VĂN THƠ NHẠC: Dòng sông tiếng hát

Thứ Sáu, 8 tháng 1, 2016

Dòng sông tiếng hát

DÒNG SÔNG TIẾNG HÁT

''...Sông cũng như người ấy,
có khi vui buồn, có khi hờn ghen,
chỉ tình yêu tuổi thơ mới thấy..."

Ở một đất nước mà cứ đi vài kilomet đã gặp một con sông, thì sông nước thật sự đã là một người bạn thân thiết của mỗi người dân Việt Nam, là một "nhân vật" xuất hiện thường xuyên ở trong tất cả các loại hình nghệ thuật như văn, thơ, họa, và tất nhiên, hiện diện rất nhiều trong kho tàng ca khúc Việt.

"Trong tim ai cũng có, một dòng sông riêng mình", Nhạc sĩ Hoàng Hiệp đã khẳng định như vậy trong bài hát Trở về dòng sông tuổi thơ. Ở lớp người như nhạc sĩ Hoàng Hiệp, con sông chính là hình ảnh của quê hương. Với miền Nam Bộ mênh mông sông nước, bước ra khỏi nhà đã nhìn thấy sông: "Quê tôi ai cũng có, một dòng sông bên nhà", thì sông là người bạn lớn lên cùng tuổi thơ mỗi người, để sau này khi đã xa quê, nhìn lại mới thấy sông thân thiết, gần gũi biết nhường nào: "Sông cũng như người ấy, có khi vui buồn, có khi hờn ghen, chỉ tình yêu tuổi thơ mới thấy..."

Con sông trong bài hát của nhạc sỹ Hoàng Hiệp có thể là sông của bất cứ ai quê miền Nam Bộ, nhưng nhiều nhạc sĩ khác đã có những bài hát về những dòng sông cụ thể của đất miền Nam. Trong đó, Vàm Cỏ Đông là con sông đi vào lịch sử với bài thơ của nhà thơ Hoài Vũ đã được nhạc sĩ Trương Quang Lục phổ nhạc mà bao thế hệ người yêu nhạc đều yêu thích. Đó là con sông thật hào hùng "Nước xanh biêng biếc chẳng đổi thay dòng, đuổi Pháp đi rồi nay đuổi Mỹ xâm lăng" nhưng cũng thật thơ mộng, với:

"Nước xanh biêng biếc chẳng đổi thay dòng,
đuổi Pháp đi rồi nay đuổi Mỹ xâm lăng.

Vẫn nhà thơ quê Quảng Ngãi nhưng gắn bó với sông Vàm Cỏ - Hoài Vũ, trong một bài thơ khác, đã tạo cảm hứng cho nhạc sĩ Phan Huỳnh Điều cho ra đời một bản tình ca thật nồng nàn, tha thiết: "Anh ở đầu sông em cuối sông, uống chung dòng nước Vàm Cỏ Đông". Ngoài bài hát nổi tiếng về sông Vàm Cỏ Đông, nhạc sĩ Trương Quang Lục còn có bài "Dòng sông Đồng Nai" được người dân Đồng Nai hết sức yêu thích.

Cũng về con sông Vàm Cỏ, nhạc sĩ Nguyễn Nam đã có bài hát mô tả con sông chảy qua tỉnh Long An này thật lung linh, ngời sáng: "Đi trên sông Vàm một đêm trăng rằm, mái chèo khua nhẹ tựa sóng vỗ hồn anh" (Dòng sông và tiếng hát). Không đi vào mô tả chi tiết, con sông Vàm Cỏ trong bài hát này là nhân vật trữ tình để tác giả bày tỏ tình cảm thiết tha với người con gái " mắt sáng long lanh" khiến " cả dòng sông là hương lúa ngọt lành" làm người hát, người nghe đều cảm thấy lòng thật nhẹ nhàng, bay bổng theo giai điệu mượt mà của bài hát.

Nói đến sông nước miền Nam, người ta nhớ ngay đến hai con sông lớn nhất, hai nhánh chính của sông Cửu Long hùng vĩ: Sông Tiền và sông Hậu. Nói đến sông Tiền, người ta nhớ ngay đến bài hát Gửi Bến Tre của nhạc sĩ Lư Nhất Vũ với giai điệu hào hùng quen thuộc thời kháng chiến:"Quê hương tôi đây ba cù lao sóng vỗ, như chiếc thuyền trong giông tố xông lên theo tiếng thơ Đồ Chiểu vọng ngày qua".

"Nón lá đội nghiêng tóc dài con nước đổ",
"Hậu Giang ơi, em vẫn đẹp ngàn đời!".

Còn khi nói về sông Hậu, ta nhớ về "Chiếc áo bà ba trên dòng sông thăm thẳm" của Trần Thiện Thanh, với vẻ đẹp mặn mà của người con gái nơi sông nước miền Tây "Nón lá đội nghiêng tóc dài con nước đổ", khiến tác giả phát thốt lên "Hậu Giang ơi, em vẫn đẹp ngàn đời!".

Vậy đấy, sông Tiền, sông Hậu đều có trong câu hát, cả con sông "mẹ" cũng xuất hiện thật hùng tráng trong ca khúc của nhạc sĩ Nguyễn Hữu Trí, phổ thơ Nguyễn Bính "Ai đã từng đi qua sông Cửu Long Giang, Cửu Long Giang sóng trào nước xoáy" (Tiểu đoàn 307). Các con sông lớn của miền Nam Bộ đều đã xuất hiện trong các ca khúc, còn sông Sài Gòn thì sao nhỉ? À, đây chứ đâu: "Đêm Sài Gòn lộng gió, sông Sài Gòn như thơ. Sóng xô bờ êm ả, cho lòng ta bâng khuâng...". Đó chính là bài hát Sài Gòn đêm của nữ nhạc sỹ Quỳnh Hợp, trong nét nhạc đầy nữ tính, ta thấy con sông Sài Gòn hiện ra như thật đẹp và lãng mạn:

"Dưới ánh trăng hiền hòa, dòng sông bừng reo sóng, tiễn tàu đi xa..."

sông Thu Bồn con nước lững lờ trôi.
Đường Chùa Cầu mưa buồn giăng ngập lối...".

Ngược ra miền Trung, chắc ta sẽ nhớ đến đôi dòng sông của Quảng Nam - Đà Nẵng: Thu Bồn và sông Hàn. Trong ca khúc Tình em xứ Quảng của nhạc sĩ Trần Ngọc, người ta thấy hiện lên con sông Thu Bồn cùng với một loạt danh thắng nổi tiếng: "Anh về nơi xứ Quảng thăm người em phố Hội, sông Thu Bồn con nước lững lờ trôi. Đường Chùa Cầu mưa buồn giăng ngập lối...".

Còn trong bài "tỉnh ca" của Quảng Nam - Đà Nẵng cũ, ca khúc Quảng Nam yêu thương của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, hiển nhiên không thể không nhắc tới cả sông Thu Bồn "Làn sóng xô long lanh nước Thu Bồn" lẫn sông Hàn: "Thuyền ai Bắc Nam xuôi ngược về đâu bến sông Hàn", "Đêm đêm như dòng sông Hàn còn ngân tiếng hò khoan". Bây giờ, Quảng Nam, Đà Nẵng đã tách riêng, nhưng người dân cả hai vẫn cùng chung một bài ca truyền thống Quảng Nam yêu thương. Ngoài ra, người Đà Nẵng đã có thêm những bài hát về con sông Hàn yêu quý của họ, nào là Sông Hàn - tình yêu của tôi của nhạc sĩ An Thuyên, Mênh mang sông Hàn của Trần Ái Nghĩa hay Sông Hàn tuổi mười tám của nhạc sĩ Minh Khang...

"Đêm đêm như dòng sông Hàn
còn ngân tiếng hò khoan".

Vượt đèo Hải Vân ra xứ Huế mộng mơ thì có thể thấy số lượng bài hát vềcon sông Hương êm đềm nơi đây nhiều vô kể, vì nói về xứ Thần tiên, ngoài đền đài di tích, là phải nhắc đến núi Ngự với sông Hương, vì thế có bài hát nào mà không có hai danh thắng này xuất hiện.

Người yêu nhạc có thể kể ra cả một danh sách dài như Ngược dòng Hương Giang (Đức Trịnh) với "mái chèo nhỏ, trăng vàng tỏ, con thuyền trôi, sóng xô dòng nước đổ về biển ơi người ơi", Dòng sông ai đã đặt tên (Trần Hữu Pháp) với sông Hương "mang bao nỗi nhớ", Huế thương (An Thuyên) với hình ảnh đầy chất thơ "sông Hương nước chảy thuyền trôi lững lờ" và nhất là có "bài thơ khắc trong chiếc nón, em thả xuống dòng sông Hương", Đêm sông Hương (Quỳnh Hợp, thơ Mai Hữu Phước) với "Câu hò theo thuyền ai êm trôi, dòng sông trăng bâng khuâng, bao vấn vương lòng ai..." và hàng chục, hàng trăm ca khúc khác, kể đến bao giờ mới hết.

"bài thơ khắc trong chiếc nón,
em thả xuống dòng sông Hương"

Chúng ta tạm thời ngừng chuyến đi thăm sông nước miền Nam qua các ca khúc bằng mong ước cháy bỏng của nhạc sỹ Trịnh Công Sơn thuở đất nước còn bị chia làm hai nửa: "Đêm sông Hương nhung nhớ, ngày Cửu Long mơ, mơ một ngày Hồng Hà góp hội trùng dương": Đến các dòng sông cũng mong ngày tụ hội, non sông gắn liền một dải).

Tiên Long

Đi trên sông Vàm một đêm trăng rằm
Mái chèo khua nhẹ tựa sóng vỗ lòng anh
Mê say em hát mắt sáng long lanh
Mà cả dòng sông là hương lúa ngọt lành.
Lung linh trăng rằm đẹp sao quê nhà
Bao đời vẫn đậm đà sâu thẳm lòng ta
Trăng sao lấp lánh chiếu sáng mênh mông
Ngọt ngào thủy chung là tiếng hát dòng sông.
Ai hát chiều nay trên dòng sông Vàm Cỏ
Để tóc em tung bay trong chiều lộng gió
Dòng sông quê hương ơi dòng sông yêu thương
Nghìn năm trôi qua Xuân đời thêm hương hoa
Dù bao phong ba sông càng thêm mặn mà
Như tình đôi ta sông mãi không già...