Đinh Quang Tốn với
trăng suông, rượu nhạt
Khi nhận được tập thơ Trăng suông do nhà phê bình văn học
Đinh Quang Tốn tặng, tôi không khỏi ngỡ ngàng. Chuyện các nhà phê bình sau
nhiều năm bàn về nghệ thuật thơ ca gần đây đột ngột làm thơ đã trở nên bình thường.
Đinh Quang Tốn như tôi biết qua sự giới thiệu của nhà thơ Nguyễn Thành Tuấn ở
Hưng Yên thì nhiều năm nay trong tâm tưởng của tôi, anh là một nhà lý luận -
phê bình đích thực. Hơn thế, đó là một nhà lý luận - phê bình rất mê thơ và yêu
các nhà thơ. Còn Đinh Quang Tốn làm thơ thì quả thật, tôi chưa bao giờ được
biết.
Thơ Đinh Quang Tốn ở Trăng suông gần với ca dao, dân ca,
gần với thơ ca truyền thống nên nhìn chung dễ đọc và như thế chắc chắn sẽ có
nhiều bạn đọc trong bối cảnh người yêu thơ hiện nay ở nước ta. Thơ anh chân
tình, thành thực, trong sáng, mượt mà, gần gũi, giản dị và nhiều dư ba. Vì thế,
chỉ một buổi tối, tôi đã đọc một lượt hết tập Trăng suông với
gần 100 trang in. ấn tượng đầu tiên về Trăng suông đó là sự
giãi bày chân tình của tác giả: Tôi chỉ có trăng suông, rượu nhạt/
Tặng cho em và gửi mọi người/ Ai thi sĩ như cây đàn muôn điệu/ Thơ tôi - lời
thô mộc của hồn tôi. Tự bạch như thế không có nghĩa khiêm tốn nhưng lại rất
đáng tin cậy. Thực vậy, cả tập thơ toàn những lời thô mộc của
một tâm hồn thôn dã, quê kiểng giống hạt lúa, củ khoai giàu nhân ái, phóng
khoáng, chan hòa với mọi người và hòa đồng với thiên nhiên.
Trăng suông mặc dù là
tập thơ đầu tay của Đinh Quang Tốn và được xuất bản sau 30 năm kết thúc chiến
tranh nhưng qua những bài thơ, hồn thơ, ta thấy Đinh Quang Tốn hiện nguyên là
nhà thơ thuộc thế hệ những người cầm súng trực tiếp tham gia cuộc kháng chiến
chống Mỹ, cứu nước vĩ đại. Cảm hứng sáng tạo của thời đạn bom khói lửa hào hùng
được phản chiếu trong tâm hồn các nhà thơ một cách tự nhiên, vô thức. Với
“Xương rồng”, “Phong lan”, “Dòng sữa Việt Nam”, “Thần tốc”, “Gặp nhau”, “Giữa
mùa chiến dịch”, “Trở lại Đồng Giao”, “Biển Nghi Xuân”, "Đêm Khâm
Thiên"… với Bao hố bom sững sờ. Tôi nhìn xương rồng nở/ Hoa cứ
lặng thinh như chẳng có chuyện gì (Hoa xương rồng) và Bom rơi
đạn dội bao lần/ Nhìn phong lan nở quên dần đau thương (Phong
lan)… Những bài thơ, những câu thơ hồn nhiên, trong sáng, đầy lạc quan cách mạng
và giàu tình yêu đất nước này có lẽ là nét đặc sắc của thơ ca thời chống Mỹ.
Sự lạc quan cách mạng đến khó tin nhưng hoàn toàn là sự thật: giữa chiến
trường khốc liệt, lính trẻ chỉ thấy hoa nở, chỉ thấy chim hót, chỉ thấy trăng
sáng, chỉ thấy cây xanh mướt, chỉ thấy nụ cười rạng rỡ của thiếu nữ, của đồng
đội... mà không thấy bom đạn, đau thương, chết chóc. Cảm hứng ấy, âm hưởng ấy
chỉ riêng các nhà thơ thời chống Mỹ có, các nhà thơ thời chống Pháp không có và
các nhà thơ thế hệ chúng tôi không làm sao có được. Chính nó, ở một nghĩa nào
đó đã góp phần tạo nên diện mạo một thế hệ các nhà thơ áo lính đông đảo nhiều
thành tựu của thi ca dân tộc. Trăng suông của Đinh Quang Tốn
chỉ với một số lượng bài không nhiều anh viết trong chiến tranh nhưng về cơ bản
cả tập vang vọng âm hưởng thơ của người lính rất sâu nặng. Đúng thế, Tuổi
hai mươi tôi đã hành quân/ Bao mùa xuân hoa rừng không kịp ngắm/ Bom đạn giặc
dạy tôi yêu cuộc sống/ Dưới hầm sâu hiểu hạnh phúc tột cùng (Tâm sự -
1982); Cha đi xẻ dọc Trường Sơn/ Để con ngủ khỏi chờn vờn tiếng bom…/
Căn nhà yên tĩnh quá thôi/ Nhớ rừng nổi gió liên hồi võng chao (Ru
con - 1983); Đồng đội ơi, nay ở đâu/ Nhớ thời sắc áo tươi màu cỏ xanh (Không
đề - 1992); Hôm xưa giặc đến quê ta/ Súng trong tay em bắn trả (Đôi
bàn tay em - 2000). Thế mới biết những ấn tượng, những ám ảnh, những cảm xúc về
chiến tranh được lưu giữ thật sâu nặng và dai dẳng trong tâm hồn nhà thơ.
Khác với các nhà thơ cùng thời, Đinh Quang Tốn ở Trăng suông có
rất ít bài trực tiếp viết về sự khốc liệt, mất mát và đau thương cũng như những
trận đánh, những sự kiện “nóng bỏng” xẩy ra trong chiến tranh. Nhiều nhà thơ
thời chống Mỹ đã thành danh bởi những mảng đề tài mang tính “thời sự”, hoặc sự
chia xẻ “thương khóc” hay “mừng vui” cho ai đó. Thơ Đinh Quang Tốn chủ yếu mang
tính giãi bày, thổ lộ những cảm xúc, tâm tư, những mong muốn sâu thẳm và thầm
kín của riêng anh (dĩ nhiên không phải chỉ của riêng một mình cá nhân anh) một
cách giản dị, chân thành. Đó là anh viết về nỗi nhớ quê, nhớ mẹ, nhớ chị, nhớ
cánh đồng, nhớ dòng sông, nhớ mùa màng, nhớ tuổi thơ và dĩ nhiên nhớ cô thôn nữ
của hồn anh. Có thể, vì thế nên dù thơ anh viết từ những năm 1972 -1975 đến nay
đọc lại vẫn tươi mới, vẫn nồng ấm, vẫn chân tình rất xúc động nhưng ngày đó ít
được mọi người chú ý. Thơ không phải chỉ biết tưng bừng, hân hoan với sự đón
nhận ồn ào của bạn đọc mà nhiều khi còn phải biết chịu đựng sự lạnh nhạt của
độc giả.
Thơ Đinh Quang Tốn, từ bài thơ đầu tiên đến bài thơ cuối cùng trong tập
luôn nhất quán với lý tưởng thẩm mỹ của mình và luôn trung thành với những cảm
xúc, những nỗi niềm buồn vui thành thực của riêng anh. Dù trải qua khói lửa
chiến tranh, nhưng sự hồn nhiên, trong sáng, tươi mới và hồn hậu trong tâm hồn
nhà thơ vẫn nguyên vẹn. Quê hương châu thổ sông Hồng của anh hiện lên trong thơ
thật đẹp và bình yên: Sông ơi vẻ đẹp của sông/ Ngày mai sẽ hiện trên
bông lúa vàng (Tát nước đêm trăng); Tôi sinh ra sông đã ở
trước nhà/ Nước bốn mùa thẫm đỏ phù sa…/ Bờ đê cao cỏ nhung xanh mướt/ Tuổi thơ
tôi đánh trận giả nô đùa (Dòng sông tôi yêu); Dòng sông đỏ dậy
ráng chiều (Hoàng hôn); Tiếng no ấm của xóm làng/ Trong tôi
những hạt lúa vàng tung bay (Về quê nghe tiếng đập lúa)…Không chỉ hình
ảnh dòng sông, cánh đồng, bông lúa vàng mà cả vóc dáng cô thôn nữ tràn trề sức
sống luôn xuất hiện: Các cô thanh nữ kéo gàu nước/ Mái tóc bay bay,
miệng nói cười/ Như bông hoa nở trên đồng nội/ Phô sắc khỏe hương giữa nắng
trời (Mùa xuân); Mùa xuân trên cánh đồng quê/ những cô thanh
nữ tràn trề sức xuân (Nghĩ tới mùa xuân)…
Thơ viết về mẹ, về chị , về vợ và về các con có một vị trí đặc biệt trong
tập Trăng suông. Hình ảnh người mẹ luôn xuất hiện một cách gần gũi
mà hết sức cao quý. Nhà thơ bao giờ cũng: Vẫn trẻ con khi về với mẹ/ Mẹ
trong tôi mãi không trẻ không già (Mẹ tôi). Cả 3 bài thơ: “Chị ơi”,
“Nhớ chị”, “Trăng” khóc người chị mất sớm của anh đều hết sức xúc động. Cái
chết của người chị là một mất mát vô cùng lớn lao đối với anh và anh đã viết ra
những câu thơ với nỗi buồn trĩu nặng về sự mỏng manh của thân phận con người.
Thơ viết về vợ và con thì dường như nhà thơ nào cũng có, nhưng để viết được
những bài thơ, câu thơ hay về những người thân thiết của mình quả không dễ. Qua
các bài: “Từ đêm trăng ấy”, “Ru con”, “Từ căn phòng nhỏ”, “Với con”, “Tìm
nhau”, “Đôi bàn tay em”… ta thấy, Đinh Quang Tốn là một trong không nhiều nhà
thơ có những bài thơ hay viết về những người thân thiết nhất của mình. Thơ viết
về mẹ, về chị (anh), về vợ (chồng) và con thì nhiều nhưng cho đến nay theo tôi
biết, thơ hay về những người thân thiết này thật sự không nhiều. Đây là một
thành công, một nét riêng biệt rất đáng trân trọng của thơ Đinh Quang Tốn.
Với Trăng suông, tư cách thi sĩ của anh không chỉ bộc lộ trong
niềm cảm hứng sáng tạo với những gì dịu dàng, đằm thắm, thân thuộc, gần gũi của
đời sống thôn dã quê anh, nó còn được thể hiện qua cảm quan và suy tưởng của
anh về những triết lý nhân sinh, những nhân cách văn hóa và cả những vấn đề
thời sự đương đại. Nhân vật trong Trăng suông đâu chỉ có mẹ,
chị, vợ, con, bạn bè, đồng đội…mà còn có cả Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Nguyễn
Khuyến, Trần Hưng Đạo, Lý Bạch, Hồ Chí Minh… qua những vĩ nhân, những nhân cách
văn hóa lớn này nhà thơ suy ngẫm về các triết lý nhân sinh phương Đông, về lẽ
sinh tồn, về cái khoảnh khắc và cái vĩnh hằng vừa thâm thúy nhưng vừa nhạt
nhòa, bảng lảng.
Thực là, Bao triều đại đã mờ rồi/ Lòng nhân nghĩa vẫn sáng ngời núi
sông (Nhớ ức Trai); Có niềm vui của hôm qua/ Hôm nay nghĩ lại
lòng xa xót buồn (Những niềm vui, những nỗi buồn); Trời sinh
ta chẳng có tài/ Ngày dài buồn tẻ ngâm vài ba câu/ Biết không lưu đến mai sau/
Thì làm rượu nhạt giải sầu sớm hôm… (Rượu nhạt); Có trăng, mà
chẳng thấy đâu/ Vầng trăng không ngự trên bầu trời cao/ Đất trời lảng bảng
chiêm bao/ Cỏ cây, sông nước, nơi nào cũng trăng… (Trăng suông); Sắc
thắm dần sẽ nhạt/ Hương thơm rồi cũng hao… Sao dòng đời mải miết/ Thanh thản
nhìn mấy ai? (Không đề II); và còn rất nhiều câu thơ tương tự như thế.
Với những câu thơ như thế, rõ ràng, cốt cách triết nhân ở Đinh Quang Tốn
nhiều hơn cốt cách thi sĩ. Chính những câu này đã cho người đọc cảm giác Trăng
suông là một tập thơ giàu âm hưởng của minh triết phương Đông. Và có
lẽ, cũng chính từ những câu thơ này mà hai nhà thơ cách tân Dương Kiều Minh (Hà
Tây) và Mai Văn Phấn (Hải Phòng) cho rằng thơ Đinh Quang Tốn có phong vị Thiền.
Thực ra Đinh Quang Tốn và thơ anh, như tôi biết còn "nặng nghiệp" lắm
chưa chay tịnh đến mức Thiền đâu. Dẫu thế nào, thì với cảm xúc hồn nhiên, trong
sáng, thành thực, yên nhiên tự tại và được thể hiện bằng hình thức thơ truyền
thống quen thuộc, Trăng suông đã truyền tải được những tình
cảm, tư tưởng cô đọng, sâu lắng và nhiều gợi mở của tác giả về cuộc đời, về
trời đất. Đây chính là điểm đặc sắc của Thơ Đinh Quang Tốn. Không ồn ào rầm rộ,
không mới mẻ lạ kỳ nhưng lại dần dà thấm đẫm vào tình cảm và tâm tưởng người
đọc. Trăng suông được như thế quả là mong muốn của nhiều nhà thơ.
Sau khi đọc hết tập Trăng suông, xin thành thật nói rằng cái sự
ngỡ ngàng của tôi khi được nhà lý luận - phê bình Đinh Quang Tốn tặng thơ là
không phải với anh. Trăng suông với 51 bài thơ được viết theo
lịch trình thời gian từ năm 1972 đến 2005, điều này cho thấy hơn 30 năm qua tác
giả vẫn đắm mình với thơ và âm thầm kiên trì với niềm đa mê của mình. Anh tâm
sự “Thơ tôi chưa hay, xin bạn đừng cười/ Tôi chỉ hát những lời chân thực/
Dẫu thiếu tài năng, thiếu đâu nghị lực/ Tôi tin ngày đất đá cũng thành cây” (Tâm
sự). Tôi tin rằng, Trăng suông chỉ là một phần rất nhỏ trong
“gia tài” thơ mấy chục năm của anh.
Đinh Quang Tốn chỉ cần qua Trăng suông khuôn mặt một nhà
thơ đích thực đã hiện lên sáng rõ. Là một nhà lý luận - phê bình nhiều thành
tựu, đã định danh trên văn đàn, nhưng trở thành nhà thơ, hóa ra, đó mới là mơ
ước đằng đẵng của anh. Anh tâm sự: Lúc đầu đến với văn học, tôi không
có ý định viết phê bình. Như rất nhiều người khác, tôi làm thơ - thể loại dễ
làm nhất và khó hay nhất của văn học. Tôi cũng ước mơ mình sẽ làm được những
bài thơ nổi tiếng lưu truyền muôn đời. Có lẽ đấy là ước mơ chính đáng và giản
dị nhất của tất cả những người làm thơ. Không có những ước mơ điên cuồng đẹp đẽ
ấy, theo tôi không thể làm thơ được? (Tản mạn về văn chương - 1991-1997).
Ở một dịp khác anh cũng bộc bạch: Tôi đã khao khát đến đau khổ trở
thành một nhà thơ từ những ngày ở bộ đội cách đây hơn hai mươi năm, nhưng nay
tôi lại trở thành một người viết phê bình. Và anh giải thích: Thế
rồi, sau gần chục năm làm thơ, hẳn chưa có bài nào sẽ sống như mong ước, tôi
bỗng có cảm hứng viết phê bình. Không biết những người viết phê bình khác như
thế nào, chứ tôi viết phê bình đều phải do sự thôi thúc mãnh liệt cần giãi bày
tự bên trong không khác gì cảm xúc hứng khởi khi làm thơ. Có lẽ đấy là bài thơ
của tôi được ký hiệu dưới dạng phê bình. Và, anh lại giải thích: Thực
ra, văn học là gì có thể loại cố định. Cái ranh giới tưởng rõ ràng này, kỳ thực
lại mờ nhạt lắm. Đó chỉ là hình thức biểu hiện của tâm hồn nghệ sĩ (Tản
mạn về văn chương). Như thế, với Đinh Quang Tốn, làm thơ hay viết phê bình đối
với anh thực chất không có gì là quan trọng, điều quan trọng là anh viết
do sự thôi thúc mãnh liệt cần giãi bày tự bên trong của bản
thân anh trước cuộc đời. Nhà văn suy nghĩ như vậy thì chỉ với trăng suông, rượu
nhạt cũng đủ thung dung trong làng văn chương, chữ nghĩa.
Để kết thúc bài viết, trước hết, tôi xin chúc mừng nhà thơ Đinh Quang Tốn
với tập Trăng suông chân thành, xúc động và đánh động nhiều
ngẫm ngợi trong lòng người đọc. Bài viết của tôi chỉ là những nghĩ suy, chia xẻ
hoàn toàn ngẫu hứng nhân xuân mới ngày rộng tháng dài của một người bạn thơ quí
người và yêu thơ anh. Nó không có ý nghĩa về phê bình, định giá. Tuy nhiên,
nhân đây cũng muốn nói với tác giả rằng người viết bài này không thuộc những
người trong: có một quan niệm sai lầm rằng cứ là nhà thơ, nhà văn là
viết phê bình được, khi không sáng tác được thì viết phê bình nên có một số báo
thường đặt nhà văn, nhà thơ viết bài phê bình (Văn chương như tôi
biết), như anh đã từng nhắc nhở một cách rất "nhạt" các nhà thơ, nhà
văn.
Hà Nội, 4. 2006Nguyễn Linh KhiếuTheo https://www.vanchuongviet.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét