Những khoảnh khắc im lặng giông bão của nữ giới

Những khoảnh khắc im
lặng giông bão của nữ giới

Từ “Bến mê” (1) đến “Đắng ngọt đàn bà”(2), sáng tác của Nguyễn Thị Lê Na đã hòa vào dòng chảy truyện ngắn đương đại Việt Nam. Ngẫm về những khoảnh khắc lịch sử im lặng đầy bão giông của phụ nữ càng thấy rõ sức mạnh tiềm ẩn trong những nhân vật nữ ở truyện ngắn của Lê Na. Đó là những con người  tràn đầy khát vọng được yêu thương và khao khát sống mãnh liệt với bản ngã. Đồng hành với những phụ nữ viết như Thu Hiền, Hương Duyên, Thụy Anh, Trác Diễm…
“Đắng ngọt đàn bà” giúp Lê Na “đăng đàn” một cách tự tin, góp thêm một giọng nữ chủ ở thể loại truyện ngắn, thể hiện sự cống hiến tâm lực sáng tạo nghệ thuật nghiêm túc trong quá trình vận động, biến đổi của nền văn xuôi Việt Nam đương đại nói chung và văn học Quảng Bình nói riêng. Quảng Bình lâu nay mạnh/ phát về thơ, hy vọng sự góp sức tích cực của Lê Na cùng các đồng nghiệp nữ của chị những năm gần đây là một dấu hiệu đổi mới văn học nghệ thuật, “cân bằng âm dương” trong đời sống văn học nghệ thuật.
Mỗi tác phẩm trong tập truyện ngắn của Lê Na là một hành trình tìm về với chính mình, là sự trăn trở về những đắng cay, những bất công, thậm chí là những nỗi sợ hãi của phụ nữ về tồn tại, về những thay đổi bất ngờ luôn đến trong cuộc sống con người. Viết về sự im lặng của mình đã khó, viết về những tâm sự thầm kín của các nhân vật ngoài mình càng khó hơn nhưng xem ra Lê Na đã khá khéo léo để các nhân vật nữ trải lòng, dẫn dắt người đọc bước vào những thế giới khác trong cuộc sống của họ. Với trí tưởng tượng phong phú, sự  đa cảm sẵn có, Lê Na đã mang đến những những “ám ảnh” bất ngờ ở những tình tiết mô tả diễn biến hành động, tâm lý nhân vật. Từ trong lịch sử, phụ nữ đã là nạn nhân của văn hóa “duy dương vật”. Đề cao nam giới và tính dục nam, Freud cho rằng, phụ nữ là những người đàn ông bất toàn (imperfect men), mắc chứng ghen tị dương vật và luôn mặc cảm bị thiến hoạn. Phân tâm học đã củng cố vững chắc hơn vị trí thống trị của nam giới và tiếp tục đẩy người phụ nữ xuống hàng thấp kém. Vì vậy, phụ nữ luôn sống trong im lặng, thủ phận với mặc cảm của mình trên tất cả các lĩnh vực. Trong sáng tác văn học, điều này càng thấy rõ. Ở Việt Nam, càng đến gần thời hiện đại, quan niệm này càng thay đổi. Phụ nữ đã tìm mọi cách để “thẩm vấn” lịch sử trong giới hạn có thể và quyền năng ngự trị tính đàn bà của mình. Trong đó có sự đóng góp của sáng tác văn học. Nhân vật trong truyện của Lê Na cũng ngày đêm mất ngủ để đối thoại với hành trình sống này. “Chị chưa quên người cũ. Nhớ lại lần gặp ấy, chỉ thoảng qua thôi, nhưng cũng kịp để chị nhìn rõ những sợi râu mọc lởm chởm trên gương mặt gầy hốc hác của Huân. Suốt mấy đêm liền, chị cũng không ngủ được” (Cầu vồng sau mưa). Nữ giới là nạn nhân của hủ tục và định kiến xã hội. Quan niệm xã hội bắt nguồn từ sự khác biệt giới tính đã đẩy phụ nữ vào vai trò của kẻ thứ yếu. Khổng Tử đã từng nói “phụ nhân nan hóa” (Đàn bà khó dạy bảo). Kinh thánh Kito giáo cho rằng, người đàn bà về bản chất khác đàn ông, không cao quý bằng đàn ông, được sinh ra để phục vụ đàn ông, và là nguồn gốc của mọi thói hư tật xấu trên đời. Nhà nữ quyền Pháp S.Beauvoir đã chứng minh rằng, cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại, người phụ nữ phải gánh chịu ngày càng nhiều những bất công và định kiến. Những đổi thay của thời đại cùng với tiến bộ xã hội đã nới lỏng tự do cá nhân cho nữ giới. Từ đây, họ ráo riết đi tìm lại chính mình, quyết liệt trong việc lựa chọn hạnh phúc. Nhưng ngay cả những người đàn ông “hiện đại” nhất cũng khó chấp nhận thực tế này. “Nói xong, ông ngước lên nhìn người vợ trẻ, nói: “Con gái như chó cái ỉa vườn, chán lắm. Bảo mẹ cố đẻ thêm thằng chống gậy vào!” (Trong khoang tàu chật)…
Không chủ ý xây dựng nhân vật “nổi loạn” như trong sáng tác của Thuận, Y Ban, Dạ Ngân, Hồ Anh Thái… nhưng nhân vật của Lê Na có ý thức tìm cơ hội vượt thoát những định kiến từ lâu đã in bóng lên cuộc đời họ. Họ sẵn sàng dấn thân vào những vấn đề nhạy cảm như tính dục, thẳng thắn thể hiện quan điểm riêng về đời sống hiện thực trong truyền thống như gia đình, phẩm hạnh, hôn nhân và ranh giới của sự chung thủy. Sự phản kháng thực tại bất công, cách ứng xử với kiểu đàn ông hời hợt, vô cảm trở thành phẩm tính chung của giới nữ trong truyện ngắn Lê Na. Đây cũng chính là hành trình nhân vật tự đấu tranh, vượt thoát giới hạn để được hiện thể “nhân vị đàn bà”. Truyện ngắn Lê Na vì thế có ý nghĩa sâu sắc trong quá trình phản biện lại những định chế của xã hội kìm hãm tự do cá nhân của con người. Đó cũng là sự phản kháng vừa âm thầm vừa quyết liệt của các nhà văn nữ về một xã hội vốn hằn sâu tư tưởng nam quyền từ trong lịch sử. Chị có những nhân vật phụ nữ mạnh mẽ, độc lập, sẵn sàng rời bỏ chồng, rời bỏ người đàn ông của đời mình khi nhận ra kiểu sống hai mặt của họ. Đó là những người phụ nữ biết làm chủ cảm xúc của mình, làm chủ cuộc chơi nghiêm túc trong hôn nhân. Việc phát hiện chồng từ lâu đã âm thầm nghi ngờ vợ ngoại tình, chủ động xét nghiệm ADN cho con nhưng bề ngoài vẫn sống tốt, vẫn yêu chiều chăm sóc vợ đến “ớn lạnh” như kiểu chồng của Vy là cái kết sốc/ bất ngờ cho nhân vật nữ.  Đây là một vấn đề khó phân xử trong đời sống hôn nhân hiện đại, là minh chứng cho sự văn minh giết chết tình yêu con người. Simone de Beauvoir từng cho rằng người chỉ là người thực sự nếu biết phản kháng, danh dự, giá trị làm người ở chỗ biết phản kháng, chống lại một thân phận đã bị gán cho một cách phi lí. Từ đây bà cũng đã khái quát: Người ta sinh ra không là đàn bà, người ta trở thành đàn bà! Khát vọng đó xuất hiện trong truyện ngắn của Lê Na qua những câu hỏi tự vấn của nhiều nhân vật cứ xoáy vào tâm can những người đọc. Như vậy sự ăn năn, hối hận của Vy, sự day dứt của Vy trong tình cảm với chồng có nguồn gốc sâu xa từ định kiến và sự áp đặt của chế độ nam quyền. Trong ngôi nhà đó, Vy đã là kẻ thể thứ yếu, phụ thuộc. Vì vậy việc dứt khoát quyết định cắt bỏ phần lệ thuộc vào người đàn ông để xác lập nhân vị độc lập của Vy là phù hợp với xã hội hiện đại. “Nhưng Vy đứng thẳng người, gạt Văn sang một bên. Kiêu hãnh từng bước, cô đến bên bàn viết, bình tĩnh ngồi xuống lấy khăn lau khô nước mắt. Đoạn, Vy khẽ lôi từ hộc bàn ra tờ giấy trắng. Không chút lưỡng lự, cô dứt khoát đặt bút, viết đơn li hôn…” (Đắng ngọt đàn bà ).
Một trong những tín hiệu đầu tiên của ý thức xác lập nhân vị đàn bà chính là ở quá trình tự ý thức về sự tẻ nhạt của cuộc sống đang diễn ra, có khả năng ăn mòn tinh thần con người hằng ngày. Khao khát tìm một không gian mới, mong muốn thoát ra khỏi những ràng buộc quen thuộc, tẻ nhạt là biểu hiện quan trọng trong hành trình dấn thân đến chân trời tự do của phụ nữ. Bên cạnh đó, nhân vật nữ dù ở hoàn cảnh nào thì cũng luôn khắc khoải về cuộc đời, về số phận khác với nam giới. Sự giằng xé giữa bản năng sống và bản năng chết trong những thời điểm quyết định số phận của họ cũng có những biểu hiện khác. Họ sống, trước hết vì con. Đó là đức hạnh đáng kính của những người đàn bà Á đông dù ở thời đại nào. “Nhưng rồi cứ mỗi ngày mở mắt ra, Seo lại tự an ủi, rằng ngày mai sẽ đỡ hơn, rằng có một hình hài đang lớn dần trong cơ thể. Seo nghĩ đến bố. Bố đang ở đâu? Seo nghĩ đến Pak. Pak đang làm gì? Liệu anh có tin chuyện này? …Một quyết tâm trỗi dậy. Seo sẽ nuôi con một mình. Sẽ làm mẹ đơn thân (Vùng rừng sáng). Ở chủ đề này, Lê Na có những dòng văn mô tả diễn biến tâm lý nhân vật trong quá trình đấu tranh với nội tâm khá sinh động “Nhiên bặm môi, miệng nhẩm, một hai, ba… Nhưng…/Cơn đau nhói ở bụng dưới khiến Nhiên khuỵu xuống./ Lần đầu tiên đứa bé biết đạp, và cú đạp yếu ớt ấy khiến Nhiên tỉnh giấc. Như nó thức tỉnh Nhiên. Thức tỉnh cả tình mẫu tử, mà bấy lâu Nhiên còn mơ hồ…” (Mùa cà phê hoa trắng). Đôi lúc nhà văn như đã hóa thân vào nhân vật để mô tả tình mẫu tử thiêng liêng, đức hy sinh thầm lặng của người phụ nữ. Đây cũng chính là biểu hiện nỗi lòng riêng của một nhà văn nữ luôn mong muốn có một xã hội tốt đẹp, bình yên hơn. Nói như Nietzsche, (một triết gia xem ra không dành ưu ái cho phụ nữ nhưng đã phải khẳng định phụ nữ luôn khác với đàn ông ở điểm này): Với phụ nữ, tình yêu là “số phận”, là cuộc đời họ. Cuộc sống của đàn ông là niềm vinh quang, còn đàn bà là tình yêu. “Đó là một tuần dài bằng cả thế kỉ, Thư sống dở chết dở trong bấn loạn. Cuộc đời đã gạch tên mình ư! Sao nỡ phũ phàng đến vậy, hả ông trời!/ Số phận đã ngoảnh mặt. Thư thẫn thờ cầm tờ kết quả xét nghiệm trước cái nhìn ái ngại của ông bác sĩ già. Những bước chân không phương hướng. Hình như các dây thần kinh không hoạt động, mọi cung bậc dồn nén, đông đặc. Có lẽ sau một tuần thấp thỏm đợi chờ, mọi cái đã bão hòa. Đôi mắt ráo hoảnh. Tuyệt vọng. Bước chân cao thấp. Con đường dằng dặc về nhà…/Lạ thay, Thư cầm lòng không đậu. Đôi mắt đẹp rưng rưng, nước mắt ứa ra không thể kìm giữ. Người cô rung lên, nức nở… (Một ngày vừa chớm thu…).
Ở xã hội hiện đại, các nhà văn nữ viết về sex để giải bày nỗi lòng, thể hiện cách chiêm nghiệm riêng về cuộc sống của giới mình. Đây cũng là xu hướng sáng tác mới của văn học nghệ thuật những năm gần đây. Viết về tính dục là cách nhà văn nữ tự giải phóng bản thể, tự trào mình để hiểu người, hiểu đời. Lê Na thuộc thế hệ 7x, sinh ra ở thời điểm giao thời của chiến tranh và hòa bình, đó là thế hệ phải chịu sự chi phối giằng xé giữa cái cũ trong văn hóa truyền thống luôn trì níu và cái mới của thời hiện đại luôn thôi thúc chị trong quá trình sáng tạo. Hai tập truyện của Lê Na đã chứng minh cho quá trình lao động sáng tạo vất vả, cực nhọc, là quá trình tháo dỡ cái kén để bước ra thế giới mới với một tâm thế tự tin của người luôn giữ nếp sống truyền thống nhưng không thờ ơ với văn minh của thời hiện đại. Chính vì vậy, từ niềm tự hào thân thể và ẩn ức tính dục, niềm kiêu hãnh về cái đẹp cứu rỗi muôn đời của phụ nữ, chị có những trang viết vừa đủ để thể hiện cách nhìn, trải nghiệm của người đàn bà về con người trong thời đại ngày nay. “Chiếc điện thoại trong tay đã giết âm, chị và Phong thoải mái lời yêu vụng trộm. Như thể hai người mắt trong mắt đắm đuối, tay trong tay nồng nàn. Tin nhắn của Phong thầm thì: “Mình lên giường thôi, em!” Không đắn đo, chị: “Dạ!” Gót sen nhẹ lướt. Cánh tay khẽ đẩy cánh cửa buồng ngủ tràn ngập một màu hồng nhạt, dịu nhẹ. Các bức tường là những cánh đồng sông nước, cỏ hoa. Không gian thần tiên của chốn địa đàng. Chị như cánh hoa quỳnh thơm tho rơi nhẹ xuống mặt nệm…” (Cơn bão).
Đọc tác phẩm của chị, người đọc cảm nhận được sâu sắc tuyên ngôn âm thầm về quyền được tự giải phóng của người phụ nữ dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Sự thách đố các thể chế xã hội không còn là sự ngông cuồng mà sự tự đề cao, khẳng định bản ngã của người phụ nữ trong vòng kìm kẹp của luân thường đạo lý. Truyện Cơn bão mô tả khá chi tiết những vấn đề tế nhị của người phụ nữ nhưng không hề dung tục. Đây cũng là cách nhà văn khám phá thế giới cô đơn của phụ nữ trước áp lực của xã hội, của thời đại về những nhu cầu sinh lý bình dị và chính đáng của giới nữ. Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào, người phụ nữ cũng nên biết cách thoát ra khỏi vòng luẩn quẩn, cũng như giải tỏa được nhu cầu sinh lý cho bản thân. Trong tác phẩm của chị có dạng nhân vật tồn tại với đời sống tình dục nghèo nàn, tẻ nhạt, thiếu thốn, có khi đến bất lực nhưng không tuyệt vọng. Họ tìm cách giải phóng bản thân bằng việc “ngoại tình trong tư tưởng” hay thậm chí là sex ngay cả trong giấc ngủ. Sau cuộc giao hoan với chính mình, họ lấy lại năng lượng sống, tiếp tục làm tròn trách nhiệm của người mẹ, người vợ… So với các nhà văn nữ cùng thời, với một lối viết nữ mạnh dạn, quyết liệt, truyện ngắn Lê Na đã có xu hướng nghiêng về tính dục nhưng không phải để thụ hưởng hoan lạc, không phải để cổ xúy cho kiểu tình dục đồi trụy. Cách khai thác chủ đề của chị vừa phải, tập trung vào việc diễn đạt diễn biến quá trình nội tâm giằng xé, khao khát sống thực, rất chính đáng của nhân vật. Những khao khát về tính dục của các nhân vật trong tác phẩm của chị là chứng tích của sự “dồn nén” tích tụ bao đời của người phụ nữ  đang muốn thức tỉnh trước thời đại mới. Đây cũng là cách thể hiện quan điểm về người phụ nữ đã biết cách tự lập, tự chủ, tự tìm được tự do và hạnh phúc trong chính cuộc sống của mình. Những ẩn ức tính dục của nhân vật nữ được giải tỏa và được thể hiện sinh động, chân thật, mang giá trị nhân văn sâu sắc.
Ở một số tác phẩm, Lê Na vận dụng ngôn ngữ thân thể chân thực, sáng tạo, không nhằm mục đích gợi dục, không khiêu khích dục vọng. Phụ nữ mong muốn có sự hòa hợp tâm hồn lẫn thể xác và sex là yếu tố không thể thiếu được trong đời sống. Nhân vật của chị không chấp nhận cuộc sống tù túng, buồn tẻ và cam chịu mà đã dũng cảm đứng lên bảo vệ tình yêu và chọn lấy cuộc sống yên bình, hạnh phúc cho mình. Đôi khi chỉ là những cảm xúc thăng hoa trong tình yêu, nhưng họ chấp nhận đánh đổi mọi thứ để có được hạnh phúc theo ý nguyện. “Thắm cao ráo, thắt đáy lưng ong, đã có một đứa con gái ba tuổi, ở với bà ngoại, đàn ông nhìn vào không ai giấu được vẻ thèm thuồng. Kiểu đàn bà ngực nở mông nở thường dễ dàng trong chuyện sinh con, Sinh gặp một lần là ưng ngay” (Sinh).
Điểm khác trong ngôn ngữ thân thể của Lê Na là vẻ đẹp nhục cảm của nhân vật được trình hiện bằng chất giọng xót xa thương cảm, gợi ý cho người đọc tưởng tượng về những khoảnh khắc cảm xúc của một nhân vật nguyên mẫu ngoài đời, nhà văn không mỉa mai, không chê bai, không can thiệp sâu vào cuộc sống đời thường của nhân vật. Đó là sự thể hiện của sự cảm thông, tình thương của phụ nữ cho người cùng giới có số phận trắc trở, truân chuyên. Đó còn là niềm khích lệ, động viên của nhà văn để phụ nữ biết sống bản lĩnh hơn. Là người trong cuộc nên chị càng hiểu sâu sắc những đau thương mất mát, đau khổ thầm kín của phụ nữ. Những câu chuyện chị kể vì thế bao giờ cũng bắt đầu như một lời tâm tình, như sự cảm thông chia sẻ của người thấu hiểu. Để khái quát được những chân dung phụ nữ từ những hoàn cảnh khác nhau như thế, nhà văn cần có cái nhìn tinh tế, nhiều chiều về cuộc sống. Đây cũng là cách Lê Na góp phần vào việc khẳng định giá trị thiên tính nữ, đức hy sinh thầm lặng, những khát khao chính đáng về tình yêu, hạnh phúc luôn ẩn chứa bên trong tâm hồn mỗi người phụ nữ. Với sự đồng điệu, cảm xúc sâu sắc về tình người, sự thủy chung, son sắt của người cùng giới, Lê Na đã làm chủ nghệ thuật xây dựng nhân vật ở nhiều số phận khác nhau. Chị đã thành công ở nghệ thuật khai thác thế giới nội tâm phức hợp, đa chiều, đôi khi rất khó đoán định của tâm lý phụ nữ. Nhân vật nữ của chị biết thụ hưởng cuộc sống, biết đấu tranh cho quyền sống, quyền tự do, biết giữ đức hy sinh của người mẹ. Khát vọng tình yêu, hạnh phúc làm người, bản năng và nhu cầu giải phóng tính dục, ý thức giải phóng bản thân được nhà văn chuyển tải hợp lý trong từng thông điệp của nhân vật. Tập truyện Đắng ngọt đàn bà sẽ là một điểm nhấn mới của Lê Na trong hành trình sáng tạo.
Có thể nói nhân vật nữ của Lê Na có điểm chung ở những bất trắc, đau khổ, trăn trở về hôn nhân, tình yêu và luôn cố gắng, nỗ lực tìm cách vượt qua những khó khăn thử thách để khẳng định mình trong cuộc sống. Đối với họ, cuộc sống có ý nghĩa nhất là khi người phụ nữ được hy sinh vì công việc, vì chồng con, vì mái ấm hạnh phúc gia đình. Một số nhân vật nữ đã tìm cách phá vỡ quy chuẩn cái đẹp truyền thống đã được định hình trước. Họ không chỉ là những hình mẫu cho vẻ đẹp truyền thống nhu mì, “chân yếu tay mềm” của giới nữ mà còn là vẻ đẹp hiện đại, biết đấu tranh cho hạnh phúc, nhu cầu cá nhân của mình. Họ không ngại bày tỏ nỗi lòng, nói lên tiếng nói riêng của nữ giới khi đối thoại với nam quyền và những tư tưởng xã hội hà khắc, lạc hậu. Với lối viết trần thuật, lựa chọn cách kể chuyện tâm tình, nhấn sâu vào nghệ thuật diễn giải diễn biến tâm lý phức tạp trong nội tâm người phụ nữ, truyện ngắn của Lê Na đã góp phần hình thành diễn ngôn ấn tượng về những khoảnh khắc im lặng đầy bão giông của một nhà văn nữ đáng mến ở miền Trung hiện nay.
Chú thích:
(1) Nguyễn Thị Lê Na, Bến mê, Nxb Thuận Hóa, Huế, 2007.
(2) Nguyễn Thị Lê Na, Đắng ngọt đàn bà, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2019. 
21/1/2024
Mai Thị Liên Giang
Theo https://vanhocsaigon.com/