bản này cũng góp phần cho sự bảo đảm tính nhạc ở thơ. Ta cùng nghe lời mời gọi giao tình, thật ngọt ngào và tha thiết:
“Anh đưa em về miền quê yêu dấu
Bát ngát ruộng đồng, xanh thẳm nương dâu
Nơi những dòng sông thắm đượm nhịp cầu”.
(Miền quê yêu dấu)
Không sao bàn luận hết 51 bài thơ gói lại trong vài trang viết. Nhìn tổng quan, hầu hết các bài thơ đều phát sáng niềm thương cảm, lạc quan. Đó là tiếng lòng qua tiếng thơ, hồn thơ dân tộc phong phú, giàu âm điệu trữ tình, đan xen chất hoài niệm chính trị – lịch sử, như luôn nhắc chúng ta hôm nay không thể lãng quên những người con anh dũng đã hy sinh máu xương cho hạnh phúc lớn lao, cho độc lập, hòa bình.
Đọc thơ Nguyễn Ngọc Thành, tôi cảm thấy bao cuộc chiến đã tạm ngơi nghỉ, nhưng vẫn đọng lại những mất mát không gì bù đắp được. Thực tế, vẫn còn đó những người vợ người mẹ mãi đau đáu tìm chồng con mất tích sau chiến tranh, rưng rưng khi nhận về một tấm ảnh, một kỷ vật hay những gì còn sót lại…
Hỏi thế gian sao còn mãi chiến tranh?.
29/7/2025
Trần Quang Khanh
Theo https://vanchuongphuongnam.vn/