Lược sử loài người 1
Lời cảm ơn
Trong ấn bản mới này của
cuốn Sapiens - Lược sử loài người, chúng tôi đã có một số hiệu chỉnh về nội
dung với sự tham gia, đóng góp của các thành viên Cộng đồng đọc sách Tinh hoa.
Xin trân trọng cảm ơn ý kiến đóng góp tận tâm của các quý độc giả, đặc biệt là
ông Nguyễn Hoàng Giang, ông Nguyễn Việt Long, ông Đặng Trọng Hiếu cùng những
người khác. Mong tiếp tục nhận được sự quan tâm và góp ý từ độc giả.
Mốc Sự Kiện Theo Thời
Gian.
13.5 tỉ năm trước
Vật chất và năng lượng xuất
hiện. Khởi đầu của Vật lý. Các nguyên tử và phần tử xuất hiện. Khởi đầu của Hoá
học.
4.5 tỉ năm trước
Trái Đất hình thành.
3.8 tỉ năm trước
Các sinh vật xuất hiện.
Khởi đầu của Sinh học.
6 triệu năm trước
Ngoại tổ gần nhất của con
người và tinh tinh.
2.5 triệu năm trước
Sự tiến hoá của chi Homo ở
châu Phi. Công cụ đá đầu tiên.
2 triệu năm trước
Từ châu Phi con người tỏa
ra lục địa Á-Âu. Sự tiến hoá của các loài người khác nhau.
500.000 năm trước
Người Neanderthal phát
triển ở châu Âu và Trung Đông.
300.000 năm trước
Lửa được dùng trong sinh
hoạt.
200.000 năm trước
Homo sapiens phát triển ở
Đông Phi.
70.000 năm trước
Cách mạng Nhận thức. Sự
trỗi dậy của ngôn ngữ tưởng tượng. Khởi đầu của Lịch sử. Sapiens tỏa ra từ châu
Phi.
45.000 năm trước
Sapiens đặt chân đến châu
Úc. Động vật lớn châu Úc tuyệt chủng.
30.000 năm trước
Người Neanderthal tuyệt
chủng.
16.000 năm trước
Sapiens đặt chân đến châu
Mỹ. Động vật lớn châu Mỹ tuyệt chủng.
13.000 năm trước
Homo floresiensis tuyệt
chủng. Homo sapiens là loài người duy nhất còn sót lại.
12.000 năm trước
Cách mạng Nông nghiệp.
Cây trồng và vật nuôi. Công cuộc định cư lâu dài.
5.000 năm trước
Những vương quốc đầu
tiên, chữ viết và tiền bạc. Tôn giáo đa thần.
4.250 năm trước
Đế chế đầu tiên – Đế chế
Akkad của Sargon.
2.500 năm trước
Phát minh ra tiền xu – loại
tiền tệ phổ biến. Đế chế Ba Tư – một trật tự chính trị phổ quát “vì lợi ích của
tất cả con người”. Phật giáo ở Ấn Độ – một chân lý phổ quát “để giải thoát
chúng sinh khỏi đau khổ”.
2.000 năm trước
Vương triều nhà Hán ở
Trung Hoa. Đế chế La Mã ở Địa Trung Hải. Ki-tô giáo.
1.400 năm trước
Hồi giáo
500 năm trước
Cách mạng Khoa học. Nhân
loại thừa nhận sự ngu dốt và bắt đầu đạt được sức mạnh chưa từng có. Người châu
Âu bắt đầu chinh phục châu Mỹ và các đại dương. Toàn bộ hành tinh trở thành một
đấu trường lịch sử duy nhất. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản.
200 năm trước
Cách mạng Công nghiệp.
Gia đình và cộng đồng được thay thế bằng chính quyền và thị trường. Sự tuyệt chủng
trên diện rộng của động thực vật.
Hiện tại
Con người vượt qua ranh
giới Trái đất. Vũ khí hạt nhân đe dọa sự sống còn của nhân loại. Các sinh vật
ngày càng được định hình nhờ thiết kế thông minh thay vì nhờ chọn lọc tự nhiên.
Tương lai
Thiết kế thông minh có trở
thành nguyên tắc của sự sống? Homo sapiens sẽ bị thay thế bằng siêu nhân?
Phần 1. CÁCH MẠNG NHẬN THỨC
1. MỘT ĐỘNG VẬT KHÔNG NỔI TRỘI
Khoảng 13,5 tỉ năm trước,
vật chất, năng lượng, thời gian và không gian được hình thành trong một sự kiện
gọi là Big Bang (Vụ nổ Lớn). Câu chuyện về những đặc tính cơ bản này của vũ trụ
chúng ta được gọi là Vật lý.
Khoảng 300.000 năm sau
khi xuất hiện, vật chất và năng lượng bắt đầu hợp nhất tạo thành các cấu trúc
phức tạp, gọi là những nguyên tử, sau đó chúng kết hợp thành những phân tử. Câu
chuyện của các nguyên tử, phân tử và những tương tác giữa chúng được gọi là Hoá
học.
Khoảng 3,8 tỉ năm trước,
trên một hành tinh được gọi là Trái đất, một số phân tử nhất định đã kết hợp tạo
thành những cấu trúc đặc biệt lớn và phức tạp, được gọi là các sinh vật. Câu
chuyện về các sinh vật được gọi là Sinh học.
Khoảng 70.000 năm trước
đây, các sinh vật thuộc loài Homo sapiens bắt đầu hình thành một cấu trúc thậm
chí còn tinh vi hơn gọi là văn hoá. Quá trình phát triển văn hoá này của con
người được gọi là Lịch sử.
Có ba cuộc cách mạng quan
trọng định hình tiến trình lịch sử: Cách mạng Nhận thức đã khởi động lịch sử
cách đây khoảng 70.000 năm. Cách mạng Nông nghiệp đã tăng tốc lịch sử vào khoảng
12.000 năm trước đây. Còn Cách mạng Khoa học, mới bắt đầu cách đây 500 năm, biết
đâu sẽ kết thúc lịch sử và bắt đầu một thứ gì đó hoàn toàn khác biệt. Cuốn sách
này kể câu chuyện về việc ba cuộc cách mạng đó đã tác động đến loài người và những
sinh vật cùng sống với họ ra sao.
Loài người đã có mặt từ
lâu trước khi có lịch sử. Động vật gần giống với con người hiện đại xuất hiện lần
đầu khoảng 2,5 triệu năm trước. Nhưng qua rất nhiều thế hệ, chúng chẳng có gì nổi
trội hơn so với vô số các sinh vật khác cùng chia sẻ môi trường sống với mình.
Nếu lặn lội ngược về Đông
Phi 2 triệu năm trước, có lẽ bạn sẽ bắt gặp những cảnh tượng quen thuộc của những
loài giống như con người: những bà mẹ lo lắng ôm ấp đứa con nhỏ của mình bên
đám trẻ em vô tư chơi đùa trong bùn đất; đám thanh niên hiếu thắng chống lại những
định kiến của xã hội còn những cụ già mệt mỏi chỉ muốn sống trong yên bình; những
đấng mày râu ưỡn ngực cố gây ấn tượng với những bóng hồng xung quanh, trong khi
bà chủ gia đình thông thái đã chứng kiến tất cả những chuyện này. Những con người
tối cổ này yêu thương, chơi đùa, kết bạn thân thiết và đấu tranh cho địa vị và
quyền lực – nhưng vẫn giống hệt như những loài tinh tinh, khỉ đầu chó và voi. Họ
chẳng có gì quá đặc biệt. Không có ai, kể cả con người, có bất cứ ý niệm mơ hồ
nào về việc con cháu của họ một ngày nào đó sẽ dạo bước trên Mặt trăng, phân
tách các nguyên tử, hiểu được mã di truyền và viết sách lịch sử. Điều quan trọng
nhất cần biết về con người thời tiền sử rằng đây là những động vật bình thường
như bao loài khác, với tác động của họ lên môi trường chẳng hơn gì các loài khỉ
đột, đom đóm hoặc sứa.
Các nhà sinh học phân
chia sinh vật thành các loài. Động vật được cho là cùng loài nếu chúng có xu hướng
giao phổi với nhau, sinh con hữu thụ.” Ngựa và lừa có cùng một tổ tiên gần gũi
và có chung nhiều đặc điểm về thể chất. Nhưng chúng lại tỏ ra ít quan tâm về
tính dục với nhau. Chúng sẽ ghép đôi nếu bị bắt buộc – nhưng con cái của chúng,
được gọi là la, sẽ không có khả năng sinh sản. Do đó, các đột* biến ADN ở loài
lừa không bao giờ có thể truyền sang loài ngựa hoà ngược lại. Vì thế hai loài động
vật trên được coi là hai loài tách biệt đi theo những con đường tiến hoá riêng.
Ngược lại, chó mặt xệ và chó tai cụp có thể trông rất khác nhau, nhưng chúng lại
cùng loài, chia sẻ chung cái kho ADN. Chúng sẽ vui vẻ ghép đôi, con của chúng sẽ
lớn lên và ghép đôi được với các con chó khác, tạo ra nhiều hậu duệ hơn.
Các loài tiến hoá từ một
tổ tiên chung được tập hợp lại thành một “chi”. Sư tử, hổ, báo và báo đốm là
các loài khác nhau trong chi Panthera. Các nhà sinh học đặt cho mỗi loài sinh vật
một cái tên Latin gồm hai phần, tên chi rồi đến tên loài. Sư tử, ví dụ, được gọi
là Panthera leo, tức loài leo thuộc chi Panthera. Có lẽ, tất cả những ai đọc cuốn
sách này đều thuộc về Homo sapiens – loài sapiens (tinh khôn) của chi Homo (người).
Tới lượt các chi lại được
nhóm thành các họ, chẳng hạn như họ mèo (sư tử, báo gepa, mèo nhà), họ chó (chó
sói, cáo, chó rừng) và họ voi (voi, voi ma-mút, voi răng kiếm). Mọi thành viên
của một họ lần theo dòng dõi của mình ngược về một bà tổ hoặc ông tổ. Ví dụ, tất
cả loài mèo, từ con mèo nhà nhỏ nhất đến những con sư tử hung dữ nhất, có chung
một tổ tiên là loài mèo sống cách đây khoảng 25 triệu năm trước.
Homo sapiens cũng vậy,
thuộc về cùng một họ. Thực tế vô vị này đã từng là một trong những bí mật được
giữ kín nhất trong lịch sử. Từ khá lâu, Homo sapiens thích coi mình tách biệt với
các loài động vật, một đứa trẻ mồ côi bị tước mất gia đình, thiếu anh chị em ruột
hoặc anh chị em họ, và quan trọng nhất là không có cha mẹ. Nhưng đó không phải
sự thật. Dù thích hay không, chúng ta đều là thành viên của một gia đình lớn và
đặc biệt ổn ào, gọi là vượn loại lớn. Họ hàng gần nhất của chúng ta bao gồm
tinh tinh, khỉ đột và đười ươi. Tinh tinh là loài gần nhất. 6 triệu năm trước
đây, một con vượn cái có hai con gái. Một trở thành tổ tiên của loài tinh tinh,
một là bà ngoại của chúng ta.
Những bí mật được giấu
kín
Homo sapiens đã giữ kín một
bí mật thậm chí còn đáng lo hơn. Chúng ta không chỉ có những người anh em họ
man rợ mà từng có lúc, loài người còn có một vài anh chị em khác. Chúng ta luôn
tự cho rằng mình là những con người duy nhất, bởi vì trong 10.000 năm trở lại
đây, chúng ta đã thực sự là loài người duy nhất tồn tại. Song, ý nghĩa thực sự
của từ Con người là “một con vật thuộc chi Homo”, và nó được dùng để chỉ nhiều
loài khác thuộc chi này bên cạnh Homo sapiens. Hơn nữa, như chúng ta sẽ thấy
trong chương cuối cùng của cuốn sách, trong tương lai không xa, chúng ta một lần
nữa có thể phải đối mặt với con người không phải sapiens. Để làm rõ điểm này,
tôi sẽ thường xuyên sử dụng thuật ngữ “Sapiens” để chỉ các thành viên của loài
Homo sapiens, trong khi dành riêng thuật ngữ “con người” để chỉ tất cả các
thành viên còn lại của chi Homo.
Hình 2. Các họ hàng thân
thuộc của chúng ta, dựa theo hình ảnh phỏng đoán được tái tạo (từ trái sang):
Homo rudoltensis (Đông Phi); Homo erectus (Đông Á); và Homo neanderthalensis
(châu Âu và Tây Á). Tất cả họ đều là con người.
Con người bắt đầu tiến
hoá ở Đông Phi khoảng 2,5 triệu năm trước, từ một chi trước của loài vượn gọi
là Australopithecus, có nghĩa là “vượn cổ phương Nam”. Khoảng 2 triệu năm trước,
một số nam giới và nữ giới cổ đại đã rời bỏ quê hương để bắt đầu cuộc hành
trình xuyên qua và dừng lại định cư tại các khu vực Bắc Phi, châu Âu và châu Á
rộng lớn. Do môi trường sống trong các khu rừng tuyết phủ của Bắc Âu yêu cầu những
đặc tính di truyền khác biệt so với các khu rừng nhiệt đới nóng bức của
Indonesia, nên quần thể người đã tiến hoá theo những hướng khác nhau. Kết quả
là tạo ra một số loài khác biệt, mỗi loài trong đó được các nhà khoa học đặt
cho cái tên Latin rất kêu.
Con người ở châu Âu và
Tây Á đã tiến hoá thành Homo neanderthalensis (“Người đến từ thung lũng
Neander”), thường được gọi đơn giản là “Neanderthal”. Neanderthal, đô con và lực
lưỡng hơn Sapiens chúng ta, đã thích nghi rất giỏi với khí hậu lạnh của thời kỳ
băng hà vùng Tây Á. Những khu vực xa hơn về phía đông của châu Á là nơi tập
trung đông đảo của nhóm Homo erectus, “Người có dáng đứng thẳng”, sinh sống ở
đó gần 2 triệu năm, là loài người tồn tại lâu nhất từ trước tới nay. Kỷ lục này
khó có thể bị phá vỡ ngay cả với chính loài người chúng ta. Người ta hoài nghi
là liệu Homo sapiens có còn tồn tại trong 1.000 năm nữa kể từ bây giờ hay
không, cho nên 2 triệu năm thực sự là quá sức đối với chúng ta.
Trên đảo Java ở
Indonesia, có Homo soloensis (“Người đến từ thung lũng Solo”) sinh sống, loài
người này được cho là phù hợp với cuộc sống ở vùng nhiệt đới. Trên một hòn đảo
nhỏ khác của Indonesia là Flores, người cổ đại đã trải qua một quá trình thu nhỏ
lại. Những người đầu tiên đặt chân lên Flores khi mực nước biển xuống thấp bất
thường, và rất dễ dàng đi từ đất liền ra đảo. Khi biển lại dâng lên, một số người
bị mắc kẹt trên đảo, vốn rất nghèo tài nguyên. Những người to lớn, cần nhiều thức
ăn, chết đầu tiên. Người nhỏ hơn dễ sống sót hơn nhiều. Trải qua nhiều thế hệ,
người dân Flores đã trở thành người lùn. Loài người độc đáo này, được các nhà
khoa học đặt tên là Homo floresiensis, đạt chiều cao tối đa chỉ khoảng một mét
và nặng không quá 25 kg. Tuy nhiên, họ có thể chế tác các công cụ bằng đá, và
thậm chí đôi khi vẫn có thể săn bắt được một vài con voi trên đảo, dù rằng đây
cũng là một dạng voi lùn, cho có vẻ công bằng.
Năm 2010, một người anh
em ruột thịt khác đã biến mất của loài người được cứu thoát khỏi sự quên lãng,
khi các nhà khoa học khai quật hang Denisova ở Siberia phát hiện ra một phần
xương ngón tay hoá thạch. Phân tích gen đã cho thấy các ngón tay này thuộc về một
loài người chưa từng được biết đến trước đây, được đặt tên là Homo denisova. Ai
mà biết được còn bao nhiêu họ hàng của chúng ta đang chờ đợi để được khám phá
trong các hang động, trên các đảo và trong những vùng khí hậu khác.
Trong khi con người đã
phát triển ở châu Âu và châu Á, quá trình tiến hoá ở Đông Phi cũng diễn ra
không ngừng. Cái nôi của nhân loại tiếp tục nuôi dưỡng nhiều loài mới, chẳng hạn
như Homo rudolfensis, “Người tới từ hổ Rudolf”, Homo ergaster, “Người lao động”,
và cuối cùng là loài người chúng ta ngày nay, được chúng ta đặt tên một cách
không khiêm tốn là Homo sapiens, “Người tinh khôn”.
Những thành viên của một
số loài kể trên có vóc dáng rất to lớn, còn số khác lại rất nhỏ. Một số là những
thợ săn đáng sợ và số khác lại trở thành chuyên gia hái lượm. Một số nhóm chỉ sống
trên một hòn đảo duy nhất, trong khi nhiều nhóm lại chinh phục toàn bộ các châu
lục. Nhưng tất cả bọn họ đều thuộc về chi Homo. Tất cả họ đều là con người.
Một quan niệm sai lầm phổ
biến là cho rằng các loài này đã được sắp xếp theo một đường thẳng đi lên, với
việc ergaster tiến hoá thành erectus, erectus lại tiến hoá thành Neanderthal,
và Neanderthal tiến hoá thành chúng ta. Mô hình tuyến tính này tạo ra ấn tượng
nhầm lẫn rằng tại bất kỳ thời điểm nào cũng chỉ có một loài người trên Trái đất,
và rằng tất cả các loài trước đó là những phiên bản lỗi thời của chúng ta. Sự
thật là từ khoảng 2 triệu năm trước cho đến khoảng 10.000 năm trở lại đây, tại
cùng một thời điểm, thế giới là ngôi nhà của một số loài người. Tại sao lại
không? Ngày nay có nhiều loài cáo, gấu và lợn. Trái đất của 100 thiên niên kỷ
trước đã in dấu chân của ít nhất sáu loài người khác nhau. Sự độc quyền hiện tại
của chúng ta, chứ không phải của đa loài trong quá khứ là điều kỳ dị và có lẽ
là tội ác. Như chúng ta sẽ sớm thấy, Sapiens chúng ta có các lý do hợp lý để kiềm
chế kí ức về những người anh em ruột thịt của mình.
Cái giá của tư duy
Mặc dù có nhiều sự khác
biệt, nhưng tất cả các loài người đều cùng chung một số đặc tính rõ nét. Đáng
chú ý nhất, con người có bộ não cực lớn so với các loài động vật khác. Động vật
có vú nặng 60 kg có kích thước não trung bình là 200 cm³. Những nam giới và nữ
giới xuất hiện đầu tiên vào khoảng 2,5 triệu năm trước đã có bộ não khoảng 600
cm³. Bộ não trung bình của Sapiens hiện đại có kích thước vào khoảng
1.200-1.400 cm³. Bộ não của Neanderthal thậm chí còn lớn hơn.
Quá trình tiến hóa chọn lọc
những bộ não lớn hơn với chúng ta là điều dường như không cần phải bàn cãi.
Chúng ta say mê trí thông minh bậc cao của mình đến mức cho rằng sức mạnh não bộ
càng lớn càng tốt. Nhưng nếu vậy, họ nhà mèo cũng sẽ sinh ra những con mèo biết
làm toán. Tại sao chỉ mỗi chi Homo trong toàn bộ thế giới động vật có được bộ
óc lớn tới như vậy?
Thực tế là một bộ não khổng
lồ giống như một ống cống vĩ đại hút cạn năng lượng của cơ thể. Thật không dễ
dàng để mang nó, đặc biệt khi được bọc kín trong một hộp sọ lớn. Tiếp nhiên liệu
cho não còn khó khăn hơn. Ở Homo sapiens, bộ não chiếm khoảng 2-3% tổng trọng
lượng cơ thể, nhưng nó sử dụng tới 25% năng lượng của cơ thể khi cơ thể ở trạng
thái nghỉ ngơi. Để so sánh, bộ não của các loài vượn khác chỉ đòi hỏi có 8%
năng lượng trong thời gian nghỉ ngơi. Người cổ đại phải trả giá cho bộ não lớn
của họ theo hai cách. Thứ nhất, họ mất nhiều thời gian hơn để tìm thức ăn. Thứ
hai, cơ bắp của họ bị teo lại. Giống như việc chính phủ hướng ngân sách tư quốc
phòng sang giáo dục, con người cũng hướng năng lượng từ bắp tay đến tế bào thần
kinh. Khó có thể khẳng định rằng cuộc đổi chác này là một chiến lược tồn tại tốt
trên đồng cỏ. Một con tinh tinh không thể giành chiến thắng khi tranh luận với
một Homo sapiens, nhưng một con vượn có thể xé xác bạn giống như một con búp bê
vải.
Ngày nay, bộ não lớn của
chúng ta là một món hời, bởi vì chúng ta có thể sản xuất ra xe hơi và súng, những
thứ cho phép chúng ta di chuyển nhanh hơn nhiều so với tinh tinh, và bắn chúng
từ một khoảng cách an toàn thay vì đấu trực tiếp. Nhưng xe hơi và súng là những
sản phẩm hiện đại. Trong hơn 2 triệu năm, mạng lưới nơron của con người tiếp tục
phát triển không ngừng, nhưng ngoài một số thứ như dao bằng đá và gậy vót nhọn,
con người chẳng có gì nhiều để khoe khoang. Vậy điều gì đã thúc đẩy sự tiến hoá
của bộ não khổng lồ của con người trong suốt 2 triệu năm đó? Thành thật mà nói,
chúng ta không biết.
Một điểm riêng biệt nữa của
con người là chúng ta đứng thẳng trên hai chân. Nhờ đứng lên, ta có thể rà quét
các đồng cỏ để săn bắt hoặc phát hiện kẻ thù dễ dàng hơn, và đôi tay khi không
còn cần thiết cho vận động thì được tự do làm những việc khác, như ném đá hoặc
ra hiệu. Đôi bàn tay có thể làm được nhiều việc hơn thì người chủ của chúng
càng thành công hơn, vì vậy áp lực tiến hoá khiến các dây thần kinh và cơ bắp
tinh chỉnh tập trung ngày càng nhiều vào lòng bàn tay và ngón tay. Kết quả là
con người có thể thực hiện các nhiệm vụ rất phức tạp với đôi bàn tay của mình.
Đặc biệt, họ có thể chế tác và sử dụng các công cụ tinh vi. Bằng chứng đầu tiên
về việc này xuất hiện vào khoảng 2,5 triệu năm trước, và đây là những tiêu chí
mà các nhà khảo cổ nhận biết được về sự tồn tại của con người cổ đại.
Song, đi thẳng có nhược
điểm của nó. Tổ tiên loài linh trưởng của chúng ta có bộ xương phát triển trong
hàng triệu năm giúp họ đi bằng bốn chân và có một cái đầu tương đối nhỏ. Khi điều
chỉnh sang dáng đứng thẳng là một thách thức khá lớn, đặc biệt khi bộ khung
xương phải hỗ trợ một hộp sọ cực lớn. Loài người đã phải trả giá cho việc có được
tầm nhìn cao và bàn tay khéo léo bằng các bệnh đau lưng và vôi hóa đốt sống cổ.
Phụ nữ còn phải trả giá đắt
hơn. Dáng đi thẳng làm cho hông hẹp lại, chèn ép đường sinh – và điều này xảy
ra khi mà đầu của trẻ sơ sinh ngày càng trở nên lớn hơn. Chết khi sinh nở đã trở
thành một mối nguy hiểm lớn đối với phụ nữ. Những phụ nữ sinh non, khi não và đầu
của trẻ sơ sinh vẫn còn tương đối nhỏ và mềm, thì có sức khỏe tốt hơn và cơ hội
sống sót để có thêm con. Chọn lọc tự nhiên do đó ủng hộ việc sinh non. Và quả
thực so với các động vật khác, con người được sinh sớm, khi nhiều bộ phận quan
trọng vẫn còn chưa phát triển. Một con ngựa con có thể đứng dậy ngay sau khi được
sinh ra; một con mèo con có thể tự kiếm ăn khi chỉ mới một vài tuần tuổi. Còn
những đứa trẻ sơ sinh thì bất lực, phụ thuộc nhiều năm vào bố mẹ để nhận sự
nuôi dưỡng, bảo vệ và giáo dục.
Thực tế này đã đóng góp rất
nhiều cho các năng lực mang tính xã hội kỳ diệu của loài người và các vấn đề xã
hội chỉ mình nó có. Một bà mẹ đơn độc khó có thể kiếm đủ thức ăn cho mình và
con cái khi chúng đang cần được chăm bẵm. Nuôi con đòi hỏi sự giúp đỡ liên tục
từ các thành viên khác trong gia đình và hàng xóm. Cả một bộ tộc phải cùng
chung sức nuôi dưỡng một con người. Do đó, tiến hoá ủng hộ những ai có thể hình
thành các mối quan hệ xã hội chặt chẽ. Ngoài ra, do con người được sinh ra khi
chưa phát triển hoàn thiện, nên họ có thể được giáo dục và xã hội hoá ở một mức
độ lớn hơn nhiều so với bất kỳ động vật nào. Hầu hết bào thai của động vật có
vú giống như đất nung đà tráng men trong lò, mọi nỗ lực ép vào khuôn sẽ làm xước
hoặc phá hỏng chúng. Còn bào thai người giống như thủy tinh nóng chảy trong lò.
Có thể xe chúng thành sợi, kéo dài và định hình dễ dàng đến ngạc nhiên. Đó là
lý do mà hôm nay chúng ta có thể giáo dục con cái trở thành một tín đồ Ki-tô
hay Phật giáo, theo tư bản hay chủ nghĩa xã hội, hiếu chiến hay yêu hòa bình.
Chúng ta giả định rằng với
một bộ não lớn, khả năng sử dụng công cụ, học tập đỉnh cao và hình thành các cấu
trúc xã hội phức tạp là những lợi thế to lớn. Dường như hiển nhiên là những đặc
điểm kể trên đã góp phần tạo nên loài động vật có sức mạnh nhất trên Trái đất.
Nhưng dù con người được hưởng tất cả những lợi thế đó trong 2 triệu năm, trong
khoảng thời gian đó họ vẫn là sinh vật yếu đuối và ngoài rìa. Như vậy, dù có bộ
não lớn và các công cụ bằng đá sắc nhọn, nhưng con người cách đây 1 triệu năm
luôn sống trong sợ hãi bởi những kẻ săn mồi, hiếm khi săn bắt lớn, và sống đơn
độc chủ yếu bằng cách hái lượm cây cỏ, thu vét côn trùng, rình rập động vật nhỏ,
và ăn thịt thối rữa do các động vật ăn thịt mạnh mẽ khác để lại.
Một trong những tác dụng
phổ biến nhất của các công cụ bằng đá thời kỳ đầu là để đập vỡ xương và lấy tủy.
Một số nhà nghiên cứu tin rằng đây là ưu thế ban đầu của chúng ta. Cũng như
chim gõ kiến chuyên moi côn trùng từ các thân cây, những con người đầu tiên
chuyên hút tủy từ xương. Tại sao lại là tủy? Vâng, giả sử bạn quan sát những
con sư tử đầy kiêu hãnh hạ gục và ngấu nghiến một con hươu cao cổ. Bạn kiên nhẫn
chờ đợi cho đến khi chúng dùng xong bữa. Nhưng vẫn chưa tới lượt bạn đâu, vì đầu
tiên sẽ có các con linh cẩu và chó rừng tới nhặt nhạnh thức ăn thừa, và bạn
không dám cạnh tranh với chúng. Chỉ sau khi chúng bỏ đi, bạn cùng cả nhóm mới
dám tiếp cận những gì còn sót lại, thận trọng nhìn xung quanh và moi móc những
mẩu còn ăn được.
Đây chính là chìa khoá để
hiểu được lịch sử và tâm lý của chúng ta. Vị trí của chi Homo trong chuỗi thức
ăn, cho đến gần đây vẫn trụ vững ở giữa. Trong hàng triệu năm, con người săn bắt
những sinh vật nhỏ hơn và thu thập tất cả những gì họ có thể, trong khi luôn bị
săn đuổi bởi những kẻ săn mồi lớn hơn. Chỉ 400.000 năm trước đây, loài người mới
bắt đầu săn thú lớn một cách thường xuyên, và chỉ trong 100.000 năm vừa qua – với
sự gia tăng của Homo sapiens – con người mới nhảy lên đứng đầu chuỗi thức ăn.
Bước nhảy vọt ngoạn mục từ
vị trí giữa lên đầu chuỗi thức ăn mang đến những hệ quả to lớn. Các động vật ở
đỉnh kim tự tháp, như sư tử và cá mập, đạt được vị trí đó rất từ từ qua hàng
triệu năm. Điều này cho phép các hệ sinh thái có thể phát triển một cơ chế tự
kiểm soát và cân bằng để ngăn chặn sư tử và cá mập không gây ra thiệt hại quá lớn.
Khi sư tử trở nên hung dữ hơn, thì linh dương cũng tiến hoá để chạy nhanh hơn,
linh cẩu hợp tác tốt hơn, và tê giác trở nên nóng tính hơn. Ngược lại, loài người
lên tới đỉnh nhanh tới mức các hệ sinh thái đã không có thời gian để điều chỉnh.
Hơn nữa, con người cũng thất bại trong việc tự điều chỉnh. Hầu hết các loài ăn
thịt hàng đầu của hành tinh là những sinh vật có kích thước lớn. Hàng triệu năm
thống trị đã làm chúng đầy tự tin. Homo sapiens ngược lại giống như một tên độc
tài trong nền “Cộng hòa chuối”*. Cho tới gần đây, con người vẫn ở thế yếu trên
đồng cỏ. Chúng ta sợ hãi và lo lắng khôn nguôi về vị trí của mình, điều đó khiến
cho chúng ta độc ác và nguy hiểm gấp đôi. Nhiều tai ương trong lịch sử, từ các
cuộc chiến tranh chết chóc đến những thảm họa sinh thái, đều là hậu quả của bước
nhảy vọt tiến hoá quá vội vàng này.
Một giống loài biết nấu
nướng
Một bước quan trọng trên
con đường tới đỉnh là sự thuần hoá lửa. Một số loài người có thể thi thoảng đã
sử dụng lửa khoảng 800.000 năm trước. Khoảng 300.000 năm trước, Homo erectus,
Neanderthal và tổ tiên của Homo sapiens đã sử dụng lửa hằng ngày. Lửa đã cấp
cho con người lúc đó nguồn ánh sáng và sự sưởi ấm đầy tin cậy, cùng một thứ vũ
khí lợi hại chống lại những con sư tử đang rình mò. Không lâu sau đó, thậm chí
con người có lẽ đã bắt đầu dùng lửa để đốt cháy khu vực xung quanh một cách có
chủ ý. Một ngọn lửa được quản lý cẩn thận có thể biến nơi đầy những bụi cây cằn
cỗi không thể đi qua thành các đồng cỏ tươi tốt đầy tiềm năng săn bắt. Ngoài
ra, ngay khi lửa vừa tắt, con người Thời kỳ Đồ đá có thể dạo bước giữa đống tro
tàn, thu hoạch các con vật, hạt cây và củ được nướng chín.
Nhưng tác dụng tuyệt nhất
của lửa chính là nấu chín thức ăn. Thực phẩm mà con người không thể tiêu hoá ở
trạng thái tự nhiên – như lúa mì, gạo và khoai tây – đã trở thành thức ăn chính
trong chế độ ăn uống của chúng ta nhờ nấu nướng. Lửa không chỉ thay đổi tính chất
hoá học của thực phẩm, nó còn làm thay đổi tính chất sinh học. Việc nấu chín đã
tiêu diệt vi trùng và ký sinh trùng vốn gây nhiễm khuẩn thực phẩm. Con người
cũng nhai và tiêu hoá các món yêu thích cũ như trái cây, các loại hạt, côn
trùng và thịt thối dễ dàng hơn nếu chúng được nấu chín. Trong khi tinh tinh
dành năm giờ một ngày nhai thức ăn sống, con người chỉ cần một giờ là đủ cho thức
ăn đã nấu chín.
Sự xuất hiện của việc nấu
nướng đã cho phép con người ăn được nhiều loại thức ăn, tốn ít thời gian cho
chuyện ăn uống, và khiến răng trở nên nhỏ hơn còn ruột thì ngắn hơn. Một số học
giả tin rằng có một mối liên quan trực tiếp giữa sự xuất hiện của nấu nướng với
sự rút ngắn đường ruột và sự phát triển của bộ não con người. Bởi cả hệ tiêu
hoá dài và bộ não lớn đều tiêu thụ năng lượng khủng khiếp, rất khó để dung hòa
cả hai. Bằng cách rút ngắn ruột và giảm tiêu thụ năng lượng, việc nấu nướng vô
tình mở đường cho bộ não to lớn của Neanderthal và Sapiens.
Lửa cũng đã mở ra bước
ngoặt quan trọng đầu tiên giữa con người và các loài động vật khác. Sức mạnh của
hầu hết các loài động vật phụ thuộc vào cơ thể của chúng: sức mạnh của cơ bắp,
kích thước của răng, bề rộng của sải cánh. Mặc dù chúng có thể lợi dụng gió và
dòng nước, nhưng chúng không thể kiểm soát các lực lượng tự nhiên, và luôn bị hạn
chế bởi thiết kế vật lý của mình. Ví dụ như loài đại bàng có thể xác định các
luồng nhiệt bốc lên từ mặt đất, dang rộng đôi cánh khổng lồ của chúng và cho
phép không khí nóng nâng chúng lên. Tuy nhiên, đại bàng không thể kiểm soát vị
trí của luồng nhiệt, và năng lực mang vác tối đa của chúng tỉ lệ chặt chẽ với sải
cánh.
Khi con người thuần hoá
được lửa, họ đã kiểm soát được một sức mạnh có tiềm năng vô hạn và dễ sai khiến.
Không như đại bàng, con người có thể chọn khi nào và ở đâu để nhóm lửa, và họ
có thể sử dụng lửa cho bất kỳ nhiệm vụ nào. Quan trọng nhất, sức mạnh của lửa
không bị giới hạn bởi hình thức, cấu tạo hay sức mạnh của cơ thể con người. Một
người phụ nữ đơn độc với một viên đá lửa hoặc cây gậy đang cháy dở có thể thiêu
rụi toàn bộ một khu rừng trong vài giờ. Việc thuần phục lửa là dấu hiệu của những
sự kiện sắp đến.
Người chăm sóc cho các
anh em của chúng ta
Mặc dù nhận được lợi ích
rất lớn từ lửa, nhưng 150.000 năm trước con người vẫn là những sinh vật hèn mọn.
Họ có thể xua đuổi sư tử, sưởi ấm mình trong đêm lạnh, và thi thoảng đốt rừng.
Song, tính tổng tất cả các loài người, chắc có không quá 1 triệu người sống giữa
quần đảo Indonesia và bán đảo Iberia, một chấm nhỏ li ti trên màn hình ra-đa
sinh thái.
Loài người chúng ta, Homo
sapiens, đã hiện diện trên thế giới, nhưng cho đến lúc đó vẫn chỉ quanh quẩn
trong một góc của châu Phi. Chúng ta không biết chính xác ở đâu và khi nào động
vật có thể được phân loại thành Homo sapiens đầu tiên tiến hoá từ một số loại
hình trước đây của con người, nhưng hầu hết các nhà khoa học đều đồng ý rằng
khoảng 150.000 năm trước, Sapiens nhìn giống chúng ta có lẽ đã cư ngụ tại Đông
Phi. Nếu một trong số họ có mặt trong một nhà xác hiện đại, các bác sĩ giải phẫu
địa phương sẽ không nhận thấy có gì đặc biệt. Nhờ lửa, họ đã có răng và hàm nhỏ
hơn tổ tiên mình, trong khi bộ não họ phát triển tối đa, bằng kích thước của
chúng ta.
Các nhà khoa học cũng đồng
ý rằng khoảng 70.000 năm trước đây, Sapiens từ Đông Phi đã lan sang bán đảo Ả-rập,
và từ đó họ nhanh chóng chiếm lĩnh toàn bộ vùng Á-Âu rộng lớn.
Khi Homo sapiens đặt chân
tới Ả-rập, thì những giống người khác đã cư ngụ ở phần lớn Á-Âu. Chuyện gì đã xảy
ra với họ? Có hai lý thuyết xung đột nhau. “Lý thuyết lai giống” đưa ra câu
chuyện về sự thu hút, tình dục và pha trộn. Khi những người nhập cư từ châu Phi
lan rộng khắp thế giới, họ đã giao phối với các cộng đồng người khác, và con
người ngày nay chính là kết quả của sự lai giống này.
Ví dụ, khi Sapiens đến
Trung Đông và châu Âu, họ đã gặp Neanderthal. Những người này có cơ bắp hơn
Sapiens, bộ não lớn hơn, và đã thích nghi tốt hơn với khí hậu lạnh. Họ sử dụng
công cụ và lửa, là thợ săn giỏi, và dường như đã biết chăm sóc những thành viên
bệnh tật và ốm yếu. (Các nhà khảo cổ học đã phát hiện ra những bộ xương của
Neanderthal sống nhiều năm với những khuyết tật thể chất nghiêm trọng, có bằng
chứng là họ đã được những họ hàng của mình chăm sóc). Neanderthal thường được vẽ
trong các bức tranh là “người hang động” tàn bạo và ngu ngốc điển hình, nhưng bằng
chứng gần đây đã làm quan niệm về họ thay đổi.
Theo lý thuyết lai giống,
khi Sapiens tỏa rộng sang các vùng đất của Neanderthal, Sapiens phối ngẫu với
Neanderthal cho đến khi hai quần thể sáp nhập. Nếu đây là giả thuyết đúng thì
người Âu-Á ngày nay không phải là Sapiens thuần chủng. Họ là sự kết hợp giữa
Sapiens và Neanderthal. Tương tự, khi Sapiens đặt chân tới Đông Á, họ giao phối
với người Erectus địa phương, do đó người Trung Hoa và Hàn Quốc chính là sự kết
hợp của Sapiens và Erectus.
Quan điểm đối lập, được gọi
là “lý thuyết thay thế” lại kể một câu chuyện rất khác – một sự không tương
thích, ghê tởm, và thậm chí cả diệt chủng. Theo lý thuyết này, Sapiens và những
giống người khác có các cấu tạo giải phẫu khác nhau, những thói quen ghép đôi
và thậm chí cả mùi cơ thể rất có thể cũng khác nhau. Có thể họ đã có chút quan
tâm về tình dục đối với giống người khác. Và thậm chí nếu một chàng Romeo
Neanderthal và một nàng Juliet Sapiens yêu nhau thì họ cũng không thể tạo ra những
đứa trẻ khỏe mạnh, vì tổ hợp gen khác biệt giữa hai quần thể không thể kết nối
với nhau. Hai quần thể luôn hoàn toàn tách biệt và khi Neanderthal chết đi hoặc
bị giết, gen của họ cũng mất theo. Theo quan điểm này, Sapiens thay thế tất cả
các quần thể người trước đó chứ không sáp nhập với họ. Nếu trường hợp này là
đúng, chúng ta có thể truy ra nguồn cội của tất cả người hiện đại trước đây, đặc
biệt là ở Đông Phi cách đây 70.000 năm. Tất cả chúng ta là “Sapiens thuần chủng”.
Bản đồ 1. Homo sapiens
chinh phục toàn cầu
Nhiều vấn đề hệ trọng phụ
thuộc vào cuộc tranh luận này. Từ quan điểm tiến hoá, 70.000 năm là một khoảng
thời gian tương đối ngắn. Nếu lý thuyết thay thế là đúng, thì tất cả con người
đều có chung một hành trang di truyền, và sự khác biệt về chủng tộc giữa họ là
không đáng kể. Nhưng nếu lý thuyết lai giống là đúng thì có thể cũng có sự khác
biệt về gen giữa người châu Phi, châu Âu và châu Á từ mấy trăm ngàn năm về trước.
Điều này giống như thuốc nổ chính trị, có thể cung cấp nguyên liệu cho các học
thuyết phân biệt chủng tộc kinh hoàng.
Trong những thập kỷ gần
đây, lý thuyết thay thế trở nên phổ biến trong nghiên cứu. Nó nhận được sự ủng
hộ vững chắc từ khảo cổ học, và được coi là đúng đắn hơn về mặt chính trị (các
nhà khoa học không mong muốn mở chiếc hộp Pandora, chứa đựng sự phân biệt chủng
tộc bằng cách tuyên bố sự đa dạng đáng kể về gen giữa các quần thể người hiện đại).
Nhưng điều này đã kết thúc vào năm 2010, khi các kết quả của một nỗ lực suốt bốn
năm để lập bản đồ hệ gen Neanderthal được công bố. Các nhà di truyền học đã có
thể thu thập đầy đủ nguyên vẹn ADN của Neanderthal hoá thạch để thiết lập một
so sánh rộng giữa ADN này và ADN của con người hiện đại. Kết quả đã làm cộng đồng
khoa học choáng váng.
Nghiên cứu đã chỉ ra rằng
có khoảng 1-4% ADN duy nhất của quần thể người hiện đại ở Trung Đông và châu Âu
là giống với ADN của Neanderthal. Đây không phải là con số lớn, nhưng lại quan
trọng. Cú sốc thứ hai đến sau đó vài tháng, khi ADN lấy từ các ngón tay hoá thạch
ở người Denisova được phân tích di truyền. Các kết quả đã chứng minh rằng có đến
6% ADN dị biệt của thổ dân Melanesia hiện đại và thổ dân Úc là giống với ADN của
Denisova.
Nếu những kết quả trên là
chính xác – và điều quan trọng cần lưu ý rằng nghiên cứu bổ sung đang được tiến
hành có thể củng cố hoặc sửa đổi những kết luận – lý thuyết lai giống ít nhất
cũng đúng một phần nào đó. Nhưng điều đó không có nghĩa rằng lý thuyết thay thế
là hoàn toàn sai. Bởi Neanderthal và Denisova chỉ góp một lượng nhỏ ADN trong bộ
gen ngày nay của chúng ta, không thể nói có một cuộc “sáp nhập” giữa Sapiens và
các loài người khác. Mặc dù sự khác biệt giữa họ đã không đủ lớn để ngăn chặn
hoàn toàn giao phối hữu thụ, nhưng chúng cũng đủ để làm cho những kết nối như vậy
trở nên rất hiếm hoi.
Vậy thì chúng ta nên hiểu
mối liên hệ sinh học giữa Sapiens, Neanderthal và Denisova thế nào? Rõ ràng, họ
không phải là các loài hoàn toàn khác nhau như ngựa và lừa. Mặt khác, họ không
phải là các quần thể khác biệt nhau trong cùng loài, giống như chó bun và chó
tai cụp. Thực tế sinh học không đơn giản là màu đen và trắng. Còn có các vùng
màu xám quan trọng. Nếu hai loài tiến hoá từ một tổ tiên chung, giống như ngựa
và lừa, thì đã có thời điểm nào đó chúng chỉ là hai quần thể của cùng một loài,
giống như chó bun và chó tai cụp Chắc chắn phải có một điểm mà hai quần thể
hoàn toàn khác nhau về mặt di truyền, nhưng vào những dịp hiếm hoi vẫn có khả
năng giao phối và sinh ra những đứa con hữu thụ. Rồi đột biến gen đã cắt đứt kết
nối cuối cùng này, và chúng đã tiến hoá theo những con đường riêng biệt.
Hình 3. Hình ảnh phỏng
đoán tái tạo về một đứa trẻ Neanderthal. Bằng chứng di truyền học gợi ý rằng ít
nhất một số Neanderthal có tóc và da màu sáng.
Dường như là khoảng
50.000 năm trước đây, Sapiens, Neanderthal và Denisova ở thời điểm lằn ranh
này. Họ gần như, nhưng không hoàn toàn, là những loài riêng biệt. Như chúng ta
sẽ thấy trong chương tiếp theo, Sapiens rất khác biệt với Neanderthal và
Denisova không chỉ trong mã di truyền và các đặc điểm thể chất, mà còn ở khả
năng nhận thức và xã hội của họ, song vẫn không thể loại trừ khả năng vào những
dịp hiếm hoi, Sapiens và Neanderthal sinh ra những đứa con hữu thụ.
Vì vậy, các quần thể
không hợp nhất, nhưng một vài gen Neanderthal may mắn đã di truyền vào vốn gen
của Sapiens. Thật đáng ngại – và có lẽ còn ly kỳ – khi nghĩ rằng Sapiens chúng
ta tại một thời điểm nào đó lại có quan hệ tình dục với một động vật từ một
loài khác, và sinh ra những đứa con chung.
Nhưng nếu Neanderthal,
Denisova và những loài người khác nữa không hợp nhất với Sapiens, thì tại sao họ
biến mất? Có một khả năng là chính Homo sapiens đã đẩy họ đến bờ tuyệt chủng.
Hãy tưởng tượng một toán Sapiens đến một thung lũng Balkan nơi người
Neanderthal đã sống mấy trăm ngàn năm. Những kẻ mới đến bắt đầu đi săn hươu và
thu thập các loại hạt và quả mọng, vốn là thực đơn truyền thống của
Neanderthal. Sapiens là những thợ săn bắt và hái lượm thành thạo hơn – nhờ công
nghệ tốt hơn và kĩ năng xã hội tốt hơn – nên đã tăng theo cấp số nhân và lan rộng.
Tài nguyên ít đi khiến Neanderthal khó tìm được thức ăn để nuôi thân. Dân số giảm
đi và họ chết dần, có lẽ ngoại trừ 1-2 thành viên đã gia nhập cộng đồng Sapiens
láng giềng của họ.
Khả năng khác là sự cạnh
tranh nguồn tài nguyên đã bùng lên thành bạo lực và diệt chủng. Khoan dung
không phải là đặc trưng của Sapiens. Ở thời kỳ hiện đại, sự khác biệt nhỏ về
màu da, phương ngữ hay tôn giáo là đã đủ để khiến cho một nhóm Sapiens tiêu diệt
một nhóm khác. Liệu Sapiens cổ đại có khoan dung hơn đối với những loài người
hoàn toàn khác với họ? Có thể khi Sapiens bắt gặp Neanderthal, kết quả là một
chiến dịch diệt chủng đầu tiên và quan trọng nhất trong lịch sử.
Cho dù điều gì đã xảy ra,
Neanderthal (và những loài người khác) đã đặt ra câu hỏi “nếu như” lớn nhất
trong lịch sử. Hãy tưởng tượng điều gì sẽ xảy ra nếu như Neanderthal hoặc
Denisova sống sót cùng với Homo sapiens. Nền văn hoá, xã hội và các cơ cấu
chính trị nào sẽ nổi lên trong một thế giới mà các loài người khác nhau cùng tồn
tại? Ví dụ, các tín ngưỡng tôn giáo sẽ phát triển như thế nào? Liệu Sáng thế ký
có tuyên bố rằng Neanderthal cũng là hậu duệ của Adam và Eve, và liệu Jesus có
hy sinh để chuộc tội cho Denisova, và liệu kinh Koran có dành chỗ công bằng
trên thiên đường cho tất cả những kẻ chính trực, bất kể giống loài nào?
Neanderthal có thể phục vụ trong các binh đoàn La Mã, hoặc trở thành đám quan lại
màu mè trong triều đình phong kiến Trung Quốc được không? Tuyên ngôn Độc lập
Hoa Kỳ có nêu cao một sự thật hiển nhiên rằng tất cả các thành viên của chi
Homo đều được sinh ra bình đẳng? Liệu Karl Marx có kêu gọi công nhân của tất cả
các loài phải đoàn kết?
Hơn 10.000 năm qua, Homo
sapiens đã quá quen với tư cách loài người duy nhất đến mức thật khó để chúng
ta nhìn nhận bất kỳ khả năng nào khác. Sự thiếu hụt anh chị em càng làm chúng
ta dễ nhầm tưởng hơn rằng mình là hình ảnh thu nhỏ của sự sáng tạo tuyệt đỉnh,
và rằng đó là vực thẳm ngăn cách chúng ta với phần còn lại của thế giới động vật.
Khi Charles Darwin chỉ ra rằng Homo sapiens chỉ là một loài động vật, nhân loại
đã cảm thấy bị xúc phạm. Thậm chí ngày nay, nhiều người từ chối tin vào điều
này. Liệu nếu Neanderthal còn sống sót, chúng ta vẫn sẽ tưởng tượng mình là một
loài đơn độc? Có lẽ đây là nguyên do chính xác tại sao tổ tiên của chúng ta đã
xóa sổ Neanderthal. Họ quá tương đồng nên không thể làm ngơ, nhưng cũng quá
khác biệt để dung thứ.
Cho dù Sapiens có bị đổ lỗi
hay không, thì họ đã tới nơi mới sau khi cư dân bản địa đã bị tuyệt chủng. Những
gì còn lại cuối cùng của Homo soloensis có niên đại cách đây khoảng 50.000 năm.
Homo denisova biến mất ngay sau đó. Neanderthal biến mất cách đây khoảng 30.000
năm. Những người lùn cuối cùng biến mất khỏi đảo Flores khoảng 12.000 năm trước
đây. Họ để lại một số mảnh xương, công cụ bằng đá, một vài gen trong ADN của
chúng ta và nhiều câu hỏi không lời đáp. Họ cũng để lại chúng ta, Homo sapiens,
loài người cuối cùng.
Bí mật thành công của
Sapiens là gì? Làm thế nào chúng ta có thể định cư nhanh chóng trong những môi
trường sống xa lạ và có đặc điểm sinh thái khác biệt? Làm thế nào chúng ta đẩy
được tất cả các loài người khác vào quên lãng? Tại sao ngay cả Neanderthal khỏe
mạnh, thông minh, chịu được lạnh lại không thể tồn tại trước sự tấn công của
chúng ta? Các cuộc bàn luận vẫn tiếp tục diễn ra sôi nổi. Câu trả lời khả dĩ nhất
lại nằm ở chính nhân tố khiến cuộc tranh luận có thể xảy ra: Homo sapiens chinh
phục thế giới nhờ ngôn ngữ độc đáo của mình.
2. CÂY TRI THỨC
Trong chương trước, chúng
ta đã thấy rằng mặc dù Sapiens đã định cư tại Đông Phi khoảng 150.000 năm trước,
họ tiếp tục xâm chiếm phần còn lại của Trái đất và đẩy những loài người khác đến
tuyệt chủng chỉ cách đây khoảng 70.000 năm. Trong hàng ngàn năm đó, mặc dù
Sapiens cổ đại trông giống chúng ta với bộ não có kích thước như loài người hiện
nay, nhưng họ đã không sở hữu bất kỳ lợi thế đáng kể nào so với các loài người
khác, không tạo ra các công cụ đặc biệt phức tạp, và cũng không ghi dấu bất kỳ
chiến công đáng kể nào.
Trên thực tế, trong cuộc
đụng độ đầu tiên được ghi nhận giữa Sapiens và Neanderthal, Neanderthal đã thắng.
Khoảng 100.000 năm trước đây, một số nhóm Sapiens di cư về phía bắc tới Levant,
lãnh thổ của Neanderthal, nhưng đã thất bại trong việc giành quyền đứng chân vững
chắc. Có thể là do môi trường bản địa khó chịu, khí hậu khắc nghiệt, hoặc những
loài ký sinh trùng địa phương xa lạ. Dù gì đi nữa, Sapiens cuối cùng rút lui, để
lại Neanderthal thống trị Trung Đông.
Thành tích kém cỏi này đã
dẫn đến việc các học giả suy đoán rằng cấu trúc bên trong bộ não của những
Sapiens này có lẽ khác với của chúng ta. Họ trông giống chúng ta, nhưng các khả
năng nhận thức - học tập, ghi nhớ, giao tiếp - vô cùng hạn chế. Dạy một người
Sapiens cổ đại nói tiếng Anh, thuyết phục anh ta về các tín điều tôn giáo, hoặc
giảng cho anh ta hiểu được lý thuyết tiến hoá có lẽ là vô vọng. Ngược lại,
chúng ta cũng sẽ phải rất mất thời gian mới hiểu được thứ ngôn ngữ và cách tư
duy của anh ta.
Nhưng sau đó, bắt đầu từ
khoảng 70.000 năm trước, Homo sapiens bắt đầu làm những điều rất đặc biệt. Khoảng
thời gian đó, một toán Sapiens rời châu Phi lần thứ hai. Lần này, họ đẩy
Neanderthal và tất cả các loài người khác không chỉ khỏi Trung Đông mà còn khỏi
mọi nơi trên Trái đất. Trong một thời gian khá ngắn, Sapiens đã đặt chân tới
châu Âu và Đông Nam Á. Khoảng 43.000 năm trước, bằng cách nào đó họ đã vượt biển
và đặt chân lên châu Úc – một lục địa cho đến lúc đó vẫn chưa hề có con người.
Khoảng thời gian cách đây từ 70.000 năm tới 30.000 năm đã chứng kiến việc phát
minh ra thuyền, đèn dầu, cung tên và kim khâu (cần thiết cho việc may quần áo ấm).
Những sản phẩm đầu tiên có thể tự tin gọi là nghệ thuật và đồ trang sức đã xuất
hiện từ thời đại này, là những bằng chứng đầu tiên không thể chối cãi về sự
hình thành tôn giáo, thương mại và phân tầng xã hội.
Hầu hết các nhà nghiên cứu
tin rằng những thành tích chưa từng có này là sản phẩm của một cuộc cách mạng
trong khả năng nhận thức của Sapiens. Họ khẳng định rằng người đã đẩy
Neanderthal tới tuyệt chủng, định cư ở châu Úc, và điêu khắc tượng nhân sư
Stadel chính là những người thông minh, sáng tạo và nhạy cảm như chúng ta ngày
nay. Nếu chúng ta có dịp nhìn ngắm các tác phẩm nghệ thuật trong hang động
Stadel, chúng ta có thể học ngôn ngữ của họ và ngược lại. Chúng ta có thể giải
thích cho họ tất cả mọi thứ mình biết, từ những cuộc phiêu lưu của Alice ở xứ sở
thần tiên đến những nghịch lý của vật lý lượng tử, còn họ có thể dạy chúng ta về
thế giới quan của mình.
Những cách suy nghĩ và
giao tiếp mới xuất hiện trong thời kỳ cách đây 70.000 đến 30.000 năm trước đã tạo
nên Cách mạng Nhận thức. Điều gì tạo ra nó? Chúng ta không chắc. Các lý thuyết
phổ biến nhất tin rằng những đột biến di truyền ngẫu nhiên thay đổi hệ thống thần
kinh não bộ của Sapiens, cho phép họ suy nghĩ đột phá và giao tiếp bằng một loại
ngôn ngữ hoàn toàn mới. Chúng ta có thể gọi đó là đột biến của Cây Tri thức. Tại
sao nó lại xảy ra ở ADN của Sapiens chứ không phải ở Neanderthal? Theo những gì
chúng ta biết đến nay, tất cả chỉ là tình cờ. Nhưng hiểu được các hệ quả của đột
biến Cây Tri thức quan trọng hơn nhiều so với việc tìm hiểu nguyên nhân của nó.
Có gì thật đặc biệt ở ngôn ngữ mới của Sapiens đã cho phép loài người chinh phục
thế giới?
Đây không phải là ngôn ngữ
đầu tiên. Mỗi loài động vật có một số loại ngôn ngữ riêng. Ngay cả côn trùng,
chẳng hạn như ong và kiến, cũng biết làm thế nào để giao tiếp theo những cách
tinh vi, thông báo cho nhau về chỗ có đồ ăn. Đây cũng không phải là thứ ngôn ngữ
đầu tiên có thanh âm. Nhiều loài động vật, bao gồm tất cả loài vượn và khỉ,
cũng có ngôn ngữ thanh âm. Ví dụ, khỉ Chlorocebus sử dụng các tiếng kêu khác
nhau để giao tiếp. Các nhà động vật học đã xác định được một tiếng kêu đó có
nghĩa là: “Cẩn thận! Đại bàng!” Một tiếng kêu hơi khác thì cảnh báo: “Cẩn thận!
Sư tử!” Khi các nhà nghiên cứu bật bản ghi âm tiếng kêu đầu tiên với một bầy khỉ,
chúng dừng việc đang làm và nhìn lên trời đầy sợ hãi. Khi bầy khỉ đó được nghe
một bản ghi âm tiếng kêu thứ hai, cảnh báo sư tử, chúng nhanh chóng leo lên một
cái cây. Sapiens có thể tạo ra nhiều âm thanh đặc trưng hơn so với khỉ
Chlorocebus, nhưng cá voi và voi cũng có khả năng ấn tượng không kém. Một con vẹt
có thể nhại lại bất cứ điều gì mà Albert Einstein có thể nói, cũng như bắt chước
tiếng chuông điện thoại, tiếng cánh cửa đóng sầm và tiếng còi báo động hú. Dù lợi
thế của Einstein so với một con vẹt là gì đi nữa, thì đó cũng không phải là
thanh âm. Vậy thì ngôn ngữ của chúng ta thực sự đặc biệt ở điểm nào?*
Hình 4. Bức tượng “nhân
sư” (nam hoặc nữ) bằng ngà voi được tìm thấy tại hang Stadel ở Đức (32.000 năm
trước). Mình người, nhưng đầu sư tử. Đây là một trong những ví dụ đầu tiên
không thể chối cãi của nghệ thuật, và có lẽ của cả tôn giáo, cùng khả năng trí
tuệ của con người tưởng tượng điều không có thật.
Câu trả lời phổ biến nhất,
là ngôn ngữ của chúng ta linh hoạt một cách kinh ngạc. Chúng ta có thể kết nối
một số nhất định các âm thanh và dấu hiệu để tạo nên vô số câu, mỗi câu lại có
ý nghĩa riêng biệt. Chúng ta do đó có thể hấp thu, lưu trữ và truyền đạt một lượng
thông tin khổng lồ về thế giới xung quanh. Một con khỉ Chlorocebus có thể cảnh
báo cho đàn của nó: “Cẩn thận! Sư tử!” Nhưng một con người hiện đại có thể nói
với bạn bè của mình rằng sáng nay, ở gần nhánh sông, cô ấy nhìn thấy một con sư
tử bám đuổi một đàn bò rừng. Rồi cô ấy có thể mô tả chính xác vị trí, kể cả các
con đường khác nhau dẫn đến nơi đó. Với thông tin này, các thành viên trong
nhóm của cô ấy có thể chụm đầu với nhau và thảo luận liệu họ có nên tiếp cận
nhánh sông để xua đuổi sư tử và săn bò rừng hay không.
Lý thuyết thứ hai đồng ý
rằng ngôn ngữ độc đáo của chúng ta tiến hoá như là một phương tiện để chia sẻ
thông tin về thế giới. Nhưng thông tin quan trọng nhất cần được chuyển tải,
không phải về sư tử và bò rừng, mà là về con người. Ngôn ngữ của chúng ta phát
triển như là một cách để tán gẫu. Theo lý thuyết này, Homo sapiens về bản chất
là một động vật xã hội. Sự cộng tác xã hội là chìa khoá cho sự tồn tại và sinh
sản. Những người nam và nữ không chỉ cần biết về sư tử hay bò rừng. Điều quan
trọng hơn nhiều đối với họ là biết trong nhóm của mình ai ghét ai, ai đang ngủ
với ai, ai trung thực, và ai lừa dối.
Lượng thông tin mà một
người có được và lưu giữ để theo dõi các mối quan hệ luôn thay đổi của vài chục
cá nhân là đáng kinh ngạc. (Trong một bầy gồm 50 thành viên, có 1.225 mối quan
hệ một-một, và vô số các kết hợp xã hội phức tạp hơn). Tất cả vượn đều cho thấy
một mối quan tâm về thông tin xã hội như vậy, nhưng chúng rất khó tán gẫu hiệu
quả. Neanderthal và Homo sapiens cổ xưa có lẽ cũng đã có một thời gian khó khăn
với việc nói sau lưng, một năng lực khá thâm hiểm nhưng trong thực tế lại cần
thiết cho sự hợp tác với số lượng lớn. Các kĩ năng ngôn ngữ mới mà Sapiens hiện
đại tiếp nhận được khoảng 70.000 năm trước đây cho phép họ tán gẫu nhiều giờ liền.
Nhờ có được thông tin xác thực về thành viên đáng tin cậy mà những bầy nhỏ có
thể mở rộng thành những bầy lớn hơn, và Sapiens có thể phát triển sự hợp tác chặt
chẽ và tinh vi hơn.
Lý thuyết tán gẫu nghe
như một trò đùa, nhưng nhiều nghiên cứu đã ủng hộ nó. Thậm chí ngày nay phần lớn
các thông tin liên lạc của con người – dù ở hình thức email, gọi điện thoại hoặc
bình luận báo chí – đều là tán gẫu. Nó diễn ra tự nhiên đến nỗi như thể ngôn ngữ
của chúng ta phát triển cho mục đích này. Bạn có nghĩ rằng các giáo sư lịch sử
tán gẫu về nguyên nhân của Thế chiến I khi họ gặp nhau ăn trưa, hoặc các nhà vật
lý hạt nhân dành giờ nghỉ giải lao của họ tại các hội nghị khoa học để nói về hạt
quark? Thi thoảng. Nhưng thường là họ sẽ bàn tán về việc một giáo sư bắt quả
tang chồng mình ngoại tình, hoặc cuộc tranh cãi giữa trưởng khoa và hiệu trưởng,
hoặc những tin đồn về một đồng nghiệp sử dụng quỹ nghiên cứu của mình để mua một
chiếc Lexus. Tán gẫu thường tập trung vào những việc làm sai trái. Kẻ buôn chuyện
ban đầu là giới báo chí, các phóng viên thông báo cho xã hội về việc này việc nọ,
và do đó bảo vệ xã hội khỏi những kẻ gian dối và ăn bám.
Nhiều khả năng, cả lý
thuyết về tán gẫu lẫn lý thuyết có-một-con-sư-tử-gần-bờ-sông đều có căn cứ.
Song, đặc điểm độc đáo nhất trong ngôn ngữ của chúng ta không phải là khả năng
truyền tải thông tin về những người đàn ông và sư tử. Mà đúng hơn, đó là khả
năng truyền tải thông tin về những thứ không tồn tại. Theo như chúng ta biết,
chỉ Sapiens mới có thể nói về mọi thứ mà họ chưa bao giờ thấy, chạm vào hoặc ngửi
mùi.
Huyền thoại, thần thoại,
các vị thần và tôn giáo xuất hiện lần đầu tiên cùng với Cách mạng Nhận thức.
Nhiều loài động vật và loài người trước đây có thể nói: “Cẩn thận! Sư tử!” Nhờ
Cách mạng Nhận thức, Homo sapiens có được khả năng nói, “Sư tử là thần linh
giám hộ bộ lạc chúng ta”. Khả năng nói chuyện hư cấu này là điểm độc đáo nhất
trong ngôn ngữ của Sapiens.
Thật dễ thấy rằng chỉ
Homo sapiens mới có thể nói về những điều không thực sự tồn tại, và tin rằng có
sáu điều bất khả trước bữa sáng. Bạn không bao giờ có thể thuyết phục một con
khỉ cho bạn một quả chuối bằng cách hứa hẹn một nguồn chuối vô hạn sau khi chết
ở thiên đường khỉ. Nhưng tại sao điều này quan trọng? Sau tất cả, hư cấu có thể
rất nguy hiểm khi gây hiểu lầm hoặc mất tập trung. Những người đi vào rừng tìm
các nàng tiên và kỳ lân dường như có ít cơ hội sống sót hơn những người đi tìm
nấm và nai. Và nếu bạn dành nhiều giờ cầu nguyện cho những linh hồn giám hộ
không tồn tại, chẳng phải là bạn đang lãng phí thời gian quý báu, trong khi lẽ
ra nên đi tìm đồ ăn, đánh nhau hoặc làm tình?
Nhưng hư cấu không chỉ
giúp chúng ta tưởng tượng, mà còn tưởng tượng cùng nhau. Chúng ta có thể thêu dệt
những huyền thoại phổ biến như câu chuyện sáng thế, những huyền thoại thời Mơ mộng
của thổ dân châu Úc, và những huyền thoại dân tộc của các quốc gia hiện đại. Những
huyền thoại như vậy mang lại cho Sapiens khả năng chưa từng có để hợp tác linh
hoạt với số lượng lớn. Kiến và ong cũng có thể làm việc trong một tập thể lớn,
nhưng chúng làm theo một cách rất cứng nhắc và chỉ với họ hàng thân thuộc. Sói
và tinh tinh hợp tác linh hoạt hơn nhiều so với kiến, nhưng chỉ với số ít con
trong bầy mà chúng biết rõ. Sapiens có thể hợp tác cực kỳ linh hoạt với vô số
người xa lạ. Đó là lý do Sapiens thống trị thế giới, trong khi kiến chỉ biết ăn
đổ thừa của chúng ta và tinh tinh thì bị nhốt trong vườn thú hay các phòng thí
nghiệm.
Huyền thoại Peugeot
Các anh em họ tinh tinh của
chúng ta thường sống theo từng nhóm nhỏ với khoảng vài chục con. Chúng kết bạn
thân thiết, đi săn với nhau và chiến đấu chống lại các con khỉ đầu chó, báo và
những con tinh tinh thù địch. Cấu trúc xã hội của chúng có xu hướng phân tầng.
Con đầu đàn thường là một con đực, được gọi là “con đực alpha”. Các con đực và
con cái khác thể hiện sự phục tùng của chúng với con đực alpha bằng cách cúi
chào trước nó với âm thanh gầm gừ nhỏ, chẳng khác gì thần dân bái lạy trước
vua. Con đực alpha nỗ lực duy trì sự hài hòa xã hội trong bầy của nó. Khi hai
cá thể đánh nhau, nó sẽ can thiệp và chấm dứt bạo lực. Không cần nhân từ, nó có
thể độc quyền phân chia thức ăn ngon và ngăn những con đực cấp thấp hơn ghép
đôi với những con cái.
Khi hai con đực tranh
giành vị trí alpha, chúng thường thực hiện bằng cách hình thành các liên minh
giữa những con ủng hộ, bao gồm cả con đực và con cái trong bầy. Quan hệ giữa
các thành viên liên minh dựa trên tiếp xúc thân mật hằng ngày như ôm, sờ, hôn,
chải lông và giúp đỡ lẫn nhau. Cũng như các chính trị gia đi xung quanh bắt tay
và hôn mấy em bé trong các chiến dịch bầu cử, những kẻ muốn theo đuổi vị trí đứng
đầu trong một nhóm tinh tinh dành nhiều thời gian để ôm, vỗ lưng và hôn mấy con
tinh tinh con. Con đực alpha thường giành được vị trí của mình không phải vì có
thể chất mạnh mẽ hơn, mà vì nó dẫn đầu một liên minh lớn và bền vững. Các liên
minh đóng một vai trò trung tâm không chỉ trong cuộc đấu tranh công khai giành
vị trí alpha, mà còn trong hầu hết các hoạt động hằng ngày. Các thành viên của
một liên minh dành nhiều thời gian cho nhau, chia sẻ đồ ăn và giúp nhau lúc khó
khăn.
Có những giới hạn rõ ràng
về quy mô của các nhóm khi hình thành và duy trì theo cách như vậy. Để hoạt động
được, mọi thành viên của một nhóm phải biết nhau mật thiết. Hai con tinh tinh
chưa từng gặp nhau, chưa từng đánh nhau, chưa từng chải lông cho nhau sẽ không
biết liệu chúng có thể tin tưởng lẫn nhau, liệu chúng có nên giúp đỡ lẫn nhau,
và ai trong chúng có thứ hạng cao hơn. Trong điều kiện tự nhiên, một bầy tinh
tinh điển hình bao gồm 20 tới 50 cá thể. Khi số lượng tinh tinh trong bầy tăng,
trật tự xã hội mất ổn định, cuối cùng dẫn đến sự tan vỡ và hình thành một bầy mới
từ một số con tách ra. Chỉ trong một vài trường hợp, các nhà động vật học quan
sát được các bầy lớn hơn 100. Các bầy riêng biệt hiếm khi hợp tác, có xu hướng
cạnh tranh lãnh thổ và thức ăn. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận chiến tranh kéo
dài giữa các bầy, và thậm chí có một trường hợp “diệt chủng”, trong đó một bầy
tàn sát một cách có hệ thống hầu hết các thành viên của một bầy lân cận.
Mô hình tương tự có thể
thống trị trong đời sống xã hội của người tiền sử, bao gồm cả Homo sapiens cổ
xưa. Con người, cũng giống như tinh tinh, có những bản năng xã hội cho phép tổ
tiên của chúng ta kết bạn, tạo nên thứ bậc, và săn bắt hoặc chiến đấu cùng
nhau. Tuy nhiên, giống như tinh tinh, bản năng xã hội của con người thích nghi
với các nhóm nhỏ thân mật. Khi nhóm phát triển quá lớn, trật tự xã hội của nó sẽ
bất ổn và nhóm chia tách. Kể cả nếu có một thung lũng đặc biệt màu mỡ có thể
nuôi được 500 Sapiens cổ xưa, cũng không thể khiến nhiều người xa lạ có thể sống
bên nhau. Làm sao để họ có thể đồng ý ai sẽ lãnh đạo, ai nên săn ở đâu, hoặc ai
nên ghép đôi với ai?
Cùng với sự xuất hiện của
Cách mạng Nhận thức, tán gẫu đã giúp Homo sapiens hình thành những bầy lớn hơn
và ổn định hơn. Nhưng ngay cả tán gẫu cũng có giới hạn của nó. Nghiên cứu xã hội
học đã chỉ ra rằng quy mô “tự nhiên” tối đa của một nhóm được gắn kết bởi tán gẫu
là khoảng 150 cá thể. Với các nhóm hơn 150 người, hầu hết mọi người không thể
biết rõ về nhau cũng như tán gẫu không còn hiệu quả.
Kể cả ngày nay, cái ngưỡng
quan trọng trong các tổ chức của con người cũng nằm ở đâu đó xung quanh con số
ma thuật này. Dưới ngưỡng này, các cộng đồng, các doanh nghiệp, các mạng lưới
xã hội và các đơn vị quân đội có thể duy trì chủ yếu dựa vào người quen và sự
trao đổi các tin đồn. Không cần phải có cấp bậc chính thức, danh vị và sách vở
pháp luật để giữ gìn trật tự. Một trung đội 30 binh sĩ hay thậm chí một đại đội
100 người có thể hoạt động tốt dựa trên nền tảng của mối quan hệ thân mật, với
mức độ kỷ luật ở hình thức tối thiểu. Một trung sĩ có uy tín có thể trở thành
“ông vua đại đội” và có uy lực điều hành vượt cả những sĩ quan được ủy nhiệm. Một
doanh nghiệp gia đình nhỏ có thể tồn tại và phát triển mà không cần hội đồng quản
trị, giám đốc điều hành hoặc bộ phận kế toán.
Nhưng một khi ngưỡng 150
cá nhân bị vượt qua, mọi thứ không còn có thể hoạt động theo cách đó. Bạn không
thể điều hành một sư đoàn hàng ngàn binh sĩ giống như cách bạn quản lý một
trung đội. Các doanh nghiệp gia đình thành công thường phải đối mặt với một cuộc
khủng hoảng khi họ phát triển lớn hơn và thuê thêm nhân sự. Nếu họ không thể tự
làm mới mình, họ sẽ phá sản.
Làm thế nào mà Homo
sapiens xoay xở vượt qua ngưỡng quan trọng này, để cuối cùng lập nên các thành
phố bao gồm hàng chục ngàn cư dân, và những đế chế cai trị hàng trăm triệu người?
Bí mật có lẽ nằm ở sự xuất hiện của những chuyện hư cấu. Số đông người lạ có thể
hợp tác thành công bởi cùng tin vào những huyền thoại chung.
Bất kỳ sự hợp tác nào của
con người ở quy mô lớn – dù là một quốc gia hiện đại, một nhà thờ trung cổ, một
thành phố cổ đại hay một bộ lạc cổ xưa – đều bắt nguồn từ những huyền thoại phổ
biến vốn chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng tập thể của nhân dân. Giáo hội bắt
nguồn từ những huyền thoại tôn giáo chung. Tuy hai người Công giáo chưa từng gặp
nhau, nhưng họ vẫn có thể cùng tham gia thập tự chinh hoặc gây quỹ để xây dựng
một bệnh viện, bởi vì họ đều tin rằng Thiên Chúa đã nhập thế dưới hình hài con
người và chịu đóng đinh để chuộc tội cho chúng ta. Các quốc gia bắt nguồn từ những
huyền thoại chung về dân tộc. Hai người Serbia chưa từng gặp nhau có thể liều mạng
để cứu nhau vì cùng tin vào sự tồn tại của dân tộc Serbia, quê hương Serbia và
lá cờ Serbia. Hệ thống tư pháp bắt nguồn từ những huyền thoại chung về luật
pháp. Hai luật sư chưa từng gặp nhau vẫn có thể cùng chung nỗ lực để bảo vệ một
người hoàn toàn xa lạ, vì tất cả họ đều tin vào sự tồn tại của luật pháp, công
lý, nhân quyền – và cả số tiền lệ phí được trả.
Song, tất cả những điều
này chỉ tồn tại trong những câu chuyện được con người sáng tạo và truyền khẩu.
Không có thần linh trong vũ trụ, không có dân tộc, không có tiền, không có nhân
quyền, không có luật pháp, và không có công lý ngoài trí tưởng tượng thông thường
của con người.
Mọi người đều hiểu rằng
“người nguyên thủy” gia cố trật tự xã hội của họ bằng niềm tin vào ma quỷ và
linh hồn, họ tập hợp vào mỗi dịp trăng tròn để nhảy cùng nhau xung quanh đống lửa.
Điều chúng ta quên mất là các tổ chức hiện đại hoạt động chính xác trên cùng cơ
sở đó. Lấy ví dụ về thế giới của các tập đoàn kinh tế. Doanh nhân hiện đại và
giới luật sư trên thực tế là các phù thủy quyền lực. Sự khác biệt cơ bản giữa họ
với các thầy phù thủy (shaman) của bộ lạc ở chỗ, luật sư thời hiện đại kể những
câu chuyện thần thoại lạ lùng hơn nhiều. Huyền thoại dưới đây về Peugeot cung cấp
một ví dụ tốt cho chúng ta.
Một biểu tượng có phần giống
với nhân sư ở Stadel xuất hiện ngày nay trên xe hơi, xe tải và xe máy từ Paris
đến Sydney. Đó là các vật trang trí mui xe do Peugeot, một trong những hãng xe
châu Âu lâu đời nhất và lớn nhất, chế tạo. Peugeot khởi sự như một doanh nghiệp
gia đình nhỏ ở làng Valentigney, chỉ cách hang Stadel 300 km. Ngày nay công ty
sử dụng khoảng 200.000 người trên toàn thế giới, hầu hết họ hoàn toàn xa lạ với
nhau. Những người này hợp tác rất hiệu quả trong năm 2008, giúp Peugeot sản xuất
hơn 1,3 triệu xe hơi, lợi nhuận thu được vào khoảng 33 tỉ euro.
Hình 5. Sư tử Peugeot
Theo nghĩa nào chúng ta
có thể nói rằng Peugeot SA (tên chính thức của công ty) tồn tại? Có rất nhiều
xe Peugeot, nhưng rõ ràng đó không phải là công ty. Thậm chí nếu mọi chiếc
Peugeot trên thế giới đồng thời bị loại bỏ và bán phế liệu, thì Peugeot SA vẫn
không biến mất. Nó sẽ tiếp tục sản xuất xe hơi mới và phát hành báo cáo thường
niên. Công ty sở hữu các nhà máy, máy móc, phòng trưng bày, và sử dụng nhiều thợ
cơ khí, nhân viên kế toán, thư ký, nhưng tất cả tập hợp lại với nhau không tạo
nên Peugeot. Một thảm họa có thể hủy diệt toàn bộ nhân viên của Peugeot, và dẫn
tới việc tiêu tùng mọi hệ thống lắp ráp dây chuyền và văn phòng điều hành. Dẫu
vậy đi nữa, công ty vẫn có thể vay tiền, thuê nhân viên mới, xây dựng các nhà
máy mới và mua máy móc thiết bị mới. Peugeot có các nhà quản lý và các cổ đông,
nhưng không phải họ tạo nên công ty. Tất cả các nhà quản lý có thể bị miễn nhiệm
và toàn bộ cổ phiếu được bán ra, nhưng bản thân công ty sẽ vẫn còn nguyên vẹn.
Nói vậy không có nghĩa là
Peugeot SA là bất khả xâm phạm hoặc bất tử. Nếu một thẩm phán được ủy thác việc
giải thể công ty, nhà máy vẫn sẽ tồn tại và công nhân, kế toán, quản lý, cổ
đông sẽ tiếp tục sống – nhưng Peugeot SA sẽ lập tức biến mất. Tóm lại, Peugeot
SA dường như không có kết nối cần thiết với thế giới vật chất. Liệu nó có thực
sự tồn tại?
Peugeot nằm trong ý tưởng
tập thể của chúng ta. Các luật sư gọi đây là một “hư cấu pháp lý”. Không thể chỉ
tay vào nó; nó không phải là một đối tượng vật lý. Nhưng nó hiện hữu như một thực
thể pháp lý. Cũng giống như bạn hay tôi, nó bị ràng buộc bởi pháp luật của đất
nước mà nó hoạt động. Nó có thể mở một tài khoản ngân hàng và sở hữu tài sản
riêng. Nó đóng thuế, nó có thể bị kiện và thậm chí truy tố riêng biệt với bất kỳ
người nào sở hữu hoặc làm việc cho nó.
Peugeot là một dạng cụ thể
của hư cấu pháp lý được gọi là “công ty trách nhiệm hữu hạn”. Ý tưởng đằng sau
các công ty này là một trong những phát minh tài tình nhất của nhân loại. Homo
sapiens đã sống hàng ngàn năm mà không có chúng. Trong phần lớn lịch sử thành
văn, tài sản chỉ có thể được sở hữu bởi con người bằng xương bằng thịt, loài đứng
trên hai chân và có bộ não lớn. Nếu trong thế kỷ 13, France Jean tổ chức một hội
thảo về sản xuất xe chở hàng, thì chính ông là công việc. Nếu một chiếc xe mà
ông chế tạo bị hỏng sau khi mua được một tuần, người mua bực tức sẽ khởi kiện
cá nhân Jean. Nếu Jean đã vay 1.000 đồng vàng để lập xưởng riêng và việc kinh
doanh thất bại, ông sẽ phải trả nợ bằng cách bán tài sản riêng của mình – nhà,
bò, đất đai của ông. Ông thậm chí sẽ phải bán con mình làm nô lệ. Nếu không thể
trang trải các khoản nợ, ông có thể bị nhà nước tống vào tù hoặc làm nô lệ cho
các chủ nợ của mình. Ông hoàn toàn chịu trách nhiệm, không có giới hạn, cho mọi
nghĩa vụ phát sinh bởi xưởng của mình.
Nếu được phép quay ngược
thời gian, bạn có thể sẽ phải suy nghĩ rất kĩ trước khi mở một doanh nghiệp
riêng. Và quả thực tình trạng pháp lý này không khuyến khích tinh thần kinh
doanh. Mọi người sợ khởi nghiệp và nhận về rủi ro kinh tế. Dường như không đáng
để liều khi mà cả gia đình có thể đi tới cái kết túng quẫn.
Đây là lý do khiến người
ta bắt đầu cùng hình dung về sự tồn tại của công ty trách nhiệm hữu hạn. Những
công ty này hầu như hoạt động độc lập một cách hợp pháp với những người lập ra
chúng, hoặc đầu tư tiền vào đó, hoặc quản lý chúng. Trong vài thế kỷ qua, những
công ty như vậy đã trở thành những tay chơi chính trên vũ đài kinh tế, và trở
nên quen thuộc đến mức chúng ta quên rằng chúng chỉ hiện hữu trong trí tưởng tượng
của mình. Tại Mỹ, thuật ngữ chỉ công ty trách nhiệm hữu hạn là “Corporation”,
khá mỉa mai, vì thuật ngữ này bắt nguồn từ “corpus” (tiếng Latin nghĩa là cơ thể),
là thứ mà các công ty này thiếu. Dù chúng không hề có một cơ thể thực sự, nhưng
hệ thống pháp luật Mỹ vẫn đối xử với các công ty này như những pháp nhân, như
thể chúng là những con người bằng xương bằng thịt.
Và đó cũng là điều mà hệ
thống pháp luật Pháp đã thực thi vào năm 1896, khi Armand Peugeot, người đã thừa
hưởng từ cha mẹ một cửa hàng kim loại chuyên sản xuất lò xo, cưa và xe đạp, quyết
định kinh doanh xe hơi. Nên ông đã thành lập một công ty trách nhiệm hữu hạn.
Ông đặt tên cho công ty theo tên mình, nhưng nó độc lập với ông. Nếu một trong
những chiếc xe hơi bị hỏng hóc, người mua có thể kiện Peugeot, chứ không phải
Armand Peugeot. Nếu công ty đã vay hàng triệu franc và sau đó bị sụp đổ, Armand
Peugeot không mắc nợ dù chỉ 1 franc. Sau tất cả, khoản vay đã được trao cho
Peugeot, chứ không phải Armand Peugeot, một Homo sapiens. Armand Peugeot đã chết
năm 1915, còn công ty Peugeot hiện vẫn còn sống và khỏe mạnh.
Chính xác bằng cách nào
mà Armand Peugeot, một con người, đã tạo nên Peugeot, một công ty? Rất giống với
cách mà giới giáo phẩm và phù thủy đã sáng tạo ra những vị thần và quỷ dữ trong
suốt lịch sử, và giống với cách mà hàng ngàn linh mục Pháp vẫn tạo ra cơ thể của
Chúa Jesus mỗi Chủ nhật tại nhà thờ giáo xứ. Tất cả đều xoay quanh những câu
chuyện kể, và thuyết phục mọi người tin vào chúng. Trong trường hợp của các
linh mục Pháp, câu chuyện quan trọng về sự sống và cái chết của Chúa Jesus giống
như lời kể của Giáo hội Công giáo. Theo câu chuyện này, nếu một linh mục Công
giáo mặc áo lễ trịnh trọng nói những lời chính xác vào đúng thời điểm, thì bánh
mì và rượu vang thế tục sẽ biến thành thịt và máu của Chúa. Các linh mục kêu
lên “Hoc est Corpus meum!” (Tiếng Latin nghĩa là “Đây là cơ thể của tôi”). Khi
thấy các linh mục đã thực hành chuẩn mực và cần mẫn mọi lễ nghi, hàng triệu người
Pháp Công giáo mộ đạo liền cư xử như thể Thiên Chúa thực sự tồn tại trong bánh
mì và rượu vang.
Trong trường hợp của
Peugeot SA, điều quyết định chính là các bộ luật của Pháp được Nghị viện Pháp
thảo ra. Theo các nhà lập pháp nước này, nếu một luật sư có chứng nhận hành nghề,
tuân theo mọi tập tục và nghi lễ cúng bái, đã viết tất cả bùa chú và lời thề
nguyền cần thiết trên một mảnh giấy trang trí đẹp, ký tên đóng dấu vào cuối tài
liệu, rồi hô biến – một công ty mới sẽ ra đời. Năm 1896, khi Armand Peugeot muốn
lập ra công ty của mình, ông đã trả tiền cho một luật sư lo liệu mọi thủ tục
thiêng liêng đó. Sau khi vị luật sư đã thực hiện đúng mọi nghi lễ và công bố tất
cả bùa chú và tuyên thệ cần thiết, hàng triệu công dân Pháp biết đứng thẳng đã
cư xử như thể công ty Peugeot thực sự tồn tại.
Kể chuyện hiệu quả là
không dễ. Khó khăn không chỉ ở việc kể chuyện, mà còn ở việc thuyết phục người
khác tin vào nó. Phần lớn lịch sử xoay quanh câu hỏi này: làm thế nào để thuyết
phục hàng triệu người tin vào những câu chuyện nào đó về các vị thần, hoặc các
dân tộc, hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn? Song khi thành công, nó mang lại cho
Sapiens sức mạnh to lớn, vì nó cho phép hàng triệu người lạ hợp tác và làm việc
hướng tới các mục tiêu chung. Hãy thử tưởng tượng, sẽ vất vả đến thế nào để lập
ra các quốc gia, các nhà thờ, các hệ thống pháp lý nếu chúng ta chỉ có thể nói
về những điều thực sự tồn tại, như sông, cây xanh và sư tử.
Theo năm tháng, con người
đã thêu dệt nên một mạng lưới những câu chuyện phức tạp khó tin. Trong mạng lưới
này, hư cấu kiểu như Peugeot không chỉ tồn tại mà còn tích lũy sức mạnh to lớn.
Những kiểu loại mà con người tạo ra thông qua mạng lưới các câu chuyện này được
biết đến trong giới học thuật là “hư cấu”, “cấu trúc xã hội”, hoặc “thực tế tưởng
tượng”. Một thực tế tưởng tượng không phải là một lời nói dối. Tôi dối trá khi
nói rằng có một con sư tử ở gần sông dù tôi biết rất rõ rằng không có sư tử ở
đó. Không có gì đặc biệt về những lời nói dối. Những con khỉ Chlorocebus và
tinh tinh có thể nói dối. Ví dụ, một con khỉ Chlorocebus, sau khi quan sát đã
kêu “Cẩn thận! Sư tử!” khi không có con sư tử nào xung quanh. Báo động này hoàn
toàn có thể làm khiếp sợ con khỉ đồng bọn vừa tìm thấy một quả chuối và khiến
nó bỏ đi, để lại kẻ nói dối một mình thó lấy phần thưởng cho bản thân.
Không giống như nói dối,
một thực tế tưởng tượng là điều mà mọi người đều tin vào, và chừng nào niềm tin
cộng đồng này tồn tại, thì chừng đó thực tế tưởng tượng còn thể hiện sức mạnh
lên thế giới. Người điêu khắc ở hang Stadel có thể chân thành tin vào sự tồn tại
của nhân sư như một linh thần giám hộ. Một số phù thủy là lang băm, nhưng đa phần
thành kính tin vào sự tồn tại của thần linh và ma quỷ. Hầu hết các triệu phú thật
sự tin vào sự tồn tại của tiền và trách nhiệm hữu hạn của các công ty. Hầu hết
các nhà hoạt động nhân quyền thành thật tin vào sự tồn tại của các quyền con
người. Không ai nói dối khi vào năm 2011, Liên Hợp Quốc yêu cầu chính phủ Libya
tôn trọng các quyền con người của công dân, mặc dù kể cả Liên Hợp Quốc, Libya
và nhân quyền đều là những khái niệm bịa đặt bắt nguồn từ trí tưởng tượng phong
phú của chúng ta.
Kể từ Cách mạng Nhận thức,
Sapiens đã sống trong một thực tế kép. Một mặt là thực tế khách quan về các
dòng sông, cây cối, sư tử, và mặt khác là thực tế tưởng tượng của các vị thần,
quốc gia, công ty. Thời gian trôi qua, thực tế tưởng tượng này đã trở nên mạnh
mẽ hơn, do đó mà ngày nay chính sự tồn tại của các dòng sông, cây cối và sư tử
lại phụ thuộc vào sự chiếu cố của các thực thể tưởng tượng này.
Bỏ qua bộ gen
Khả năng tạo ra một thực
tế tưởng tượng bằng từ ngữ cho phép vô số người lạ hợp tác hiệu quả. Nhưng nó
còn làm được nhiều hơn thế. Bởi con người hợp tác được trên quy mô lớn là nhờ
vào những huyền thoại, cách thức họ hợp tác có thể được thay đổi bằng cách thay
đổi những huyền thoại, qua việc kể những câu chuyện khác đi. Trong những trường
hợp thuận lợi, huyền thoại có thể thay đổi nhanh chóng. Năm 1789, gần như chỉ
qua một đêm, người dân Pháp chuyển từ việc tin tưởng vào huyền thoại về quyền
thiêng liêng của các vị vua sang tin vào huyền thoại về chủ quyền của nhân dân.
Do đó, kể từ Cách mạng Nhận thức, Homo sapiens đã có thể điều chỉnh nhanh chóng
hành vi của mình phù hợp với nhu cầu thay đổi. Điều này đã mở ra một làn cao tốc
của tiến hoá văn hoá, vượt qua những tắc nghẽn trong tiến hoá gen. Tăng tốc
trên làn này, Homo sapiens đã sớm vượt xa tất cả các loài người và động vật
khác về khả năng hợp tác của mình.
Hành vi của những loài động
vật xã hội khác được xác định phần lớn bởi các gen của chúng. ADN không phải là
một nhà độc tài. Hành vi của động vật cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường
và đặc điểm cá nhân. Tuy nhiên, trong một môi trường nhất định, động vật cùng
loài sẽ có xu hướng cư xử giống nhau. Những thay đổi lớn trong hành vi xã hội
không thể xảy ra một cách thông thường nếu không có đột biến gen. Ví dụ, tinh
tinh thường có khuynh hướng di truyền để sống trong các nhóm phân tầng được điều
hành bởi một con đực alpha. Một loài rất gần với tinh tinh là tinh tinh lùn thường
sống trong các nhóm bình đẳng hơn bị chi phối bởi con cái. Những tinh tinh cái
nhìn chung không thể học được các bài học từ họ hàng thân thiết là tinh tinh
lùn để thiết lập một cuộc cách mạng nữ quyền. Tinh tinh đực không thể tụ tập
trong một hội đồng lập hiến để bãi bỏ ngôi vị của con đực alpha, và tuyên bố rằng
từ giờ trở đi tất cả tinh tinh phải được đối xử bình đẳng. Những thay đổi lớn
như vậy trong hành vi sẽ chỉ xảy ra nếu có gì đó thay đổi trong ADN của tinh
tinh.
Với các lý do tương tự,
con người cổ xưa đã không tiến hành cuộc cách mạng nào. Theo những gì chúng ta
biết, các thay đổi trong mô hình xã hội, sự phát minh ra công nghệ mới, sự định
cư trong các môi trường sống xa lạ là kết quả của đột biến gen và áp lực môi
trường nhiều hơn là từ các phát kiến văn hoá. Thế nên phải mất hàng trăm ngàn
năm để con người thực hiện các bước trên. 2 triệu năm trước đây, các đột biến
gen dẫn đến sự xuất hiện của một loài người mới gọi là Homo erectus. Sự xuất hiện
ấy đi kèm với việc phát triển một công nghệ chế tác công cụ đá mới, giờ đây đã
được công nhận là một đặc điểm xác định của loài này. Và khi Homo erectus không
tiếp tục có những biến đổi gen, công cụ bằng đá của họ vẫn chẳng thay đổi trong
gần 2 triệu năm!
Ngược lại, kể từ Cách mạng
Nhận thức, Sapiens đã có thể thay đổi hành vi của họ một cách nhanh chóng, truyền
lại hành vi mới cho các thế hệ tương lai mà không cần bất kỳ sự thay đổi di
truyền hoặc môi trường nào. Ví dụ, hãy xem xét sự xuất hiện lặp đi lặp lại của
giới tinh hoa không có con cái, chẳng hạn các tăng lữ ở một số tôn giáo và thái
giám Trung Hoa. Sự tồn tại của giới tinh hoa này đi ngược lại với các nguyên tắc
cơ bản nhất của chọn lọc tự nhiên, kể từ khi các thành viên chủ đạo của xã hội
tự nguyện từ bỏ việc sinh con. Trong khi đó, các tinh tinh đực alpha sử dụng
quyền lực của mình để quan hệ tình dục với càng nhiều con cái càng tốt – và do
vậy con đực đầu đàn có thể truyền giống với một tỉ lệ lớn cho thế hệ sau của nó
– còn các con đực alpha có tín ngưỡng thì nhịn hoàn toàn quan hệ tình dục và có
con. Sự kiêng khem này không phát sinh từ điều kiện môi trường đặc biệt như sự
khan hiếm thực phẩm hoặc mong muốn của bạn tình tiềm năng. Nó cũng không phải
là kết quả của một số đột biến gen kỳ quặc.
Nói cách khác, trong khi
các mô hình hành vi của con người cổ xưa vẫn cố định trong hàng chục ngàn năm,
thì Sapiens đã có thể biến đổi cấu trúc xã hội của mình, bản chất của mối quan
hệ giữa các cá nhân, hoạt động kinh tế và một loạt các hành vi khác chỉ trong
vòng một hoặc hai thập kỷ. Hãy xem xét một cư dân Berlin, sinh năm 1900 và sống
đến 100 tuổi. Bà đã trải qua thời thơ ấu trong Đế chế Hohenzollern của Wilhelm
II; trưởng thành trong thời Cộng hòa Weimar, Đức quốc xã và Đông Đức cộng sản;
và bà đã chết như một công dân của một nước Đức dân chủ và thống nhất. Bà đã
xoay xở để trở thành một phần của năm hệ thống chính trị xã hội rất khác nhau,
mặc dù ADN của bà không hề thay đổi.
Đây là chìa khoá để
Sapiens thành công. Trong trận chiến một chọi một, một Neanderthal có lẽ sẽ
đánh bại một Sapiens. Nhưng trong một xung đột hàng trăm người, các Neanderthal
sẽ không có cơ hội. Neanderthal có thể chia sẻ thông tin về nơi ở của sư tử,
nhưng có lẽ họ không thể nói và sửa lại những câu chuyện về các thần linh của bộ
lạc. Nếu không có khả năng sáng tác truyện hư cấu, Neanderthal không thể hợp
tác hiệu quả với số lượng lớn, cũng không thể biến đổi hành vi xã hội của mình
trước những thách thức luôn thay đổi.
Dù chúng ta không thể đi
sâu vào tâm trí của Neanderthal để hiểu họ nghĩ gì, nhưng chúng ta có bằng chứng
gián tiếp về các giới hạn nhận thức của họ so với các đối thủ Sapiens. Các nhà
khảo cổ học khi khai quật địa điểm Sapiens sinh sống có tuổi 30.000 năm ở trung
tâm châu Âu, đôi khi thấy có vỏ sò đến từ các bờ biển Địa Trung Hải và Đại Tây
Dương. Trong mọi trường hợp, những vỏ sò đó đã đi vào sâu trong lục địa thông
qua thương mại đường dài giữa các nhóm Sapiens khác nhau. Trong khi tại các địa
điểm Neanderthal sinh sống, không có bằng chứng nào về hoạt động thương mại như
thế. Mỗi nhóm còn sản xuất các công cụ riêng của mình từ các nguyên liệu địa
phương.
Một ví dụ khác đến từ Nam
Thái Bình Dương. Các bầy Sapiens sống trên đảo New Ireland, phía bắc New
Guinea, sử dụng một loại thủy tinh lấy từ núi lửa gọi là đá vỏ chai để chế tác
các công cụ đặc biệt cứng và sắc. Tuy nhiên, New Ireland không có trầm tích tự
nhiên của đá vỏ chai. Các xem xét trong phòng thí nghiệm cho thấy rằng người cổ
đại đã sử dụng loại đá được lấy từ các mỏ đá ở New Britain, một hòn đảo cách đó
400 km. Một số cư dân của những hòn đảo này phải là người đi biển lành nghề,
trao đổi hàng hoá từ đảo này sang đảo khác với khoảng cách khá xa.
Thương mại dường như là một
hoạt động rất thực dụng, không cần tới nền tảng tưởng tượng. Song thực tế là
không có động vật nào khác ngoài Sapiens tham gia vào thương mại, và mọi mạng
lưới thương mại của Sapiens mà chúng ta có bằng chứng chi tiết đều dựa trên những
hư cấu. Thương mại không thể tồn tại mà không có sự tin tưởng, và rất khó khăn
để tin tưởng người lạ. Mạng lưới thương mại toàn cầu ngày nay được dựa trên sự
tin tưởng của chúng ta vào các thực thể hư cấu như đô-la, Ngân hàng Dự trữ Liên
bang, và các nhãn hiệu khởi thủy của các tập đoàn. Khi hai người xa lạ trong xã
hội bộ lạc muốn trao đổi, họ thường sẽ thiết lập sự tin tưởng bằng cách kêu gọi
một vị thần, tổ tiên thần thoại hay vật tổ chung.
Nếu Sapiens cổ đại tin
vào những điều tưởng tượng này để trao đổi vỏ sò và đá vỏ chai, thì có lý do để
cho rằng họ cũng có thể đã trao đổi thông tin, do đó tạo ra một mạng lưới kiến
thức dày đặc và rộng hơn nhiều so với những gì mà Neanderthal và một số nhóm
người cổ đại khác có được.
Kỹ thuật cung cấp một
minh họa cho những khác biệt này. Neanderthal thường đi săn một mình hoặc thành
các nhóm nhỏ. Trái lại, Sapiens lại phát triển các kĩ thuật dựa trên sự hợp tác
giữa hàng chục cá nhân, và thậm chí có thể giữa các nhóm khác nhau. Một phương
pháp đặc biệt hiệu quả là bao vây toàn bộ một bầy thú, chẳng hạn như ngựa
hoang, rồi dồn chúng vào một hẻm núi hẹp, nơi có thể dễ dàng giết chúng hàng loạt.
Nếu kế hoạch suôn sẻ, các nhóm có thể thu hoạch hàng tấn thịt, mỡ và da thú chỉ
trong một buổi chiều với nỗ lực tập thể, và tiêu thụ đống thực phẩm này trực tiếp
trong một cái lò lớn, hoặc phơi khô, xông khói, hoặc (ở vùng Bắc cực) ướp đông
chúng để sử dụng về sau. Giới khảo cổ học đã phát hiện ra các địa điểm mà hằng
năm toàn bộ đàn bò được xẻ thịt theo những cách như vậy. Thậm chí một số nơi
còn dựng lên các hàng rào và chướng ngại vật, tạo ra những cái bẫy nhân tạo và
bãi giết mổ.
Chúng ta có thể giả định
rằng Neanderthal đã không hài lòng khi nhìn thấy các vùng đất săn bắt truyền thống
của họ bị biến thành những lò mổ do Sapiens kiểm soát. Tuy nhiên, nếu bạo lực nổ
ra giữa hai loài, thì số phận của Neanderthal không hơn những con ngựa hoang.
50 Neanderthal phối hợp trong các mô hình truyền thống và tĩnh tại không thể địch
nổi 500 Sapiens linh hoạt và sáng tạo. Và thậm chí nếu Sapiens thua ở trận đầu
tiên, họ có thể nhanh chóng tạo ra chiến thuật mới giúp mình giành chiến thắng
trong lần tiếp theo.
Điều gì xảy ra trong Cách
mạng Nhận thức?
Khả năng mới
Hệ quả lâu dài
Khả năng truyền tải một
lượng lớn thông tin về thế giới xung quanh của Homo sapiens.
Lập kế hoạch và thực hiện
các hành động phức tạp, chẳng hạn như tránh sư tử và săn bò rừng.
Khả năng truyền tải một
lượng lớn thông tin về các mối quan hệ xã hội của Sapiens.
Các nhóm ngày một lớn hơn
và đoàn kết hơn, có thể lên tới 150 thành viên.
Khả năng truyền tải thông
tin về những điều không thực sự tồn tại, chẳng hạn các thần linh bộ tộc, các
dân tộc, các công ty trách nhiệm hữu hạn, và nhân quyền.
a. Hợp tác giữa rất nhiều
người xa lạ.
b. Đổi mới nhanh chóng
hành vi xã hội.
Lịch sử và sinh học
Sự vô cùng đa dạng của những
thực tế tưởng tượng mà Sapiens đã sáng tạo ra, và sự đa dạng kéo theo của các
mô hình hành vi, là thành phần chính của những gì chúng ta gọi là “văn hoá”.
Sau khi xuất hiện, các nền văn hoá không bao giờ ngừng thay đổi và phát triển,
và chúng ta gọi những thay đổi không thể ngăn cản được là “lịch sử”.
Theo đó, Cách mạng Nhận
thức là thời điểm mà lịch sử tuyên bố nó độc lập với sinh học. Cho đến khi xảy
ra Cách mạng Nhận thức, hành động của loài người đều thuộc về lĩnh vực sinh học,
hoặc nếu bạn thích hơn, thì đó là thời tiền sử (tôi có xu hướng tránh thuật ngữ
“thời tiền sử”, vì nó mang ý nghĩa sai lầm rằng kể cả trước Cách mạng Nhận thức,
con người đã có phạm trù của riêng mình). Từ Cách mạng Nhận thức trở đi, câu
chuyện lịch sử thay thế cho lý thuyết sinh học là phương tiện chủ yếu của chúng
ta trong việc giải thích sự phát triển của Homo sapiens. Để hiểu được sự nổi
lên của Ki-tô giáo hay Cách mạng Pháp, chúng ta không thể chỉ tìm hiểu sự tương
tác của các gen, hoóc-môn và sinh vật. Còn cần phải tập trung vào sự tương tác
của các ý tưởng, hình ảnh và cả tưởng tượng nữa.
Điều này không có nghĩa
là Homo sapiens và văn hoá của con người đã trở nên miễn nhiễm với các quy luật
sinh học. Chúng ta vẫn là những con vật, và khả năng thể chất, tình cảm và nhận
thức của chúng ta vẫn được định hình bởi ADN của chúng ta. Xã hội của chúng ta
được xây dựng từ những nền móng giống như Neanderthal hoặc xã hội loài tinh
tinh, và chúng ta càng đào sâu vào những nền móng đó – cảm giác, cảm xúc, quan
hệ gia đình – chúng ta càng thấy ít sự khác biệt giữa mình và các loài vượn
khác.
Tuy nhiên, sẽ sai lầm nếu
chỉ tìm sự khác biệt ở cấp độ cá nhân hoặc gia đình. Nếu so một với một, thậm
chí 10 với 10, chúng ta giống với tinh tinh đến mức bối rối. Sự khác biệt đáng
kể bắt đầu xuất hiện chỉ khi chúng ta vượt qua ngưỡng 150 cá nhân, và khi chúng
ta đạt 1.000-2.000 cá nhân, sự khác biệt là rất đáng kinh ngạc. Nếu bạn cố gắng
xếp hàng ngàn tinh tinh vào quảng trường Thiên An Môn, phố Wall, Vatican hoặc
trụ sở Liên Hợp Quốc, kết quả sẽ rất hỗn loạn. Ngược lại, Sapiens thường xuyên
tụ tập lên đến hàng ngàn người ở những nơi như vậy. Cùng nhau, họ tạo ra các mô
hình trật tự – chẳng hạn như các mạng lưới thương mại, lễ hội quần chúng và các
thiết chế chính trị – những thứ mà họ không bao giờ có thể tạo ra trong cô lập,
Sự khác biệt thật sự giữa chúng ta và tinh tinh là chất keo thần thoại dính kết
các cá nhân, gia đình và nhóm với số lượng lớn. Chất keo này đã làm cho chúng
ta trở thành chủ nhân của sự sáng tạo.
Tất nhiên, chúng ta cũng
cần những kĩ năng khác, chẳng hạn như khả năng chế tác và sử dụng công cụ.
Song, việc tạo ra công cụ chẳng có ý nghĩa nhiều, trừ khi nó được kết hợp với
khả năng hợp tác. Làm thế nào mà bây giờ chúng ta có tên lửa liên lục địa với đầu
đạn hạt nhân, trong khi 30.000 năm trước, chúng ta chỉ có gậy với mũi nhọn bằng
đá lửa? Về mặt sinh lý học, không có sự cải thiện đáng kể nào trong khả năng tạo
ra công cụ của chúng ta suốt 30.000 năm qua. Albert Einstein còn không khéo tay
bằng một người hái lượm cổ đại. Tuy nhiên, năng lực hợp tác với nhiều người lạ
của chúng ta đã được cải thiện đáng kể. Đá lửa mũi nhọn cổ đại được làm ra
trong vài phút bởi một người duy nhất, dựa trên sự tư vấn và giúp đỡ của vài
người bạn thân thiết. Việc sản xuất một đầu đạn hạt nhân hiện đại đòi hỏi sự hợp
tác của hàng triệu người lạ trên khắp thế giới, từ những công nhân khai thác quặng
uranium sâu dưới lòng đất đến các nhà vật lý lý thuyết, những người viết các
công thức toán học dài ngoằng để mô tả sự tương tác của các hạt hạ nguyên tử.*
Sau đây là tóm tắt mối
quan hệ giữa sinh học và lịch sử sau Cách mạng Nhận thức:
1. Sinh học thiết lập những
thông số cơ bản cho hành vi và năng lực của Homo sapiens. Toàn bộ lịch sử diễn
ra trong phạm vi của trường sinh học này.
2. Tuy nhiên, trường hoạt
động lại vô cùng lớn, cho phép Sapiens chơi nhiều trò đáng kinh ngạc. Nhờ vào
khả năng sáng tạo ra những điều hư cấu, Sapiens tạo nên ngày càng nhiều những
trò chơi phức tạp, mỗi thế hệ lại càng phát triển và trau chuốt chúng hơn nữa.
3. Do đó, để hiểu cách thức
Sapiens cư xử, chúng ta phải mô tả lịch sử phát triển của các hành động của họ.
Nếu chỉ nói về những giới hạn sinh học của chúng ta, sẽ giống như một bình luận
viên phát thanh thể thao theo dõi World Cup, cung cấp cho người nghe một mô tả
chi tiết về sân chơi, chứ không phải một lời giải thích về những gì các cầu thủ
đang làm.
Những trò nào mà tổ tiên
Thời kỳ Đồ đá của chúng ta đã chơi trong đấu trường của lịch sử? Theo như chúng
ta biết, những người điêu khắc nhân sư Stadel khoảng 30.000 năm trước đây đã có
các khả năng về thể chất, tình cảm và trí tuệ như chúng ta. Họ đã làm gì khi thức
dậy vào buổi sáng? Bữa sáng và bữa trưa của họ có gì? Xã hội của họ thế nào? Họ
có mối quan hệ một vợ một chồng và gia đình hạt nhân không? Họ có các lễ hội,
các nguyên tắc đạo đức, các cuộc thi đấu thể thao và các nghi thức tôn giáo
không? Họ có các cuộc chiến tranh không? Các chương tiếp theo sẽ vén mở đằng
sau bức màn của các thời đại, khám phá đời sống trong khoảng thời gian hàng
ngàn năm từ Cách mạng Nhận thức đến Cách mạng Nông nghiệp.
3. MỘT NGÀY TRONG ĐỜI ADAM
VÀ EVE
Để hiểu được bản chất, lịch
sử và tâm lý của mình, chúng ta phải vào trong bộ óc của những tổ tiên săn bắt
hái lượm. Trong gần như toàn bộ lịch sử loài người, Sapiens sống sót bằng cách
lang thang kiếm ăn. 200 năm qua, ngày càng nhiều Sapiens kiếm sống với tư cách
người lao động thành thị và nhân viên công sở, và trước đó 10.000 năm, đa phần
Sapiens kiếm ăn bằng cách trồng trọt và chăn nuôi, nhưng đó chỉ như cái chớp mắt
so với hàng chục ngàn năm tổ tiên chúng ta săn bắt và hái lượm.
Ngành tâm lý học tiến hoá
đang hưng thịnh lập luận rằng nhiều đặc điểm xã hội và tâm lý ngày nay của
chúng ta đã được định hình trong suốt thời kỳ tiền nông nghiệp kéo dài. Thậm
chí ngày nay, các học giả trong lĩnh vực này còn tuyên bố rằng bộ não và trí óc
của chúng ta đã thích nghi với một cuộc sống sân bắt và hái lượm. Thói quen ăn
uống, những xung đột và tình dục của chúng ta là kết quả của cách thức mà bộ
não săn bắt hái lượm tương tác với môi trường hậu công nghiệp hiện tại, với các
siêu đô thị, máy bay, điện thoại và máy vi tính. Môi trường này mang lại cho
chúng ta điều kiện vật chất tốt hơn và sống thọ hơn bất kỳ thế hệ nào trước
đây, nhưng lại thường làm cho chúng ta cảm thấy cô độc, chán nản và áp lực. Để
hiểu được tại sao, các nhà tâm lý học tiến hoá cho rằng chúng ta cần phải đi
sâu vào thế giới hái lượm đã định hình minh, một thế giới vẫn còn tồn tại trong
tiềm thức của mỗi người.
Tại sao, chẳng hạn như
con người vốn yêu thích thực phẩm có hàm lượng calo cao, không tốt cho cơ thể của
họ? Các xã hội giàu có ngày nay đang bị bệnh dịch béo phì hành hạ, và nó đang
nhanh chóng lan rộng ra các nước đang phát triển. Lý do khiến chúng ta ăn lấy
ăn để thực phẩm ngọt và bổ béo nhất có thể tìm được chẳng có gì bí ẩn, nếu xem
xét các thói quen ăn uống của tổ tiên xa xưa. Trong các thảo nguyên và cánh rừng
nơi họ cư ngụ, những đồ ngọt có hàm lượng calo cao cực kỳ khan hiếm và thực phẩm
nói chung chỉ đủ dùng. 30.000 năm trước đây, một người kiếm ăn điển hình chỉ có
thể tiếp cận một loại thức ăn ngọt duy nhất – trái cây chín. Nếu một phụ nữ Thời
kỳ Đồ đá tìm thấy một cây sung trĩu quả, điều hợp lý nhất nên làm là phải ăn
nhiều nhất có thể ngay tại chỗ, trước khi đám khỉ đầu chó gần đó vặt sạch quả
trên cây. Bản năng ăn ngấu nghiến các thực phẩm có lượng calo cao đã được đóng
khung vào gen của chúng ta. Giờ đây chúng ta có thể đang sống trong những căn hộ
cao tầng với tủ lạnh thừa mứa thực phẩm, nhưng ADN của chúng ta vẫn nghĩ rằng
chúng ta đang ở trong thảo nguyên. Đó là lý do khiến cho chúng ta muốn ăn hết một
cốc kem Ben & Jerry ngay khi tìm thấy trong tủ lạnh và sau đó nó trôi tuột
xuống họng cùng với một cốc Cola lớn.
Lý thuyết “gen phàm ăn”
này được chấp nhận rộng rãi. Các giả thuyết khác vấp phải tranh cãi nhiều hơn.
Ví dụ, một số nhà tâm lý học tiến hoá cho rằng các bầy người cổ đại không được
cấu tạo bởi các gia đình hạt nhân, xoay quanh một đôi vợ chồng. Thay vào đó, những
người hái lượm sống trong các cộng đồng không có tư hữu, không có mối quan hệ một
vợ một chồng và thậm chí cả tình phụ tử. Trong một bộ lạc như vậy, một nữ giới
có thể có quan hệ tình dục và hình thành liên kết mật thiết với một số nam giới
(và nữ giới) cùng lúc, và tất cả những người trưởng thành của bầy cùng hợp tác
trong việc nuôi dạy con cái. Vì không có nam giới nào biết chắc chắn đâu là con
mình, nên họ thể hiện mối quan tâm bình đẳng với mọi đứa trẻ.
Một Cấu trúc xã hội như vậy
chẳng phải là một điều không tưởng. Nó đã được nghiên cứu khá chi tiết, đặc biệt
là ở họ hàng gần nhất của chúng ta, tinh tinh và tinh tinh lùn. Thậm chí còn có
một số nền văn hoá của con người ngày nay, trong đó thực hành việc làm cha tập
thể, ví dụ như thổ dân Barí ở châu Mỹ. Theo niềm tin ở những xã hội kiểu này, một
đứa trẻ không được sinh ra từ tinh trùng của một nam giới duy nhất mà là từ sự
tích tụ của nhiều tinh trùng trong tử cung của nữ giới. Một người mẹ tốt sẽ
quan hệ tình dục cùng thời điểm với nhiều nam giới khác nhau, đặc biệt là khi
cô ta đang mang thai, do đó con của cô ta sẽ được thừa hưởng những phẩm chất
(và cả kĩ năng chăm sóc con cái) không chỉ đơn thuần từ các thợ săn tốt nhất,
mà từ người kể chuyện hay nhất, những chiến binh mạnh nhất và những người tình
chu đáo nhất. Nếu điều này nghe có vẻ ngớ ngẩn, hãy nhớ rằng trước khi các
nghiên cứu hiện đại về phôi thai phát triển, người ta không có bằng chứng chắc
chắn rằng các em bé luôn được sinh ra bởi một người cha duy nhất hơn là bởi nhiều
người.
Những người ủng hộ giả
thuyết về “cộng đồng cổ đại” này lập luận rằng những sự không chung thủy thường
xuyên là đặc trưng của hôn nhân hiện đại, và tỉ lệ ly hôn cao, chưa kể những mặc
cảm tâm lý mà cả trẻ em và người lớn đều chịu ảnh hưởng, thường bắt nguồn từ việc
ép con người phải sống trong các gia đình hạt nhân và có các mối quan hệ thủy
chung, vốn không tương thích với phần mềm sinh học của chúng ta.
Nhiều học giả đã cực lực
bác bỏ lý thuyết này, nhấn mạnh rằng cả hai đặc điểm một vợ một chồng và sự
hình thành gia đình hạt nhân là cốt lõi trong hành vi của con người. Mặc dù xã
hội săn bắt hái lượm cổ đại có xu hướng xã hội hoá hơn và bình đẳng hơn so với
các xã hội hiện đại, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng xã hội đó vẫn bao gồm
các tế bào riêng biệt, mỗi tế bào có chứa một cặp vợ chồng ghen tuông và những
đứa trẻ mà họ có chung với nhau. Đây là lý do mà ngày nay các mối quan hệ một vợ
một chồng và gia đình hạt nhân là chuẩn mực trong hầu hết các nền văn hoá, tại
sao đàn ông và phụ nữ có xu hướng muốn sở hữu đối tác và con cái của họ, và thậm
chí tại sao trong một xã hội hiện đại như Bắc Triều Tiên và Syria, quyền lực
chính trị lại là cha truyền con nối.
Để giải quyết cuộc tranh
cãi này và hiểu về đời sống tình dục, xã hội và chính trị của con người, chúng
ta cần phải tìm hiểu về điều kiện sống của tổ tiên mình nhằm khám phá xem họ sống
như thế nào vào thời điểm từ Cách mạng Nhận thức cách đây 70.000 năm tới sự khởi
đầu Cách mạng Nông nghiệp cách đây khoảng 12.000 năm.
Thật không may, chúng ta
không biết nhiều về cuộc sống phiêu bạt kiếm ăn của tổ tiên mình. Cuộc tranh luận
giữa hai trường phái “cộng đồng cổ đại” và “một vợ một chồng chung thủy” dựa
trên bằng chứng mong manh. Chúng ta rõ ràng là không có tài liệu thành văn nào
về thời đại hái lượm, còn các bằng chứng khảo cổ thì chỉ bao gồm chủ yếu các
xương hoá thạch và các công cụ bằng đá. Các đồ chế tác bằng vật liệu dễ hỏng
hơn – như gỗ, tre hoặc da – chỉ còn sót lại trong những điều kiện vô cùng hiếm
hoi. Ấn tượng phổ biến rằng con người thời kỳ tiền nông nghiệp sống trong thời
đại chuyên dùng đồ đá là một quan niệm sai lầm dựa trên thiên kiến khảo cổ này.
Thời kỳ Đồ đá nên được gọi chính xác hơn là Thời kỳ Đồ gỗ, vì hầu hết các công
cụ được sử dụng bởi người săn bắt hái lượm cổ xưa được làm bằng gỗ.
Bất kỳ sự tái tạo nào về
đời sống của người săn bắt hái lượm cổ đại từ những di vật còn sót lại đều rất
có vấn để. Một trong những sự khác biệt rõ ràng nhất giữa các cư dân cổ đại với
hậu duệ của nền văn minh nông nghiệp và công nghiệp, là người cổ đại có rất ít
đồ tạo tác và chúng đóng một vai trò nhỏ trong cuộc sống của họ. Trong suốt đời
mình, một thành viên điển hình của một xã hội hiện đại giàu sang có thể sở hữu
hàng triệu đồ dùng – từ xe hơi, nhà ở cho tới tã dùng một lần, thậm chí là hộp
sữa. Hầu như không có hoạt động, niềm tin, hoặc thậm chí là cảm xúc nào lại
không được kết nối thông qua những đồ vật do chúng ta tự chế tạo ra. Thói quen
ăn uống của chúng ta được hình thành bởi vô số đồ vật, từ thìa, ly đến các
phòng thí nghiệm kĩ thuật di truyền và các con tàu đi biển khổng lồ. Trong giải
trí, chúng ta sử dụng rất nhiều đồ chơi, từ thẻ nhựa tới sân vận động 100.000
chỗ ngồi. Các mối quan hệ lãng mạn và tình dục của chúng ta được trang bị đầy đủ
bằng nhẫn, giường, quần áo đẹp, đồ lót quyến rũ, bao cao su, nhà hàng thời
trang, nhà nghỉ giá rẻ, phòng chờ sân bay, hội trường đám cưới và các công ty
tiệc cưới. Tôn giáo mang sự linh thiêng vào đời sống chúng ta bằng các nhà thờ
Gothic, thánh đường Hồi giáo, đạo tràng Hindu, kinh Torah, bánh xe cầu nguyện
Tây Tạng, áo lễ linh mục, nến, hương, cây Giáng sinh, thịt viên, bia mộ và các
biểu tượng.
Chúng ta hầu như không nhận
thấy sự tràn ngập của những vật dụng này cho đến khi phải chuyển chúng đến một
ngôi nhà mới. Người hái lượm chuyển nhà mỗi tháng, mỗi tuần, và đôi khi thậm
chí mỗi ngày, mang theo bất cứ thứ gì họ có trên lưng. Không có công ty chuyển
nhà, xe tải, hoặc kể cả động vật thồ để chia sẻ gánh nặng. Do đó, họ phải xoay
xở với những đồ dùng thiết yếu nhất. Điều này cũng hợp lý, bởi phần lớn đời sống
tinh thần, tôn giáo và tình cảm của họ diễn ra mà không cần sự trợ giúp của các
đồ chế tác. Sau 100.000 năm nữa, một nhà khảo cổ học có thể ghép nối những mảnh
vụn với nhau thành một bức tranh hợp lý về niềm tin và nghi lễ Hồi giáo từ vô số
các đồ dùng được khai quật tại tàn tích thánh đường. Nhưng chúng ta gần như vô
vọng khi cố gắng tìm hiểu niềm tin và nghi lễ của những người săn bắt hái lượm
cổ đại. Và còn rất nhiều tình huống khó xử tương tự mà một sử gia tương lai sẽ
phải đối mặt khi miêu tả đời sống xã hội của những thiếu niên sống ở thế kỷ 21
chỉ dựa hoàn toàn trên thư từ viết tay còn sót lại – vì không có hồ sơ lưu giữ
những cuộc trò chuyện điện thoại, email, blog hay tin nhắn.
Do đó, việc phụ thuộc vào
những đồ chế tác sẽ không phản ánh đúng cuộc sống săn bắt hái lượm cổ đại. Một
cách để khắc phục điều này là nhìn vào những xã hội săn bắt hái lượm hiện đại.
Việc này có thể được nghiên cứu trực tiếp bằng quan sát nhân học. Nhưng có nhiều
lý do hợp lý để phải rất cẩn thận trong việc ngoại suy từ các xã hội hái lượm
hiện đại tới xã hội cổ đại.
Thứ nhất, tất cả các xã hội
săn bắt hái lượm còn sót lại đến ngày nay đều bị ảnh hưởng bởi các xã hội nông
nghiệp và công nghiệp lân cận. Do đó, giả định rằng những gì đúng với họ thì
cũng đúng với hàng chục ngàn năm về trước là khá mạo hiểm.
Thứ hai, xã hội hái lượm
hiện đại chỉ tồn tại chủ yếu ở những khu vực có điều kiện khí hậu và địa hình
khó khăn, khắc nghiệt, không thích hợp cho nông nghiệp. Các xã hội, đã thích
nghi với điều kiện khắc nghiệt của những nơi như sa mạc Kalahari ở Nam Phi,
cũng có thể cung cấp một mô hình dễ gây hiểu nhầm cho sự hiểu biết về các xã hội
cổ đại ở những khu vực màu mỡ, như thung lũng sông Dương Tử. Đặc biệt, mật độ
dân số ở những nơi như sa mạc Kalahari thấp hơn nhiều so với thung lũng sông
Dương Tử thời cổ đại, điều này rất có ý nghĩa với các câu hỏi quan trọng về quy
mô và cấu trúc của các bầy người và mối quan hệ giữa họ.
Thứ ba, đặc điểm đáng chú
ý nhất của các xã hội sân bắt hái lượm là sự khác biệt giữa xã hội này với xã hội
kia. Chúng khác nhau không chỉ giữa vùng này với vùng kia trên địa cầu, mà ngay
cả trong cùng khu vực. Một ví dụ điển hình là sự đa dạng rất lớn mà dân định cư
châu Âu đầu tiên đã tìm thấy trong các thổ dân châu Úc. Ngay trước cuộc chinh
phục của Anh, khoảng 300.000-700.000 cư dân săn bắt hái lượm trên lục địa chia
thành 200-600 bộ lạc, mỗi bộ lạc lại được chia thành nhiều nhóm nhỏ hơn. Mỗi bộ
lạc có ngôn ngữ, tín ngưỡng, chuẩn mực và tập quán riêng. Họ sống quanh khu vực
bây giờ là Adelaide ở Nam Úc, với nhiều gia tộc phụ hệ, tính dòng dõi theo phía
người cha. Những gia tộc này liên kết với nhau thành các bộ lạc dựa trên cơ sở
lãnh thổ một cách chặt chẽ. Ngược lại, một số bộ lạc ở Bắc Úc để cao tầm quan
trọng của dòng dõi bên mẹ, và bản sắc của một bộ lạc phụ thuộc vào vật tổ chứ
không phải là lãnh thổ nơi họ sinh sống.
Có lý khi cho rằng sự đa
dạng sắc tộc và văn hoá giữa các bộ lạc săn bắt hái lượm cổ đại khác cũng ấn tượng
không kém, và rằng từ 5 tới 8 triệu người hái lượm, sống trên thế giới vào đêm
trước của Cách mạng Nông nghiệp, được chia thành hàng ngàn bộ lạc riêng biệt với
hàng ngàn ngôn ngữ và văn hoá khác nhau. Sau tất cả, điều này là một trong những
di sản chính của Cách mạng Nhận thức. Do biết hư cấu, nên kể cả những người có
cùng gen sống trong các điều kiện sinh thái giống nhau cũng có thể tạo ra những
thực tế tưởng tượng rất khác nhau, trong đó thể hiện rõ nét các chuẩn mực và
giá trị khác nhau.
Ví dụ, có đủ mọi lý do để
tin rằng một bầy người hái lượm, sống cách đấy 30.000 năm tại nơi nay là Đại học
Oxford, có thể nói một ngôn ngữ khác với cư dân sống ở nơi nay là Đại học
Cambridge. Bầy này có thể hiếu chiến trong khi bầy kia lại thích hòa bình. Có lẽ
bấy ở Cambridge mang tính chất cộng đồng nhiều hơn, trong khi bầy ở Oxford lại
dựa trên gia đình hạt nhân. Dân Cambridge có thể đã dành nhiều giờ để khắc tượng
gỗ linh thần giám hộ của họ, trong khi dân Oxford có thể đã tôn thờ bằng những
điệu nhảy múa. Dân Cambridge có lẽ tin vào thuyết luân hồi, trong khi dân
Oxford lại coi là nhảm nhí. Trong xã hội này các mối quan hệ tình dục đồng tính
có thể được chấp nhận, trong khi ở xã hội kia thì điều này lại là cấm kị.
Nói cách khác, mặc dù các
quan sát nhân học về những người hái lượm hiện đại có thể giúp chúng ta hiểu phần
nào về các khả năng có thể có ở những người hái lượm cổ xưa, bên cạnh chân trời
của các khả năng khác mà chúng ta hầu như không quan sát được.* Các cuộc tranh
luận sôi nổi về “lối sống tự nhiên” của Homo sapiens lại bỏ lỡ điểm chính yếu.
Kể từ Cách mạng Nhận thức, chưa từng có lối sống tự nhiên nào là duy nhất với
Sapiens. Chỉ có những lựa chọn văn hoá từ một bảng màu rối rắm của những khả
năng có thể xảy ra.
Nguồn gốc xã hội giàu có
Tuy nhiên, chúng ta có thể
khái quát được những gì về thế giới thời kỳ tiền nông nghiệp? Dường như có thể
tự tin nói rằng đại đa số người dân sống trong các bầy nhỏ với số lượng vài chục
hoặc tối đa vài trăm cá nhân, và tất cả họ đều là con người. Điểm này rất đáng
lưu ý vì nó không hẳn là hiển nhiên. Hầu hết các thành viên của xã hội nông
nghiệp và công nghiệp là các động vật thuần hoá. Tất nhiên là chúng không thể
bình đẳng với ông chủ của mình, nhưng chúng cũng là những thành viên như nhau.
Ngày nay, xã hội New Zealand có 4,5 triệu Sapiens và 50 triệu con cừu.
Chỉ có một ngoại lệ với
quy luật chung này: loài chó. Chó là con vật đầu tiên được Homo sapiens thuần
hoá, và điều này xảy ra trước Cách mạng Nông nghiệp. Các chuyên gia không nhất
trí về thời điểm chính xác, nhưng chúng ta có bằng chứng không thể chối cãi về
loài chó đã được thuần hoá cách đây khoảng 15.000 năm. Chúng có thể đã sống
cùng con người sớm hơn cả mốc này hàng ngàn năm.
Loài chó được dùng để đi
săn và chiến đấu, để báo động thú dữ và những kẻ đột nhập. Qua nhiều thế hệ,
hai loài đã đồng tiến hoá để có thể giao tiếp tốt với nhau. Con chó nào chú ý
nhất đến những nhu cầu và cảm giác của con người sẽ được quan tâm hơn, được ăn
tốt hơn, và có nhiều khả năng sống sót hơn. Đồng thời, những con chó cũng học
được cách lôi kéo con người vì nhu cầu của riêng chúng. Một mối liên kết kéo
dài 15.000 năm đã mang lại sự thấu hiểu và cảm tình sâu sắc hơn giữa người và
chó hơn bất cứ loài động vật khác. Trong một số trường hợp, những con chó chết
đi còn được chôn cất một cách trang trọng, giống như người.
Các thành viên trong một
bầy biết nhau rất rõ, và trong suốt cuộc đời, quanh họ là bạn bè và người thân.
Sự cô đơn và riêng tư là rất hiếm hoi. Các bầy lân cận có thể cạnh tranh nguồn
tài nguyên và thậm chí là đánh nhau, nhưng họ cũng có thể có mối quan hệ thân
thiện. Họ trao đổi các thành viên, đi săn cùng nhau, trao đổi những đồ quý hiếm
đắt tiền, củng cố liên minh chính trị và tổ chức các ngày lễ tôn giáo. Sự hợp
tác này là một trong những đặc trưng quan trọng của Homo sapiens, và đem lại lợi
thế cho họ so với những loài người khác. Đôi khi quan hệ với các bầy lân cận chặt
chẽ tới mức đủ để họ hợp thành một bộ tộc, chia sẻ một ngôn ngữ chung, những
huyền thoại chung, các chuẩn mực và giá trị chung.
Song, chúng ta không nên
đánh giá quá cao tầm quan trọng của các mối quan hệ bên ngoài như vậy. Ngay cả
nếu xảy ra khủng hoảng, các bộ lạc láng giềng vẫn có thể xích lại gần nhau hơn,
và cho dù thỉnh thoảng họ cũng tụ tập để đi săn hoặc ăn mừng với nhau, họ vẫn
dành phần lớn thời gian của mình cho sự hoàn toàn riêng tư và độc lập. Giao dịch
chủ yếu giới hạn ở những mặt hàng đáng giá như vỏ sò, hổ phách và bột màu.
Không có bằng chứng cho thấy những người này đã giao dịch các loại hàng hoá thiết
yếu như trái cây và thịt, hoặc sự tồn tại của bầy này phụ thuộc vào việc thu nhận
vật phẩm từ những bầy khác. Quan hệ chính trị xã hội cũng chỉ diễn ra lẻ tẻ. Bộ
lạc không phải là một khuôn mẫu chính trị thường trực, và dù có những địa điểm
gặp mặt theo mùa, nhưng họ cũng không có các thị trấn hoặc thể chế cố định. Một
người bình thường có thể sống nhiều tháng mà không nhìn hoặc nghe thấy một người
không thuộc bầy mình, và trong suốt cuộc đời anh ta tiếp xúc với không quá vài
trăm người. Quần thể Sapiens trải rộng lác đác trên những vùng lãnh thổ rộng lớn.
Trước Cách mạng Nông nghiệp, dân số loài người còn nhỏ hơn cả dân số của Cairo
ngày nay.
Hình 6. Con vật nuôi đầu
tiên? Một ngôi mộ 12.000 năm tuổi được tìm thấy ở phía Bác Israel (bảo tàng
Kibbutz Ma’ayan Baruch). Trong đó có bộ xương của một phụ nữ 50 tuổi, cạnh đó
là một con chó con (góc trên bên phải). Con chó được chôn gần đầu của người
này. Bàn tay trái của cô đặt cạnh con chó như để biểu thị một kết nối cảm xúc.
Tất nhiên, cũng có những cách giải thích khác. Ví dụ, có lẽ con chó là món quà
cho người gác cổng ở thế giới bên kia.
Hầu hết các bầy Sapiens sống
lang bạt, di chuyển từ nơi này đến nơi khác để tìm kiếm thức ăn. Sự di chuyển của
họ bị ảnh hưởng bởi sự đổi mùa, sự di cư hằng năm của động vật và các chu kỳ
sinh trưởng của thực vật. Họ thường qua lại trên vùng lãnh thổ của mình với diện
tích từ vài chục tới hàng trăm cây số vuông.
Thỉnh thoảng, các bầy
lang thang ra bên ngoài và khám phá những vùng đất mới, đôi khi do thiên tai,
xung đột bạo lực, áp lực dân số hay bởi sáng kiến của một thủ lĩnh uy tín. Những
chuyến lang thang này chính là động cơ khiến con người lan rộng ra toàn thế giới.
Nếu một bộ lạc hái lượm cứ mỗi 40 năm lại chia nhóm, và nhóm tách ra di cư đến
một lãnh thổ mới cách 100 km về phía đông, thì chỉ trong khoảng 10.000 năm, con
người sẽ định cư khắp từ Đông Phi tới Trung Hoa.
Trong một số trường hợp đặc
biệt, khi nguồn thức ăn thực sự phong phú, các bộ lạc định cứ trong suốt mùa và
thậm chí là vĩnh viễn. Kĩ thuật phơi khô, hun khói và ướp đông thực phẩm cũng
khiến quá trình định cư lâu dài hơn. Quan trọng nhất, dọc các vùng sông biển
giàu thủy sản và chim nước, con người lập những làng chài vĩnh viễn - các khu định
cư lâu dài đầu tiên trong lịch sử, rất lâu trước Cách mạng Nông nghiệp. Làng
chài có thể đã xuất hiện trên những bờ biển của một số hòn đảo Indonesia rất sớm,
vào khoảng 45.000 năm trước đây. Đây có thể là bàn đạp để từ đó Homo sapiens thực
hiện cuộc vượt đại dương đầu tiên của mình: xâm chiếm lục địa châu Úc.
Trong hầu hết các mồi trường
sống, các bầy Sapiens tự kiếm ăn bằng những cách linh hoạt và cơ hội. Họ đào tổ
bắt mối, hái quả, đào rễ cây, bẫy thỏ, săn bò rừng và voi ma-mút. Trái với hình
ảnh phổ biến về “những thợ săn”, hái lượm là hoạt động chính của Sapiens, nó
cung cấp hầu hết lượng calo cho họ, cũng như các nguyên liệu như đá, gỗ và tre.
Sapiens đã không chỉ tìm
kiếm thực phẩm và nguyên vật liệu. Họ còn tìm kiếm kiến thức. Để tồn tại, họ cần
một bản đồ chi tiết về lãnh thổ của mình. Để tối đa hoá hiệu quả công việc tìm
kiếm thực phẩm hằng ngày, họ cần thông tin về các quy trình phát triển của từng
loại cây và các thói quen của mỗi loài vật. Họ cần biết những loại thực phẩm
nào ăn được, loại nào độc hại và loại nào dùng để chữa bệnh. Họ cần biết sự tiến
triển của các mùa và những dấu hiệu cảnh báo trước của một cơn bão hoặc một đợt
khô hạn. Họ đã nghiên cứu mọi dòng suối, cây óc chó, hang gấu và mọi mỏ đá lửa ở
xung quanh. Mỗi cá nhân phải biết làm thế nào để tạo ra một con dao bằng đá,
làm thế nào để vá một chiếc áo choàng bị rách, làm thế nào để đặt một cái bẫy
thỏ, và làm thế nào để đối mặt với tuyết lở, rắn cắn hoặc sư tử đói. Để thuần
thục nhiều kĩ năng như vậy bắt buộc phải có nhiều năm học nghề và thực hành. Một
người hái lượm cổ đại bình thường có thể biến một cục đá lửa thành một mũi giáo
trong vòng vài phút. Khi cố gắng bắt chước thành tựu này, chúng ta thường thất
bại thảm hại. Hầu hết chúng ta thiếu kiến thức chuyên sâu về độ sắc cạnh của đá
lửa, đá bazan và các kĩ năng chuyển động cần thiết để thực hiện được công việc
đó một cách chính xác. Nói cách khác, một người cổ đại trung bình có nền tảng
kiến thức rộng hơn, sâu hơn và hiểu biết đa dạng về môi trường xung quanh hơn hầu
hết các hậu duệ hiện đại của mình. Ngày nay, đa phần mọi người trong xã hội
công nghiệp không cần phải biết nhiều về giới tự nhiên để tồn tại. Bạn có thật
sự biết những gì cần cho cuộc sống no đủ khi là một kĩ sư máy tính, một đại lý
bảo hiểm, một giáo viên lịch sử hay một công nhân nhà máy? Bạn cần biết rất nhiều
về lĩnh vực chuyên môn hẹp của mình, còn với phần lớn các nhu cầu thiết yếu của
cuộc sống, bạn dựa vào sự giúp đỡ của các chuyên gia khác, những người mà kiến
thức cũng lại chỉ giới hạn trong chuyên môn hẹp của mình. Vốn kiến thức hôm nay
của con người lớn hơn rất nhiều so với các bầy người cổ đại. Nhưng ở cấp độ cá
nhân, người hái lượm cổ đại có nhiều kiến thức và khéo léo nhất trong lịch sử.
Có một số bằng chứng cho
thấy kích thước trung bình của bộ não Sapiens đã thực sự bị giảm sút so với thời
kỳ hái lượm. Sống sót trong thời đại đó đòi hỏi mỗi cá nhân phải có năng lực
trí tuệ siêu phàm. Khi nông nghiệp và công nghiệp xuất hiện, con người ngày
càng có thể dựa vào kĩ năng của những người khác để tồn tại, và “những chỗ ẩn
náu của những kẻ khờ dại” được mở ra. Bạn có thể sống sót và truyền lại các gen
chẳng có gì đặc sắc của mình cho thế hệ sau bằng cách làm người vận chuyển nước
hoặc công nhân dây chuyển lắp ráp.
Người cổ đại làm chủ
không chỉ thế giới xung quanh của các loài động thực vật và những vật dụng, mà
còn cả thế giới bên trong cơ thể và các giác quan của chính mình. Họ lắng nghe
những chuyển động nhỏ nhất trong đám cỏ để xem liệu có một con rắn đang ẩn náu ở
đó hay không. Họ cẩn thận quan sát những tán lá cây rừng nhằm phát hiện các loại
trái cây, tổ ong và tổ chim. Họ di chuyển tốn ít sức lực nhất và gây ít tiếng ổn
nhất, và biết làm thế nào để ngồi, đi lại và chạy nhảy một cách nhanh nhẹn và
hiệu quả nhất. Việc sử dụng đa dạng và liên tục các cơ quan trong cơ thể khiến
cho họ cân đối như vận động viên chạy marathon. Họ có nền tảng thể chất mà con
người ngày nay không thể đạt được, kể cả sau nhiều năm luyện tập yoga hay khí
công.
Cuộc sống săn bắt hái lượm
khác biệt đáng kể giữa các vùng và các mùa, nhưng về tổng thể, người cổ đại dường
như đã tận hưởng một cuộc sống thoải mái hơn và thú vị hơn hầu hết các nông
dân, người chân nuôi gia súc, người lao động và nhân viên văn phòng, tất cả đều
là hậu duệ của họ.
Trong khi con người trong
xã hội giàu có ngày nay làm việc trung bình 40-45 giờ một tuần, và người dân ở
các nước đang phát triển phải làm việc 60 và thậm chí 80 giờ một tuần, thì cư
dân săn bắt hái lượm còn tồn tại đến hôm nay trong môi trường sống khắc nghiệt
nhất, chẳng hạn như sa mạc Kalahari làm việc trung bình chỉ 35-45 giờ một tuần.
Họ đi săn chỉ ba ngày một lần và hái lượm chỉ từ ba đến sáu giờ mỗi ngày. Trong
điều kiện bình thường, việc đó đủ để nuôi sống cả bầy. Có lẽ người săn bắt hái
lượm cổ đại sống trong những khu vực màu mỡ như Kalahari thậm chí còn mất ít thời
gian hơn để thu thập thực phẩm và nguyên liệu thô. Trên hết, người cổ đại còn
vui vẻ với lượng công việc nội trợ nhẹ nhàng hơn. Họ không có bát đũa để rửa,
không có thảm để hút bụi, không có sàn nhà để đánh bóng, không có tã lót để
thay và không có hoá đơn để thanh toán.
Nền kinh tế hái lượm mang
lại cho hầu hết thành viên cuộc sống thú vị hơn những gì nền nông nghiệp hay
công nghiệp làm được. Ngày nay, một công nhân làm việc trong nhà máy ở Trung
Hoa rời khỏi nhà khoảng 7 giờ sáng, len lỏi qua các đường phố bị ô nhiễm để đến
một xưởng lao động tồi tàn, và làm việc liên tục ở đó trên cùng một chiếc máy,
với cùng một kiểu từ ngày này qua ngày khác, trong suốt 10 tiếng dài và căng thẳng,
rồi trở về nhà khoảng 7 giờ tối để rửa chén bát và giặt ủi. 30.000 năm trước, một
cư dân Trung Hoa cổ đại có thể rời khỏi lều với người bạn mình vào khoảng 8 giờ
sáng. Họ có thể đi lang thang trong các khu rừng và đồng cỏ lân cận, hái nấm,
đào rễ cây ăn được, bắt ếch và thỉnh thoảng trốn chạy khỏi những con hổ. Đầu giờ
chiều, họ quay về lều để làm bữa trưa. Điều này khiến cho họ có rất nhiều thời
gian để tán gẫu, kể chuyện, chơi với bọn trẻ và giải trí. Tất nhiên, đôi khi những
con hổ vồ được họ, hay một con rắn cắn họ, nhưng mặt khác họ không phải đối phó
với tai nạn xe cộ và ô nhiễm công nghiệp.
Ở hầu hết mọi nơi và mọi
thời điểm, công cuộc tìm kiếm thức ăn cung cấp chế độ dinh dưỡng lý tưởng. Điều
này không ngạc nhiên lắm, vì đây là chế độ ăn uống của con người trong suốt
hàng trăm ngàn năm, và cơ thể con người cũng đã thích nghi tốt với nó. Bằng chứng
từ các bộ xương hoá thạch chỉ ra rằng người hái lượm cổ xưa thường ít bị chết
đói hoặc thiếu dinh dưỡng, và nhìn chung chế độ dinh dưỡng khiến cho họ cao hơn
và khỏe mạnh hơn con cháu nông dân của họ sau này. Tuổi thọ trung bình dường
như chỉ vào khoảng 40, nhưng điều này phần lớn là do tỉ lệ tử vong cao ở trẻ
em. Trẻ em khi đã vượt qua những năm đầu đời nguy hiểm hoàn toàn có cơ hội tốt
để sống đến tuổi 60, và một số thậm chí còn sống đến 80. Trong khi đó với người
hiện đại, phụ nữ 43 tuổi có thể chỉ sống thêm 20 năm, và chỉ có khoảng 3-8% dân
số thọ trên 60 tuổi.
Bí mật thành công của người
cổ đại, giúp họ không chết đói và thiếu dinh dưỡng, nằm ở chế độ ăn uống đa dạng
của họ. Nông dân thường có một chế độ ăn uống rất hạn chế và không cân bằng. Đặc
biệt là trong thời kỳ tiền hiện đại, hầu hết nguồn dinh dưỡng cung cấp cho một
xã hội nông nghiệp đến từ một loại cây duy nhất, như lúa mì, khoai tây, gạo. Do
đó, họ bị thiếu một số vitamin, khoáng chất và thành phần dinh dưỡng khác cần
cho con người. Người nông dân truyền thống điển hình tại Trung Hoa ăn cháo vào
bữa sáng, ăn cơm bữa trưa, và lại ăn cơm bữa tối. Nếu may mắn, anh ta có thể
mong đợi để ăn giống như thế vào hôm sau. Ngược lại, người cổ đại thường xuyên
ăn hàng chục loại thực phẩm khác nhau. Tổ tiên của chúng ta có thể ăn hoa quả
và nấm vào bữa sáng; trái cây, ốc sên và rùa dùng để ăn trưa; và thịt thỏ nướng
với hành tây dại cho bữa tối. Thực đơn ngày mai có thể hoàn toàn khác. Sự đa dạng
này đảm bảo cho người cổ xưa nhân được mọi chất dinh dưỡng cần thiết.
Hơn nữa, do không bị lệ
thuộc vào bất kỳ loại thực phẩm duy nhất nào, nên họ ít chịu ảnh hưởng khi một
nguồn thực phẩm nào đó biến mất. Các xã hội nông nghiệp sẽ gặp phải nạn đói khi
hạn hán, hỏa hoạn, động đất tàn phá vụ lúa hoặc khoai tây cả năm. Xã hội hái lượm
khó có thể miễn dịch với các thảm họa tự nhiên, và cũng khổ sở bởi những đợt
thiếu thốn và đói khát, nhưng họ thường có thể đối phó với những thảm họa như
thế dễ dàng hơn. Nếu họ bị mất một số lượng lương thực đáng kể, họ có thể hái
lượm hoặc săn các loài khác, hay chuyển tới một khu vực ít bị ảnh hưởng hơn.
Người hái lượm cổ đại
cũng ít chịu các bệnh truyền nhiễm. Hầu hết các bệnh truyền nhiễm được sản sinh
ra từ xã hội nông nghiệp và công nghiệp (như bệnh đậu mùa, bệnh sởi và bệnh
lao) có nguồn gốc từ động vật được thuần hoá và truyền bệnh cho con người chỉ
sau Cách mạng Nông nghiệp. Người hái lượm cổ đại chỉ thuần hoá loài chó, tránh
được sự truyền bệnh tai họa này. Hơn nữa, hầu hết mọi người trong các xã hội
nông nghiệp và công nghiệp sống trong những khu định cư lâu dài đông đúc, mất vệ
sinh, là các hang ổ lý tưởng cho dịch bệnh. Những bầy nhỏ người cổ đại rong ruổi
khắp các vùng đất hầu như không thể xuất hiện dịch bệnh.
Chế độ ăn uống lành mạnh
và đa dạng, tuần làm việc tương đối ngắn, và hiếm gặp các bệnh truyền nhiễm đã
khiến nhiều chuyên gia coi các xã hội kiếm ăn tiền nông nghiệp là “xã hội
nguyên thủy giàu có”. Tuy nhiên, sẽ sai lầm nếu lý tưởng hoá cuộc sống của người
cổ đại. Mặc dù họ đã sống cuộc đời tốt hơn so với hầu hết mọi người trong xã hội
nông nghiệp và công nghiệp, nhưng thế giới xung quanh họ có thể vẫn đầy khắc
nghiệt và không khoan nhượng. Các giai đoạn thiếu thốn và khó khăn khá phổ biến,
tỉ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh rất cao, và một tai nạn nhỏ hôm nay có thể dễ dàng
biến thành một bản án tử hình. Hầu hết mọi người có thể được hưởng sự thân mật
gần gũi khi bầy di cư liên tục, nhưng những người bất hạnh, vốn phải chịu sự
thù địch hay nhạo báng của các thành viên trong bầy mình, có thể phải chịu đau
khổ. Những kẻ hái lượm hiện đại thi thoảng bỏ mặc, hoặc thậm chí giết hại người
già cả hoặc người tàn tật nếu họ không thể theo kịp bầy. Trẻ sơ sinh và trẻ em
không mong muốn đều có thể bị giết, và thậm chí có những trường hợp hiến tế người
vì lý do tôn giáo.
Những người Aché săn bắt
hái lượm, sống trong các khu rừng của Paraguay cho đến thập niên 1960, đem đến
một góc nhìn đen tối về cuộc sống hái lượm. Khi một thành viên quan trọng trong
bộ lạc chết đi, người Aché có phong tục giết chết một cô bé và chôn cả hai cùng
nhau. Các nhà nhân học đã phỏng vấn cư dân Aché, ghi nhận một trường hợp trong
đó một bầy đã bỏ rơi người đàn ông trung niên bị ốm và không thể theo kịp những
người khác. Ông ta đã bị để lại dưới gốc cây. Kền kền vây quanh ông ta, chờ đợi
một bữa ăn thịnh soạn. Nhưng người đàn ông đó đã hồi phục, run rẩy bước đi, và
ông ta đã xoay xở để tái hòa nhập bẩy. Cơ thể của ông ta dính đầy phân chim, từ
đó ông ta có biệt danh là “Phân Kền Kền”.
Khi một phụ nữ Aché già yếu
trở thành gánh nặng cho bầy, một thanh niên có thể giết bà ta bằng cú đánh vào
đầu với chiếc rìu từ đằng sau. Một người đàn ông Aché kể cho các nhà nhân học
hiếu kỳ những câu chuyện thời trai trẻ của mình trong rừng nhiệt đới. “Tôi thường
giết chết các bà già. Tôi cũng đã giết các dì của tôi… Phụ nữ sợ tôi… bây giờ, ở
đây với người da trắng, tôi đã trở nên yếu ớt”. Trẻ em sinh ra không có tóc bị
coi là kém phát triển, bị giết chết ngay lập tức. Một phụ nữ kể lại rằng đứa
con đầu lòng của cô bị giết vì những người đàn ông trong bầy không muốn có thêm
một bé gái. Trong trường hợp khác, một người đàn ông đã giết một cậu bé vì ông
ta “đang chán đời còn đứa trẻ thì lại khóc”. Một đứa trẻ khác bị chôn sống vì
“trông nó buồn cười và những đứa khác cười nhạo nó”.
Dù vậy, chúng ta nên cần
trọng, không nên phán xét vội vàng về người Aché. Các nhà nhân học đã sống với
họ trong nhiều năm cho biết bạo lực giữa những người lớn hiếm khi xảy ra. Cả nữ
giới và nam giới có thể tự do thay đổi đối tác theo ý muốn. Họ cười và cười
liên tục, không có hệ thống phân tầng lãnh đạo, và thường xa lánh những kẻ độc
đoán. Họ rất hào phóng với số của cải ít ỏi của mình, và không bị ám ảnh bởi sự
thành công hay giàu có. Những điều họ coi là giá trị nhất trong đời là mối quan
hệ xã hội tốt và tình bạn chân thành. Họ coi việc giết hại trẻ em, người bệnh
và người già giống như chúng ta ngày nay nhìn nhận việc phá thai và cái chết
nhân đạo. Cũng nên lưu ý rằng nông dân Paraguay săn đuổi và giết người Aché
không thương tiếc. Buộc phải né tránh kẻ thù có thể khiến người Aché chấp nhận
một thái độ đặc biệt khắc nghiệt đối với bất cứ ai có thể trở thành gánh nặng với
bầy.
Sự thật là xã hội Aché,
giống như bất cứ xã hội loài người nào, đều rất phức tạp. Chúng ta không nên biến
họ thành ác quỷ hoặc thiên thần, khi sự hiểu biết về họ còn rất hời hợt. Aché
không phải thiên thần cũng không phải ác quỷ, họ là những con người. Và những
người săn bắt hái lượm cổ đại cũng vậy.
Nói chuyện về những hồn
ma
Chúng ta có thể nói gì về
đời sống tâm linh và tinh thần của người sản bắt hái lượm cổ đại? Các nền tảng
của nền kinh tế hái lượm có thể được tái tạo khá chắc chắn dựa trên các yếu tố
định lượng và khách quan. Ví dụ, chúng ta có thể tính toán một người cần bao
nhiêu calo mỗi ngày để tồn tại, nhận bao nhiêu calo từ 1 kg quả óc chó, và có
bao nhiêu quả óc chó có thể thu thập được từ một cánh rừng có diện tích 1 km².
Với dữ liệu này, chúng ta có thể dự đoán một cách khoa học về tầm quan trọng của
quả óc chó trong chế độ ăn uống của họ.
Nhưng liệu họ có coi quả
óc chó là một món khoái khẩu hay một thứ đáng ngán? Họ có tin rằng cây óc chó
là nơi các linh hồn ẩn náu? Họ có thấy lá cây óc chó đẹp? Nếu một chàng trai cổ
đại muốn dẫn một cô gái đến một nơi lãng mạn, liệu bóng mát của một cây óc chó
có đủ? Theo đúng định nghĩa, thế giới của tư tưởng, niềm tin và cảm giác rất
khó giải mã.
Hầu hết các học giả đều đồng
ý rằng niềm tin vật linh rất phổ biến trong xã hội kiếm ăn cổ xưa. Thuyết vật
linh (xuất phát từ “anima” nghĩa là “linh hồn” hay “tinh thần” trong tiếng
Latin) là tín ngưỡng cho rằng hầu hết mọi địa điểm, mọi con vật, mọi cây cối và
mọi hiện tượng tự nhiên đều có nhận thức và cảm xúc, có thể giao tiếp trực tiếp
với con người. Do đó, người theo thuyết vật linh có thể tin rằng tảng đá lớn
trên đỉnh đồi có những ham muốn và nhu cầu. Tảng đá có thể tức giận về điều gì
đó mà con người đã làm và vui mừng bởi một số hành động khác. Tảng đá có thể nhắc
nhở con người hoặc đưa ra ước nguyện. Về phần mình, con người có thể tác động
lên tảng đá bằng cách xoa dịu hoặc đe dọa nó. Không chỉ tảng đá, mà cây sồi ở
chân đồi cũng là một thực thể sống, và cũng vậy, là dòng nước chảy dưới đồi,
dòng suối chảy qua khoảng rừng trống, những bụi cây mọc xung quanh, con đường
mòn dẫn đến bãi đất trống, các con chuột đồng, chó sói và quạ uống nước ở đó.
Trong thế giới của những người vật linh, các vật thể và sinh vật không phải là
các thực thể duy nhất có linh hồn. Còn có các thực thể phi vật chất – linh hồn
của người chết, những loài thân thiện và ác độc, những gì mà ngày nay chúng ta
gọi là ác quỷ, tiên hay thiên thần.
Thuyết vật linh tin rằng
không có rào cản giữa con người và các thực thể khác. Tất cả đều có thể giao tiếp
trực tiếp qua lời nói, bài hát, vũ điệu và buổi tế lễ. Một thợ săn có thể nói
chuyện với một đàn hươu và xin một con trong đàn hiến sinh. Nếu cuộc đi săn
thành công, thợ sân có thể xin con vật bị giết tha thứ cho anh ta. Khi có người
ốm đau một shaman có thể liên hệ với linh hồn gây ra bệnh tật và cố gắng làm nó
yên lòng hay đuổi nó đi. Nếu cần, shaman có thể yêu cầu sự giúp đỡ từ các linh
hồn khác. Đặc điểm chung của mọi hành vi giao tiếp này là các thực thể được
liên hệ đều là những thực thể địa phương. Đấy không phải là những vị thần phổ
quát, mà là một con nai cụ thể, một cái cây cụ thể, một dòng suối cụ thể, một
con ma cụ thể.
Không có rào cản giữa con
người và những thực thể khác, cũng như không có một hệ thống phân tầng nghiêm
ngặt. Những thực thể phi nhân tồn tại không đơn thuần là để cấp cho các nhu cầu
của con người, cũng không phải là những đấng toàn năng vận hành thế giới theo ý
muốn của chúng. Thế giới không xoay quanh con người hoặc nhóm thực thể cụ thể
nào.
Thuyết vật linh không phải
là một tôn giáo cụ thể. Nó là tên gọi chung cho hàng ngàn tôn giáo, giáo phái
và tín ngưỡng rất khác nhau. Cách tiếp cận phổ biến này làm cho tất cả chúng
mang tính “vật linh” đối với thế giới và vị trí của con người trong đó. Khi nói
rằng những người hái lượm cổ đại có lẽ theo thuyết vật linh, cũng giống như nói
rằng những người làm ruộng thời tiền hiện đại chủ yếu là hữu thần. Thuyết hữu
thần (bắt nguồn từ “theos” trong tiếng Hy Lạp nghĩa là “thần linh”) là quan điểm
cho rằng trật tự vũ trụ được dựa trên mối quan hệ có thứ bậc giữa con người và
một nhóm nhỏ những thực thể siêu phàm được gọi là các vị thần. Nói rằng những
người làm ruộng thời tiền hiện đại thường tin vào các vị thần thì đúng, nhưng
nó không giúp chúng ta hiểu hơn về những trường hợp riêng biệt. Các nhóm được xếp
vào nhóm “hữu thần” bao gồm các giáo sĩ Do Thái từ thế kỷ thứ 18 ở Ba Lan, những
người Thanh giáo thiêu sống phù thủy từ thế kỷ 17 ở Massachusetts, các giáo sĩ
Aztec từ thế kỷ 15 ở Mexico, những tín đồ Sufi thần bí từ thế kỷ 12 ở Iran, những
chiến binh Viking thế kỷ 10, những lính lê dương La Mã thế kỷ 2, và các quan lại
Trung Hoa thế kỷ 1. Mỗi nhóm đều xem niềm tin và thực hành của các nhóm khác là
hết sức kỳ lạ và dị giáo. Những khác biệt giữa niềm tin và thực hành của các
nhóm hái lượm theo thuyết vật linh có lẽ cũng lớn như vậy. Trải nghiệm tôn giáo
của họ có thể đã từng hỗn loạn và chứa đầy những cuộc tranh cãi, cải cách và
cách mạng.
Nhưng những sự khái quát
thận trọng này là tất cả những gì chúng ta có thể làm. Bất kỳ một cố gắng nào
nhằm mô tả các chi tiết của thế giới tâm linh cổ xưa đều có tính suy đoán rất
cao, bởi không có bằng chứng đi kèm, và một ít chứng cứ chúng ta có – một vài đồ
chế tác và các bức vẽ trong hang động – có thể được giải thích theo nhiều cách.
Những lý thuyết của các học giả tuyên bố hiểu được cảm giác của những người săn
bắt hái lượm, chỉ càng làm sáng tỏ những định kiến của các học giả hơn là về
các tôn giáo Thời kỳ Đồ đá.
Thay vì đưa ra hàng núi
lý thuyết dựa trên một đụn đất của những di tích mộ cổ, các bức vẽ trong hang động
và những hoá thạch bằng xương, tốt hơn là nên thẳng thắn thừa nhận rằng chúng
ta chỉ có những ý niệm mờ nhạt nhất về các tôn giáo của người hái lượm cổ xưa.
Chúng ta giả định rằng họ theo thuyết vật linh, nhưng điều đó cũng chẳng đem lại
nhiều thông tin. Chúng ta không biết họ cầu nguyện các linh hồn nào, họ tổ chức
ăn mừng gì trong các lễ hội, hoặc họ tuân theo những điều cấm kị gì. Quan trọng
nhất, chúng ta không biết gì về những câu chuyện họ kể. Đây là một trong những
lỗ hổng lớn nhất trong hiểu biết của chúng ta về lịch sử nhân loại.
Thế giới chính trị xã hội
của người hái lượm là một lĩnh vực khác mà chúng ta gần như không biết gì. Như
đã giải thích ở trên, các học giả thậm chí không thể đồng ý về những điều cơ bản,
chẳng hạn như sự tồn tại của sở hữu tư nhân, gia đình hạt nhân và mối quan hệ một
vợ một chồng. Có khả năng là các bộ lạc khác nhau có cấu trúc khác nhau. Một số
có thể đã theo định chế thứ bậc, căng thẳng và bạo lực như nhóm tinh tinh dơ
dáy, trong khi những nhóm khác lại dễ dãi, yên bình và dâm đãng như bầy tinh
tinh lùn.
Hình 7. Một bức tranh ở
hang Lascaux cách đây khoảng 15.000-20.000 năm. Chính xác thì chúng ta thấy gì,
và ý nghĩa của bức tranh là gì? Một số người cho là nhìn thấy một người đàn ông
với cái đầu hình chim và dương vật cương cứng, bị một con bò rừng giết chết.
Bên dưới người đàn ông là một con chim khác có thể tượng trưng cho linh hồn,
thoát ra từ cơ thể vào lúc chết. Nếu vậy, bức tranh không mô tả một tai nạn tầm
thường, mà là sự chuyển dịch từ thế giới này sang thế giới tiếp theo. Nhưng
chúng ta không có cách nào để biết liệu các suy đoán này có đúng không. Đó là một
thử nghiệm Rorschach trong đó tiết lộ nhiều về những định kiến của các học giả
hiện đại, và rất ít về niềm tin của những nguôi hái lượm cổ đại.
Ở vùng Sungir của Nga vào
năm 1955, các nhà khảo cổ học phát hiện một nghĩa địa cổ 30.000 năm thuộc một nền
văn hoá voi ma-mút. Trong một ngôi mộ, họ tìm thấy bộ xương của một người đàn
ông 50 tuổi, được bao phủ bởi những chuỗi hạt bằng ngà voi ma-mút, tổng số khoảng
3.000 hạt. Trên đầu người chết là chiếc mũ trang trí hàm răng con cáo, và trên
cổ tay ông ta là 25 chiếc vòng đeo tay bằng ngà voi.
Các ngôi mộ khác ở cùng địa
điểm đó có ít đồ tùy táng hơn. Các học giả suy luận rằng những người săn voi
ma-mút Sungir đã sống trong một xã hội có thứ bậc, và rằng người đàn ông đã chết
kia có lẽ là người đứng đầu một bầy hay một bộ lạc lớn gồm nhiều bầy nhỏ hơn. Bởi
chỉ vài chục thành viên của một bộ lạc duy nhất khó có thể tạo ra nhiều đồ tùy
táng đến thế.
Hình 8. Những người săn
bát hái lượm tạo ra những dấu tay này cách đây khoảng 9.000 năm trong “Hang bàn
tay” ở Argentina. Nhìn như thể những bàn tay đã chết từ lâu này đang vươn về
phía chúng ta từ trong tảng đá. Đây là một trong những di tích cảm động nhất của
thế giới cổ đại, nhưng không ai biết nó có nghĩa gì.
Các nhà khảo cổ học sau
đó phát hiện ra một ngôi mộ thậm chí còn thú vị hơn. Nó chứa hai bộ xương, chôn
nối đầu nhau. Một thuộc về một cậu bé ở độ tuổi khoảng 12 hay 13, và một thuộc
về một cô bé khoảng 9 hoặc 10 tuổi. Cậu bé được bao phủ với 3.000 hạt ngà voi,
được đội một chiếc mũ răng cáo và một chiếc thắt lưng được kết từ 250 chiếc
răng cáo (ít nhất phải nhổ hết răng của 60 con cáo mới có được nhiều răng tới vậy).
Cô bé được trang trí với 5.250 hạt ngà voi. Quanh hai đứa trẻ là những bức tượng
nhỏ và nhiều đồ vật khác nhau làm từ ngà voi. Một nam hoặc nữ nghệ nhân lành
nghề có lẽ cần khoảng 45 phút để làm được một hạt ngà voi như thế. Nói cách
khác, việc trang trí hơn 10.000 hạt ngà voi bao phủ hai đứa trẻ, chưa kể đến
các vật trang trí khác nữa, đã tốn ít nhất 7.500 giờ làm việc tỉ mỉ, tinh xảo,
tức là hơn ba năm lao động của một nghệ nhân giàu kinh nghiệm!
Ở một độ tuổi non trẻ như
vậy, hai đứa trẻ Sungir khó có thể là những nhà lãnh đạo hay những người săn
voi ma-mút lành nghề. Chỉ có niềm tin văn hoá mới có thể giải thích tại sao
chúng lại được chôn cất xa hoa đến vậy. Một giả thuyết cho rằng chúng có được
thứ bậc cao quý từ cha mẹ mình. Có lẽ chúng là con của người đứng đầu, trong một
nền văn hoá tin tưởng vào uy tín gia đình hoặc các quy tắc kế vị nghiêm ngặt.
Theo giả thuyết thứ hai, hai đứa trẻ đã được xác định ngay từ lúc sinh ra như
là hiện thân của các linh hồn đã chết từ lâu. Một giả thuyết thứ ba cho rằng việc
chôn cất trẻ em như vậy phản ánh cách mà chúng chết hơn là thứ bậc của chúng
trong cuộc sống. Chúng đã được hiến tế – có lẽ như một phần của nghi lễ chôn cất
người đứng đầu – và sau đó được chôn với nghi thức đầy trang trọng.
Dù giả thuyết nào đúng đi
nữa, hai đứa trẻ Sungir vẫn là một trong những bằng chứng tốt nhất về việc cách
đây 30.000 năm, Sapiens đã có thể phát minh ra các quy định chính trị xã hội vượt
xa các mệnh lệnh trong ADN của họ và các mô hình hành vi của những loài người
và loài động vật khác.
Hòa bình hay chiến tranh?
Cuối cùng, có một câu hỏi
hóc búa về vai trò của chiến tranh trong các xã hội cổ đại. Một số học giả hình
dung về các xã hội săn bắt hái lượm cổ đại như những thiên đường bình yên, lập
luận rằng chiến tranh và bạo lực chỉ bắt đầu với Cách mạng Nông nghiệp, khi mọi
người bắt đầu tích lũy tài sản tư nhân. Các học giả khác khẳng định rằng thế giới
của người hái lượm cổ đại cực kỳ tàn nhẫn và bạo lực. Cả hai trường phái tư tưởng
trên giống như là những lâu đài trên mây, kết nối với mặt đất bằng các sợi dây
mỏng manh từ những di vật khảo cổ ít ỏi và những quan sát nhân học từ người hái
lượm ngày nay.
Các bằng chứng nhân học
tuy rất hấp dẫn, nhưng tồn tại rất nhiều vấn đề. Những người hái lượm ngày nay
sống chủ yếu ở các khu vực cô lập và khắc nghiệt, như Bắc cực hay Kalahari, nơi
mật độ dân số rất thấp và cơ hội đánh nhau rất hạn chế. Hơn nữa, trong các thế
hệ gần đây, người hái lượm ngày càng là đối tượng thuộc thẩm quyền của các nhà
nước hiện đại, nhằm ngăn chặn sự bùng nổ các cuộc xung đột quy mô lớn. Các học
giả châu Âu đã chỉ có hai cơ hội để quan sát các quần thể lớn và tương đối dày
đặc của những người hái lượm độc lập: một là ở phía tây bắc của Bắc Mỹ vào thế
kỷ 19, và một là ở Bắc Úc vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Cả hai nền văn hoá của
thổ dân châu Mỹ và châu Úc đều chứng kiến các cuộc xung đột vũ trang thường
xuyên. Tuy nhiên, điều gây tranh cãi là không biết điều này đại diện cho một
tình trạng “phi thời gian” hay là do tác động của chủ nghĩa đế quốc châu Âu.
Những phát hiện khảo cổ học
đều vừa hiếm hoi vừa không rõ ràng. Manh mối nào còn tồn tại về cuộc chiến
tranh nào đó đã xảy ra hàng chục ngàn năm trước? Thời đó không có hào lũy và tường
thành, không có đạn pháo hoặc kể cả gươm và khiên. Một ngọn giáo cổ xưa có thể
đã được sử dụng trong chiến tranh, nhưng nó cũng có thể đã được sử dụng trong một
cuộc đi săn. Hoá thạch xương người cũng khó mà giải thích. Một vết nứt gãy có
thể chỉ ra một vết thương chiến tranh hoặc một tai nạn. Cũng không phải là nếu
thiếu vắng những vết nứt gãy xương hay các vết cắt trên một bộ xương thì chúng
ta có thể kết luận rằng bộ xương cổ đại đó thuộc về một người chết không do bạo
lực. Chấn thương mô mềm không để lại dấu vết trên xương cũng có thể dẫn đến cái
chết. Thậm chí quan trọng hơn, trong chiến tranh thời kỳ tiền công nghiệp, hơn
90% nạn nhân chiến tranh đã chết vì đói rét và bệnh tật chứ không phải do vũ
khí. Hãy tưởng tượng rằng 30.000 năm trước, một bộ lạc đã đánh bại hàng xóm của
mình và trục xuất họ ra khỏi lãnh thổ đang sinh sống. Trong trận quyết chiến,
10 thành viên của bộ lạc thua trận đã bị giết. Trong năm sau, 100 thành viên của
bộ lạc chết vì đói rét và bệnh tật. Các nhà khảo cổ học khi xem qua 110 bộ
xương có thể dễ dàng kết luận rằng nạn nhân chết do thảm họa thiên nhiên nào
đó. Làm thế nào chúng ta có thể nói rằng tất cả họ đều là nạn nhân của một cuộc
chiến tranh tàn nhẫn?
Màn cảnh báo đã xong, và
giờ thì chúng ta có thể chuyển sang những phát hiện khảo cổ học. Tại Bồ Đào
Nha, một cuộc khảo sát đã được thực hiện trên 400 bộ xương từ thời kỳ ngay trước
Cách mạng Nông nghiệp. Chỉ có hai bộ xương cho thấy dấu hiệu rõ ràng về bạo lực.
Một cuộc khảo sát tương tự trên 400 bộ xương cùng thời kỳ tại Israel phát hiện
một vết nứt duy nhất trên một hộp sọ duy nhất, có thể là do bạo lực của con người.
Cuộc khảo sát thứ ba trên 400 bộ xương từ nhiều di chỉ thời kỳ tiền nông nghiệp
ở thung lũng sông Danube cho thấy bằng chứng của bạo lực trên 18 bộ xương. 18
trong tổng số 400 nghe có vẻ không nhiều, nhưng nó thực sự là một tỉ lệ rất
cao. Nếu tất cả 18 bộ xương đó thực sự là kết quả của những cái chết dữ dội, có
nghĩa là khoảng 4,5% các ca tử vong ở thung lũng sông Danube cổ xưa có nguyên
nhân từ bạo lực của con người. Ngày nay, tỉ lệ trung bình trên toàn thế giới chỉ
là 1,5%, tính cả chiến tranh và tội phạm. Trong thế kỷ 20, chỉ có 5% trường hợp
tử vong do bạo lực của con người, và đây là thế kỷ chứng kiến các cuộc chiến
tranh đẫm máu nhất và nạn diệt chủng lớn nhất trong lịch sử. Nếu đây là trường
hợp điển hình, thì thung lũng sông Danube cổ đại cũng bạo lực không kém gì thế
kỷ 20.*
Những phát hiện buồn từ
thung lũng sống Danube được hỗ trợ bởi một chuỗi các kết quả thất vọng ngang vậy
được phát hiện từ các khu vực khác. Tại Jabl Sahaba ở Sudan, một nghĩa địa
12.000 năm tuổi chứa 59 bộ xương được phát hiện. Đầu mũi tên và mũi giáo được
tìm thấy trong tình trạng đâm sâu vào trong hoặc nằm gần xương của 24 bộ xương,
chiếm 40%. Bộ xương của một người phụ nữ có tới 12 vết thương. Trong hang Ofnet
ở Bavaria, các nhà khảo cổ học còn phát hiện hài cốt của 38 người hái lượm, chủ
yếu là phụ nữ và trẻ em, bị ném vào hai hố chôn tập thể. Một nửa các bộ xương,
gồm cả trẻ em và trẻ sơ sinh, mang rõ dấu hiệu bị tấn công bởi vũ khí của con
người như mác và dao. Một vài bộ xương thuộc về nam giới trưởng thành có những
dấu hiệu bạo lực tồi tệ nhất. Có khả năng là toàn bộ một bầy người hái lượm đã
bị tàn sát tại Ofnet.
Vậy bằng chứng nào đại diện
tốt hơn cho thế giới của những người hái lượm cổ xưa: các bộ xương yên bình từ
Israel và Bồ Đào Nha, hay các lò giết mổ của Jabl Sahaba và Ofnet? Câu trả lời
là cả hai đều không. Cũng như khi thể hiện sự đa dạng trong các tôn giáo và cấu
trúc xã hội, liệu người hái lượm có thể hiện những mức độ bạo lực khác nhau?
Trong khi một số khu vực và một số thời điểm có thể được hưởng sự hòa bình và
yên tĩnh, thì số khác lại bị xé nát bởi các cuộc xung đột dữ dội.
Bức màn im lặng
Nếu việc tái tạo một bức
tranh tổng quát về cuộc sống của con người cổ đại là không hề dễ, thì các sự kiện
cụ thể còn gần như vĩnh viễn không thể phục hồi. Khi một bầy Sapiens lần đầu
tiên bước vào một thung lũng của Neanderthal, những năm tiếp theo có thể đã chứng
kiến một bộ phim lịch sử hấp dẫn. Thật không may, không gì có thể tồn tại từ một
cuộc gặp gỡ như vậy, ngoại trừ trong trường hợp tốt nhất là một vài khúc xương
hoá thạch và một số ít các công cụ bằng đá, dù vẫn câm nín dưới những tìm tòi
khoa học quyết liệt nhất. Chúng ta có thể trích xuất từ chúng thông tin về cơ
thể, công nghệ, chế độ ăn uống, và thậm chí cả cấu trúc xã hội của con người.
Nhưng chúng chẳng tiết lộ điều gì về liên minh chính trị giữa các bầy Sapiens
láng giềng, về linh hồn của người chết ban phước cho liên minh này, hoặc về hạt
ngà voi bí mật trao cho các thầy lang phù thủy địa phương để đảm bảo phước lành
của các linh hồn.
Bức màn im lặng này kéo
dài hàng chục ngàn năm lịch sử. Mấy thiên niên kỷ dài này cũng có thể đã chứng
kiến các cuộc chiến tranh và cách mạng, những phong trào tôn giáo sôi sục, những
lý thuyết triết học sâu xa, những kiệt tác nghệ thuật có một không hai. Người
hái lượm có thể đã có những Napoleon-chinh-phục-tất-cả, người cai trị những đế
quốc có quy mô bằng một nửa Luxembourg; có những Beethoven thiên tài dù không
có dàn nhạc giao hưởng nhưng vẫn làm người ta rơi nước mắt bằng tiếng sáo trúc
của mình; và những nhà tiên tri uy tín như Muhammad đã tiết lộ lời của một cây
sồi tại địa phương, chứ không phải của một đấng sáng tạo phổ quát. Nhưng tất cả
đều chỉ là phỏng đoán đơn thuần. Bức màn im lặng dày tới mức chúng ta thậm chí
không thể dám chắc những điều đó đã xảy ra hay không, nói gì đến việc mô tả
chúng chi tiết.
Các học giả có xu hướng
chỉ đặt ra những câu hỏi mà họ có thể kỳ vọng có câu trả lời hợp lý. Nếu không
có những công cụ khảo cứu mới, chúng ta sẽ không bao giờ biết được người hái lượm
cổ đại tin gì hoặc đời sống chính trị của họ ra sao. Song, việc đặt ra những
câu hỏi hiện chưa có câu trả lời vẫn rất quan trọng, nếu không chúng ta sẽ dễ bỏ
qua 60.000 đến 70.000 năm lịch sử nhân loại với lời biện minh rằng “những người
sống vào thời đó chẳng làm được gì quan trọng”.
Sự thật là họ đã làm được
nhiều điều lớn lao. Đặc biệt, họ định hình thế giới xung quanh chúng ta ở mức độ
lớn hơn nhiều những gì mọi người vẫn tưởng. Những khách bộ hành thăm lãnh
nguyên Siberia, những sa mạc ở trung tâm nước Úc và các khu rừng nhiệt đới
Amazon, tin rằng họ đã bước vào cảnh quan nguyên sơ, hầu như chưa bị tàn phá bởi
bàn tay con người. Nhưng đó là một ảo tưởng. Những người hái lượm đã ở đó trước
chúng ta, họ đã mang lại những thay đổi mạnh mẽ ngay cả đối với những khu rừng
dày đặc nhất và những cánh đồng vắng hoang vu nhất. Chương tiếp theo giải thích
cách người hái lượm định hình lại hoàn toàn hệ sinh thái của hành tinh chúng ta
từ rất lâu trước khi các làng nông nghiệp đầu tiên được xây dựng. Các bầy
Sapiens lang thang biết kể chuyện mang sức mạnh quan trọng nhất và phá hoại nhất
mà thế giới động vật từng sản sinh.
4. TRẬN LỤT
Trước Cách mạng Nhận thức,
loài người sống hoàn toàn trên một vùng đất rộng lớn thuộc lục địa Á-Phi. Đúng
là họ đã định cư trên một vài hòn đảo bằng cách bơi qua những quãng đường ngắn
hoặc vượt qua chúng bằng những chiếc bè gỗ tự chế. Ví dụ, con người đã định cư ở
đảo Flores cách đây tận 850.000 năm. Tuy nhiên, họ vẫn chưa dám khám phá biển
khơi và chưa một ai vươn tới được châu Mỹ, châu Úc và những hòn đảo xa xôi như
Madagascar, New Zealand và Hawaii.
Rào cản biển khơi đã ngăn
trở không chỉ con người mà còn rất nhiều loài động thực vật Á-Phi vươn tới “Thế
giới Bên ngoài”. Kết quả là các sinh vật ở những vùng đất xa xôi như châu Úc và
Madagascar đã tiến hoá một cách biệt lập trong hàng triệu triệu năm, có hình dạng
và tính chất rất khác với họ hàng của chúng ở Á-Phi. Trái đất đã bị phân chia
thành các hệ sinh thái riêng biệt, mỗi hệ được hình thành bởi một nhóm các loài
động thực vật riêng biệt. Homo sapiens đang sắp sửa chấm dứt sự đa dạng sinh học
này.
Tiếp theo sau Cách mạng
Nhận thức, Sapiens đã nắm được kĩ thuật, các kĩ năng tổ chức, và thậm chí có thể
lên cả kế hoạch để thoát ra khỏi Á-Phi và định cư ở Thế giới Bên ngoài. Thành tựu
đầu tiên của họ là chiếm đóng châu Úc cách đây khoảng 45.000 năm. Các chuyên
gia vấp phải nhiều khó khăn để lý giải thành tựu này. Để vươn tới châu Úc, loài
người đã phải vượt qua nhiều eo biển, một số rộng hơn 100 km, và khi tới nơi họ
phải thích nghi gần như lập tức với một hệ sinh thái hoàn toàn mới.
Giả định hợp lý nhất cho
rằng, cách đây khoảng 45.000 năm, Sapiens sống ở quần đảo Indonesia (một nhóm
các đảo riêng rẽ nhau và tách biệt khỏi châu Á bởi các eo biển nhỏ hẹp) đã phát
triển những cộng đồng chuyên đi biển đầu tiên. Họ đã học đóng và điều khiển những
con thuyền đi biển, trở thành những ngư dân, thương nhân và nhà thám hiểm đường
dài. Điều này đã mang đến sự biến đổi chưa từng thấy về năng lực và lối sống của
loài người. Các loài động vật có vú khác đã từng vượt biển như hải cẩu, bò biển,
cá heo, đã phải tiến hoá trong hàng liên đại để phát triển các cơ quan chuyên
biệt và một cơ thể hoạt động theo nguyên lý thủy động lực học. Sapiens ở
Indonesia, con cháu của loài vượn sống ở đồng cỏ châu Phi, đã trở thành những
thủy thủ vượt Thái Bình Dương mà không cần phát triển chân có màng và chờ cho
mũi mình chuyển lên đỉnh đầu giống như cá voi. Thay vào đó, họ đóng thuyền và học
cách điều khiển chúng. Chính những kĩ năng này đã giúp họ đến định cư tận châu
Úc.
Thực tế là các nhà khảo cổ
học vẫn chưa tìm được bè mảng, mái chèo, hoặc làng chài có niên đại cách đây tận
45.000 năm (rất khó phát hiện chúng, do mực nước biển dâng cao đã chôn vùi dải
đất ven biển Indonesia cổ đại dưới hàng trăm mét nước). Tuy nhiên, có những bằng
chứng gián tiếp mạnh mẽ ủng hộ cho giả thuyết này, đặc biệt là sự kiện hàng
ngàn năm sau khi định cư ở châu Úc, Sapiens đã lan sang rất nhiều các hòn đảo
nhỏ và biệt lập về phía Bắc của châu Úc. Một số hòn đảo như Buka và Manus cách
đất liền nơi gần nhất 200 km theo đường thủy. Thật khó tin rằng ai đó đã có thể
tiếp cận và định cư tại Manus mà không cần những con thuyền tinh vi và kĩ năng
dùng buồm. Như từng đề cập, có bằng chứng vững chắc về sự giao thương thường
xuyên bằng đường biển giữa một số hòn đảo như New Ireland và New Britain.
Hành trình của những người
đầu tiên tới châu Úc là một trong những sự kiện quan trọng trong lịch sử, ít nhất
là quan trọng ngang với hành trình của Columbus tới châu Mỹ, hoặc cuộc thám hiểm
Mặt trăng Apollo 11. Lần đầu tiên, con người có thể rời khỏi hệ sinh thái
Á-Phi. Quả thực, đây cũng là lần đầu tiên một loài động vật to lớn có vú sống
trên cạn có thể đi từ Á-Phi tới châu Úc. Quan trọng hơn nữa là những gì mà những
người tiên phong đã làm ở thế giới mới này. Thời điểm mà những người sân bắt
hái lượm lần đầu đặt chân lên bờ biển của châu Úc chính là thời điểm mà Homo
sapiens leo lên bậc cao nhất trong chuỗi thức ăn ở một vùng đất rộng lớn, và từ
đó về sau trở thành một loài sinh vật tàn bạo nhất trong biên niên sử Trái đất.
Trước đó, con người đã thể
hiện một vài sự thích nghi và hành vi sáng tạo, nhưng ảnh hưởng của họ lên môi
trường không đáng kể. Họ đã chứng tỏ sự thành công ấn tượng trong việc chuyển đến
và thích nghi với các môi trường sống khác nhau mà không làm thay đổi nhiều môi
trường đó. Những người khai hoang ở châu Úc, hay chính xác hơn là những người
đi xâm chiếm, không chỉ thích nghi mà còn làm thay đổi hệ sinh thái của châu Úc
đến mức không còn nhận ra được.
Vết chân của những người
đầu tiên trên bờ biển châu Úc đẩy cát ngay lập tức đã bị những con sóng cuốn đi
xa. Song, khi những kẻ xâm chiếm tiến sâu vào đất liền, họ đã để lại một dấu
chân khác, thứ sẽ không bao giờ bị xóa nhòa. Khi đi sâu hơn, họ đã bắt gặp một
thế giới lạ kỳ với những sinh vật chưa từng được biết đến, bao gồm những con
kangaroo nặng 200 kg cao 2 mét, những con sư tử có túi to bằng con hổ ngày nay
– loài động vật ăn thịt lớn nhất của lục địa này. Những con gấu túi lớn đến mức
khó mà vuốt ve và tạo cảm mến đang gây ra tiếng sột soạt trên cây, những con
chim không bay được to gấp đôi đà điều đang chạy hết tốc lực trên vùng đồng bằng.
Những con rắn và thằn lằn giống như con rồng dài 5 mét trườn dưới đất ngầm.
Loài gấu túi diprotodon khổng lồ nặng khoảng 2,5 tấn lang thang trong các khu rừng.
Không kể các loài chim và bò sát, tất cả những động vật này đều là loài thú có
túi, như loài kangaroo sinh ra những con non như bào thai nhỏ bé, non nớt rất cần
được bảo vệ và được bú mẹ trong cái túi ở trước bụng. Những động vật có túi,
thuộc loài có vú hầu hết không được biết đến ở châu Á và châu Phi, nhưng ở châu
Úc chúng là loài thống trị ở vị trí cao nhất.
Trong khoảng vài ngàn
năm, hầu hết những con thú khổng lồ này đều biến mất. Trong 24 loài động vật của
châu Úc có cân nặng trên 50 kg, 23 loài đã tuyệt chủng. Một số lượng lớn các
loài động vật nhỏ hơn cũng đã biến mất. Chuỗi thức ăn của toàn bộ hệ sinh thái
châu Úc bị phá vỡ và bị sắp xếp lại. Đây là một trong những sự biến đổi quan trọng
nhất của hệ sinh thái châu Úc trong hàng triệu năm. Và tất cả có phải là tội lỗi
của Homo sapiens hay không?
Cáo buộc phạm tội
Một số học giả cố gỡ tội
cho chúng ta, đổ trách nhiệm cho sự thay đổi thất thường của khí hậu (vật tế thần
thông thường trong những trường hợp như vậy). Song, thật khó tin rằng Home
sapiens hoàn toàn vô tội. Có ba chứng cớ làm suy yếu bằng chứng tội phạm của
“khí hậu” và ám chỉ đến tổ tiên của chúng ta trong việc tiêu diệt quần thể động
vật to lớn của châu Úc.
Thứ nhất, mặc dù thời tiết
châu Úc có biến đổi ít nhiều trong 45.000 năm qua, nhưng sự biến đổi này không
quá rõ rệt. Thật khó có thể hiểu nổi làm thế nào mà chỉ riêng những hình thái
thời tiết mới mẻ lại gây ra được sự tuyệt chủng nghiêm trọng đến vậy. Ngày nay,
chúng ta thường giải thích mọi thứ là do biến đổi khí hậu. Nhưng thực tế là khí
hậu Trái đất không bao giờ đứng yên. Nó luôn trong trạng thái thay đổi không ngừng.
Mỗi sự kiện trong lịch sử đều xảy ra trong bối cảnh của sự biến đổi khí hậu nào
đó.
Đặc biệt, hành tinh của
chúng ta đã trải qua nhiều chu kỳ ấm lên và lạnh đi. Trong hàng triệu năm qua,
trung bình cứ 100.000 năm lại có một thời kỳ băng hà. Thời kỳ băng hà cuối cùng
xảy ra trong khoảng từ 15.000 đến 75.000 năm trước đây. Không có gì bất thường
đối với thời kỳ băng hà, khi nó có hai đỉnh điểm giống nhau, đỉnh đầu tiên cách
đây khoảng 70.000 năm và đỉnh thứ hai khoảng 20.000 năm. Loài gấu túi
diprotodon khổng lồ xuất hiện ở châu Úc cách đây khoảng 1,5 triệu năm và đã sống
sót thành công trong ít nhất 10 thời kỳ băng hà trước. Nó thậm chí còn sống sót
trong đỉnh đầu tiên của thời kỳ băng hà cuối cùng, cách đây khoảng 70.000 năm.
Vậy thì tại sao nó lại biến mất cách đây 45.000 năm? Tất nhiên nếu loài
diprotodon là loài động vật to lớn duy nhất xuất hiện ở thời điểm này, có thể
đó chỉ là sự may mắn. Nhưng hơn 90% quần thể động vật của châu Úc đã biến mất
cùng với loài diprotodon. Đây là bằng chứng gián tiếp, nhưng khó có thể tưởng
tượng được rằng chỉ do sự trùng hợp ngẫu nhiên, Sapiens đã tới châu Úc đúng thời
điểm mà tất cả các loài động vật đều chết vì giá lạnh.
Thứ hai, khi biến đổi khí
hậu gây ra sự tuyệt chủng hàng loạt, các sinh vật sống dưới biển thường cũng bị
tổn thương nặng nề y như các sinh vật trên cạn. Sự dính dáng của con người có
thể dễ dàng lý giải tại sao làn sóng tuyệt chủng đã phá hủy hoàn toàn quần thể
động vật trên cạn khổng lồ của châu Úc, trong khi lại không tác động nhiều đến
quần thể động vật của các đại dương xung quanh. Dù năng lực hàng hải đang phát
triển, Homo sapiens vẫn là mối đe dọa chính trên mặt đất.
Thứ ba, sự tuyệt chủng
hàng loạt có tính chất tương tự như vụ giết hại điển hình này ở châu Úc, xuất
hiện đi xuất hiện lại trong nhiều thiên niên kỷ tiếp theo, bất cứ khi nào con
người định cư ở phần khác của Thế giới Bên ngoài. Trong những trường hợp như vậy,
tội lỗi của Sapiens là không thể chối cãi được. Ví dụ, quần thể động vật khổng
lồ ở New Zealand – đã sống sót khá tốt trong biến đổi khí hậu 45.000 năm trước
– phải chịu đựng tai họa tàn phá ngay khi những con người đầu tiên đặt chân lên
hòn đảo này. Maoris, những người đầu tiên định cư ở New Zealand đã tiếp cận quần
đảo này cách đây khoảng 800 năm.
Trong vòng vài thế kỷ, đại
đa số quần thể động vật khổng lồ ở đây đã bị tuyệt chủng, bên cạnh đó là 60%
các loài chim.
Số phận tương tự cũng
giáng xuống loài voi ma-mút ở đảo Wrangle thuộc vùng biển Bắc cực (200 km về
phía bắc bờ biển Siberia). Loài voi ma-mút đã phát triển cực thịnh trong hàng
triệu năm trên hầu hết các vùng ở Bán cầu Bắc, nhưng khi Homo sapiens lan đến –
ban đầu là Âu-Á, sau đó là Bắc Mỹ – loài voi ma-mút đã phải rút lui. Khoảng
10.000 năm lại đây, không hề tìm thấy một cá thể voi ma-mút nào trên thế giới,
ngoại trừ tại một vài hòn đảo xa xôi ở Bắc cực, dễ thấy nhất là đảo Wrangle.
Loài voi ma-mút ở Wrangle còn phát triển thịnh thêm vài thế kỷ nữa rồi đột
nhiên biến mất cách đây khoảng 4.000 năm, khi những con người đầu tiên đặt chân
lên hòn đảo này.
Liệu sự tuyệt chủng ở
châu Úc có phải là một sự kiện cá biệt hay không? Vì còn nghi ngờ nên chúng ta
chưa thể buộc tội loài người. Nhưng hồ sơ lịch sử đã chỉ ra Homo sapiens có vẻ
là thủ phạm giết hại hàng loạt hệ sinh thái.
Những người khai hoang ở
châu Úc đều sở hữu kĩ thuật của Thời kỳ Đồ đá. Làm thế nào mà họ có thể gây ra
một thảm họa sinh thái như vậy? Có ba lý giải hoàn toàn phù hợp dưới đây.
Lý giải thứ nhất là các
loài động vật có kích thước lớn – những nạn nhân đầu tiên của sự tuyệt chủng ở
châu Úc – sinh sản rất chậm. Thời kỳ thai nghén kéo dài, số lượng con của mỗi lần
sinh rất ít, và sự gián đoạn giữa các thai kỳ cũng rất dài. Kết quả là nếu con
người giết hại thậm chí chỉ một cá thể gấu túi diprotodon cứ mỗi vài tháng, thì
số lượng cá thể bị chết sẽ nhiều hơn số được sinh ra. Trong vòng vài ngàn năm
sau đó, con diprotodon cuối cùng sẽ biến mất, cùng với toàn thể giống loài của
nó.
Trong thực tế, vì có kích
thước lớn, diprotodon và các loài động vật khổng lồ khác ở châu Úc thường không
quá khó săn, chúng sẽ bị tấn công hoàn toàn bất ngờ bởi những kẻ ám sát hai
chân. Các loài người khác nhau đều đã đi lang thang để kiếm mồi và tiến hoá ở
Á-Phi trong vòng 2 triệu năm. Họ mài giũa một cách chậm chạp kĩ năng của mình
và bắt đầu theo đuổi các loài động vật có kích thước lớn cách đây khoảng
400.000 năm. Những loài thú có kích thước lớn ở châu Á và châu Phi đã học cách
để lẩn trốn con người, vì vậy khi loài động vật ăn thịt to lớn mới toanh – Homo
sapiens – xuất hiện ở Á-Phi, những loài động vật có kích thước lớn đã biết làm
thế nào để giữ khoảng cách đối với các sinh vật trông có vẻ giống như chúng
này. Ngược lại, các loài động vật khổng lồ ở châu Úc lại không có thời gian để
học cách trốn chạy. Con người trông không có vẻ đặc biệt nguy hiểm. Họ không có
hàm răng dài sắc nhọn, và một cơ thể lực lưỡng uyển chuyển. Vì vậy khi một con
diprotodon, loài động vật có túi to lớn nhất từng bước đi trên Trái đất, lần đầu
tiên nhìn thấy những con vượn có vẻ yếu đuối này, nó chỉ liếc nhìn và quay trở
lại gặm lá cây. Những loài động vật này đáng lẽ phải biết sợ loài người, nhưng
trước khi kịp làm vậy, chúng đã phải ra đi.
Lý giải thứ hai là vào thời
điểm Sapiens vươn đến châu Úc, họ đã rất thành thạo việc sử dụng lửa để làm
nông nghiệp. Đối mặt với một môi trường xa lạ và đầy đe dọa, họ đã cố tình đốt
cháy những khu vực bao la rộng lớn có nhiều đám cây không thể vượt qua được, những
khu rừng rậm rạp, để tạo ra những vùng đồng cỏ thoáng rộng, nơi sẽ thu hút những
con vật dễ dàng hơn và cũng phù hợp với nhu cầu của họ hơn. Vì vậy, họ đã thay
đổi hoàn toàn hệ sinh thái của nhiều vùng đất rộng lớn thuộc châu Úc chỉ trong
một vài thiên niên kỷ ngắn ngủi.
Một tập hợp bằng chứng ủng
hộ cho quan điểm này là hồ sơ về những loài thực vật hoá thạch. Khoảng 45.000
năm trước đây, bạch đàn rất hiếm ở châu Úc. Nhưng sự xâm chiếm của Homo sapiens
đã mở đầu cho thời kỳ hoàng kim của loài này. Vì loài cây này có thể chịu lửa rất
tốt, nên chúng đã phát tán đi rất xa và rộng trong khi các loài cây mọc đơn lẻ
và cây bụi khác đã biến mất.
Sự biến đổi của thảm thực
vật đã ảnh hưởng tới các loài động vật ăn thực vật và các loài động vật ăn thịt
ăn chúng. Loài gấu túi tồn tại bằng cách ăn lá cây bạch đàn, chúng nhai tóp tép
một cách hạnh phúc trên đường đi đến các vùng lãnh thổ mới. Hầu hết các loài động
vật khác đều phải chịu khổ lụy rất nhiều. Nhiều chuỗi thức ăn ở châu Úc đã bị bẻ
gãy, khiến cho những mắt xích yếu nhất bị tiêu diệt.
Lý giải thứ ba cho rằng
việc sử dụng lửa làm nông nghiệp đóng một vai trò quan trọng trong sự diệt vong
này. Nhưng phải nhấn mạnh là chúng ta không thể hoàn toàn lờ đi vai trò của khí
hậu. Những sự biến đổi khí hậu đã khuấy động châu Úc khoảng 45.000 năm trước
đây, gây mất ổn định hệ sinh thái và làm cho nó đặc biệt dễ bị tổn thương.
Trong những trường hợp thông thường, hệ thống có thể hồi phục, như đã xảy ra
nhiều lần trước kia. Tuy nhiên, con người xuất hiện tại chính thời điểm quan trọng
này và đẩy hệ sinh thái mỏng manh đó xuống vực thẳm. Sự kết hợp giữa biến đổi
khí hậu và nạn săn bắt của con người đã gây ra tác hại lớn với các loài động vật
to xác, bởi chúng bị tấn công từ các góc độ khác nhau. Thật khó tìm một chiến
lược sinh tồn tốt để đối phó cùng lúc với nhiều mối đe dọa.
Khi chưa có thêm bằng chứng
mới, không có cách nào để lựa chọn giữa ba kịch bản trên. Nhưng chắc chắc đã có
những lý do hợp lý để tin rằng nếu Homo sapiens không bao giờ đi xuống Vùng Dưới,
những nơi này vẫn sẽ là quê hương của những con sư tử có túi, diprotodon và
kangaroo khổng lồ.
Hồi kết của loài lười
Sự tuyệt chủng của quần
thể động vật khổng lồ châu Úc có thể là biểu hiện quan trọng đầu tiên mà Homo
sapiens đã để lại trên hành tinh chúng ta. Tiếp sau nó là một thảm họa sinh
thái thậm chí còn khủng khiếp hơn. Lần này xảy ra ở châu Mỹ. Homo sapiens là
loài người đầu tiên và duy nhất có thể tiếp cận những vùng đất rộng lớn ở Bán cầu
Tây, đặt chân đến đây khoảng 16.000 năm trước, tức là vào hoặc khoảng năm 14000
TCN. Những người châu Mỹ đầu tiên đến đây bằng đường bộ, họ có thể làm được điều
này vì ở thời điểm đó, mực nước biển đủ thấp để đất nhô lên, có thể làm cầu nối
liền vùng Đông bắc Siberia với vùng Tây bắc Alaska. Điều đó không phải dễ dàng
– hành trình này rất gian khổ, có lẽ còn khó khăn hơn cả chuyên vượt biển tới
châu Úc. Để có thể vượt qua, lần đầu tiên Sapiens phải học cách trụ vững trước
điều kiện cực kỳ giá rét của phía bắc Siberia, khu vực Mặt trời không bao giờ
chiếu sáng trong mùa đông và nhiệt độ có thể tụt xuống mức -50° c.
Không có loài người nào
trước đây thành công trong việc xâm nhập vào những nơi giống như phía bắc
Siberia. Kể cả Neanderthal vốn đã thích nghi tốt với môi trường sống lạnh giá
cũng chỉ sống ở những vùng đất tương đối ấm áp hơn, xa hơn nữa về phía nam.
Nhưng Homo sapiens, có cơ thể thích nghi tốt với điều kiện sống ở vùng đồng cỏ
châu Phi hơn là những vùng đất băng giá và tuyết trắng, đã tìm ra các giải pháp
tài tình. Khi các bầy Sapiens lang thang hái lượm di cư đến những vùng khí hậu
lạnh hơn, họ học cách làm ra những đôi giày đi tuyết và những bộ quần áo giữ
nhiệt hiệu quả hơn, làm từ những lớp da và lông thú được khâu lại với nhau bằng
kim. Họ phát triển những thứ vũ khí mới và kĩ thuật tinh vi, giúp họ có thể lần
theo dấu vết và giết được các con voi ma-mút cũng như những con thú to lớn khác
ở miền cực Bắc. Do kĩ thuật săn bắt và quần áo giữ nhiệt được cải tiến, nên
Sapiens đã dám mạo hiểm vào sâu và sâu hơn nữa những vùng đất băng giá. Và khi
di chuyển về phương bắc, thì quần áo, chiến lược sân bắt và các kỹ năng sinh tồn
khác của họ lại tiếp tục được cải tiến.
Nhưng tại sao họ lại gánh
lấy khổ cực? Tại sao lại chọn việc tự lưu đày mình đến Siberia? Có thể một vài
bầy nào đó bắt buộc phải di cư tới phương bắc do các cuộc chiến tranh, do sức
ép về dân số hoặc do các thảm họa thiên nhiên. Một số khác bị quyến rũ bắc tiến
bởi những lý do tích cực hơn, ví dụ như chất đạm động vật. Các vùng đất ở Bắc cực
luôn có đẩy những loài động vật to lớn, thịt tươi rói như tuần lộc và voi
ma-mút. Mỗi con voi ma-mút là một nguồn cung cấp thịt khổng lồ (ở nhiệt độ băng
giá, thịt có thể giữ đông để sử dụng dần), có vị ngon béo, bộ lông ấm áp và bộ
ngà quý giá. Những phát hiện ở Sungir đã chứng tỏ rằng, những người săn voi
ma-mút không chỉ sống được ở vùng phương bắc lạnh giá mà còn phát triển rất mạnh.
Thời gian trôi đi, những bầy người này ngày càng tỏa đi xa hơn và rộng hơn, săn
đuổi voi ma-mút, voi ráng kiếm, tê giác và tuần lộc. Khoảng nám 14000 TCN, cuộc
săn đuổi này đã đưa một số người từ vùng Đông bắc Siberia tới Alaska. Tất
nhiên, họ không biết rằng mình đã khám phá ra một thế giới mới. Vì cũng như voi
ma-mút, với con người thì Alaska chỉ là Siberia mở rộng mà thôi.
Ban đầu, những dòng sông
băng đã cản trở con đường từ Alaska tới phần còn lại của châu Mỹ, khiến chỉ những
người tiên phong đầu tiên do bị cô lập mới đi nổi để khám phá những vùng đất xa
hơn ở phía nam. Tuy nhiên, khoảng năm 12000 TCN, sự ấm lên toàn cầu đã làm tan
băng và mở ra một lối đi dễ dàng hơn. Sử dụng hành lang mới, loài người đã di
chuyển ồ ạt về phía nam, tỏa ra toàn bộ lục địa. Mặc dù thoạt tiên đã thích
nghi với việc săn bắt những loài thú to lớn, nhưng họ đã sớm điều chỉnh trước sự
đa dạng đáng ngạc nhiên của các vùng khí hậu và hệ sinh thái. Con cháu của người
Siberia đã sinh sống trong những khu rừng rậm rạp ở phía đông nước Mỹ, những
vùng đầm lầy ở châu thổ Mississippi, những sa mạc ở Mexico, những khu rừng nhiệt
đới oi bức ở Trung Mỹ. Một số đã dựng nhà ở lưu vực sông Amazon, số khác đào bới
đất ở thung lũng núi Andes hoặc những cánh đồng hoang rộng rãi thuộc Argentina.
Và tất cả chỉ xảy ra trong một hoặc hai thiên niên kỷ! Khoảng năm 10000 TCN,
con người đã sinh sống ở hầu hết các vùng phía nam châu Mỹ, đảo Tierra del
Fuego ở đỉnh phía nam lục địa. Cuộc tấn công ồ ạt chớp nhoáng của loài người từ
bên này sang bên kia của châu Mỹ đã chứng tỏ sự khéo léo có một không hai và khả
năng thích nghi tuyệt vời của Homo sapiens. Cho đến nay, không có loài động vật
nào có thể thích nghi nhanh chóng với nhiều môi trường sống khác nhau như vậy,
hầu như sử dụng cùng một bộ gen ở mọi nơi.
Việc định cư của Sapiens ở
châu Mỹ khó mà không đổ máu. Nó để lại đằng sau một vệt dài các nạn nhân.
14.000 năm trước, quần thể động vật châu Mỹ phong phú hơn rất nhiều so với ngày
nay. Khi những người châu Mỹ đầu tiên hành quân về phía nam, từ Alaska vào sâu
trong những vùng đồng bằng thuộc Canada và phía tây của Mỹ, họ bắt gặp những
con voi ma-mút, voi răng kiếm, những loài gặm nhấm có kích thước bằng loài gấu,
những đàn ngựa và lạc đà, những con sư tử to quá khổ và hàng tá những loài động
vật to lớn khác, những loài mà ngày nay hoàn toàn không được biết đến; trong đó
có những con mèo đáng sợ với răng sắc như những lưỡi kiếm cong, và những con lười
khổng lồ nặng trên 8 tấn và cao 6 mét. Nam Mỹ là quê hương của những bầy thú
còn kỳ lạ hơn thuộc loài động vật có vú, bò sát và chim. Châu Mỹ là một phòng
thí nghiệm vĩ đại cho các thử nghiệm về tiến hoá, một nơi mà các loài động thực
vật chưa từng được biết đến ở châu Á, châu Phi có thể tiến hoá và phát triển
hưng thịnh.
Nhưng không còn nữa.
Trong vòng 2.000 năm từ khi Sapiens tới đây, hầu hết các loài động vật độc nhất
vô nhị này đã ra đi. Theo ước tính hiện nay, trong khoảng thời gian ngắn đó, Bắc
Mỹ đã bị mất ba phần tư của 47 loài động vật có vú khổng lồ, Nam Mỹ mất 50
trong số 60 loài. Loài mèo răng kiếm sau 30 triệu năm hưng thịnh đã biến mất,
cũng như loài lười khổng lồ, loài sư tử to quá khổ, loài ngựa châu Mỹ bản địa,
loài lạc đà châu Mỹ bản địa, những loài gặm nhấm khổng lồ và loài voi ma-mút.
Hàng ngàn loài động vật có vú nhỏ hơn, các loài bò sát, các loài chim và thậm
chí cả côn trùng, ký sinh trùng đều đi đến tuyệt chủng (khi những con voi
ma-mút chết sạch, loài ve ký sinh trên chúng cũng theo đó mà đi vào quên lãng).
Trong hàng thập kỷ, các
nhà cổ sinh vật học, khảo cổ học về động vật – những người luôn tìm kiếm và
nghiên cứu những gì còn sót lại của các loài động vật – đã lùng sục các vùng đồng
bằng và vùng núi của châu Mỹ để tìm xương hoá thạch của loài lạc đà cổ đại,
phân hoá thạch của loài lười mặt đất khổng lồ. Khi họ tìm thấy thứ cần tìm, những
vật quý giá này được đóng gói cẩn thận và gửi tới các phòng thí nghiệm, tại đó
từng mảnh xương, từng viên sỏi phân (tên khoa học của phân hoá thạch) được
nghiên cứu và xác định niên đại một cách tỉ mỉ. Sau nhiều lần, những phân tích
này đều mang lại cùng một kết quả: những viên sỏi phân động vật mới nhất, những
mảnh xương lạc đà gần đây nhất đều có niên đại vào thời kỳ con người tràn tới
châu Mỹ, khoảng từ năm 12000 đến 9000 TCN. Chỉ có một khu vực các nhà khoa học
đã phát hiện ra những viên sỏi phân có niên đại gần hơn: trên một số hòn đảo
vùng Caribe, đặc biệt là tại Cuba và Hispaniola, họ tìm thấy phân của những con
lười có niên đại vào khoảng năm 5000 TCN. Đây chính xác là thời điểm những người
đầu tiên tiếp cận vùng biển Caribe và định cư tại hai hòn đảo lớn này.
Hình 9. Những hình ảnh dựng
lại hai con lười mặt đất khổng lồ (Megatherium) và phía sau chúng là hai con
tatu khổng lồ (Glyptodon) nay đã bị tuyệt chủng. Những con tatu này ước tính
dài 3 mét và nặng trên 2 tấn, trong khi đó những con lười mặt đất thì cao khoảng
6 mét và nặng tới 8 tấn.
Một lần nữa, một số học
giả đã cố gắng gỡ tội cho Homo sapiens, đổ lỗi cho sự biến đổi khí hậu (điều
khiến họ phải thừa nhận rằng, do một vài lý do bí hiểm, khí hậu ở những hòn đảo
vùng Caribe này vẫn không thay đổi trong 7.000 năm, trong khi phần còn lại của
Bán cầu Tây thì ấm lên). Nhưng không thể né tránh những viên sỏi phân ở châu Mỹ.
Chúng ta là thủ phạm. Không có cách nào phủ nhận được sự thật. Thậm chí nếu biến
đổi khí hậu đã tiếp tay cho chúng ta, thì phần đóng góp của loài người vẫn cứ
mang tính quyết định.
Con thuyền Noah
Nếu chúng ta kết hợp sự
tuyệt chủng hàng loạt ở châu Úc với châu Mỹ, thêm vào đó là những sự tuyệt chủng
quy mô nhỏ hơn diễn ra khi Homo sapiens tỏa đi khắp Á-Phi – ví dụ như sự tuyệt
chủng của tất cả các loài người khác – và những sự tuyệt chủng xuất hiện khi
người hái lượm định cư ở những hòn đảo xa xôi như Cuba, thì không thể tránh khỏi
một kết luận rằng làn sóng thuộc địa hoá đầu tiên của Sapiens là một trong những
thảm họa sinh thái lớn nhất và nhanh nhất ập đến thế giới động vật. Chịu ảnh hưởng
nặng nề nhất là những sinh vật lớn có lông. Vào thời kỳ Cách mạng Nhận thức,
Trái đất là ngôi nhà của khoảng 200 loài động vật có vú trên cạn to lớn, nặng
trên 50 kg. Vào thời kỳ Cách mạng Nông nghiệp, chỉ còn lại khoảng 100 loài.
Homo sapiens đã làm một nửa các loài động vật có kích thước lớn của hành tinh
này bị tuyệt chủng, khá lâu trước khi con người phát minh ra bánh xe, chữ viết
và công cụ bằng sắt.
Bi kịch sinh thái này đã
được đưa trở lại sân khấu vô số lần sau Cách mạng Nông nghiệp. Hồ sơ khảo cổ của
nhiều hòn đảo đã nói lên cùng một câu chuyện buồn. Bi kịch mở ra với một cảnh
cho thấy sự giàu có và phong phú của các loài động vật có kích thước lớn khi
chưa có dấu vết của con người. Trong cảnh hai, Sapiens xuất hiện, căn cứ vào mảnh
xương người, mũi giáo, hoặc mảnh gốm vỡ… Cảnh ba theo sau rất nhanh, trong đó
đàn ông đàn bà đứng choán hết sân khấu trung tâm, còn những con thú lớn nhất,
cùng những con nhỏ hơn, đã biến mất.
Hòn đảo lớn Madagascar
cách lục địa châu Phi khoảng 400 km về phía đông là một ví dụ nổi tiếng. Trải
qua hàng triệu năm cô lập, một quần thể độc nhất vô nhị các loài thú đã tiến
hoá tại đây. Trong đó có loài chim voi, một loài chim lớn nhất thế giới không
biết bay, cao 3 mét và nặng gần nửa tấn, và loài vượn cáo – loài linh trưởng lớn
nhất thế giới. Những con chim voi và vượn cáo khổng lồ, cùng hầu hết các loài động
vật to lớn khác trên đảo Madagascar, đều đột nhiên biến mất khoảng 1.300 năm
trước đây – đúng thời điểm những người đầu tiên đặt chân lên đảo.
Ở Thái Bình Dương, làn
sóng tuyệt chủng chính bắt đầu vào khoảng năm 1500 TCN, khi nông dân Polynesia
định cư ở quần đảo Solomon, Fiji và New Caledonia. Họ đã giết, trực tiếp hoặc
gián tiếp, hàng trăm loài chim, côn trùng, ốc sên, và những cư dân địa phương
khác. Từ nơi đây, làn sóng tuyệt chủng lan dần tới phía đông, phía nam và phía
bắc, vào sâu trong trung tâm Thái Bình Dương, trên đường đi phá hủy hoàn toàn hệ
sinh thái độc nhất vô nhị của Samoa và Tonga (năm 1200 TCN), quần đảo Marquis
(năm 1), đảo Easter, quần đảo Cook và Hawaii (năm 500), và cuối cùng là New
Zealand (năm 1200).
Những thảm họa sinh thái
tương tự đã xảy ra trên hầu hết hàng ngàn hòn đảo trải khắp các vùng biển Đại
Tây Dương, Ấn Độ Dương, Bắc cực và Địa Trung Hải. Các nhà khảo cổ học đã phát
hiện ra rằng, thậm chí ở những hòn đảo bé nhất cũng có bằng chứng cho thấy sự tồn
tại của các loài chim, côn trùng, ốc sên đã sinh sống hàng bao thế hệ, chỉ biến
mất khi những nông dân đầu tiên đặt chân đến. Chỉ còn một ít đảo cực kỳ hẻo
lánh mới thoát khỏi sự chú ý của loài người cho đến thời kỳ hiện đại, và những
đảo này vẫn còn giữ được nguyên vẹn quần thể động vật của chúng. Quần đảo
Galapagos là một ví dụ điển hình, vẫn chưa có người ở cho đến tận thế kỷ 19, vì
vậy vẫn bảo tồn được quần thể động vật độc nhất của chúng, trong đó có loài rùa
khổng lồ giống loài diprotodon cổ đại, không biết sợ người.
Làn sóng Tuyệt chủng Thứ
nhất, đi cùng với sự xuất hiện rộng khắp của người hái lượm, đã được tiếp nối bằng
Làn sóng Tuyệt chủng Thứ hai, kèm theo sự có mặt khắp nơi của nông dân, và cho
chúng ta một viễn cảnh quan trọng về Làn sóng Tuyệt chủng Thứ ba do các hoạt động
công nghiệp ngày nay gây ra. Đừng tin vào những người ôm cây,* họ khẳng định rằng
tổ tiên chúng ta chung sống hài hòa với thiên nhiên. Rất lâu trước Cách mạng
Công nghiệp, Homo sapiens đã giữ kỷ lục trong số tất cả sinh vật với thành tích
tận diệt hầu hết các loài động vật và thực vật. Chúng ta nổi tiếng mờ ám như một
loài sinh vật giết chóc nhất trong biên niên sử sinh học.
Chắc là nếu có thêm nhiều
người nhận thức được về Làn sóng Tuyệt chủng Thứ nhất và Thứ hai, họ sẽ bớt thờ
ơ với Làn sóng Thứ ba mà họ đang là một phần trong đó. Nếu chúng ta biết mình
đã tiêu diệt bao nhiêu loài sinh vật, chúng ta sẽ có động lực hơn trong việc bảo
vệ những loài còn sống sót. Điều này đặc biệt liên quan đến những loài động vật
to lớn sống ở đại dương. Không giống như những bản sao trên cạn của chúng, những
loài động vật biển to lớn chịu tác động tương đối ít từ Cách mạng Nhận thức và
Cách mạng Nông nghiệp. Nhưng nhiều trong số chúng đang bên bờ vực tuyệt chủng
do tình trạng ô nhiễm công nghiệp và lạm dụng quá mức nguồn tài nguyên biển của
con người. Nếu những điều này tiếp tục xảy ra với tốc độ như hiện tại, các sinh
vật như cá voi, cá mập, cá ngừ và cá heo sẽ đi vào quên lãng giống như loài
diprotodon, loài lười mặt đất và voi ma-mút. Trong mọi loài sinh vật có kích
thước lớn trên thế giới, loài duy nhất còn sống sót trước cơn lũ người chính là
con người và những loài động vật nông trại, giống như những nô lệ chèo trên con
thuyền Noah.
Phần 2. CÁCH MẠNG NÔNG NGHIỆP
5. SỰ LỪA DỐI LỚN NHẤT LỊCH
SỬ
Trong 2,5 triệu năm, con
người đã nuôi sống mình bằng cách hái lượm thực vật và săn bắt thú vật, những
loài đã sống và sinh sản mà không có sự can thiệp của con người. Homo erectus,
Homo ergaster và Neanderthal đã hái lượm những quả sung, quả vả mọc hoang và
săn bắt những con cừu hoang dã, không để tâm đến những cây sung, cây vả này mọc
ở đâu, bầy cừu hoang gặm cỏ ở cánh đồng nào, và những con dê đực thụ tinh cho
những con dê cái nào. Homo sapiens đã lan rộng từ Đông Phi tới Trung Đông, đến
châu Âu và châu Á, cuối cùng là châu Úc và châu Mỹ – nhưng ở bất cứ nơi nào họ
đến, họ cũng đều tiếp tục hái lượm thực vật mọc hoang và săn bắt động vật hoang
dã. Tại sao phải làm khác đi khi lối sống này khiến họ no đủ và giúp phát triển
một thế giới phong phú của những cấu trúc xã hội, tín ngưỡng tôn giáo và động lực
chính trị?,
Tất cả những điều này đã
thay đổi cách đây khoảng 10.000 năm, khi Sapiens bắt đầu dành hầu hết thời gian
và nỗ lực của mình nhằm thao túng cuộc sống của một số loài động thực vật. Từ
sáng sớm cho đến lúc hoàng hôn, con người gieo hạt, tưới nước cho cây, nhổ cỏ dại,
và lùa cừu tới những đồng cỏ tươi tốt. Họ nghĩ rằng việc này sẽ cung cấp cho
mình thêm nhiều trái cây, ngũ cốc và thịt. Đó là một cuộc cách mạng trong lối sống
của con người – Cách mạng Nông nghiệp.
Thời kỳ chuyển sang nông
nghiệp bắt đầu vào khoảng thời gian 9500-8500 TCN ở khu vực đồi núi phía đông
nam Thổ Nhĩ Kỳ, phía tây Iran và miền Cận Đông. Nó bắt đầu diễn ra chậm chạp
trong một khu vực địa lý hạn chế. Dê và lúa mì được nuôi trồng khoảng năm 9000
TCN; cây đậu Hà Lan và cây đậu lăng khoảng năm 8000 TCN, cây ô-liu khoảng năm
5000 TCN, ngựa khoảng năm 4000 TCN, và cây nho khoảng năm 3500 TCN. Một số loài
động thực vật như lạc đà, cây điều được nuôi trồng còn muộn hơn, nhưng vào khoảng
năm 3500 TCN, làn sóng thuần hoá chính đã kết thúc. Đến tận ngày nay, dù đã có
mọi công nghệ tiên tiến, nhưng hơn 90% lượng calo nuôi dưỡng nhân loại đều đến
từ một số ít loại cây trồng mà tổ tiên chúng ta đã thuần hoá trong thời kỳ
9500-3500 TCN: lúa mì, lúa, ngô (gọi là “corn” ở Mỹ), khoai tây, kê và lúa mạch.
Không có loài động thực vật đáng chú ý nào được thuần hoá trong vòng 2.000 năm
qua. Nếu trí tuệ của chúng ta là trí tuệ của những kẻ săn bắt hái lượm thì cách
nấu nướng của chúng ta cũng là cách nấu nướng của những nông dân cổ đại.
Các học giả từng tin rằng
nông nghiệp đã khởi nguồn từ một điểm duy nhất tại Trung Đông và lan ra bốn góc
của thế giới. Ngày nay, họ đồng ý rằng nông nghiệp đã xuất hiện và phát triển
hoàn toàn độc lập ở khắp nơi trên thế giới, chứ không phải do nông dân Trung
Đông xuất khẩu Cách mạng Nông nghiệp của mình. Dân cư ở Trung Mỹ đã thuần hoá
cây ngô và cây đậu, mà không biết gì về lúa mì và đậu Hà Lan trồng ở Trung
Đông. Người Nam Mỹ đã học cách trồng khoai tây và thuần hoá lạc đà không bướu,
mà không biết điều gì đang xảy ra ở Mexico và Cận Đông. Những nhà cách mạng đầu
tiên ở Trung Quốc đã thuần hoá lúa, kê và lợn. Những người làm vườn đầu tiên ở
Bắc Mỹ, vốn đã mệt mỏi với việc phải lùng sục trong những bụi cây thấp để tìm
kiếm những trái bầu có thể ăn được, đã quyết định trồng bí đỏ. Người New Guinea
đã trồng mía đường và chuối, trong khi những nông dân Tây Phi đầu tiên thì trồng
kê châu Phi, lúa châu Phi, cao lương, lúa mì theo nhu cầu của mình. Từ những
trung tâm đầu tiên này, ngành nông nghiệp đã tỏa đi xa hơn và rộng hơn. Vào thế
kỷ 1, đại đa số người dân trên thế giới làm nông nghiệp.
Tại sao Cách mạng Nông
nghiệp lại nổ ra ở Trung Đông, Trung Hoa và Trung Mỹ mà không phải ở châu Úc,
Alaska hay Nam Á? Lý do rất đơn giản: hầu hết các loài động thực vật không thể
thuần hoá được. Sapiens có thể đào xới để tìm loại nấm cục ngon ngọt, và săn bắt
những con voi ma-mút có lông mịn như len, nhưng thuần hoá các loài này thì
không thể. Nấm cục quá khó kiếm, còn những con thú khổng lồ thì quá hung bạo.
Trong hàng ngàn loài động thực vật mà tổ tiên chúng ta đã sân bắt và hái lượm,
chỉ một số ít là thích hợp với trồng trọt và chăn nuôi. Số ít loài này sống ở
những khu vực đặc biệt, và đây là những nơi xuất hiện các cuộc Cách mạng Nông
nghiệp.
Bản đồ 2. Các vị trí và
thời điểm của Cách mạng Nông nghiệp. Dữ liệu vẫn còn tranh cãi, và bản đồ đang
được vẽ lại liên tục để tích hợp những phát hiện khảo cổ mới nhất.
Các học giả một lần nữa
tuyên bố rằng Cách mạng Nông nghiệp là bước nhảy vọt của nhân loại. Họ kể một
câu chuyện về sự tiến bộ được thúc đẩy bằng sức mạnh trí tuệ loài người. Tiến
hoá đã tạo ra ngày càng nhiều con người thông minh. Cuối cùng, con người trở
nên thông minh tới mức họ có thể giải mã được những bí mật của tự nhiên, giúp họ
thuần hoá cừu và trồng lúa mì. Và ngay khi điều này diễn ra, họ vui vẻ từ bỏ cuộc
sống săn bắt hái lượm đầy khó khăn, nguy hiểm và khổ hạnh, để an cư lạc nghiệp
và tận hưởng cuộc sống no đủ, dễ chịu của người nông dân.
Câu chuyện này là một sự
hư cấu. Không có bằng chứng nào cho thấy con người đã trở nên thông minh hơn
theo thời gian. Những người hái lượm đã biết được bí mật của tự nhiên từ trước
Cách mạng Nông nghiệp rất lâu, bởi sự sống còn của họ phụ thuộc vào những kiến
thức sâu sắc về các loài động thực vật mà họ đã săn bắt và hái lượm. Thay vì
báo hiệu cho một kỷ nguyên mới dễ sống, Cách mạng Nông nghiệp lại đem tới cho
nông dân cuộc sống nhìn chung có vẻ khó khăn hơn và ít thỏa mãn hơn so với người
hái lượm. Người săn bắt hái lượm sử dụng thời gian của mình thú vị và phong phú
hơn, ít bị cơn đói và bệnh tật đe dọa hơn. Cách mạng Nông nghiệp tất nhiên đã
làm tăng tổng lượng thức ăn dự trữ của loài người, nhưng nhiều thức ăn không có
nghĩa là có một chế độ ăn tốt hơn. Đúng hơn, nó biến thành những đợt bùng nổ
dân số và tạo ra giới tinh hoa được nuông chiều. Những nông dân bình thường phải
làm việc vất vả hơn những kẻ hái lượm bình thường, và lại có một chế độ ăn uống
tồi hơn. Cách mạng Nông nghiệp là sự lừa dối lớn nhất của lịch sử.
Ai chịu trách nhiệm?
Không phải vua, không phải tu sĩ, cũng không phải thương gia. Thủ phạm là một
nhúm các loài thực vật, gồm lúa mì, gạo và khoai tây. Chúng đã thuần hoá Homo
sapiens chứ không phải là ngược lại.
Thử suy nghĩ một chút về
Cách mạng Nông nghiệp từ quan điểm về lúa mì. 10.000 năm trước đây, lúa mì chỉ
là một trong nhiều loài cỏ dại, sống hạn chế trong một phạm vi nhỏ ở Trung
Đông. Đột nhiên, chỉ trong một vài thiên niên kỷ ngắn ngủi, nó đã phát triển ra
khắp thế giới. Theo các tiêu chí cơ bản về tiến hoá của sự sống và sinh sản,
lúa mì đã trở thành một trong những loài cây thành công nhất trong lịch sử Trái
đất. Ở những khu vực như Đại Bình Nguyên vùng Bắc Mỹ, nơi cách đây khoảng
10.000 năm không có một cây lúa mì nào mọc, giờ đây bạn có thể đi bộ hàng trăm
cây số mà không bắt gặp loại cây nào khác ngoài lúa mì. Trên thế giới, lúa mì
đã bao phủ khoảng 2,25 triệu km² bề mặt địa cầu, gấp gần 10 lần kích thước nước
Anh. Tại sao loại cỏ này từ vị trí tầm thường lại có thể có mặt ở khắp nơi như
vậy?
Lúa mì đã thành công bằng
cách thao túng Homo sapiens sao cho có lợi cho nó. Loài vượn này đã sống một cuộc
sống săn bắt và hái lượm vô cùng dễ chịu cho đến 10.000 năm trước, nhưng sau đó
bắt đầu nỗ lực trồng lúa mì ngày càng nhiều. Trong vòng vài thiên niên kỷ, con
người ở nhiều nơi trên thế giới hầu như đã dành thời gian từ sáng đến tối để
chăm sóc lúa mì. Việc này không hề dễ dàng. Lúa mì đòi hỏi phải chăm sóc nhiều.
Lúa mì không ưa sỏi đá, nên Sapiens phải dọn dẹp các cánh đồng đến gãy cả lưng.
Lúa mì không chia sẻ không gian, nước và chất dinh dưỡng cho các loài cây khác,
vì vậy đàn ông đàn bà phải lao động suốt ngày để rẫy cỏ dưới ánh nắng chói
chang. Lúa mì dễ bị bệnh, nên Sapiens phải trông chừng sâu bệnh và rệp vừng.
Lúa mì không có khả năng tự vệ trước những sinh vật thích ăn lúa, từ những bầy
thỏ đến những đàn châu chấu, vì vậy nông dân phải trông chừng và bảo vệ lúa.
Khi lúa mì khát nước, người ta phải lấy nước từ sông suối tưới cho nó. Khi nó
đói, Sapiens phải thu gom phân động vật để bón cho đất trồng lúa mì.
Cơ thể của Homo sapiens
đã không được tiến hoá cho những nhiệm vụ như vậy. Nó thích nghi với việc trèo
lên cây táo hoặc đuổi theo những con linh dương, chứ không phải để dọn sạch đất
đá hay xách những thùng nước. Xương sống, đầu gối, cổ và xương sườn của con người
đã phải trả giá. Các nghiên cứu về những bộ xương cổ đại đã chỉ ra rằng, việc
chuyển sang làm nông nghiệp dường như đã mang đến rất nhiều bệnh tật như trẹo
khớp, viêm khớp và sa ruột. Hơn nữa, những công việc làm nông mới đòi hỏi rất
nhiều thời gian nên con người buộc phải định cư lâu dài gần cánh đồng lúa mì của
mình. Điều này đã thay đổi hoàn toàn lối sống của họ. Chúng ta không thuần hoá
lúa mì. Nó đã thuần hoá chúng ta. Từ “thuần hoá” bắt nguồn từ tiếng Latin
domus, nghĩa là “ngôi nhà”. Ai là người đang sống trong một ngôi nhà? Không phải
lúa mì, mà đó chính là Sapiens.
Làm thế nào lúa mì có thể
thuyết phục được Homo sapiens đánh đổi cuộc sống tươi đẹp để chịu cực khổ như vậy?
Đổi lại, con người nhận được gì? Đó không phải là một chế độ ăn uống tốt hơn.
Nên nhớ, con người thực chất là một loài vượn ăn tạp, phát triển mạnh nhờ vào
việc ăn đủ loại thức ăn. Ngũ cốc chỉ là một phần rất nhỏ trong chế độ ăn uống của
con người trước Cách mạng Nông nghiệp. Một chế độ ăn uống chỉ dựa vào ngũ cốc
thì rất nghèo vitamin và khoáng chất, khó tiêu hoá, thực sự không tốt cho răng
và lợi của bạn.
Lúa mì không mang lại an
toàn lương thực cho con người. Cuộc sống của người nông dân kém an toàn hơn cuộc
sống của kẻ săn bắt hái lượm. Người hái lượm dựa vào hàng chục loài động thực vật
để sinh tồn, và vì vậy có thể vượt qua những năm tháng khó khăn kể cả khi không
có những kho thức ăn dự trữ. Nếu số lượng một loài nào đó bị giảm, họ có thể
săn bắt và hái lượm thêm loài khác. Cho đến gần đây, các xã hội nông nghiệp vẫn
dựa vào một số ít loài thực vật đã được thuần hoá để lấy phần lớn lượng calo
cho mình. Ở nhiều vùng, họ chủ yếu dựa vào chỉ một loại cây, như lúa mì, khoai
tây hoặc lúa. Nếu không có mưa, hoặc có những đám mây châu chấu bay đến, hoặc
có một loại nấm ký sinh gây bệnh cho những loại cây này, hàng ngàn hàng triệu
nông dân sẽ chết đói.
Lúa mì cũng không thể bảo
vệ con người trước bạo lực. Những nông dân đầu tiên ít nhất cũng hung dữ giống
như tổ tiên hái lượm của họ, nếu không muốn nói là hơn. Với những nông dân có
nhiều tài sản hơn, họ cần đất đai để trồng trọt. Việc bị hàng xóm cướp bóc đất
đai đồng nghĩa với sự chết đói, vì vậy không có chỗ cho sự thỏa hiệp. Khi một bầy
hái lượm bị các đối thủ mạnh hơn chèn ép, họ có thể bỏ đi.
Việc này vất vả và nguy
hiểm nhưng vẫn thực hiện được. Nhưng khi một kẻ thù mạnh đe dọa một làng nông
nghiệp, thì rút lui có nghĩa là bỏ lại ruộng đồng, nhà cửa, kho lương thực.
Trong nhiều trường hợp, kết cục với những người tị nạn là chết đói. Vì vậy nông
dân có khuynh hướng ở lại và chiến đấu đến cùng.
Hình 11. Chiến tranh bộ lạc
ở New Guinea giữa hai cộng đồng nông nghiệp (1960). Những cảnh thế này phổ biến
trong hàng ngàn năm tiếp sau Cách mạng Nông nghiệp.
Nhiều nghiên cứu về nhân
học và khảo cổ học đã chỉ ra rằng trong một xã hội nông nghiệp giản đơn, không
có cơ cấu chính trị nào ngoài làng xã và bộ lạc, bạo lực của con người là
nguyên nhân cho khoảng 15% trường hợp tử vong, trong đó có 25% là đàn ông. Ở
New Guinea ngày nay, bạo lực là nguyên nhân cho khoảng 30% trường hợp tử vong của
đàn ông trong xã hội bộ lạc nông nghiệp Dani, và 35% trong bộ lạc Enga. Ở
Ecuador, có lẽ khoảng 50% số người trưởng thành của bộ lạc Waoranis đã tử vong
dưới tay người khác. Sau này, bạo lực của con người đã được kiểm soát bằng sự
phát triển của những cơ cấu xã hội rộng hơn, như các thành phố, vương quốc và
quốc gia. Nhưng phải mất hàng ngàn năm để xây dựng những cơ cấu chính trị khổng
lồ và hiệu quả như vậy.
Cuộc sống làng xã chắc chắn
đã mang lại cho người nông dân những lợi ích tức thì, như việc được bảo vệ tốt
hơn trước những loài thú hoang dã, mưa và lạnh. Tuy nhiên, với một người bình
thường thì lợi bất cập hại. Rất khó để người sống trong một xã hội phồn vinh
như ngày nay hiểu được điều này. Từ khi chúng ta tận hưởng sự sung túc và an
toàn, và từ khi sự sung túc và an toàn này được xây dựng dựa trên cơ sở Cách mạng
Nông nghiệp, chúng ta đã cho rằng Cách mạng Nông nghiệp là một tiến bộ tuyệt vời.
Song, thật sai lầm khi đánh giá hàng ngàn năm lịch sử từ góc nhìn của hôm nay.
Một quan điểm toàn diện hơn là của một bé gái 3 tuổi, hấp hối do suy dinh dưỡng
vào thế kỷ 1 ở Trung Hoa do người cha có mùa màng thất bát. Liệu bé gái có thể
nói “con hấp hối là do thiếu ăn, nhưng trong 2.000 năm tới, con người sẽ có rất
nhiều thứ để ăn, và sống trong những ngôi nhà lớn có lắp điều hòa, cho nên sự
đau khổ của con là một hy sinh đáng giá?”
Vậy lúa mì đã mang lại gì
cho những người làm nông, gồm cả bé gái Trung Hoa suy sinh dưỡng kia? Nó chẳng
mang lại lợi lộc gì cho con người với tư cách cá nhân. Song, nó đã dành tặng một
thứ gì đó cho Homo sapiens với tư cách một loài. Việc trồng lúa mì cung cấp thức
ăn nhiều hơn trên mỗi đơn vị đất đai, vì vậy làm cho số lượng Homo sapiens tăng
lên theo cấp số nhân. Khoảng năm 13000 TCN, khi con người nuôi sống mình bằng
cách hái lượm những loài thực vật mọc hoang và săn bắt thú hoang, khu vực xung
quanh ốc đảo Jericho thuộc Palestine có thể nuôi dưỡng tối đa một bộ lạc du cư
gồm 100 thành viên tương đối khỏe mạnh và đầy đủ dinh dưỡng. Khoảng năm 8300
TCN, khi các loài thực vật mọc hoang nhường chỗ cho những cánh đồng lúa mì, ốc
đảo này đã nuôi dưỡng một ngôi làng lớn nhưng chật chội gồm 1.000 thành viên, họ
phải chịu đựng bệnh tật và suy sinh dưỡng thường xuyên hơn.
Diễn trình tiến hoá không
nằm ở đói khát hay đau đớn, mà ở số bản sao của những vòng xoắn ADN. Giống như
thành công kinh tế của một công ty được đo bằng số tiền có trong tài khoản ngân
hàng chứ không phải là hạnh phúc của người làm thuê, sự tiến hoá thành công của
một loài cũng được đo bằng số bản sao chuỗi ADN của nó. Nếu không còn bản sao
ADN nào, loài đó sẽ bị tuyệt chủng, giống như một công ty không có tiền sẽ phá
sản. Nếu một loài khoe mình có nhiều bản sao ADN, thì đó chính là một thành
công và loài sẽ hưng thịnh. Tư góc nhìn này, 1.000 bản sao sẽ luôn luôn tốt hơn
100 bản sao. Đây chính là điểm cốt lõi trong Cách mạng Nông nghiệp: nâng lực giữ
cho nhiều người sống sót hơn trong những điều kiện tồi tệ.
Song, tại sao các cá nhân
lại phải quan tâm đến bài toán tiến hoá này? Tại sao bất cứ ai có đầu óc bình
thường lại đi hạ thấp tiêu chuẩn sống của mình chỉ cốt để những bản sao trong bộ
gen Homo sapiens được nhân lên? Không ai lại đồng ý với thỏa thuận này: Cách mạng
Nông nghiệp là một cái bẫy.
Cái bẫy xa xỉ
Sự xuất hiện của nghề
nông là một việc xảy ra từ từ qua các thế kỷ và thiên niên kỷ. Một bầy Homo
sapiens đang hái nấm và quả hạch, đang săn hươu nai và thỏ, sẽ không đột nhiên
định cư lâu dài ở một ngôi làng, cày ruộng, gieo hạt lúa mì và vác nước từ sông
về. Sự thay đổi này tiếp diễn theo từng giai đoạn, mỗi giai đoạn đều liên quan
đến một sự thay đổi nhỏ trong cuộc sống thường ngày.
Homo sapiens đã đến Trung
Đông khoảng 70.000 năm về trước. Trong 50.000 năm tiếp theo, tổ tiên của chúng
ta đã phát triển thịnh vượng mà không cần có nông nghiệp. Các nguồn tài nguyên
thiên nhiên đủ để nuôi dưỡng cư dân của vùng đất này. Trong những lúc sung túc
mọi người đã có thêm con, và trong thời kỳ khó khăn đã giảm đi một ít. Con người,
cũng giống như nhiều loài động vật có vú khác, có những cơ chế hoóc-môn và gen
có thể giúp kiểm soát sinh sản. Trong những thời điểm thuận lợi, phụ nữ sẽ đến
tuổi dậy thì sớm hơn, và cơ hội mang thai của họ sẽ cao hơn. Ở các thời điểm
khó khăn, dậy thì muộn và cơ hội mang thai sẽ giảm.
Việc kiểm soát dân số tự
nhiên còn được hỗ trợ thêm bởi các cơ chế văn hoá. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, vốn
di chuyển chậm chạp và đòi hỏi nhiều sự quan tâm, sẽ trở thành gánh nặng cho những
kẻ hái lượm du cư. Con người cố gắng sinh con cách nhau từ ba đến bốn năm. Phụ
nữ làm được vậy nhờ chăm sóc con cái suốt ngày đêm cho đến khi lớn (cho con bú
suốt ngày đêm đóng vai trò quan trọng trong việc làm giảm khả năng mang thai).
Những phương pháp khác bao gồm sự kiêng khem tình dục một phần hoặc hoàn toàn
(có thể được hỗ trợ bởi những kiêng kị văn hoá), nạo phá thai, và đôi khi là tục
giết trẻ sơ sinh.
Trong suốt những thiên
niên kỷ dài này, con người thi thoảng ăn hạt lúa mì, nhưng đây chỉ là phần nhỏ
trong chế độ ăn uống của họ. Khoảng 18.000 năm trước, thời kỳ băng hà cuối cùng
đã chuyển sang thời kỳ ấm lên toàn cầu. Nhiệt độ tăng nên lượng mưa cũng tăng
theo. Kiểu khí hậu mới này lý tưởng cho lúa mì và các cây ngũ cốc khác ở Trung
Đông, vốn đã sinh sôi nảy nở mạnh mẽ và lan rộng. Con người bắt đầu ăn nhiều
lúa mì hơn và tình cờ thúc đẩy sự tăng trưởng của nó hơn nữa. Vì không thể ăn
được ngũ cốc hoang dại nếu không chọn lọc, nghiền sàng và nấu chúng, nên con
người sau khi hái lượm những loại ngũ cốc này đã mang chúng về khu lều trại tạm
để chế biến. Hạt lúa mì nhỏ và nhiều, nên một số chắc chắn sẽ bị rơi vãi trên
đường tới khu lều trại. Theo thời gian, ngày càng nhiều lúa mì sinh sôi dọc
theo những tuyến đường yêu thích của con người và gần những khu lều trại.
Khi con người đốt rừng và
bụi rậm, điều này cũng giúp ích cho lúa mì. Lửa sẽ xóa sạch cây cối và bụi rậm,
cho phép lúa mì và những loài cỏ khác độc quyền hưởng ánh nắng, nước và chất
dinh dưỡng. Ở đó, lúa mì phát triển cực thịnh, các con thú săn được và nguồn thức
ăn cũng trở nên dồi dào, các bầy người có thể dần dần từ bỏ cuộc sống du cư để
định cư theo mùa hoặc thậm chí vĩnh viễn ở khu lều trại.
Đầu tiên, họ có thể cắm
trại bốn tuần trong mùa thu hoạch. Một thế hệ sau đó, khi những cây lúa mì nhân
lên và lan rộng, thời gian cắm trại trong mùa thu hoạch có thể kéo dài năm tuần,
sau đó là sáu tuần và cuối cùng nơi đó trở thành một ngôi làng định cư. Bằng chứng
về những khu định cư như vậy đã được phát hiện trên khắp Trung Đông, đặc biệt ở
Cận Đông, nơi mà nền văn minh Natuhan phát triển rực rỡ giai đoạn 12500-9.500
TCN.* Người Natuhan chuyên săn bắt hái lượm, sống dựa vào nhiều loài hoang dã,
nhưng lại ở trong những ngôi làng cố định, và dành nhiều thời gian để hái lượm
và chế biến tập trung các loại ngũ cốc hoang. Họ xây những ngôi nhà và kho chứa
ngũ cốc bằng đá. Họ trữ ngũ cốc cho những lúc khó khăn. Họ phát minh ra những
công cụ mới như lưỡi hái bằng đá để hái lượm lúa mì hoang, những cái chày và cối
giã bằng đá để nghiền chúng.
Những năm tiếp theo sau
năm 9500 TCN, hậu duệ của người Natuhan tiếp tục hái lượm và chế biến ngũ cốc,
nhưng họ cũng đã bắt đầu trồng lúa mì nhiều hơn bằng những cách tinh vi hơn.
Khi thu hoạch lúa mì hoang, họ dành ra một phần để gieo hạt trên cánh đồng cho
mùa sau. Họ phát hiện ra rằng mình có thể đạt được những kết quả tốt hơn bằng
cách gieo hạt vào sâu trong đất, thay vì rải chúng lung tung trên bề mặt. Vì vậy,
họ bắt đầu cày và cuốc đất. Dần dần, họ cũng bắt đầu nhổ cỏ dại trên những cánh
đồng, bảo vệ chúng khỏi những loài ký sinh, tưới nước và bón phân cho chúng.
Khi ngày càng tập trung vào việc trồng trọt ngũ cốc, họ sẽ có ít thời gian hơn
cho việc săn bắt và hái lượm những loài động thực vật hoang dã. Những kẻ hái lượm
đã trở thành nông dân.
Không có một bước duy nhất
nào có thể tách biệt người phụ nữ chuyên hái lượm lúa mì hoang với người phụ nữ
làm nông chuyên trồng lúa mì, vì vậy thật khó để xác định được chính xác khi
nào đã diễn ra thời kỷ chuyển tiếp có tính quyết định sang nông nghiệp. Tuy
nhiên, vào khoảng năm 8500 TCN, những ngôi làng định cư đã xuất hiện khắp Trung
Đông, ví dụ như Jericho, dân cư ở đó đã dành phần lớn thời gian để trồng trọt một
vài loài cây đã thuần hoá.
Cùng với việc chuyển
thành những ngồi làng định cư và nguồn cung thực phẩm tăng lên, dân số cũng bắt
đầu gia tăng. Từ bỏ cuộc sống du cư khiến phụ nữ có thể sinh con mỗi năm. Những
đứa trẻ được cai sữa từ rất sớm, được cho ăn cháo và bột nấu lỏng. Rất cần thêm
những bàn tay phụ giúp trên ruộng đồng. Nhưng những miệng ăn thêm nhanh chóng
ngốn hết lượng thực phẩm dư, nên phải mở rộng thêm đồng ruộng để trồng trọt. Vì
con người bắt đầu sinh sống ở những khu định cư đầy mầm bệnh, vì trẻ con được
cho ăn nhiều ngũ cốc hơn và ít sữa mẹ hơn, và vì mỗi đứa trẻ phải giành giật
cháo với anh chị em ruột của mình, nên tỉ lệ tử vong ở trẻ em cũng tăng vọt. Ở
hầu hết các xã hội nông nghiệp, ít nhất là có một trong ba đứa trẻ sẽ tử vong
trước tuổi 20. Song, sự gia tăng tỉ lệ sinh vẫn cao hơn sự gia tăng tỉ lệ tử
vong; con người tiếp tục đẻ nhiều con hơn.
Theo thời gian, “món hời
lúa mì” đã trở nên ngày càng phiền toái. Trẻ em chết lũ lượt, còn người lớn thì
ăn thứ bánh mì phải đổ mồ hôi sôi nước mắt mới có được. Một người bình thường ở
Jericho vào năm 8500 TCN sống cực khổ hơn tổ tiên của mình vào năm 9500 TCN hay
năm 13000 TCN. Nhưng không một ai nhận ra điều gì đang xảy ra. Mỗi thế hệ đều
tiếp tục sống cuộc đời giống như các thế hệ trước, chỉ có một số cải tiến nhỏ
trong cách làm việc. Điều nghịch lý là một loạt “cải tiến” nhằm làm cho cuộc sống
dễ chịu hơn, lại càng khiến cuộc sống của nông dân vất vả hơn.
Tại sao con người lại có
những tính toán sai lầm định mệnh như vậy? Vì cùng một lý do mà loài người
trong toàn bộ lịch sử đã tính toán sai lầm. Họ không thể lường trước đầy đủ các
hậu quả từ những quyết định của mình. Bất cứ khi nào họ quyết định làm thêm một
chút công việc – Ví dụ, cuốc xới ruộng đồng thay vì chỉ rải hạt giống khắp nơi
trên bề mặt – con người đều nghĩ: “Đúng, chúng ta sẽ phải làm việc vất vả hơn,
nhưng mùa gặt sẽ bội thu! Chúng ta sẽ không phải lo lắng nữa về những năm mất
mùa. Con cái chúng ta sẽ không bao giờ phải nhịn đói đi ngủ”. Điều này hợp lý đấy
chứ. Nếu bạn làm việc chăm chỉ hơn, bạn sẽ có cuộc sống tốt đẹp hơn. Đó là kế
hoạch.
Phần đầu tiên của kế hoạch
này diễn ra suôn sẻ. Quả thật con người đã làm việc chăm chỉ hơn. Nhưng con người
không đoán trước được số trẻ con sẽ tăng lên, nghĩa là cần thêm nhiều lúa mì để
chia cho lũ trẻ đông hơn. Những nông dân đầu tiên cũng không hiểu rằng, việc
nuôi trẻ con bằng cháo nhiều hơn và dùng ít sữa mẹ hơn sẽ làm hệ miễn dịch của
chúng yếu đi, cùng với định cư sẽ là những ổ bệnh truyền nhiễm. Họ không thấy
trước được việc gia tăng sự phụ thuộc vào một nguồn thực phẩm đơn lẻ sẽ thực sự
làm họ dễ bị những đợt hạn hán làm tổn hại. Những nông dân cũng không thấy trước
được rằng trong những tháng năm tươi đẹp, khi các kho lương thực của họ phình
to lên sẽ cám dỗ những kẻ trộm cắp và kẻ thù, khiến họ bắt buộc phải xây tường
bảo vệ và canh gác chúng.
Vậy tại sao con người
không từ bỏ nông nghiệp khi dự định ban đầu bị đổ bể? Một phần là do phải cần đến
vài thế hệ thì những thay đổi nhỏ mới tích lũy lại và biến đổi một xã hội, và đến
lúc đó thì không ai còn nhớ rằng mình đã từng sống rất khác. Và phần vì sự gia
tăng dân số đã làm cho nhân loại không thể trở về tình trạng ban đầu được nữa.
Nếu chấp nhận việc cày cấy làm tăng dân số của một làng từ 100 lên 110 thì 10
người nào sẽ tình nguyện chết đói để cho những người khác có thể trở lại thời kỳ
xưa cũ tốt đẹp đây? Không thể trở lại được nữa. Cái bẫy đã sập xuống.
Việc mưu cầu một cuộc sống
dễ chịu hơn đã dẫn đến nhiều thử thách cam go hơn, không phải cho con người trước
đó, mà cho chính chúng ta hôm nay. Có bao nhiêu sinh viên tốt nghiệp chấp nhận
những công việc căng thẳng tại các công ty quyền lực, thề rằng họ sẽ làm việc
chăm chỉ kiếm tiền để có thể về hưu và theo đuổi những công việc họ thực sự yêu
thích ở tuổi 33? Nhưng theo thời gian và đến tuổi đó, họ lại có nhiều giấy vay
nợ, những đứa con đi học, những ngôi nhà ngoại ô đòi hỏi ít nhất hai xe hơi cho
một gia đình, và họ cảm thấy cuộc đời sẽ không đáng sống nếu thiếu rượu ngon và
những kỳ nghỉ đắt tiền ở nước ngoài. Họ phải làm gì đây, quay trở lại đào xới đất?
Không, họ sẽ nỗ lực gấp đôi và làm việc như nô lệ.
Một trong những quy luật
sắt của lịch sử, đó là những thứ xa hoa có xu hướng trở thành những thứ phải có
và sẽ tạo ra những nghĩa vụ mới. Một khi con người đã quen với sự xa hoa nào
đó, họ sẽ cho đó là hiển nhiên. Rồi họ bắt đầu mong đợi nó. Cuối cùng họ sẽ
không thể sống thiếu nó. Hãy lấy một ví dụ tương tự khác ở thời đại của chúng
ta. Trong một vài thế kỷ gần đây, chúng ta đã phát minh ra vô số thiết bị để tiết
kiệm thời gian, nghĩ rằng chúng sẽ làm cho cuộc sống dễ chịu và thảnh thơi hơn,
như máy giặt, máy hút bụi, máy rửa bát, điện thoại, điện thoại di động, máy vi
tính, email. Trước đây, người ta cần rất nhiều công sức để viết một bức thư, để
địa chỉ, dán tem lên phong bì, và cho nó vào hòm thư. Phải mất vài ngày, vài tuần,
thậm chí là vài tháng để nhận được thư trả lời. Ngày nay, tôi có thể viết nhanh
một bức thư, gửi nó đến một nơi cách xa nửa vòng Trái đất, và (nếu địa chỉ của
tôi là trên mạng) tối sẽ nhận được thư trả lời trong vòng một phút sau đó. Tôi
đã tránh được mọi phiền toái và tiết kiệm thời gian, nhưng tôi có đang sống một
cuộc đời thảnh thơi hơn hay không?
Thật buồn là không. Quay
trở lại kỷ nguyên của những bức thư chậm như sên, con người thường chỉ viết thư
khi họ có điều gì quan trọng cần phải thuật lại. Thay vì viết ngay những điều vừa
xuất hiện trong tâm trí mình, họ cân nhắc một cách cẩn thận những gì họ muốn
nói và làm thế nào để diễn đạt nó. Họ mong đợi nhận được một câu trả lời cũng
được suy nghĩ kĩ càng như vậy. Hầu hết mọi người viết và nhận rất ít thư trong
một tháng và hiếm khi cảm thấy bị ép buộc phải trả lời ngay lập tức. Ngày nay,
tôi nhận được hàng tá thư điện tử mỗi ngày, tất cả đều từ những người muốn được
trả lời luôn. Chúng ta nghĩ rằng mình đang tiết kiệm thời gian; thay vào đó,
chúng ta tăng tốc guồng quay cuộc sống lên chục lần so với tốc độ trước đây,
làm cho những ngày làm việc của mình trở nên đầy lo âu và bối rối.
Ở đâu đó, một người bảo
thủ lạc hậu từ chối mở một tài khoản email, cũng giống như cách đây hàng ngàn
năm có những bầy người đã từ chối làm nông nghiệp và trốn chạy cái bẫy xa xỉ.
Nhưng Cách mạng Nông nghiệp không cần đến mọi bầy người ở một vùng nào đó tham
gia vào. Nó chỉ cần một. Ngay khi một bầy người ở lại sinh sống lâu dài và bắt
đầu việc cày bừa, thì dù là ở Trung Đông hay Trung Mỹ, nông nghiệp đều có sức hấp
dẫn mạnh mẽ. Từ khi nông nghiệp tạo ra những điều kiện cho sự phát triển nhân
khẩu một cách nhanh chóng, nông dân thường có thể vượt qua những kẻ hái lượm bằng
số lượng người. Những kẻ hái lượm có thể chạy trốn, rời bỏ những vùng đất săn bắt
của mình để tới cánh đồng và đồng cỏ, hoặc có thể nhặt cái cày lên. Cách nào đi
nữa, cuộc sống cũ cũng đã kết thúc.
Câu chuyện về cái bẫy xa
xỉ đã chỉ ra một bài học quan trọng. Sự tìm kiếm một cuộc sống dễ chịu hơn của
nhân loại đã giải phóng những sức mạnh to lớn, biến đổi thế giới theo những
cách mà không ai hình dung hay mong muốn. Không ai mưu tính Cách mạng Nông nghiệp
hoặc tìm kiếm sự phụ thuộc của con người vào việc trồng trọt ngũ cốc. Từ một loạt
những quyết định thông thường chủ yếu nhằm lấp đẩy những cái bụng rỗng và có được
một chút an toàn, đã có tác động tích tụ trong việc ép buộc những người hái lượm
cổ đại dành cả ngày của mình để gánh mấy thùng nước đầy dưới ánh nắng thiêu đốt.
Sự can thiệp của thần
linh
Viễn cảnh trên đã lý giải
rằng Cách mạng Nông nghiệp là một tính toán sai lầm. Rất có khả năng. Lịch sử
chứa đầy những sai lầm còn ngớ ngẩn hơn nhiều. Nhưng còn một khả năng khác. Có
thể không phải việc kiếm tìm một cuộc sống dễ chịu hơn đã tạo ra sự thay đổi.
Có thể Sapiens có những mong muốn khác, và chủ ý làm cuộc sống của mình vất vả
hơn để đạt được chúng.
Các nhà khoa học luôn muốn
quy sự phát triển lịch sử cho các yếu tố kinh tế và nhân khẩu học buồn tẻ. Nó
phù hợp hơn với những phương pháp lý trí và toán học của họ. Trong lịch sử hiện
đại, các học giả không thể tránh khỏi việc đưa vào các nhân tố phi vật chất như
ý thức hệ và văn hoá. Bằng chứng thành văn ép buộc họ. Chúng ta có đủ các tài
liệu, thư từ, hồi ký để chứng tỏ rằng Thế chiến II xảy ra không phải do thiếu hụt
thực phẩm hay áp lực dân số. Nhưng chúng ta không có tài liệu từ nền văn hoá
Natuhan, vì vậy khi nghiên cứu về những thời kỳ cổ đại, các nhà duy vật chiếm
ưu thế tuyệt đối. Thật khó để chứng minh rằng con người trước khi có chữ viết
đã bị thôi thúc bởi niềm tin hơn là những nhu cầu kinh tế.
Song, trong một vài trường
hợp hiếm hoi, chúng ta có đủ may mắn để tìm ra được những manh mối tiết lộ. Vào
năm 1995, các nhà khảo cổ học bắt đầu khai quật một khu vực thuộc phía đông nam
Thổ Nhĩ Kỳ, gọi là Göbekli Tepe. Trong những địa tầng cổ xưa nhất, họ không
phát hiện ra dấu hiệu nào của sự định cư, những ngôi nhà, hay những hoạt động
thường ngày. Tuy nhiên, họ đã phát hiện ra những kiến trúc vĩ đại được chống đỡ
bằng cột trụ và trang trí bằng các hình chạm khắc vô cùng đẹp mắt. Mỗi cột đá nặng
đến 7 tấn và cao tới 5 mét. Ở mỏ đá gần đấy, họ tìm thấy một cột đá đã được chạm
trổ một nửa, nặng 50 tấn. Tổng cộng, họ phát hiện ra khoảng hơn 10 kiến trúc vĩ
đại, cái lớn nhất có bề ngang gần 30 mét.
Các nhà khảo cổ học đã
quá quen thuộc với những công trình kiến trúc hoành tráng như vậy được phát hiện
ở nhiều di chỉ trên thế giới – nổi tiếng nhất là bãi đá cổ Stonehenge ở Anh.
Song, khi nghiên cứu về Göbekli Tepe, họ đã khám phá ra một sự thật kinh ngạc.
Stonehenge có niên đại khoảng năm 2500 TCN và được xây dựng bởi một xã hội nông
nghiệp phát triển. Những kiến trúc ở Göbekli Tepe có niên đại khoảng năm 9500
TCN, và mọi bằng chứng hiện có đều chỉ ra rằng chúng do những người săn bắt hái
lượm xây dựng nên. Cộng đồng khảo cổ học ban đầu cảm thấy khó mà tin vào những
phát hiện này, nhưng các cuộc kiểm tra sau đó đã xác nhận niên đại sớm của những
công trình kiến trúc đó, cũng như những người xây dựng nên chúng đã sống trong
một xã hội tiền nông nghiệp. Các khả năng của người hái lượm cổ đại và sự phức
tạp về văn hoá của họ có vẻ gây ấn tượng vượt xa những dự đoán trước đây.
Hình 12. Những gì còn sót
lại của công trình vĩ đại ở Göbekli Tepe
Một trong những cột đá được
trang trí (cao khoảng 5 mét)
Tại sao một xã hội hái lượm
lại xây dựng được những công trình kiến trúc như vậy. Chúng không mang mục đích
vị lợi rõ ràng. Chúng không phải là những lò sát sinh voi ma-mút, cũng không phải
là nơi che mưa che nắng hay nơi ẩn nấp để trốn tránh sư tử. Chỉ còn một giả định
là chúng được xây dựng cho một mục đích văn hoá thần bí nào đó mà các nhà khảo
cổ học đã phải mất thời gian giải đoán vất vả. Dù là gì đi nữa, người hái lượm
đã nghĩ rằng rất đáng để bỏ nhiều công sức và thời gian xây dựng những công
trình này Cách duy nhất để xây dựng được Göbekli Tepe là hàng ngàn con người
thuộc rất nhiều bầy người và bộ lạc khác nhau phải hợp tác trong một khoảng thời
gian dài. Chỉ có tôn giáo hoặc hệ thống ý thức hệ phức tạp mới có thể duy trì
được những nỗ lực như vậy.
Göbekli Tepe còn nắm giữ
những bí mật lý thú khác. Trong nhiều năm, các nhà di truyền học đã truy tìm
nguồn gốc của lúa mì thuần chủng. Những phát hiện gần đây đã chỉ ra rằng có ít
nhất một biến thể đã được thuần chủng, giống lúa mì einkorn, có nguồn gốc từ đồi
Karaçadag, cách Göbekli Tepe khoảng 30 km.
Đây khó có thể là một sự
trùng hợp ngẫu nhiên. Nó kiểu như là trung tâm văn hoá Göbekli Tepe bằng cách
nào đó có liên hệ giữa việc thuần hoá ban đầu của con người với lúa mì và giữa
lúa mì với con người. Để có thể nuôi dưỡng được những người xây dựng và sử dụng
các kiến trúc vĩ đại này, đòi hỏi phải có một lượng thực phẩm cực kỳ lớn. Như vậy
có thể là con người đã chuyển từ việc hái lượm lúa mì hoang sang việc chăm chỉ
trồng lúa mì, không chỉ để làm tăng lượng cung cấp thực phẩm bình thường mà còn
để hỗ trợ xây dựng và vận hành một ngôi đền. Trong hình dung thông thường, những
người đi khai hoang ban đầu sẽ xây dựng một ngôi làng, và khi nó trở nên thịnh
vượng, họ sẽ xây dựng một ngôi đền ở khu trung tâm. Nhưng Göbekli Tepe lại cho
thấy rằng, đền thờ có thể được xây dựng đầu tiên, sau đó làng mới mọc lên quanh
nó.
Những nạn nhân của Cách mạng
Thỏa thuận Faust* giữa
con người và ngũ cốc không phải là trường hợp duy nhất mà loài người đã thực hiện.
Một thỏa thuận khác được ký kết liên quan đến số phận của các loài động vật như
cừu, dê, lợn và gà. Những bầy người du cư lén đuổi theo những con cừu hoang dã
đã dần làm thay đổi cấu tạo của bầy thú mà họ săn. Quá trình này có khả năng bắt
đầu bằng việc săn bắt có chọn lọc. Con người đã nhận thấy rằng họ sẽ có lợi nếu
chỉ săn bắt những con cừu đực trưởng thành hoặc những con cừu già hay ốm yếu. Họ
tha cho những con cừu cái tốt giống và những con cừu còn non để đảm bảo khả
năng tồn tại lâu dài của đàn thú địa phương. Bước thứ hai có thể là tích cực bảo
vệ đàn thú khỏi những động vật ăn thịt, đánh đuổi sư tử, chó sói và những bầy
người thù địch khác. Tiếp theo, họ có thể dồn đàn thú vào trong những hẻm núi
chật hẹp để kiểm soát và bảo vệ chúng tốt hơn. Cuối cùng, họ bắt đầu lựa chọn
những con cừu một cách cẩn thận hơn để đáp ứng nhu cầu của mình. Những con cừu
đực hung hăng nhất, kháng cự hùng hổ nhất sự quản lý của con người sẽ bị thịt đầu
tiên. Tương tự như vậy với những con cái gầy gò nhất và thường phá phách nhất.
(Người chăn cừu không thích những con cừu có tính tò mò hay tách khỏi bầy đàn của
nó). Cứ mỗi lứa trôi qua, đàn cừu càng trở nên béo tốt hơn, ngoan ngoãn hơn và
ít tò mò hơn. Thế đấy! Mary có một con cừu nhỏ, và mỗi khi Mary đi bất cứ đâu,
nó cũng đi theo.*
Khả năng khác là những
người đi săn có thể bắt và “nuôi dưỡng” một con cừu, vỗ béo nó trong những
tháng sung túc và giết thịt nó trong mùa đói kém. Ớ một số giai đoạn, họ bắt đầu
giữ lại nhiều hơn những con cừu như vậy. Một số con cừu đến tuổi động dục và bắt
đầu sinh sản. Những con hung hăng nhất, ngỗ ngược nhất sẽ được đưa đến lò mổ đầu
tiên. Những con ngoan ngoãn nhất, béo tốt nhất sẽ được phép sinh sản và sống
lâu hơn. Kết quả là một đàn cừu đã được thuần hoá và biết nghe lời.
Những con vật đã được thuần
hoá như cừu, gà, lừa và nhiều con khác, cung cấp thực phẩm (thịt, trứng, sữa),
nguyên liệu thô (da, lông) và sức mạnh cơ bắp. Vận chuyển, cày xới, xay nghiền
và các việc khác, cho tới lúc bấy giờ được thực hiện bởi con người, thì nay đã
được các con vật thay thế ngày càng nhiều hơn. Trong hầu hết các xã hội nông
nghiệp, con người chủ yêu tập trung vào việc trồng trọt, còn chăn nuôi là hoạt
động thứ cấp. Nhưng một mô hình xã hội mới cũng đã xuất hiện ở vài nơi, chủ yếu
dựa vào việc khai thác các loài vật: những bộ lạc chăn nuôi gia súc trên đồng cỏ.
Khi con người lan ra khắp
thế giới, theo đó những con vật mà họ thuần hoá cũng vậy. Cách đây khoảng
10.000 năm, chỉ có vài triệu con cừu, bò, dê, lợn và gà sống trong những hang hốc
hạn hẹp ở Á-Phi. Ngày nay, thế giới có khoảng một tỉ con cừu, một tỉ con lợn,
hơn một tỉ con gia súc và hơn 25 tỉ con gà. Và chúng ở khắp nơi trên địa cầu.
Gà thuần chủng là loại thịt phổ biến nhất cho đến tận bây giờ. Sau Homo
sapiens, các loài gia súc, lợn và cừu thuần chủng là những loài động vật lớn có
vú lan tỏa rộng khắp hơn cả, vào hàng thứ hai, thứ ba và thứ tư trên thế giới.
Từ góc nhìn hẹp về tiến hoá, vốn đánh giá sự thành công dựa vào số lượng bản
sao ADN, Cách mạng Nông nghiệp là ấn huệ tuyệt vời cho gà, gia súc, lợn và cừu.
Thật không may, góc nhìn
tiến hoá là một đánh giá không hoàn chỉnh về sự thành công. Nó phán xét mọi thứ
bằng tiêu chuẩn về sống sót và sinh sản mà không quan tâm đến nỗi đau khổ hay
niềm hạnh phúc của mỗi cá thể. Gà và gia súc thuần hoá có thể là một câu chuyện
tiến hoá thành công, nhưng chúng cũng ở trong số những sinh vật khốn khổ nhất từng
tồn tại. Thuần hoá động vật đã được dựa trên các biện pháp tàn bạo nhất, và
ngày càng trở nên độc ác hơn theo các thế kỷ.
Đời sống trong tự nhiên của
gà hoang kéo dài khoảng 7-12 năm, và đối với gia súc là khoảng 20-25 năm. Trong
môi trường hoang dã, hầu hết gà và gia súc sẽ chết sớm hơn nhiều, nhưng chúng lại
có cơ hội sống tốt hơn trong một vài năm tươi đẹp. Ngược lại, đại đa số gà và
gia súc được thuần hoá đều bị giết thịt khi mới được vài tuần hoặc vài tháng tuổi,
vì đó luôn là độ tuổi giết mổ tối ưu đứng trên quan điểm kinh tế. (Tại sao phải
nuôi một con gà đến ba năm nếu như nó đã đạt cân nặng tối đa sau ba tháng?)
Gà mái đẻ, bò sữa và súc
vật kéo xe đôi khi cũng được phép sống nhiều năm. Nhưng cái giá phải trả là sự
nô dịch hoá trong một cuộc sống hoàn toàn xa lạ với những nhu cầu và khát vọng
của chúng. Ví dụ, có thể giả định hợp lý rằng bò đực thích lang thang trên những
đồng cỏ rộng rãi cùng với bò đực và bò cái khác, hơn là kéo những chiếc xe và
cái cày dưới gông cùm của một con vượn cầm roi.
Hình 13. Một bức tranh từ
ngôi mộ của người Ai Cập (khoảng năm 1200 TCN): một cặp bò đực thiến đang cày
ruộng. Trong tự nhiên, gia súc đi lang thang, chúng thấy dễ chịu khi ở trong bầy
với một cấu trúc xã hội phức tạp. Bò đực bị thiến và thuần hoá đã lãng phí đời
mình dưới roi đòn và trong chiếc chuồng hẹp, lao động đơn độc hoặc theo cặp, một
kiểu sống không thích hợp với cơ thể cũng như nhu cầu bầy đàn và cảm xúc của
chúng. Khi một con bò đực không thể kéo cày được nữa, nó sẽ bị thịt. (Để ý tư
thế cong người của người nông dân Ai Cập cũng rất giống bò đực, dành cả đời
mình để lao động cực nhọc, ngược đãi cơ thể, tâm trí và các mối quan hệ xã hội
của anh ta.)
Để có thể biến bò đực, ngựa,
lừa và lạc đà thành những con vật kéo xe biết nghe lời, phải phá vỡ các bản
năng tự nhiên và gắn kết bầy đàn, phải kìm lại tính hung hăng và bản năng tình
dục, tước đi sự tự do di chuyển của chúng. Nông dân phát triển những kĩ thuật
như nhốt súc vật trong chuồng, lồng, kìm giữ chúng bằng dây cương hoặc xích, huấn
luyện chúng bằng roi da và gậy nhọn, cắt bỏ những bộ phận không cần thiết của
chúng. Hầu hết những con đực đều bị thiến trong quá trình thuần hoá. Làm vậy sẽ
kiềm chế tính hung hăng của con đực, giúp con người có thể kiểm soát có chọn lọc
việc sinh sản của gia súc.
Trong nhiều cộng đồng xã
hội New Guinea, theo truyền thống, sự giàu có của một người được đánh giá bằng
số lợn mà anh ta hay chị ta sở hữu. Để ngăn lợn không đi mất, những nông dân ở
phía bắc New Guinea đã cắt bỏ một mẩu mũi của chúng. Điều này sẽ gây ra đau đớn
khủng khiếp mỗi khi con vật cố gắng đánh hơi. Vì lợn không thể tìm thức ăn và
thậm chí không thể tìm được đường đi mà không đánh hơi, nên sự cắt bỏ này làm
chúng phụ thuộc hoàn toàn vào người chủ của mình. Ở vùng khác thuộc New Guinea,
có tục chọc mù mắt lợn để chúng thậm chí không thể nhìn được mình đang đi đâu.
Ngành công nghiệp sản xuất
bơ sữa cũng có nhiều chiêu trò riêng để cưỡng ép các loài vật làm theo ý muốn của
mình. Bò, dê và cừu chỉ tiết sữa sau khi đẻ, và chỉ khi những con con còn bú. Để
tiếp tục vắt sữa động vật, nông dân cần những con con bú mẹ, nhưng lại phải
ngăn chúng độc quyền nguồn sữa. Một trong những cách phổ biến trong lịch sử là
đơn giản giết thịt những con con ngay sau khi sinh ra, vắt sữa con mẹ triệt để
và sau đó lại làm con mẹ tiếp tục mang thai. Đây hiện vẫn là một phương pháp rất
phổ biến. Trong nhiều trang trại sữa hiện đại, một con bò sữa thường sống được
khoảng năm năm trước khi bị thịt. Trong suốt năm năm đó, nó thường mang thai
liên tục, và lại được thụ tinh trong vòng 60 đến 120 ngày sau khi sinh con để
duy trì việc cho sữa tối đa. Bò con bị tách khỏi mẹ rất sớm sau khi sinh. Con
cái được nuôi để trở thành thế hệ bò sữa tiếp theo, trong khi đó con đực được
chuyển cho ngành công nghiệp sản xuất và chế biến thịt.
Một phương pháp khác là
giữ cho những con con ở gần con mẹ, nhưng dùng nhiều mẹo để đánh lừa chúng,
ngăn chúng bú quá nhiều sữa. Cách đơn giản nhất là cho những con dê con hoặc
con bê bắt đầu bú mẹ, nhưng khi sữa bắt đầu chảy thì lại mang chúng đi chỗ
khác. Cách này thường gặp phải sự kháng cự của cả con mẹ lẫn con con. Một số bộ
lạc chăn cừu thường giết những con con, ăn thịt và nhồi da chúng. Những con con
đã bị nhồi da sau đó sẽ được đưa đến chỗ con mẹ, và sự có mặt này sẽ kích thích
sự tiết sữa của con mẹ. Bộ lạc Nuer ở Sudan thậm chí còn bôi nước tiểu của con
mẹ lên những con con đã bị nhồi da, làm cho chúng có mùi quen thuộc và như thật.
Một kĩ thuật khác của người Nuer là buộc một vòng cây có gai xung quanh mõm của
con bê, khiến nó chọc vào con mẹ và con mẹ không muốn cho con con bú sữa. Người
Tuareg chăn nuôi lạc đà ở Sahara thường đâm thủng hoặc cắt đi các phần mũi hoặc
môi trên của lạc đà con, khiến chúng đau khi cố bú, do đó ngăn chúng tiêu thụ
quá nhiều sữa.
Không phải mọi xã hội
nông nghiệp đều tàn bạo như vậy với vật nuôi trong trang trại của mình. Cuộc sống
của một số loài động vật thuần hoá có thể khá tốt. Cừu được nuôi để lấy len,
chó, mèo, ngựa chiến, ngựa đua thường được hưởng những điều kiện sống cực kỳ
thoải mái. Nghe đâu Hoàng đế La Mã Caligula từng có ý định phong chức quan chấp
chính cho con ngựa yêu thích của mình là Incitatus. Trong lịch sử, những người
chăn cừu và nông dân đều thể hiện tình cảm yêu mến của mình đối với vật nuôi và
chăm sóc chúng rất chu đáo, giống như các chủ nô yêu quý và quan tâm đến nô lệ
của mình. Không phải ngẫu nhiên mà những ông vua và nhà tiên tri đều tạo cho
mình phong cách giống người chăn cừu, so sánh cách họ và những vị thần quan tâm
đến thần dân như người chăn cừu châm sóc bầy cừu của mình.
Hình 14. Một con bê thời
nay trong một trang trại thịt công nghiệp. Ngay sau khi ra đời, con bê sẽ bị
tách khỏi mẹ và nhốt trong cái chuồng chật hẹp không lớn hơn kích thước thân nó
là bao. Con bê sẽ ở đó trong toàn bộ đời mình, trung bình khoảng bốn tháng. Nó
không bao giờ rời chuồng, cũng như không được phép chơi đùa cùng các con bê
khác, thậm chí không được bước đi, tất cả chỉ để cơ bắp của nó không phát triển
được.
Bắp mềm đồng nghĩa với
món bít-tết mềm và ngon. Lần đầu tiên con bê có cơ hội đi bộ, kéo giãn cơ bắp
và chạm vào các con bê khác là trên đường tới lò mổ. Theo quan điểm tiến hoá,
gia súc đại diện cho một trong những loài động vật từng tồn tại thành công nhất.
Đồng thời, chúng là một trong những loài động vật khốn khổ nhất hành tinh.
Song, nếu nhìn từ quan điểm
của vật nuôi hơn là của người chăn chúng, thật khó tránh cảm giác là với đại đa
số các loài vật đã thuần hoá, Cách mạng Nông nghiệp là một thảm họa tồi tệ.
“Thành công” theo quan điểm tiến hoá thật vô nghĩa. Những con tê giác hoang dã
quý hiếm đang bên bờ vực tuyệt chủng có thể sẽ thấy thỏa mãn hơn mấy con bê con
với cuộc đời ngắn ngủi trong cái chuồng chật hẹp, bị vỗ béo để trở thành miếng
bít-tết ngon lành. Những con tê giác thỏa mãn này cũng là những cá thể còn sống
sót cuối cùng trong loài. Sự thành công về số lượng của loài bê chỉ là sự an ủi
nhỏ nhoi cho những đau đớn mà mỗi cá thể phải chịu đựng.
Sự khác biệt giữa thành
công về mặt tiến hoá và sự đau đớn của mỗi cá thể có lẽ là bài học quan trọng
nhất mà chúng ta có thể rút ra từ Cách mạng Nông nghiệp. Khi chúng ta nghiên cứu
câu chuyện của các loài thực vật như lúa mì, ngô, lý lẽ thuần tiến hoá nghe còn
có vẻ hợp lý. Tuy nhiên, trong trường hợp các loài động vật như gia súc, cừu và
Sapiens, với mỗi loài đều có thế giới cảm giác và cảm xúc phức tạp riêng, chúng
ta phải xem xét sự thành công về mặt tiến hoá này chuyển dịch sang trải nghiệm
của mỗi cá thể như thế nào. Trong các chương tiếp theo, chúng ta sẽ thấy sự lặp
đi lặp lại của việc gia tăng ngoạn mục sức mạnh tập thể và thành công bề ngoài
của loài người đã đi kèm với sự gia tăng khổ đau của mỗi cá nhân ra sao.
6. XÂY DỰNG NHỮNG KIM TỰ
THÁP
Cách mạng Nông nghiệp là
một trong những sự kiện gây tranh cãi nhất trong lịch sử. Một số người ủng hộ
tuyên bố cuộc cách mạng này đã đưa nhân loại đi trên con đường tiến đến phồn
vinh và tiến bộ. Số khác thì khăng khăng nói rằng nó dẫn tới diệt vong. Họ nói,
đó là một bước ngoặt, nơi mà con người vứt bỏ mối quan hệ cộng sinh mật thiết với
tự nhiên, trở nên tham lam và tha hoá. Dù con đường có đi theo hướng nào, cũng
không còn đường lui. Nông nghiệp đã làm cho dân số tăng lên triệt để và nhanh
chóng tới mức không một xã hội nông nghiệp phức tạp nào còn có thể duy trì được
chính nó nếu quay lại thời kỳ săn bắt và hái lượm. Khoảng năm 10000 TCN, trước
khi chuyển sang nông nghiệp, Trái đất là ngôi nhà của khoảng 5-8 triệu người
hái lượm du cư. Vào thế kỷ 1, chỉ còn khoảng 1-2 triệu người hái lượm (chủ yếu ở
châu Úc, châu Mỹ và châu Phi), nhưng con số này có vẻ nhỏ nhoi so với 250 triệu
nông dân trên thế giới.
Đại đa số nông dân sống ở
những khu định cư ổn định; chỉ một số ít là dân chăn cừu nay đây mai đó. Việc định
cư khiến cho hầu hết đất đai của con người bị co lại đáng kể. Những người sân bắt
hái lượm cổ đại thường sống ở những khu vực đất đai rộng hàng chục, thậm chí
hàng trăm cây số vuông. “Nhà” của họ chính là toàn bộ vùng đất, với núi đồi,
sông suối, rừng cây và bầu trời rộng mở. Ngược lại, nông dân sử dụng hầu hết thời
gian của họ để làm việc trên những cánh đồng hoặc vườn cây ăn quả nhỏ hẹp, và
cuộc sống gia đình của họ tập trung trong những công trình xây dựng bằng gỗ, đá
hoặc đất bùn tù túng, mỗi cái rộng không quá vài chục mét vuông. Một nông dân
điển hình thường phát sinh sự gắn bó mật thiết với công trình này. Đó là một cuộc
cách mạng có ảnh hưởng sâu rộng, có tác động tâm lý nhiều như kiến trúc. Từ đó
trở đi, sự gắn bó với “nhà của tôi” và sự tách biệt với những người hàng xóm trở
thành dấu hiệu tâm lý của loài sinh vật tự lấy mình làm trung tâm.
Những vùng nông nghiệp mới
không chỉ nhỏ hơn rất nhiều so với vùng đất của người hái lượm cổ đại, mà còn
mang tính nhân tạo hơn nhiều. Ngoài việc sử dụng lửa, người săn bắt hái lượm chỉ
chủ ý tạo ra một số thay đổi đối với vùng đất mà họ đi qua. Ngược lại, nông dân
sống trong những hòn đảo nhân tạo mà họ vất vả dựng lên từ thiên nhiên hoang dã
quanh mình. Họ chặt rừng, đào kênh mương, phát quang cánh đồng, xây dựng nhà cửa,
cày đất thành luống, trồng cây ăn quả theo hàng lối trật tự. Kết quả là, môi
trường sống nhân tạo này chỉ dành cho con người cũng như các loài động thực vật
“của họ”, và nó thường xuyên được bao kín bởi các bức tường và hàng rào. Các
gia đình nông dân đã làm mọi thứ có thể để ngăn chặn những loài cỏ dại bướng bỉnh
và thú hoang. Nếu chúng xâm phạm, họ sẽ đuổi chúng ra ngoài. Nếu chúng ngoan cố,
con người sẽ tìm cách tiêu diệt chúng. Đặc biệt, những hàng rào kiên cố được dựng
lên xung quanh nhà. Từ buổi bình minh của nông nghiệp cho đến hôm nay, hàng tỉ
người với các loại vũ khí như cành cây, vỉ đập ruồi, giày dép và bình xịt chất
độc, đã tiến hành một cuộc chiến liên tục chống lại những con kiến siêng năng,
những con gián lén lút, những con nhện phiêu lưu, những con bọ cánh cứng đi lạc,
là những kẻ liên tục thâm nhập vào nơi ở của họ.
Trong hầu hết lịch sử, những
vùng đất do con người tạo ra này vẫn rất nhỏ bé, được bao quanh bởi những dải đất
rộng của thiên nhiên chưa được chế ngự. Bề mặt Trái đất rộng khoảng 510 triệu
km², trong đó 155 triệu km² là đất liền. Muộn nhất là năm 1400, đại đa số nông
dân cùng với cây trồng và vật nuôi của mình đã chụm lại với nhau trên một diện
tích 11 triệu km², chiếm 2% bề mặt hành tinh. Mọi nơi khác đều quá lạnh, quá
nóng, quá khô, quá ẩm ướt, thêm nữa là không thích hợp cho trồng trọt. Lịch sử
loài người đã mở ra trên 2% nhỏ xíu này của bề mặt Trái đất.
Con người cảm thấy rất
khó rời bỏ những hòn đảo nhân tạo của mình. Họ không thể bỏ được nhà cửa, ruộng
đồng, kho lương thực nếu như không phải chịu những nguy cơ tổn thất nghiêm trọng.
Hơn nữa, theo thời gian, họ tích lũy được ngày càng nhiều thứ không dễ chuyển
đi, nó đã trói buộc họ. Với chúng ta, nông dân cổ đại dường như rất nghèo, tuy
thế một gia đình nông dân điển hình thường sở hữu đồ chế tác còn nhiều hơn cả một
bộ lạc hái lượm.
Sự xuất hiện của tương
lai
Trong khi vùng đất trống
có thể sử dụng được trong nông nghiệp bị thu hẹp lại thì thời gian dành cho việc
nhà nông lại kéo dài ra. Người hái lượm thường không tốn nhiều thời gian để
nghĩ đến tuần tới, tháng tới. Nông dân còn mặc cho trí tưởng tượng của họ lướt
đi thêm hàng năm, hàng chục năm trong tương lai.
Người hái lượm không tính
đến tương lai, vì họ sống giật gấu vá vai, và chỉ có thể dự trữ thức ăn hoặc
tích lũy tài sản một cách khó khăn. Tất nhiên, rõ ràng họ cũng lên kế hoạch
tương lai. Hầu hết các tác giả của những bức vẽ trong hang Chauvet, Lascaux và
Altamira đều muốn chúng tồn tại cho các thế hệ tiếp theo. Các liên minh xã hội
và sự ganh đua chính trị đều là những vấn đề dài hạn. Thường phải mất nhiều năm
để báo đáp một ơn huệ hoặc sửa chữa một sai lầm. Tuy nhiên, trong nền kinh tế tự
cung tự cấp dựa vào săn bắt và hái lượm, những kế hoạch dài hạn như vậy có một
giới hạn rõ ràng. Điều nghịch lý là nó giúp người hái lượm bớt âu lo khá nhiều.
Thật phi lý khi lo lắng về những điều mà họ không thể tác động.
Cách mạng Nông nghiệp đã
làm cho tương lai xa trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nông dân luôn giữ
tương lai ở trong đầu và phải làm việc để phục vụ nó. Nền kinh tế nông nghiệp dựa
trên chu trình sản xuất theo mùa, bao gồm những tháng dài cày cấy trồng trọt,
theo sau là những thời kỳ thu hoạch ngắn ngủi. Vào đêm tiếp theo sau khi kết
thúc một vụ mùa bội thu, nông dân có thể tổ chức ăn mừng cho những gì mà họ xứng
đáng được hưởng, nhưng trong vòng một tuần sau đó họ lại tiếp tục ra đồng từ sớm
tinh mơ và làm việc cả một ngày. Mặc dù có đủ thức ăn cho hôm nay, tuần tới, và
kể cả tháng tới, nhưng họ vẫn phải lo lắng về năm sau và năm sau nữa.
Lo lắng về tương lai đã
bén rễ không chỉ trong những chu trình sản xuất theo mùa vụ, mà trong cả đặc điểm
không chắc chắn của nông nghiệp. Vì hầu hết các làng đều nuôi trồng giới hạn
các giống cây con đã thuần hoá, nên chúng là miếng mồi ngon của hạn hán, lũ lụt
và sâu bệnh. Nông dân buộc phải sản xuất nhiều hơn lượng họ tiêu thụ để dành
cho việc dự trữ. Không có ngũ cốc trong kho lương thực, chai dầu ô-liu trong hầm
chứa, pho mát trong chạn đựng, xúc xích treo trên xà nhà, họ sẽ bị chết đói
trong những năm mất mùa. Và những năm mất mùa rồi sẽ đến, không sớm thì muộn.
Người nông dân nào tin rằng những năm mất mùa sẽ không đến thì chẳng thể sống
được lâu.
Kết quả là ngay từ khi
nông nghiệp xuất hiện, các nỗi lo âu về tương lai trở thành những diễn viên
chính trong rạp hát tâm trí của loài người. Ở những nơi mà nông dân dựa vào mưa
để tưới tắm cho cánh đồng của mình, mùa mưa bắt đầu đồng nghĩa với việc mỗi buổi
sáng, nông dân sẽ nhìn chằm chằm về chân trời, ngửi hít mùi gió và căng mắt
lên. Có phải mây đó không? Những cơn mưa sẽ đến đúng lúc chứ? Mưa có đủ không?
Liệu những trận bão dữ dội có quét sạch hạt giống trên cánh đồng hay làm dập
nát cây con không? Trong lúc đó, ở thung lũng các sông Euphrates, Ấn và Hoàng
Hà, những nông dân khác cũng không kém phần lo lắng khi theo dõi mực nước sông.
Họ cần những dòng sông
dâng cao để bồi đắp cho tầng đất mặt màu mỡ đã bị rửa trôi nơi cao nguyên, và
làm cho hệ thống tưới tiêu rộng lớn của họ tràn đầy nước. Nhưng những cơn lũ
dâng nước lên quá cao hoặc tới không đúng thời điểm sẽ phá hủy mùa màng của họ
giống như nạn hạn hán vậy.
Nông dân lo âu về tương
lai không chỉ bởi họ có nhiều thứ để lo lắng, mà còn bởi họ có thể làm điều gì
đó để tác động đến nó. Họ có thể phát quang những cánh đồng khác, đào những
kênh mương tưới tiêu khác, gieo những giống cây khác. Người nông dân sầu muộn
đã làm việc chăm chỉ như những con kiến thợ trong mùa hè, đổ mồ hôi trồng những
cây ô-liu để con cái và bố mẹ họ ép lấy dầu, để dành những thực phẩm mà họ muốn
ăn hôm nay cho mùa đông hoặc năm sau.
Sự căng thẳng của việc
nhà nông có những hậu quả đáng kể. Nó là nền tảng cho các hệ thống chính trị và
xã hội quy mô lớn. Nhưng thật đáng buồn, người nông dân cần cù hầu như không
bao giờ đạt tới sự đảm bảo về kinh tế trong tương lai mà họ rất khao khát có được
qua việc lao động cực nhọc ở hiện tại. Ở khắp nơi, những kẻ cai trị và giới
tinh hoa xuất hiện, sống bằng thực phẩm dư thừa của nông dân và bỏ mặc họ với
cuộc sống nghèo nàn.
Số thực phẩm dư thừa bị
tước mất được cung cấp cho các hoạt động chính trị, chiến tranh, nghệ thuật và
triết học. Người ta xây dựng các cung điện, pháo đài, công trình tưởng niệm và
đền thờ. Cho đến tận kỷ nguyên hiện đại, hơn 90% nhân loại là nông dân, những
người đã đổ mồ hôi từ sớm tinh mơ cho đến lúc tối mịt. Sản phẩm dư thừa mà họ
làm ra chỉ để nuôi dưỡng một thiểu số của giới tinh hoa – vua chúa, quan chức
nhà nước, binh lính, linh mục, nghệ sĩ, nhà tư tưởng – những kẻ chiếm hết chỗ
trong sử sách. Lịch sử là cái gì đó do rất ít người đã và đang tạo ra, trong
khi mọi người khác vẫn đang cày bừa trên những cánh đồng và vác các thùng nước
đầy.
Một trật tự tưởng tượng
Sự dư thừa thức ăn do
nông dân làm ra, đi cùng với công nghệ vận chuyển mới, ngày càng khiến nhiều
người bị nhồi nhét bên nhau, ban đầu là trong những ngôi làng rộng lớn, sau đó
là thị trấn và cuối cùng là thành phố. Tất cả họ đều cùng gia nhập các vương quốc
và mạng lưới thương mại mới.
Song, để tận dụng lợi thế
của những cơ hội mới này, sự dư thừa thực phẩm và giao thông vận tải cải tiến
là chưa đủ. Thực tế là có thể nuôi sống cả ngàn người trong cùng một thị trấn
và một triệu người trong cùng một vương quốc, nhưng không thể đảm bảo rằng họ
có thể thống nhất với nhau về việc phân chia đất đai hay nguồn nước, cũng như
làm thế nào để xoa dịu các cuộc tranh luận hoặc xung đột, và làm gì trong thời
kỳ hạn hán hoặc chiến tranh. Và nếu không đạt được sự đồng thuận nào, xung đột
sẽ lan rộng cho dù những kho chứa lương thực đang phình ra. Không phải thiếu thốn
lương thực đã gây ra hầu hết các cuộc chiến tranh và cách mạng trong lịch sử.
Những luật sư giàu có đã cầm đầu Cách mạng Pháp chứ không phải những nông dân
chết đói. Cộng hòa La Mã đạt tới đỉnh cao quyền lực của nó trong thế kỷ 1 TCN,
khi những hạm đội châu báu từ khắp nơi trên biển Địa Trung Hải làm giàu cho người
La Mã, vượt quá cả những giấc mơ điên cuồng nhất của tổ tiên họ. Thời điểm giàu
có tột cùng nhất cũng là lúc trật tự chính trị La Mã sụp đổ trong một loạt các
cuộc nội chiến đẫm máu. Nam Tư vào năm 1991 có thừa tài nguyên để nuôi sống tất
cả người dân của mình, nhưng vẫn tan rã bằng một cuộc chiến khủng khiếp.
Vấn để gốc rễ của những
tai ương như vậy chính là việc con người đã tiến hoá trong hàng triệu năm từ những
bầy nhỏ gồm vài chục thành viên. Một vài thiên niên kỷ ít ỏi phân tách Cách mạng
Nông nghiệp với sự xuất hiện của các thành phố, vương quốc và đế quốc không đủ
cho bản năng hợp tác rộng rãi tiến hóa kịp.
Mặc dù thiếu những bản
năng sinh học như vậy, nhưng trong suốt thời đại hái lượm, hàng trăm con người
xa lạ vẫn có thể hợp tác nhờ những huyền thoại chung giữa họ. Tuy nhiên, sự hợp
tác này lỏng lẻo và hạn chế. Mỗi bầy Sapiens tiếp tục sống độc lập và tự đáp ứng
những nhu cầu cơ bản của mình. Một nhà xã hội học cổ xưa sống cách đây 20.000
năm, không biết gì về những sự kiện tiếp sau Cách mạng Nông nghiệp, có thể đã kết
luận rằng phạm vi của huyền thoại rất giới hạn. Các câu chuyện về những linh hồn
tổ tiên và vật tổ của bộ lạc đủ mạnh để làm cho 300 con người trao đổi vỏ sò,
ăn mừng một lễ hội kỳ quặc, và hợp sức đánh đuổi Neanderthal, nhưng tất cả chỉ
có vậy. Các nhà xã hội học thời cổ đại có thể nghĩ rằng, huyền thoại không thể
khiến hàng triệu con người xa lạ có thể hợp tác với nhau hằng ngày.
Nhưng suy nghĩ này hoá ra
thật sai lầm. Thực tế là huyền thoại có sức mạnh lớn hơn những gì người ta từng
tưởng tượng. Khi Cách mạng Nông nghiệp mở ra nhiều cơ hội cho việc hình thành
những thành phố đông đúc và những đế quốc hùng mạnh, con người đã sáng tạo các
câu chuyện về các vị thần vĩ đại, đất mẹ và công ty cổ phần để cung cấp những mối
liên kết xã hội cần thiết. Trong khi sự tiến hoá của con người chậm chạp như ốc
sên thì trí tưởng tượng của con người lại đang xây dựng nên những mạng lưới hợp
tác đại chúng đáng kinh ngạc, không giống như những gì mà người ta đã từng thấy
trên Trái đất.
Khoảng năm 8500 TCN, các
khu định cư lớn nhất trên thế giới là những ngôi làng, ví dụ như Jericho, có
khoảng vài trăm thành viên. Khoảng năm 7000 TCN, thị trấn Çatalhöyük ở Anatolia
có khoảng 5.000 đến 10.000 dân. Rất có thể, nó là khu vực định cư lớn nhất thế
giới vào thời điểm đó. Trong suốt thiên niên kỷ 4 và 5 TCN, những thành phố với
hàng chục ngàn cư dân đã mọc lên ở vùng Lưỡi liềm Phì nhiêu (Fertile Crescent),
và mỗi thành phố trong khu vực này đều kiểm soát nhiều ngôi làng lân cận. Năm
3100 TCN, toàn bộ vùng hạ lưu thung lũng sông Nile hợp nhất với nhau hình thành
nên vương quốc Ai Cập. Các Pharaoh đã cai trị hàng ngàn cây số vuông đất đai và
hàng trăm ngàn dân. Khoảng năm 2230 TCN, Sargon Đại đế đã xây dựng đế chế đầu
tiên, Akkad. Đế chế này rất tự hào về một triệu thần dân của mình cùng đội quân
thường trực 5.400 người. Vào khoảng giữa năm 1000 TCN và 500 TCN, những siêu đế
chế đầu tiên xuất hiện ở Trung Đông: Đế chế Tân Assyria, Đế chế Babylon và Đế
chế Ba Tư. Các nước này có nhiều triệu thần dân và hàng chục ngàn binh lính.
Vào năm 221 TCN, nhà Tần
thống nhất Trung Quốc, và không lâu sau đó, Đế chế La Mã thống nhất lưu vực Địa
Trung Hải. Thuế thu được từ 40 triệu thần dân nhà Tần để trả cho đội quân thường
trực gồm hàng trăm ngàn binh lính và một bộ máy hành chính quan liêu phức tạp với
hơn 100.000 quan lại. Đế chế La Mã ở thời kỳ đỉnh cao thu thuế khoảng trên 100
triệu thần dân. Nguồn thu từ thuế này dùng để chi trả cho đội quân thường trực
từ 250.000-500.000 lính, cùng một mạng lưới đường bộ vẫn còn được sử dụng 1.500
năm sau, các rạp hát, khán đài hình vòng cung – được sử dụng để trình diễn cho
đến tận ngày nay.
Hình 15. Một bia đá khắc
Bộ luật Hammurabi, khoảng 1776 TCN.
Hình 16. Bản Tuyên ngôn Độc
lập của Hoa Kỳ, ký ngày 4 tháng Bảy năm 1776.
Không có gì phải nghi ngờ,
nhưng chúng ta không nên nuôi ảo tưởng lạc quan về “những mạng lưới hợp tác đại
chúng” vận hành ở Ai Cập thời Pharaoh hay Đế chế La Mã. “Hợp tác” nghe có vẻ rất
vị tha, nhưng không phải lúc nào cũng mang tính tự nguyện và hiếm khi bình đẳng.
Hầu hết những mạng lưới hợp tác của con người đều đã bị hướng tới sự áp bức và
bóc lột. Nông dân phải trả cho những mạng lưới hợp tác đang phát triển bằng lượng
thực phẩm dư thừa quý báu của mình, tuyệt vọng khi người thu thuế tước đi toàn
bộ một năm lao động vất vả chỉ bằng một nét chữ từ cây bút uy quyền của họ. Những
khán đài La Mã hình vòng cung nổi tiếng thường được xây dựng bởi các nô lệ, để
cư dân La Mã giàu có và nhàn rỗi có thể xem các nô lệ khác tham gia vào những
trận giao chiến dữ dội giữa các đấu sĩ. Thậm chí cả các nhà tù, trại tập trung
cũng là những mạng lưới hợp tác, và chỉ có thể hoạt động bởi hàng ngàn người xa
lạ đã xoay xở để phối hợp các hành động theo cách nào đó.
Tất cả những hệ thống hợp
tác này, từ những thành phố của khu vực Lưỡng Hà cổ đại đến đế chế nhà Tần và đế
chế La Mã, đều là “những trật tự tưởng tượng”. Các quy tắc xã hội nhằm duy trì
chúng đều không dựa trên những bản nâng cố hữu của con người cũng như sự quen
biết cá nhân, mà thay vào đó là niềm tin vào những huyền thoại chung.
Làm thế nào huyền thoại
có thể duy trì toàn bộ các đế chế? Chúng ta đã thảo luận một trường hợp như vậy:
Peugeot. Bây giờ hãy nghiên cứu hai trong số những câu chuyện huyền thoại nổi
tiếng nhất trong lịch sử: Bộ luật Hammurabi năm 1776 TCN đã được sử dụng như bản
hướng dẫn hợp tác của hàng trăm ngàn người Babylon cổ đại; và bản Tuyên ngôn Độc
lập của Hoa Kỳ năm 1776, ngày nay vẫn được sử dụng như bản hướng dẫn hợp tác của
hàng trăm triệu người Mỹ thời hiện đại.
Vào năm 1776 TCN, Babylon
là thành phố lớn nhất thế giới. Đế chế Babylon cũng có thể là đế chế lớn nhất
trên thế giới với hơn một triệu thần dân. Đế chế này cai trị hầu hết vùng Lưỡng
Hà, bao gồm phần lớn Iraq cùng nhiều phần của Syria và Iran ngày nay. Nhà vua
người Babylon nổi tiếng nhất cho đến nay là Hammurabi. Sự nổi tiếng của ông chủ
yếu là do văn bản mang tên ông, Bộ luật Hammurabi. Đó là một tập hợp những luật
lệ và quyết định của tòa án, mục tiêu là để biểu thị Hammurabi như hình mẫu của
một ông vua chính trực, đóng vai trò nền tảng cho một hệ thống pháp luật thống
nhất của Đế chế Babylon, giáo dục các thế hệ tương lai thế nào là công lý và một
ông vua chính trực sẽ hành động như thế nào.
Các thế hệ tương lai đã để
ý. Giới tinh hoa trí thức và quan chức của vùng Lưỡng Hà cổ đại đã tôn thờ Bộ
luật này, những người sao chép bản thảo học việc đã tiếp tục sao chép nó rất
lâu sau khi Hammurabi chết và đế chế của ông lụi tàn. Vì vậy, Bộ luật Hammurabi
là một nguồn tài liệu tốt để hiểu về trật tự xã hội lý tưởng vùng Lưỡng Hà cổ đại.
Văn bản bắt đầu bằng việc
tuyên bố rằng các vị thần Anu, Enlil và Marduk, đứng đầu trong tất cả các vị thần
ở vùng Lưỡng Hà, đã cử Hammurabi “đem công lý phủ khắp mặt đất, để tiêu diệt kẻ
xấu và cái ác, để ngăn kẻ mạnh ức hiếp kẻ yếu”. Sau đó nó liệt kê khoảng 300
phán quyết, được đưa ra ở dạng công thức được thiết lập “Nếu một điều là như vậy
và xảy ra như vậy, thì đây là các phán quyết”. Ví dụ, các phán quyết từ 196-199
và 209-214 như sau:
196. Nếu một người đàn
ông ưu tú làm mù mắt một người đàn ông ưu tú khác, người ta sẽ làm mù mắt anh
ta.
197. Nếu anh ta làm gãy
xương của một người đàn ông ưu tú khác, người ta sẽ làm gãy xương anh ta.
198. Nếu anh ta làm mù mắt
một thường dân hoặc làm gãy xương một thường dân, anh ta sẽ phải cân và nộp 60
shekel bạc.
199. Nếu anh ta làm mù mắt
một nô lệ của một người đàn ông ưu tú hoặc làm gãy xương một nô lệ của một người
đàn ông ưu tú, anh ta sẽ phải cân và nộp một nửa giá trị của nô lệ đó (quy ra bạc).
209. Nếu một người đàn
ông ưu tú đánh một người đàn bà ưu tú và làm cô ta sảy thai, anh ta sẽ phải cân
và nộp 10 shekel bạc đền cho cái thai của chị ta.
210. Nếu người đàn bà đó
bị chết, người ta sẽ giết chết con gái anh ta.
211. Nếu anh ta đánh và
làm cho một người đàn bà thường dân sảy thai, anh ta sẽ phải cân và nộp 5
shekel bạc.
212. Nếu người đàn bà đó
bị chết, anh ta sẽ phải cân và nộp 30 shekel bạc.
213. Nếu anh ta đánh một
nữ nô lệ của một người đàn ông ưu tú và làm cho cô ta sảy thai, anh ta sẽ phải
cân và nộp 2 shekel bạc.
214. Nếu nữ nô lệ đó bị
chết, anh ta sẽ phải cân và nộp 20 shekel bạc.
Sau khi liệt kê các phán
quyết, Hammurabi tuyên bố lần nữa rằng:
Đây là những phán quyết
công bằng mà Hammubari, vị vua tài ba xây dựng nên và do đó đã dẫn dắt mọi người
đi theo con đường của chân lý và cách sống đúng đắn… Ta là Hammurabi, một vị
vua cao quý. Ta đã không bỏ mặc hay lơ đễnh đối với con người mà thần Enlil ban
cho ta chăm sóc và thần Marduk giao cho ta chăn dắt.
Bộ luật Hammurabi khẳng định
rằng trật tự xã hội Babylon bắt nguồn từ những nguyên tắc phổ quát và vĩnh cửu
của công lý, được các vị thần xướng lên. Nguyên tắc của hệ thống phân tầng là hết
sức quan trọng. Theo Bộ luật này, con người được chia thành hai giới tính và ba
tầng lớp: người ưu tú, thường dân và nô lệ. Thành viên của mỗi giới và tầng lớp
có giá trị khác nhau. Mạng sống của một nữ thường dân trị giá 30 shekel bạc, của
một nữ nồ lệ là 20 shekel bạc, trong khi đôi mắt của một nam thường dân trị giá
60 shekel bạc.
Bộ luật cũng hình thành một
sự phân tầng chặt chẽ trong các gia đình, theo đó con cái không phải là những
người độc lập mà là tài sản của cha mẹ chúng. Vì vậy, nếu một người đàn ông ưu
tú giết con gái của một người đàn ông ưu tú khác, con gái của kẻ giết người sẽ
bị trừng phạt. Với chúng ta, thật kỳ lạ khi mà kẻ giết người vẫn bình an vô sự,
trong khi cô con gái ngây thơ vô tội của anh ta lại bị giết, nhưng với
Hammurabi và người dân Babylon thì điều này là công bằng tuyệt đối. Bộ luật
Hammurabi dựa trên giả thuyết rằng nếu tất cả các thần dân của nhà vua đều chấp
nhận vị trí của mình trong hệ thống phân tầng và hành động phù hợp, thì hàng
triệu thần dân của đế quốc này có thể hợp tác một cách hiệu quả. Vì vậy xã hội
của họ có thể sản xuất ra đủ thực phẩm cho tất cả thành viên, phân phối chúng
hiệu quả, bảo vệ dân chúng khỏi kẻ thù, mở rộng lãnh thổ đế chế để đạt được sự
giàu có hơn và an ninh tốt hơn.
Khoảng 3.300 năm sau cái
chết của Hammurabi, dân cư ở 13 thuộc địa của Anh tại Bắc Mỹ cảm thấy rằng, nhà
vua Anh đang đối xử không công bằng với họ. Các đại diện của họ đã tụ tập ở
thành phố Philadenphia, và ngày 4 tháng Bảy năm 1776, các thuộc địa này đã
tuyên bố rằng dân cư của họ không còn là thần dân của Vương quốc Anh. Tuyên
ngôn Độc lập của họ đã tuyên bố những nguyên tắc phổ quát và vĩnh cửu của công
lý, điều mà giống như các nguyên tắc của Hammurabi, được truyền cảm hứng bởi một
sức mạnh siêu phàm. Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng nhất được viết bởi vị thần
của người Mỹ có phần khác so với nguyên tắc của những vị thần của người
Babylon. Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ khẳng định rằng:
Chúng tôi khẳng định những
sự thật này là hiển nhiên, rằng tất cả con người sinh ra đều bình đẳng, tạo hóa đã ban cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, đó là quyền được sống,
quyền được tự do và quyền được mưu cầu hạnh phúc.
Giống như Bộ luật
Hammurabi, văn kiện sáng lập ra nước Mỹ đảm bảo rằng nếu con người hành động
theo những nguyên tắc thiêng liêng của mình, hàng triệu người sẽ có thể hợp tác
hiệu quả, sống an toàn và bình yên trong một xã hội công bằng và thịnh vượng.
Giống như Bộ luật Hammurabi, Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ không chỉ là một tài liệu
được chấp nhận ở thời điểm và nơi sinh ra nó, nó còn được chấp nhận bởi các thế
hệ tương lai. Trong vòng 200 năm qua, học sinh ở Mỹ đã sao chép và học thuộc
lòng nó.
Hai văn bản trên cho
chúng ta thấy một thế lưỡng nan hiển nhiên. Cả Bộ luật Hammurabi và Tuyên ngôn
Độc lập của Mỹ đều tuyên bố vạch ra những nguyên tắc phổ quát và vĩnh cửu về
công lý, nhưng theo người Mỹ thì tất cả mọi người đều bình đẳng, trong khi theo
người Babylon, con người rõ ràng là không bình đẳng. Tất nhiên người Mỹ nói rằng
họ đúng và Hammurabi sai. Đương nhiên, Hammurabi sẽ trả miếng rằng họ đúng còn
người Mỹ sai. Thực tế là cả hai đều sai. Hammurabi và những Tổ phụ Lập quốc Mỹ
đều tưởng tượng ra một thực tế bị chi phối bởi các nguyên tắc phổ quát và bất
biến về công lý, như là sự công bằng hay hệ thống phân tầng. Song, nơi duy nhất
mà những nguyên tắc phổ quát như vậy tồn tại là trong trí tưởng tượng phong phú
của Sapiens, và trong các huyền thoại mà họ sáng tác và kể cho nhau nghe. Những
nguyên tắc này không có giá trị khách quan.
Rất dễ để chúng ta chấp
nhận rằng việc phân chia con người thành “đẳng cấp ưu tú” và “thường dân” là một
điều tưởng tượng. Song, quan niệm cho rằng mọi người đều bình đẳng cũng chỉ là
một huyền thoại. Mọi người đều bình đẳng với nhau theo nghĩa nào? Có sự thật
khách quan nào, nằm ngoài trí tưởng tượng của con người, trong đấy chúng ta thực
sự bình đẳng? Mọi người bình đẳng với nhau về mặt sinh học ư? Hãy thử cắt nghĩa
dòng chữ quan trọng nhất trong bản Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ theo ngôn ngữ sinh
học:
Chúng tôi khẳng định những
sự thật này là hiển nhiên, rằng tất cả con người sinh ra đều bình đẳng, tạo hoá
đã ban cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, đó là quyền được sống,
quyền được tự do và quyền được mưu cầu hạnh phúc.
Theo sinh học, con người
không phải được sáng tạo ra. Họ tiến hoá. Và chắc chắn, họ không tiến hoá để
“bình đẳng”. Ý tưởng bình đẳng gắn bó chặt chẽ với quan niệm về sáng tạo. Người
Mỹ lấy ý tưởng bình đẳng từ Ki-tô giáo, trong đó lập luận rằng mọi người đều có
một linh hồn tuyệt diệu được tạo ra, và mọi linh hồn này đều bình đẳng trước
Thiên Chúa. Tuy nhiên, nếu chúng ta không tin vào các huyền thoại Ki-tô giáo về
Thiên Chúa, về sự sáng tạo và linh hồn, thì khi nói mọi người đều “bình đẳng”
có nghĩa là gì? Tiến hoá dựa trên sự khác biệt, chứ không phải sự bình đẳng. Mỗi
người đều mang một bộ gen khác nhau chút ít, và nó chịu các ảnh hưởng môi trường
khác nhau từ khi sinh ra. Nó dẫn đến sự phát triển các phẩm chất khác nhau,
mang đến những cơ hội sống sót khác nhau. Vì vậy “được sinh ra bình đẳng” nên
được hiểu là “tiến hoá khác nhau”.
Giống như con người chưa
bao giờ được sáng tạo ra, nên trên phương diện sinh học, chẳng có “Đấng tạo
hoá” nào “ban cho” con người bất cứ cái gì? Chỉ có một quá trình tiến hoá không
nhìn thấy được, không có bất cứ mục đích nào, dẫn tới sự sinh ra của các cá
nhân. “Được tạo hoá ban cho” nên được hiểu đơn giản là “sinh ra”.
Công bằng mà nói, không
có những điều như là quyền trong sinh học. Chỉ có các bộ phận cơ thể, các khả
năng và các đặc điểm. Con chim bay không phải vì nó có quyền được bay, mà bởi
vì nó có cánh. Và cũng không đúng khi nói rằng các bộ phận cơ thể, các khả năng
và các đặc điểm này là “không thể xâm phạm được”. Nhiều trong số chúng trải qua
quá trình biến đổi không ngừng, và có thể biến mất hoàn toàn theo thời gian. Đà
điểu là một loài chim đánh mất khả năng bay của mình. Vì vậy “quyền không thể
xâm phạm được” phải được hiểu là “những đặc điểm có thể biến đổi”.
Và những đặc điểm nào ở
con người đã tiến hoá? “Cuộc sống”, chắc chắn rồi. Nhưng còn “tự do”? Không có
một khái niệm nào như vậy trong sinh học. Giống như sự công bằng, các quyền và
những công ty trách nhiệm hữu hạn, tự do là một khái niệm mà con người tự sáng
tạo ra và nó chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của họ. Từ quan điểm sinh học, sẽ
vô nghĩa khi nói rằng con người trong những xã hội dân chủ thì tự do, trong khi
con người trong những chế độ độc tài thì không tự do. Thế còn “hạnh phúc” thì
sao? Cho đến nay, các nghiên cứu sinh học đã thất bại trong việc đưa ra một định
nghĩa rõ ràng về hạnh phúc hoặc cách để đo lường nó khách quan. Hầu hết các
nghiên cứu sinh học đều chỉ thừa nhận sự tồn tại của lạc thú, thứ dễ định nghĩa
và đo lường hơn. Vì vậy, “sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc” nên được hiểu là “sống
và theo đuổi lạc thú”.
Vì vậy ở đây, những dòng
trong Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ được hiểu theo ngôn ngữ sinh học như sau:
Chúng tôi khẳng định những
sự thật này là hiển nhiên, rằng tất cả con người tiến hoá một cách khác nhau, họ
sinh ra với những đặc điểm có thể biến đổi nhất định, và trong số đó là sống và
theo đuổi lạc thú.
Những người ủng hộ cho sự
công bằng và quyền con người có thể bị tổn thương bởi dòng tranh luận trên. Phản
ứng của họ có thể kiểu như “Chúng tôi biết rằng con người không bình đẳng về mặt
sinh học! Nhưng nếu chúng tôi tin rằng tất cả chúng ta bình đẳng về bản chất,
nó sẽ giúp chúng ta tạo ra một xã hội phồn vinh và ổn định”. Tôi không tranh luận
về điều này. Nó chính xác là những gì tôi muốn nói về “trật tự tưởng tượng”.
Chúng ta tin vào một trật tự riêng biệt không phải vì nó là một sự thật khách
quan, mà bởi tin vào nó sẽ làm chúng ta có thể hợp tác hiệu quả và tạo nên một
xã hội tốt đẹp hơn. Những trật tự tưởng tượng không phải là những âm mưu xấu xa
hoặc những ảo tưởng vô ích. Hơn nữa, chúng còn là cách duy nhất để một số lớn
người có thể hợp tác hiệu quả. Tuy vậy, cũng nên nhớ rằng Hammurabi có thể bảo
vệ nguyên tắc về sự phân tầng của ông ta bằng việc sử dụng cùng một logic: “Ta
hiểu rằng, những người ưu tú, thường dân và nô lệ không phải là những hạng người
khác nhau. Nhưng nếu chúng ta tin như vậy, nó sẽ giúp chúng ta có thể tạo ra một
xã hội ổn định và phồn vinh”.
Những người thực sự tin
tưởng
Có vẻ nhiều người cảm thấy
lúng túng khi đọc những đoạn trước. Hầu hết chúng ta ngày nay được giáo dục để
phản ứng như vậy. Rất dễ dàng để chấp nhận Bộ luật Hammurabi là một huyền thoại,
nhưng chúng ta không muốn nghe rằng nhân quyền cũng là một huyền thoại. Nếu con
người nhận thức được rằng nhân quyền chỉ tồn tại trong tưởng tượng, liệu có mối
nguy hiểm nào làm xã hội của chúng ta sụp đổ hay không? Voltaire đã nói về Chúa
rằng, “Không có Chúa, nhưng đừng nói điều đó cho người đầy tớ của tôi, e rằng
anh ta sẽ giết tôi vào ban đêm”. Hammurabi hẳn sẽ nói điều tương tự như vậy về
nguyên tắc trong hệ thống phân tầng của ông ta, giống như Thomas Jefferson khi
nói về quyền con người. Homo sapiens không có những quyền tự nhiên, giống như
loài nhện, linh cẩu, tinh tinh. Nhưng đừng nói điều này với lũ đầy tớ của chúng
ta, vì chúng sẽ giết chúng ta trong đêm.
Những nỗi sợ hãi như vậy
được bào chữa rất hợp lý. Một trật tự tự nhiên là một trật tự ổn định. Lực hấp
dẫn không thể ngừng hoạt động vào ngày mai, ngay cả nếu con người ngừng tin vào
nó. Ngược lại, một trật tự tưởng tượng luôn ở trong tình trạng nguy hiểm của sự
sụp đổ, bởi nó phụ thuộc vào huyền thoại, và huyền thoại sẽ biến mất khi con
người ngừng tin vào chúng. Để có thể bảo vệ một trật tự tưởng tượng, đòi hỏi những
cố gắng liên tục và vất vả. Một vài trong những nỗ lực này được thực hiện dưới
hình thức bạo lực và áp bức. Các lực lượng quân đội, cảnh sát, tòa án và nhà tù
đang làm việc liên tục để cưỡng ép con người hành động theo một trật tự tưởng
tượng. Nếu một người Babylon cổ đại làm mù mắt hàng xóm của anh ta, những hình
thức bạo lực luôn là cần thiết để luật lệ “một mắt đổi một mắt” được thi hành.
Vào năm 1860, khi phần lớn người Mỹ đã quyết định rằng, nô lệ châu Phi cũng là
những con người và vì vậy phải được hưởng quyền tự do, thì một cuộc nội chiến đẫm
máu đã diễn ra để ép các bang miền Nam đồng thuận với quyết định này.
Tuy nhiên, một trật tự tưởng
tượng không thể được giữ vững chỉ bằng bạo lực. Nó còn đòi hỏi phải có cả những
người thực sự tin tưởng. Nhà quý tộc Talleyrand, người bắt đầu sự nghiệp tắc kè
hoa của ông ta dưới thời Louis XVI, sau này phục vụ dưới cả chế độ cách mạng lẫn
chính quyền Napoleon, và chuyển lòng trung thành kịp thời lúc cuối đời sang chế
độ quân chủ vừa được phục hồi, đã tổng kết kinh nghiệm làm việc cho các chính
phủ qua nhiều thập kỷ như sau: “Bạn có thể làm được nhiều việc bằng lưỡi lê,
nhưng ngồi lên chúng sẽ khá khó chịu”. Hơn nữa, bất kể lưỡi lê có hiệu quả thế
nào, quan trọng là phải có ai đó sử dụng chúng. Tại sao những binh lính, cai ngục,
thẩm phán và cảnh sát lại duy trì một trật tự tưởng tượng trong khi họ không
tin vào chúng? Trong mọi hoạt động tập thể của con người, khó nhất trong việc tổ
chức chính là bạo lực. Khi nói rằng trật tự xã hội được duy trì bởi lực lượng
quân đội, lập tức một câu hỏi nảy ra: cái gì đang duy trì trật tự quân đội? Sẽ
không thể tổ chức được quân đội nếu chỉ dùng sự ép buộc. ít nhất, phải có một số
chỉ huy và binh lính phải thực sự tin vào điều gì đó, có thể là Chúa, danh dự,
tổ quốc, nhân cách hay tiền.
Một câu hỏi thú vị hơn
liên quan đến nhóm đứng trên đỉnh kim tự tháp xã hội. Tại sao họ lại mong muốn
thi hành một trật tự tưởng tượng, nếu bản thân họ không tin vào nó? Người ta
hay cho rằng giới tinh hoa làm vậy do tính tham lam, không tin người. Song, một
kẻ hoài nghi không tin vào điều gì cả thì khó mà tham lam được. Không khó để
đáp ứng những nhu cầu sinh học khách quan của Homo sapiens. Sau khi những nhu cầu
này được đáp ứng, thêm nhiều tiền sẽ được sử dụng vào việc xây dựng kim tự
tháp, đi nghỉ vòng quanh thế giới, tài trợ những chiến dịch tranh cử, góp tiền
cho những tổ chức khủng bố bạn thích, hoặc đầu tư vào thị trường chứng khoán kiếm
thêm nhiều tiền – tất cả đều là những hoạt động mà một kẻ hoài nghi thực sự sẽ
thấy cực kỳ vô nghĩa. Diogenes, triết gia Hy Lạp sáng lập trường phái hoài
nghi,* sống trong một thùng gỗ. Alexander Đại đế có lần đến thăm Diogenes khi
ông đang thư giãn trong nắng và hỏi liệu mình có thể làm điều gì cho ông hay
không, triết gia hoài nghi đã trả lời người chinh phục quyền năng, “Vâng, có một
điều ngài có thể làm cho tôi. Làm ơn dịch sang bên một chút. Ngài đang che mất
ánh nắng”.
Đó là lý do mà những người
hoài nghi không xây dựng các đế chế, và tại sao một trật tự tưởng tượng chỉ có
thể được duy trì nếu phần lớn dân chúng, đặc biệt là phần đông giới tinh hoa và
lực lượng an ninh, thực sự tin vào nó. Nền dân chủ của Mỹ sẽ không thể kéo dài
230 năm nếu như đa số các tổng thống và nghị sĩ không còn tin vào nhân quyền. Hệ
thống kinh tế hiện đại sẽ không thể tồn tại dù chỉ một ngày nếu phần lớn các
nhà đầu tư và chủ ngân hàng không còn tin vào chủ nghĩa tư bản.
Những bức tường tù ngục
Làm thế nào bạn có thể
khiến con người tin vào một trật tự tưởng tượng như nền dân chủ hoặc chủ nghĩa
tư bản? Đầu tiên, bạn chẳng bao giờ thừa nhận trật tự đó được tưởng tượng ra. Bạn
luôn khăng khăng rằng trật tự duy trì xã hội là một thực tế khách quan được những
vị thần vĩ đại hay các luật lệ tự nhiên tạo ra. Con người không bình đẳng,
không phải bởi Hammurabi nói như vậy, mà bởi thần Enlil và Marduk quy định như
vậy. Con người bình đẳng không phải vì Thomas Jefferson nói như vậy, mà vì Chúa
đã tạo ra họ theo cách như vậy. Thị trường tự do là hệ thống kinh tế tốt nhất
không phải bởi Adam Smith đã nói như vậy, mà bởi đó là những luật lệ bất biến của
tự nhiên.
Bạn cũng có thể giáo dục
con người một cách kĩ lưỡng. Từ thời điểm mà họ sinh ra, bạn có thể luôn nhắc
cho họ nhớ về những luật lệ của trật tự tưởng tượng, cái có thể kết hợp với bất
cứ thứ gì và tất cả mọi thứ. Chúng có thể được lồng vào những câu chuyện cổ
tích, phim truyền hình, tranh ảnh, bài hát, phép xã giao, tuyên truyền chính trị,
kiến trúc, đơn thuốc và thời trang. Ví dụ, ngày nay mọi người tin vào sự công bằng,
nên thời trang với bọn trẻ nhà giàu là mặc quần jean, vốn ban đầu là của tầng lớp
lao động. Trong thời trung cổ, con người tin vào sự phân chia giai cấp, vì vậy
không có nam quý tộc trẻ tuổi nào lại mặc một chiếc áo khoác của nông dân. Vào
thời đó, được gọi là “Ông” hoặc “Bà” là một đặc quyền hiếm hoi dành cho giới
quý tộc, và thường được đánh đổi bằng máu. Ngày nay tất cả các thư từ lịch sự,
bất kể người nhận là ai, đều bắt đầu bằng “Ông hoặc Bà thân mến”.
Khoa học xã hội và nhân
văn dành phần lớn năng lực của mình để giải thích chính xác cách một trật tự tưởng
tượng được dệt vào tấm thảm cuộc sống. Trong phạm vi giới hạn của mình, chúng
ta chỉ có thể bàn luận lướt qua bề ngoài. Có ba nhân tố chính ngăn cản con người
nhận thức rằng trật tự tổ chức cuộc sống của họ chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng
của mình:
a. Trật tự tưởng tượng được
nhúng vào thế giới vật chất. Mặc dù trật tự tưởng tượng chỉ tồn tại trong tâm
trí của chúng ta, nhưng nó có thể được đan xen vào thực tế vật chất quanh chúng
ta, và thậm chí được khắc trên đá. Hầu hết người phương Tây ngày nay tin vào chủ
nghĩa cá nhân. Họ cho rằng mỗi người là một cá nhân mà giá trị của anh ta không
phụ thuộc vào việc người khác nghĩ gì về mình. Mỗi người chúng ta đều có một
tia sáng lấp lánh bên trong, mang đến giá trị và ý nghĩa cho cuộc đời mình. Ở
các trường học phương Tây hiện đại, cha mẹ và thầy cô nói với bọn trẻ rằng, nếu
bị bạn cùng lớp trêu chọc, chúng nên lờ đi. Chỉ bản thân chúng, chứ không phải
người khác, biết được giá trị thực của mình.
Trong kiến trúc hiện đại,
những biến đổi huyền thoại này đã vượt qua cả trí tưởng tượng để tạo hình trên
đá và vữa. Một ngôi nhà hiện đại lý tưởng được chia ra làm nhiều phòng nhỏ, do
đó mỗi đứa trẻ có thể có không gian riêng tư, tránh khỏi tầm nhìn, cấp cho nó một
sự tự trị tối đa. Căn phòng riêng tư này thường có cửa, và trong nhiều gia đình
phải chấp nhận một thực tế là đứa trẻ sẽ đóng và có thể là khoá cửa. Thậm chí
cha mẹ bị cấm bước vào nếu không gõ cửa và xin phép. Căn phòng được trang trí
theo sở thích của đứa trẻ, với những tấm áp phích của các ngôi sao nhạc rock
dán đầy trên tường và tất bẩn vứt đầy trên sàn. Ai đó lớn lên trong một không
gian như vậy sẽ không thể không tưởng tượng mình là “một cá nhân” mà giá trị thực
sự được bắt nguồn từ bên trong chứ không phải từ bên ngoài.
Người quý tộc trung cổ
không tin vào chủ nghĩa cá nhân. Giá trị của mỗi người được xác định dựa vào vị
trí của họ trong hệ thống phân tầng xã hội và bởi những gì người khác nói về họ.
Bị cười nhạo là một sự sỉ nhục kinh khủng. Các quý tộc đã dạy dỗ con cái mình
phải bảo vệ thanh danh bằng mọi giá. Giống như chủ nghĩa cá nhân hiện đại, các
hệ thống giá trị trung cổ đã rời trí tưởng tượng và thể hiện trên viên đá của
các lâu đài trung cổ. Những lâu đài này hiếm khi có các căn phòng riêng cho trẻ
con (hoặc bất cứ ai). Cậu con trai đến tuổi thiếu niên của một nam tước thời
trung cổ không có phòng riêng ở tầng hai của lâu đài, với những áp phích của
Richard Tim Sư tử (Richard the Lionheart) và Vua Arthur trên tường, khoá cửa
phòng không cho phép cha mẹ mở ra. Cậu ta ngủ cùng với nhiều đứa trẻ khác trong
một gian rộng. Cậu ta luôn lộ diện và phải để ý đến những gì người khác nhìn và
nói. Ai đó lớn lên trong những điều kiện như vậy dĩ nhiên sẽ quyết định rằng
giá trị thực sự của một con người được xác định bằng vị trí của anh ta trong hệ
thống phân tầng xã hội và bằng những gì người khác nói về anh ta.
b. Trật tự tưởng tượng định
hình khát vọng của chúng ta. Hầu hết con người đều không muốn chấp nhận rằng trật
tự đang chi phối cuộc sống của họ chỉ là tưởng tượng, nhưng trong thực tế mỗi
người sinh ra đều bị đưa vào một trật tự tưởng tượng đã tồn tại trước đó, và
khát vọng của anh ta hoặc chị ta được hình thành từ khi sinh ra bởi những huyền
thoại thịnh hành. Vì vậy, khát vọng cá nhân của chúng ta trở thành sự phòng thủ
quan trọng nhất của một trật tự tưởng tượng.
Ví dụ, các khát vọng được
ấp ủ nhất trong lòng của người phương Tây hiện đại được hình thành từ các huyền
thoại lãng mạn về chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa nhân văn đã tồn
tại trong hàng thế kỷ. Bạn bè khi đưa ra lời khuyên thường nói với nhau, “Hãy
đi theo trái tim của cậu”. Nhưng trái tim là một điệp viên hai mang, thường lấy
chỉ dẫn từ những huyền thoại thịnh hành và chính lời khuyên “Hãy đi theo trái
tim của cậu” đã in dấu trong tâm trí chúng ta bởi sự kết hợp giữa những huyền
thoại lãng mạn thế kỷ 19 và những huyền thoại tiêu thụ thế kỷ 20. Công ty Coca
Cola là một ví dụ, đã quảng bá sản phẩm Diet Coke (Coke dành cho người ăn
kiêng) ra khắp thế giới với khẩu hiệu “Diet Coke. Hãy làm những gì bạn cảm thấy
tốt”.
Kể cả những gì mà mọi người
coi là khát vọng cá nhân nhất của họ cũng thường được lên chương trình bằng trật
tự tưởng tượng. Ví dụ, hãy xét đến một khát vọng phổ biến là đi nghỉ ở nước
ngoài. Chẳng có gì tự nhiên hoặc hiển nhiên về nó. Một con tinh tinh alpha sẽ
không bao giờ nghĩ tới việc sử dụng sức mạnh của mình để đi nghỉ trên vùng lãnh
thổ của một bầy tinh tinh láng giềng. Giới tinh hoa ở Ai Cập cổ đại sử dụng tài
sản riêng để xây dựng kim tự tháp và ướp xác của mình, nhưng không một ai trong
số họ nghĩ đến việc đi mua sắm ở Babylon hoặc đi trượt tuyết ở Phoenicia. Con
người ngày nay dành một số tiền lớn vào các kỳ nghỉ ở nước ngoài, vì họ là những
người cực kỳ tin tưởng vào những huyền thoại của chủ nghĩa tiêu thụ được lãng mạn
hóa.
Chủ nghĩa lãng mạn nói với
chúng ta rằng, để có thể phát triển tối đa năng lực của mình, chúng ta phải có
càng nhiều trải nghiệm khác nhau càng tốt. Chúng ta phải cởi mở mình trước những
trạng thái cảm xúc đa dạng; chúng ta phải thử nghiệm nhiều loại mối quan hệ;
chúng ta phải thử nghiệm nhiều cách nấu nướng khác nhau; chúng ta phải học cách
thưởng thức những phong cách âm nhạc khác nhau. Một trong những cách tốt nhất để
làm tất cả những điều này là phá vỡ thói quen hằng ngày của mình, bỏ lại đằng
sau những khung cảnh sống quen thuộc, và đi du lịch tới các vùng đất xa xôi,
nơi chúng ta có thể “trải nghiệm” văn hoá, hương vị, thị hiếu và những chuẩn mực
của người khác. Chúng ta nghe đi nghe lại những huyền thoại lãng mạn về việc “một
trải nghiệm mới đã mở mắt và thay đổi cuộc sống của tôi như thế nào”.
Chủ nghĩa tiêu thụ nói với
chúng ta rằng để hạnh phúc, chúng ta phải tiêu thụ càng nhiều sản phẩm và dịch
vụ càng tốt. Nếu chúng ta cảm thấy có điều gì đó thiếu vắng hoặc chưa ổn, thì
có lẽ chúng ta cần phải mua một sản phẩm (xe hơi, quần áo mới, thực phẩm hữu
cơ) hoặc một dịch vụ (dọn nhà, trị liệu tâm lý, các lớp yoga). Mỗi quảng cáo
truyền hình là một huyền thoại nhỏ khác nhau về việc tiêu dùng sản phẩm hoặc dịch
vụ sẽ làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn.
Hình 17. Kim tự tháp vĩ đại
ở Giza. Cách để những người giàu có ở Ai Cập cổ đại tiêu tiền của mình.
Chủ nghĩa lãng mạn khuyến
khích sự đa dạng và hoàn toàn ăn khớp với chủ nghĩa tiêu dùng. Cặp đôi này đã
sinh ra một “thị trường của những trải nghiệm” vô tận mà trên đó ngành du lịch
hiện đại đã được hình thành. Ngành du lịch không chỉ bán những tấm vé máy bay
và các phòng khách sạn. Nó bán các trải nghiệm. Paris không phải là một thành
phố, cũng như Ấn Độ không phải là một quốc gia, cả hai đều là những trải nghiệm
mà sự tận hưởng chúng được cho rằng sẽ mở rộng tầm nhìn, phát huy hết năng lực
bản thân của con người và làm cho chúng ta hạnh phúc hơn. Kết quả là, khi mối
quan hệ giữa một triệu phú và vợ mình phải trải qua một con đường đầy chông
gai, ông ta sẽ đưa vợ mình tới Paris trong một kỳ nghỉ đắt đỏ. Chuyến đi không
phản ánh khát vọng độc lập nào đó, mà nó phản ánh niềm tin mãnh liệt vào những
huyền thoại của chủ nghĩa tiêu dùng lãng mạn. Một người đàn ông giàu có ở Ai Cập
cổ đại sẽ không bao giờ mơ đến việc giải quyết khủng hoảng của một mối quan hệ
bằng cách đưa vợ mình đi nghỉ ở Babylon. Thay vào đó, ông ta sẽ xây cho vợ mình
một ngôi mộ lộng lẫy như bà ta hằng mơ ước.
Giống như giới tinh hoa ở
Ai Cập cổ đại, đa số con người ở hầu hết các nền văn hoá đều dâng hiến cuộc sống
của mình cho việc xây dựng kim tự tháp. Chỉ có những cái tên, hình dáng, và
kích cỡ của các kim tự tháp là khác nhau giữa các nền văn hoá. Ví dụ, họ có thể
lấy hình dáng của một mái nhà tranh ở vùng nông thôn cùng với bể bơi và bãi cỏ
xanh mướt, hoặc một căn áp mái bóng bảy với tầm nhìn đáng ghen tị. Chẳng mấy ai
băn khoăn trước những huyền thoại vốn là nguyên nhân khiến chúng ta thèm khát
ban đầu.
c. Một trật tự tưởng tượng
mang tính liên-chủ quan. Kể cả nếu do những nỗ lực siêu anh hùng khiến tôi giải
phóng được những khát vọng cá nhân của mình ra khỏi một trật tự tưởng tượng,
tôi cũng chỉ là một cá nhân mà thôi. Để có thể thay đổi một trật tự tưởng tượng,
tôi phải thuyết phục hàng triệu người xa lạ cùng hợp tác với mình. Bởi một trật
tự tưởng tượng không phải là một trật tự chủ quan tồn tại trong trí tưởng tượng
của tôi – nó là một trật tự liên-chủ quan, tồn tại trong một trí tưởng tượng được
chia sẻ của hàng ngàn, hàng triệu người.
Để hiểu được điều này,
chúng ta cần hiểu được sự khác nhau giữa “tính khách quan”, “tính chủ quan” và
“tính liên-chủ quan”.
Một hiện tượng khách quan
tồn tại độc lập với nhận thức và niềm tin của con người. Ví dụ, phóng xạ không
phải là một câu chuyện huyền thoại. Những hiện tượng phóng xạ xảy ra rất lâu
trước khi con người phát hiện ra chúng, và chúng rất nguy hiểm kể cả khi con
người không tin vào điều đó. Marie Curie, một trong những người phát hiện ra
phóng xạ, không biết rằng trong suốt những năm tháng dài nghiên cứu về vật liệu
phóng xạ, có thể chúng đã gây hại cho cơ thể mình. Bà đã không tin rằng phóng xạ
có thể giết mình, nhưng bà đã chết vi bệnh thiếu máu bất sản, một căn bệnh do sự
phơi nhiễm quá mức đối với các vật liệu phóng xạ.
Tính chủ quan là những gì
tồn tại dựa vào nhận thức và niềm tin của một cá nhân đơn lẻ. Nó sẽ biến mất hoặc
thay đổi nếu cá nhân đó thay đổi niềm tin của mình. Nhiều đứa trẻ tin vào sự tồn
tại của một người bạn tưởng tượng vô hình và vô thanh trong thế giới này. Người
bạn tưởng tượng này chỉ tồn tại trong nhận thức chủ quan của đứa trẻ, và khi đứa
trẻ lớn lên sẽ không còn tin vào điều đó nữa, và người bạn tưởng tượng sẽ biến
mất.
Tính liên-chủ quan là thứ
gì đó tồn tại trong mạng lưới thông tin kết nối giữa nhận thức chủ quan của nhiều
cá nhân. Nếu một cá nhân đơn lẻ thay đổi niềm tin của mình, hoặc thậm chí chết
đi, điều đó cũng không quan trọng lắm. Tuy nhiên, nếu hầu hết các cá nhân trong
mạng lưới này bị chết hoặc thay đổi niềm tin của họ, thì hiện tượng liên-chủ
quan sẽ thay đổi hoặc biến mất. Những hiện tượng liên-chủ quan không phải là những
sự dối trá ác ý, cũng không phải là trò bịa đặt vô nghĩa. Chúng tồn tại theo một
cách khác với những hiện tượng vật lý như phóng xạ, nhưng chúng ảnh hưởng đáng
kể lên thế giới. Nhiều yếu tố thúc đẩy quan trọng nhất trong lịch sử mang tính
liên-chủ quan: pháp luật, tiền bạc, các vị thần, các quốc gia.
Ví dụ, Peugeot không phải
là một người bạn tưởng tượng của vị CEO Peugeot. Công ty này tồn tại trong sự
tưởng tượng được chia sẻ của hàng triệu người. CEO tin vào sự tồn tại của công
ty vì ban giám đốc cũng tin vào nó, giống như các luật sư của công ty, các thư
ký của văn phòng gần đó, các giao dịch viên trong ngân hàng, những người mua
bán chứng khoán và những đại lý xe từ Pháp tới Úc. Nếu CEO đột nhiên không còn
tin vào sự tồn tại của Peugeot, ông ta sẽ nhanh chóng bị đưa đến bệnh viện tâm
thần gần nhất và một người nào đó sẽ chiếm văn phòng của ông ta.
Tương tự như vậy, đồng
đô-la, nhân quyền và Hợp chúng quốc Hoa Kỷ đều tồn tại trong trí tưởng tượng được
chia sẻ của hàng tỉ người, và không một cá nhân nào có thể đe dọa sự tồn tại của
chúng. Nếu mình tôi ngừng tin vào sự tồn tại của đồng đô-la, nhân quyền hoặc Mỹ,
thì sẽ chẳng có vấn đề gì xảy ra. Những trật tự tưởng tượng này mang tính
liên-chủ quan, vì vậy để có thể thay đổi chúng, chúng ta phải đồng thời thay đổi
nhận thức của hàng tỉ người, và thực hiện điều này không hề dễ dàng. Một sự
thay đổi tầm cỡ như vậy chỉ có thể được thực hiện với sự giúp đỡ của một tổ chức
phức hợp, như một đảng phái chính trị, một phong trào tư tưởng hoặc một giáo
phái. Tuy nhiên, để có thể hình thành nên những tổ chức phức hợp như vậy, chúng
ta cần phải thuyết phục rất nhiều người xa lạ cùng hợp tác với nhau. Và điều
này sẽ chỉ xảy ra nếu những người xa lạ này cùng tin vào các câu chuyện huyền
thoại chung nào đó. Do đó, để có thể thay đổi một trật tự tưởng tượng đang tồn
tại, trước hết chúng ta phải tin vào một trật tự tưởng tượng khác để thay thế.
Ví dụ, để có thể phá hủy
được Peugeot, chúng ta cần tưởng tượng ra cái gì đó quyền lực hơn, chẳng hạn hệ
thống pháp luật của Pháp. Và để có thể phá hủy được hệ thống pháp luật của
Pháp, chúng ta cần phải tưởng tượng ra cái gì đó có quyền lực hơn nữa, chẳng hạn
nhà nước Pháp. Và nếu chúng ta muốn phá hủy luôn cả nhà nước Pháp, thì chúng ta
sẽ phải tưởng tượng ra thứ gì đó quyền lực hơn thế nữa.
Không có cách nào để
thoát khỏi trật tự tưởng tượng. Khi chúng ta phá vỡ những bức tường nhà tù của
mình và chạy tới tự do, thực tế là chúng ta đang chạy tới một sân tập thể dục rộng
rãi hơn của một nhà tù lớn hơn mà thôi.
7. BỘ NHỚ QUÁ TẢI
Sự tiến hoá không ban tặng
cho con người khả năng chơi bóng đá. Đúng là nó đã tạo ra những đôi chân để đá,
những cái khuỷu tay để huých và những cái miệng để chửi thề, nhưng tất cả những
điều này có lẽ chỉ cho phép chúng ta thực hành những cú đá phạt đền với chính
mình. Để có thể tham gia vào một trò chơi với những người xa lạ mà chúng ta tìm
thấy trên sân trường vào buổi chiều nào đó, chúng ta không chỉ phối hợp với 10
người cùng đội có thể chưa gặp bao giờ, mà chúng ta còn cần biết rằng 11 cầu thủ
của đội đối phương cũng đang chơi bằng những luật lệ tương tự. Các loài động vật
khác có nghi thức tiếp cận những kẻ lạ mặt với sự hung hăng bản năng, như những
chú chó con trên khắp thế giới có các luật lệ cho những cuộc chơi đùa vật lộn
được viết sẵn trong gen của chúng. Nhưng những người trẻ thì không có gen cho
môn bóng đá. Tuy vậy, họ có thể chơi bóng với những người hoàn toàn xa lạ, vì tất
cả họ đều đã học một tập hợp các ý tưởng được thiết lập giống nhau về bóng đá.
Những ý tưởng này mang tính tưởng tượng hoàn toàn, nhưng nếu mọi người cùng
chia sẻ chúng, thì tất cả chúng ta đều có thể chơi môn này.
Ở phạm vi lớn hơn, điều
này cũng áp dụng tương tự với các vương quốc, giáo hội, mạng lưới thương mại với
một sự khác biệt quan trọng. Các luật lệ bóng đá tương đối đơn giản và ngắn gọn,
giống như thứ luật lệ cần thiết cho sự hợp tác trong một bầy người hái lượm hoặc
trong một ngôi làng nhỏ. Mỗi cẩu thủ có thể dễ dàng nhớ chúng trong đầu mình,
và vẫn còn chỗ dành cho các bài hát, hình ảnh và danh sách mua sắm. Nhưng những
hệ thống hợp tác với quy mô lớn không chỉ liên quan giữa 22 người, mà hàng ngàn
hoặc thậm chí hàng triệu người, thì đòi hỏi sự kiểm soát và ghi nhớ khối lượng
thông tin khổng lồ, lớn hơn rất nhiều so với khả năng ghi nhớ và xử lý của một
bộ não người đơn lẻ.
Các xã hội lớn tìm thấy ở
một số loài động vật khác, như loài kiến và loài ong, tính ổn định và dẻo dai bởi
hầu hết thông tin cần thiết để duy trì xã hội này được mã hoá trong bộ gen. Ví
dụ, một ấu trùng ong mật cái có thể phát triển để trở thành ong chúa hoặc ong
thợ, tùy thuộc vào loại thức ăn dùng để nuôi dưỡng nó. ADN của nó sẽ lên chương
trình những hành vi cần thiết cho cả hai vai trò: ong chúa và ong thợ siêng
năng. Các tổ ong có thể là những cấu trúc xã hội phức tạp, bao gồm nhiều loại
ong thợ, chẳng hạn những con kiếm thức ăn, những con điều dưỡng, và những con dọn
dẹp. Nhưng cho đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa xác định được những con ong
luật sư. Loài ong không cần đến luật sư, vì chẳng có nguy cơ nào trong việc
chúng có thể cố gắng phá vỡ hiến pháp tổ ong, bằng cách từ chối những con ong dọn
dẹp quyền được sống, được tự do và được theo đuổi hạnh phúc.
Nhưng con người lại luôn
làm những điều như thế. Vì trật tự xã hội của Sapiens là tưởng tượng, nên con
người không thể gìn giữ được những thông tin then chốt cho sự hoạt động của nó,
đơn giản chỉ bằng việc tạo ra những bản sao ADN của họ và truyền lại chúng cho
thế hệ sau. Những nỗ lực có ý thức phải được tạo ra để duy trì luật pháp, truyền
thống, các thủ tục, cách cư xử, nếu không trật tự xã hội sẽ nhanh chóng bị sụp
đổ. Ví dụ, Vua Hammurabi đã ra sắc lệnh, rằng con người được chia thành ba tầng
lớp: ưu tú, thường dân và nô lệ. Đây không phải là một sự phân chia tự nhiên –
không có dấu vết nào của nó trong bộ gen của con người. Nếu như người Babylon
không thể giữ được “sự thật” này trong đầu, xã hội của họ sẽ ngừng hoạt động.
Tương tự, khi Hammurabi chuyển ADN của ông ta cho hậu duệ của mình, nó đã không
mã hoá luật lệ của ông ta rằng một người đàn ông ưu tú nếu giết hại một người
đàn bà thường dân sẽ phải trả 30 shekel bạc. Hammurabi phải truyền kiến thức về
luật pháp của đế chế cho những người con trai của mình một cách kĩ lưỡng, và những
người con trai, cháu trai của ông ta cũng phải làm điều tương tự.
Các đế chế tạo ra những
lượng thông tin khổng lồ. Ngoài luật pháp, các đế chế phải giữ các tài khoản
giao dịch và các loại thuế, bản kiểm kê vật tư quân đội và các tàu buôn lớn, lịch
của các lễ hội và chiến thắng. Trong hàng triệu năm, con người chứa thông tin ở
một nơi duy nhất – bộ óc của mình. Thật không may, bộ óc con người không phải
là một thiết bị lưu trữ tốt cho những cơ sở dữ liệu có kích cỡ đế chế, vì ba lý
do chính.
Thứ nhất, năng lực của nó
bị giới hạn. Đúng là có một số người có trí nhớ siêu phàm, và ở thời kỳ cổ đại
có những chuyên gia ghi nhớ có thể chứa trong đầu họ địa hình của toàn bộ các tỉnh
hoặc bộ luật của toàn bộ các nhà nước. Tuy nhiên, có một giới hạn mà thậm chí
các bậc thầy ghi nhớ giỏi nhất cũng không thể vượt qua. Một luật sư có thể thuộc
lòng cả bộ luật về Thịnh vượng chung Massachusetts, nhưng không thể nhớ các chi
tiết của từng vụ kiện ở Massachusetts kể từ vụ án xử những phù thủy Salem về
sau.
Thứ hai, khi con người chết
đi, bộ óc của họ cũng chết theo. Bất cứ thông tin nào chứa trong bộ óc đó cũng
sẽ bị xóa sạch trong chưa đến một thế kỷ. Tất nhiên, có thể chuyển giao kí ức từ
bộ óc này sang bộ óc khác, nhưng sau ít lần chuyển giao như vậy, thông tin có
xu hướng bị cắt xén hoặc bị mất đi.
Thứ ba, cũng là quan trọng
nhất, bộ não con người đã thích nghi để lưu trữ và xử lý không chỉ những dạng
thông tin cụ thể. Để sống sót, người săn bắt hái lượm cổ đại phải ghi nhớ được
những hình dạng, đặc tính và cách thức hành động của hàng ngàn loài động thực vật.
Họ phải ghi nhớ rằng, loại nấm vàng có nếp nhăn mọc vào mùa thu dưới gốc cây du
có thể là loại độc nhất, trong khi đó loại nấm nhìn giống vậy mọc vào mùa đông
dưới gốc cây sồi dùng để chữa bệnh đau bụng rất tốt. Người săn bắt hái lượm
cũng buộc phải nhớ trong đầu các quan điểm và mối quan hệ của vài tá thành viên
trong bầy. Nếu như Lucy muốn một thành viên trong bầy giúp đỡ để John dừng việc
quấy rối cô, điều quan trọng là cô phải nhớ rằng John vừa cãi nhau với Mary vào
tuần trước, nên Mary sẽ là một đồng minh có khả năng và nhiệt tình. Kết quả là,
áp lực tiến hoá đã làm bộ não con người phải thích nghi để chứa được lượng
thông tin rộng lớn về thực vật, động vật, địa hình và xã hội.
Nhưng khi những xã hội đặc
biệt phức tạp bắt đầu xuất hiện trong bối cảnh của Cách mạng Nông nghiệp, một dạng
thông tin mới hoàn toàn bắt đầu trở nên quan trọng – những con số. Những người
hái lượm chưa bao giờ phải xử lý một lượng lớn các dữ liệu toán học. Không một
ai cần phải nhớ số quả trên mỗi cái cây trong rừng. Vì vậy bộ óc con người đã
không thích nghi được với việc chứa và xử lý thông tin về các con số. Tuy vậy,
để có thể duy trì một vương quốc rộng lớn, các dữ liệu toán học rất quan trọng.
Chỉ tạo ra luật pháp và kể mấy câu chuyện về những vị thần giám hộ là chưa đủ.
Còn phải thu thuế. Để có thể thu thuế hàng trăm ngàn người, bắt buộc phải thu
thập số liệu về thu nhập và tài sản của từng người, số liệu về những khoản
thanh toán, số liệu về số nợ còn khất lại, số tiền vay chưa trả và tiền phạt, số
liệu về phần tiền được giảm giá và miễn thuế. Tất cả đã thêm vào đến hàng triệu
bit dữ liệu, cần được lưu trữ và xử lý. Nếu không có khả năng này, nhà nước đó
sẽ không bao giờ biết được nguồn lực mình có và nguồn lực nào có thể khai thác
thêm. Khi đối mặt với nhu cầu phải ghi nhớ, hồi tưởng và xử lý tất cả các con số
này, hầu hết bộ não con người sẽ bị quá tải hoặc cảm thấy buồn ngủ.
Sự giới hạn trí óc này đã
hạn chế rất nhiều kích thước và sự phức tạp của những tập hợp người. Khi tổng số
người và tài sản trong một xã hội nào đó vượt qua ngưỡng tới hạn, việc lưu trữ
và xử lý những khối lượng lớn dữ liệu toán học trở nên cần thiết. Vì bộ óc của
con người không thể làm được điều này, nên hệ thống đã sụp đổ. Trong hàng ngàn
năm sau Cách mạng Nông nghiệp, các mạng lưới xã hội con người vẫn còn tương đối
nhỏ bé và đơn giản.
Tộc người đầu tiên vượt
qua vấn đề này là người Sumer cổ đại, sống ở phía nam Lưỡng Hà. Ở đó, Mặt trời
chói chang trên các vùng đồng bằng đẩy phù sa màu mỡ, tạo ra những vụ mùa sản
lượng dồi dào và những thị trấn thịnh vượng. Khi số lượng dân cư tăng, tổng lượng
thông tin cần để phối hợp các công việc của họ cũng tăng theo. Thời kỳ
3.500-3.000 TCN, những thiên tài vô danh Sumer đã phát minh ra một hệ thống để
lưu giữ và xử lý thông tin bên ngoài bộ não của họ, được chế tạo theo nhu cầu xử
lý những khối lượng lớn dữ liệu toán học. Do đó, người Sumer đã giải phóng trật
tự xã hội của họ khỏi giới hạn của bộ não con người, mở đường cho sự xuất hiện
của các thành phố, vương quốc và đế chế. Hệ thống xử lý dữ liệu được người
Sumer phát minh ra gọi là “chữ viết”.
Ký tên, Kushim
Chữ viết là một phương
pháp để lưu trữ thông tin bằng những ký hiệu cụ thể. Hệ thống chữ viết Sumer đã
làm như vậy bằng cách kết hợp hai dạng ký tự, được vạch trên những phiến đất
sét. Có những ký tự cho 1, 10, 60, 600, 3.600 và 36.000. (Người Sumer đã sử dụng
kết hợp giữa các hệ thống số thập phân và lục phân. Hệ thống số lục phân của họ
đã để lại cho chúng ta nhiều di sản quan trọng, chẳng hạn sự phân chia một ngày
thành 24 giờ và một vòng tròn là 360 độ). Một dạng ký tự khác biểu thị cho con
người, động vật, hàng hoá, đất đai, dữ liệu và nhiều hơn nữa. Bằng việc kết hợp
hai dạng ký tự, người Sumer có thể lưu giữ nhiều hơn các dữ liệu mà bộ óc con
người có thể nhớ hay bất cứ một chuỗi ADN nào có thể mã hoá.
Hình 18. Một phiến đất
sét với một văn bản hành chính từ thành phố Uruk, khoảng 3400-3000 TCN.
“Kushim” có thể là tên chung của một chức vụ hành chính, hoặc tên của một cá
nhân nào đó. Nếu Kushim quả thực là một người, thì ông ta có thể là cá nhân đầu
tiên trong lịch sử có tên được chúng ta biết đến! Tất cả những cái tên được đặt
trước đó trong lịch sử loài người – Neanderthal, Natutian, Chauvet Cave,
Göbekli Tepe – đều là những phát minh hiện đại. Chúng ta không biết những người
xây dựng nên Göbekli Tepe trong thực tế gọi nơi này là gì.
Với sự xuất hiện của chữ
viết, chúng ta bắt đầu nghe thấy lịch sử thông qua cái tai của những người giữ
vai trò chủ đạo. Khi những hàng xóm của Kushim gọi anh ta, họ có thể phải hét
to thực sự “Kushim!” Điều này có nghĩa là cái tên được ghi lại đầu tiên trong lịch
sử thuộc về một người giữ sổ sách kế toán, hơn là một nhà tiên tri, một nhà thơ
hoặc một kẻ chinh phục vĩ đại.
Ở giai đoạn đầu, chữ viết
bị giới hạn trước các sự kiện và con số. Nếu người Sumer đã từng có một cuốn tiểu
thuyết vĩ đại, thì nó hẳn không bao giờ được ghi trên những phiến đất sét. Việc
viết tiêu tốn thời gian, và số người biết đọc cũng rất ít, vì vậy không ai thấy
bất cứ lý do gì để sử dụng nó cho mục đích khác ngoài việc lưu trữ những hồ sơ
quan trọng. Nếu chúng ta đi tìm những ngôn từ thông thái đầu tiên của tổ tiên
mình cách đây khoảng 5.000 năm, chúng ta sẽ bị thất vọng hoàn toàn. Những thông
điệp sớm nhất mà tổ tiên để lại cho chúng ta đọc, ví dụ, “29.086 đơn vị lúa mạch
37 tháng Kushim”. Cách giải thích khả dĩ nhất cho câu này là: “Tổng số 29.086
đơn vị lúa mạch được nhận trong thời gian 37 tháng. Ký tên, Kushim”. Than ôi,
những bản vãn đầu tiên trong lịch sử không mang ý nghĩa triết học, thơ phú, huyền
thoại, luật pháp hoặc thậm chí những chiến thắng hoàng gia. Chúng là những tài
liệu kinh tế buồn tẻ, ghi lại việc trả thuế, sự tích lũy các món nợ và quyền sở
hữu tài sản.
Chữ viết khuyết thiếu
không thể diễn tả được toàn bộ phạm trù của một ngôn ngữ nói, nhưng có thể diễn
tả những điều nằm ngoài phạm vi ngôn ngữ nói. Chữ viết khuyết thiếu như các chữ
trong toán học và chữ Sumer không thể dùng để viết thơ được, nhưng chúng có thể
lưu giữ các tài khoản thuế rất hiệu quả.
Chỉ có một dạng khác của
văn bản còn tồn tại từ thời cổ đại, và nó thậm chí còn kém thú vị hơn: danh
sách các từ, được sao chép lại nhiều lần như những bài luyện tập bởi người chép
thuê chuyên nghiệp đang tập sự. Thậm chí, nếu một sinh viên chán nản muốn viết
thơ thay vì sao chép hoá đơn bán hàng, anh ta cũng không thể làm thế. Chữ viết
Sumer sớm nhất không phải là một hệ chữ viết đầy đủ. Chữ viết đầy đủ phải là một
hệ thống các ký tự cụ thể, có thể biểu thị được gần như hoàn toàn ngôn ngữ nói.
Vì vậy, nó có thể biểu thị mọi thứ mà con người có thể nói ra, bao gồm cả thơ
ca. Ngược lại, chữ viết khuyết thiếu là một hệ thống các ký tự cụ thể chỉ thể
hiện được một loại thông tin đặc biệt nào đó thuộc về phạm vi hoạt động bị giới
hạn. Ký tự Latin, ký tự tượng hình của Ai Cập cổ đại và chữ nổi Braille là những
chữ viết đầy đủ. Bạn có thể dùng chúng để viết các tờ đăng ký thuế, thơ tình,
sách lịch sử, công thức nấu ăn và luật kinh doanh. Ngược lại, chữ viết Sumer thời
kỳ đầu, giống như những ký hiệu toán học và âm nhạc hiện đại, là kiểu chữ viết
khuyết thiếu. Bạn có thể sử dụng chữ viết toán học để tính toán, nhưng không thể
dùng nó để viết thơ tình.
Hình 19. Một người đàn
ông đang cầm quipu, một dụng cụ tính toán, được miêu tả trong một bản thảo tiếng
Tây Ban Nha, sau sự sụp đổ của Đế chế Inca.
Người Sumer không khó chịu
khi chữ viết của họ không phù hợp để viết thơ ca. Họ phát minh ra nó không phải
để sao chép ngôn ngữ nói, mà dùng để làm những việc mà ngôn ngữ nói không thể
làm được. Có một số nền văn hoá, như là nền văn minh Amdes tiền Colombus, chỉ sử
dụng một phần chữ viết trong toàn bộ lịch sử của họ mà không hề bối rối về sự
giới hạn này, và cảm thấy không cần một phiên bản hoàn chỉnh hơn. Chữ viết
Andes rất khác so với chữ viết Sumer. Trong thực tế, nó khác biệt đến mức nhiều
người còn tranh luận rằng, nó không phải là chữ viết. Nó không được viết trên
những phiến đất sét hoặc những mẩu giấy, mà được viết bằng những nút thắt trên
mấy sợi dây đầy màu sắc gọi là quipu. Mỗi quipu gồm nhiều sợi dây với màu sắc
khác nhau, được làm bằng len hoặc bông. Ở mỗi sợi dây, một số nút được thắt ở
những vị trí khác nhau. Một quipu có thể gồm hàng trăm sợi dây với hàng ngàn
nút thắt. Bằng việc kết hợp các nút thắt khác nhau trên những sợi dây khác nhau
có nhiều màu, người ta có thể ghi nhớ được lượng lớn các dữ liệu toán học liên
quan, ví dụ như việc thu thuế hay các quyền sở hữu tài sản.
Trong hàng trăm, thậm chí
hàng ngàn năm, quipu rất cần thiết cho hoạt động kinh doanh của các thành phố,
vương quốc và đế chế.3 Chúng đã đạt tới năng lực tối ưu của mình dưới Đế chế
Inca với 10-12 triệu người và bao phủ toàn bộ Peru, Ecuador, Bolivia ngày nay
cùng một phần Chile, Argentina, Columbia. Nhờ có những quipu, người Inca có thể
lưu giữ và xử lý lượng lớn các dữ liệu mà nếu như không có chúng, họ không thể
duy trì được bộ máy hành chính phức tạp của một đế chế với quy mô lớn như vậy.
Trong thực tế, quipu hiệu
quả và chính xác tới mức trong những năm đầu tiên sau khi Tây Ban Nha xâm lược
Nam Mỹ, bản thân người Tây Ban Nha cũng sử dụng quipu trong các công việc quản
trị đế chế mới. Vấn để là người Tây Ban Nha không biết làm cách nào để ghi lại
và đọc quipu, vì vậy họ phải phụ thuộc vào các chuyên gia địa phương. Những người
trị vì mới của lục địa nhận thấy điều này đã đặt họ vào một tình huống nhạy cảm
– những chuyên gia quipu bản địa có thể dễ dàng lừa dối và gian lận các ông chủ
của mình. Vì vậy, ngay khi các thuộc địa của Tây Ban Nha được hình thành một
cách vững chắc hơn, quipu đã bị loại bỏ, sổ sách ghi chép của đế chế mới được
lưu giữ hoàn toàn bằng các chữ số và hệ thống chữ viết Latin. Còn rất ít các
quipu tốn tại trong sự chiếm đóng của Tây Ban Nha, và hầu hết chúng đều không
thể giải mã được, vì thật không may, nghệ thuật đọc quipu đã bị thất lạc.
Những điều phi thường của
bộ máy hành chính
Cư dân Lưỡng Hà cuối cùng
bắt đầu muốn viết những điều khác với các dữ liệu toán học buồn tẻ. Khoảng năm
3000-2500 TCN, ngày càng nhiều các ký tự được thêm vào chữ viết Sumer, và dần
biến nó trở thành một hệ thống chữ viết đầy đủ mà ngày nay chúng ta gọi là chữ
hình nêm. Vào khoảng năm 2500 TCN, các vị vua đã sử dụng chữ hình nêm này để
ban bố các sắc lệnh, các tu sĩ cũng sử dụng chúng để ghi lại những lời tiên
tri, và những cư dân có thân phận thấp hơn cũng dùng nó để viết thư cá nhân. Gần
như cùng thời kỳ này, người Ai Cập cũng phát triển thêm một kiểu chữ viết đầy đủ
khác được gọi là chữ tượng hình. Những hệ thống chữ viết đầy đủ khác cũng được
phát triển tại Trung Quốc vào khoảng năm 1200 TCN và ở Trung Mỹ vào khoảng năm
1000-500 TCN.
Từ những trung tâm khởi
phát như vậy, các hệ thống chữ viết đầy đủ đã lan rộng với những hình thức mới
và nhiệm vụ mới phong phú. Con người bắt đầu viết thơ ca, sách lịch sử, những
câu chuyện lãng mạn, kịch, những lời tiên tri và sách dạy nấu ăn. Song, nhiệm vụ
quan trọng nhất của chữ viết vẫn là lưu giữ hàng tập dữ liệu toán học, và nhiệm
vụ này cũng thuộc đặc quyền của hệ thống chữ viết chưa đầy đủ. Kinh Do Thái,
Iliad của Hy Lạp, Mahabharata của Hindu, Tam tạng kinh điển Phật giáo, tất cả đều
bắt đầu từ truyền miệng. Trải qua nhiều thế hệ, chúng được lưu truyền bằng miệng
và có thể tồn tại ngay cả khi chữ viết chưa được phát minh. Nhưng những cơ quan
thuế vụ và hành chính phức tạp đã được sinh ra cùng với những loại chữ viết
chưa đầy đủ, và mối liên kết bền vững giữa chúng vẫn tồn tại cho đến tận ngày
nay như anh em sinh đôi dính nhau – hãy thử nghĩ về những mục khó hiểu trong
các cơ sở dữ liệu của máy vi tính và bảng tính mà xem.
Vì ngày càng có nhiều thứ
được viết ra, đặc biệt do công việc lưu trữ hành chính phát triển với quy mô khổng
lồ, nên những vấn đề mới đã nảy sinh. Thông tin lưu trữ trong bộ não con người
rất dễ lấy ra dùng. Bộ não của tôi có thể chứa hàng tỉ các bit dữ liệu, song
tôi có thể nhanh chóng, gần như tức khắc, nhớ ra tên của thủ đô Ý, và sau đó lập
tức có thể nhớ lại những gì tôi đã làm vào ngày 11 tháng Chín năm 2001, và sau
đó có thể tái hiện con đường dẫn từ nhà tôi tới Đại học Hebrew ở Jerusalem.
Chính xác làm thế nào bộ não có thể làm được như vậy vẫn còn là một điều bí ẩn,
nhưng tất cả chúng ta đều biết rằng hệ thống khôi phục dữ liệu của bộ não hoạt
động hiệu quả một cách đáng kinh ngạc, trừ khi bạn đang cố nhớ xem mình để chìa
khoá xe hơi ở đâu.
Thế nhưng, làm cách nào để
bạn tìm và khôi phục thông tin được lưu giữ trên những sợi dây quipu và các phiến
đất sét? Nếu bạn chỉ có 10 hay 100 phiến đất sét, điều này không thành vấn đề.
Nhưng sẽ thế nào nếu bạn đã tích trữ hàng ngàn phiến, giống như một người cùng
thời với Hammurabi, Vua Zimrilim xứ Mari?
Thử tưởng tượng vào thời
điểm năm 1776 TCN. Hai người Mari đang tranh chấp quyền sở hữu một ruộng lúa
mì. Jacob khăng khăng rằng anh ta đã mua cánh đồng này từ Esau cách đó 30 năm.
Esau vặn lại rằng trong thực tế anh ta cho Jacob thuê ruộng lúa mì trong thời hạn
30 năm, và đến nay đã hết hạn, anh ta có ý định đòi lại nó. Họ la hét, cãi nhau
và bắt đầu xô đẩy nhau trước khi nhận ra rằng họ có thể giải quyết cuộc tranh
cãi này bằng việc đến thư khố hoàng gia, nơi lưu giữ các văn bản và hoá đơn mua
bán được áp dụng cho mọi bất động sản của vương quốc. Sau khi đến thư khố, họ
đã đi lại như con thoi để gặp hết viên chức này đến viên chức khác. Họ chờ đợi
qua vài lần nghỉ uống trà thảo mộc, được thông báo là hãy quay lại vào ngày
mai, và cuối cùng được đón tiếp bởi một nhân viên đang rất bực bội tìm kiếm phiến
đất sét liên quan. Nhấn viên này mở cửa và dẫn họ vào trong một căn phòng lớn,
từ sàn lên đến trần nhà chứa hàng ngàn phiến đất sét xếp thành hàng. Không cần
phải thắc mắc về gương mặt cáu kỉnh của nhân viên này nữa. Làm thế nào anh ta
có thể xác định được vị trí của văn bản liên quan đến ruộng lúa mì đang bị
tranh chấp đã được viết cách đấy 30 năm? Thậm chí nếu anh ta tìm thấy nó, anh
ta sẽ làm thế nào để kiểm tra chéo nhằm chắc chắn rằng văn bản từ 30 năm trước
là tài liệu mới nhất liên quan đến ruộng lúa mì đang bị tranh chấp? Nếu anh ta
không tìm thấy nó, điều đó có chứng minh được rằng Esau chưa bao giờ bán hoặc
cho thuê ruộng này? Hoặc do tài liệu bị thất lạc, hoặc hoá bùn do nước mưa lọt
vào thư khố?
Rõ ràng là, chỉ in dấu một
tài liệu vào phiến đất sét thôi chưa đủ để đảm bảo cho việc xử lý dữ liệu hiệu
quả, chính xác và thuận tiện. Nó đòi hỏi những phương pháp tổ chức như các danh
mục liệt kê, các phương pháp sao chép giống như máy photocopy, các phương pháp
khôi phục dữ liệu nhanh và chính xác giống như các thuật toán máy vi tính, cùng
những người quản lý thư viện nghiêm túc (nhưng hy vọng là vui vẻ) biết cách sử
dụng những công cụ này.
Việc phát minh ra những
phương pháp trên còn khó khăn hơn rất nhiều so với việc phát minh ra chữ viết.
Nhiều kiểu chữ viết được phát triển độc lập ở những nền văn hoá cách xa nhau cả
về không gian lẫn thời gian. Mỗi thập kỷ, các nhà khảo cổ học lại phát hiện ra
một số kiểu chữ viết khác đã bị lãng quên. Trong số đó, có một vài kiểu thậm
chí còn lâu đời hơn cả chữ Sumer in trên đất sét. Nhưng hầu hết chúng đều là những
sự kỳ lạ, vì những người sáng tạo ra chúng đều thất bại trong việc tạo ra các
cách hiệu quả để phân mục và khôi phục dữ liệu. Điều đã khiến Sumer trở nên
khác biệt, cũng như Ai Cập thời những Pharaoh, Trung Hoa cổ đại và Đế chế Inca,
đó chính là các nền văn hoá này đã phát triển những kĩ thuật tốt trong việc lưu
trữ, ghi mục lục và tra cứu sổ sách ghi chép. Họ cũng lập ra trường học dành
cho những người chép thuê, thư ký, quản lý thư viện và kế toán.
Một bài tập viết ở trường
thuộc vùng Lưỡng Hà cổ đại, được các nhà khảo cổ học hiện đại phát hiện, đã cho
chúng ta một cái nhìn lướt qua cuộc sống của những người đi học cách đây 4.000
năm.
Tôi đi vào và ngồi xuống,
thầy giáo đã đọc bảng của tôi. Ông ấy nói: “Có gì đó thiếu!”
Và ông ấy đánh đòn tôi.
Một trong những người phụ
trách nói, “Tại sao anh lại mở mồm nói mà chưa xin phép tôi?”
Và ông ấy đánh đòn tôi.
Người phụ trách việc thực
hiện các quy tắc nói, “Tại sao anh đứng lên mà chưa xin phép tôi?”
Và ông ấy đánh đòn tôi.
Người gác cổng nói, “Tại
sao anh ra ngoài mà chưa xin phép tôi?”
Và ông ấy đánh đòn tôi.
Người giữ chiếc bình đựng
bia nói, “Tại sao anh lấy bia mà chưa xin phép tôi?” Và ông ấy đánh đòn tôi.
Thầy giáo người Sumer
nói, “Tại sao anh lại nói tiếng Akkad?”*
Và ông ấy đánh đòn tôi.
Thầy giáo của tôi nói,
“Chữ viết của anh không đẹp”.
Và ông ấy đánh đòn tôi.
Những người chép thuê cổ
đại đi học không chỉ để đọc và viết, mà còn để sử dụng các bản thống kê, từ điển,
lịch, mẫu đơn và bảng biểu. Họ nghiên cứu và tiếp thu các kĩ thuật thống kê,
khôi phục và xử lý thông tin rất khác so với cách mà bộ não đã làm. Trong bộ
não, mọi dữ liệu đều liên kết tự do. Khi tôi cùng với vợ mình ký vào văn tự thế
chấp ngôi nhà mới của chúng tôi, tôi nhớ lại nơi đầu tiên chúng tôi sống cùng
nhau, nó làm tôi nhớ đến tuần trăng mật ở New Orleans, nó nhắc tôi nhớ đến những
con cá sấu, nó làm tôi nhớ lại những con rồng, nó khiến tôi nhớ về bộ phim The
Ring of the Nibelungen, và đột nhiên, trước khi tôi nhận thức được, ở đó tôi thấy
mình đang ngân nga một giai điệu chủ đạo của vở opera Siegfried khiến nhân viên
ngân hàng bối rối. Trong công việc hành chính, mọi thứ đều phải được sắp xếp
riêng biệt. Có một ngăn kéo cho các văn tự cầm cố nhà, một cái khác cho các giấy
chứng nhận kết hôn, cái khác nữa cho các bản đăng ký thuế, và cái thứ tư cho
các tài liệu tố tụng. Nếu không thì làm sao bạn có thể tìm thấy bất cứ thứ gì?
Những thứ liên quan đến nhiều ngăn kéo, như vở nhạc kịch của Wagner (tôi có nên
sắp xếp chúng dưới dạng “âm nhạc”, “rạp hát”, hoặc thậm chí nghĩ ra một phân mục
hoàn toàn mới?) là bài toán cực kỳ đau đầu. Vì vậy, người ta có thể không ngừng
thêm vào, bỏ đi và sắp xếp lại các ngăn kéo.
Để có thể hoạt động, người
vận hành một hệ thống ngăn kéo như vậy phải lên lại chương trình để dừng việc
suy nghĩ như người thường, và bắt đầu suy nghĩ như những nhân viên sổ sách hoặc
kế toán. Giống như mọi người từ thời cổ đại cho đến ngày nay, họ đều biết rằng
những nhân viên sổ sách hoặc kế toán suy nghĩ theo cách không phải của con người.
Họ suy nghĩ như những cái tủ có ngăn kéo đựng tài liệu. Đó không phải là lỗi của
họ. Nếu họ không suy nghĩ theo cách đó, các ngăn kéo của họ sẽ bị lẫn lộn hết
và họ không thể cung cấp các dịch vụ mà chính phủ, công ty và các tổ chức yêu cầu.
Tác động quan trọng nhất của hệ thống chữ viết lên lịch sử loài người là nó
thay đổi dần cái cách mà con người suy nghĩ và nhìn nhận về thế giới. Sự liên kết
tự do và lối suy nghĩ tổng thể đã nhường chỗ cho sự chuyên môn hoá và hành
chính.
Ngôn ngữ của những con số
Nhiều thế kỷ trôi qua, việc
xử lý dữ liệu bằng các phương pháp hành chính phát triển ngày càng khác nhiều
so với cách suy nghĩ tự nhiên của con người và ngày càng quan trọng hơn. Một bước
quyết định đã được tiến hành ở một thời điểm nào đó trước thế kỷ 9, khi một kiểu
chữ viết phần nào đó mới mẻ được phát minh, nó có thể lưu trữ và xử lý các dữ
liệu toán học với hiệu quả chưa từng thấy. Kiểu chữ viết chưa đầy đủ này được cấu
tạo bởi 10 ký tự, đại diện cho các số từ 0 đến 9. Rắc rối ở chỗ, các ký tự này
được biết đến như là các số Ả-rập mặc dù chúng do người Hindu phát minh ra đầu
tiên (còn rắc rối hơn nữa, người Ả-rập hiện đại sử dụng một bộ số nhìn hoàn
toàn khác so với các con số của phương Tây). Nhưng người Ả-rập được công nhận
là tác giả bởi vì khi xâm lược Ấn Độ, họ đã bắt gặp hệ thống này, hiểu được sự
hữu dụng của nó, cải tiến nó, và truyền bá nó khắp Trung Đông và sau đó tới cả
châu Âu. Sau đó, một vài kỷ tự khác được thêm vào các số Ả-rập (như là các ký
hiệu cộng, trừ, nhân), và cơ sở của các ký hiệu toán học hiện đại ra đời.
Mặc dù hệ thống chữ viết
này còn chưa đầy đủ, nhưng nó đã trở thành ngôn ngữ thống trị thế giới. Hầu hết
các quốc gia, công ty, tổ chức và cơ quan – bất kể nói tiếng Ả-rập, tiếng
Hindi, tiếng Anh hoặc tiếng Na Uy – đều sử dụng ngôn ngữ toán học để lưu trữ và
xử lý dữ liệu. Mỗi lượng thông tin có thể chuyển sang ngôn ngữ toán học đều được
lưu trữ, truyền bá và xử lý với tốc độ và hiệu quả khó tin.
Vì vậy, ai đó muốn gây ảnh
hưởng đến những quyết định của chính phủ, tổ chức hoặc công ty thì phải học
cách nói chuyện bằng các con số. Các chuyên gia đã làm hết sức mình để thể hiện
các quan điểm về “sự nghèo nàn”, “hạnh phúc” và “sự trung thực” bằng các con số
(“mức thu nhập tối thiểu”, “mức độ hài lòng chủ quan về đời sống”, “xếp hạng
tín dụng”). Toàn bộ các lĩnh vực tri thức, như vật lý và kĩ thuật, hầu như đã mất
liên lạc với ngôn ngữ nói của con người và được duy trì chỉ bằng ngôn ngữ toán
học.
Một phương trình để tính
toán gia tốc khối lượng i dưới ảnh hưởng của trọng lực theo thuyết tương đối. Hầu
hết những người nghiệp dư khi nhìn vào những phương trình như vậy đều thường sợ
hãi ớn lạnh, giống như một con hươu bắt ánh đèn pha của một chiếc xe đang lao
nhanh. Phản ứng này hoàn toàn tự nhiên, và không phải là biểu lộ sự thiếu thông
minh hoặc tính ham học hỏi. Ngoài những ngoại lệ hiếm có, bộ não con người đơn
giản không thể nghĩ đến những khái niệm như tính chất tương đối và cơ học lượng
tử. Tuy nhiên, những nhà vật lý học có thể làm được vì họ đã gác sang một bên
cách suy nghĩ truyền thống, và học cách nghĩ mới với sự giúp đỡ của các hệ thống
xử lý dữ liệu bên ngoài. Những quyết định trong quá trình suy nghĩ của họ không
xảy ra trong đầu, mà trong các máy vi tính hoặc trên bảng đen của lớp học.
Gần đây, ngôn ngữ toán học
đã có thêm một hệ thống chữ viết mang tính cách mạng hơn, hệ thống chữ viết nhị
phân vi tính chỉ gồm hai ký tự: 0 và 1. Những chữ mà tôi đang gõ trên bàn phím
máy vi tính của mình được viết bởi những sự kết hợp khác nhau của 0 và 1.
Chữ viết được sinh ra để
làm kẻ hầu cho ý thức con người, nhưng dần dần nó lại đóng vai trò ông chủ. Những
chiếc máy vi tính của chúng ta khó có thể hiểu được cách Homo sapiens nói, cảm
nhận và mơ ước. Vì vậy, chúng ta đang dạy Homo sapiens cách nói, cảm nhận và mơ
ước bằng ngôn ngữ của những con số mà máy vi tính có thể hiểu được.
Và đây không phải là điểm
kết thúc của câu chuyện. Lĩnh vực trí thông minh nhân tạo đang nghiên cứu để tạo
ra một dạng trí thông minh mới chỉ dựa trên hệ chữ viết nhị phân của máy vi
tính. Những bộ phim khoa học viễn tưởng như Ma trận và Kẻ hủy diệt kể về cái
ngày hệ nhị phân phá bỏ gông xiềng của loài người. Khi con người cố gắng giành
lại quyền kiểm soát hệ nhị phân nổi loạn này, nó đáp trả bằng cách quét sạch
loài người.
1/11/2024
Yuval Noah Harari
Nguyễn Thủy Chung dịch
Theo https://vnthuquan.org/

Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét