Câu chuyện Tự Lực Văn Đoàn,
và những điều chưa
nói
Mục đích bài
biên khảo này là tìm hiểu việc xây dựng báo Phong Hóa Ngày Nay và Tự Lực Văn
Đoàn trong suốt thập niên 1930, đưa đến việc hiện đại hóa nghề báo và thúc đấy
nguyên một cuộc cách mạng văn chương, văn hóa Việt Nam. Đồng thời khám phá sự
thực về đời sống của thành viên Tự Lực Văn Đoàn, cái phần lâu nay vẫn bị hiểu
lầm.
Về nước, ông Tam đi dậy trường tư thục Thăng Long của
Phạm Hữu Ninh, chờ thời. Sau khi xin ra báo không xong, gập lúc báo Phong Hóa của ông Ninh sắp đình bản vì ế ẩm, không người
đọc. Ông Tam xin mua tờ Phong Hóa, nghĩa là mua cái tên báo, cái giấy phép ra
báo, rồi thay đổi toàn bộ ban biên tập: Nhất Linh Nguyễn Tường Tam làm chủ bút,
với hai người bạn: Khái Hưng Trần Khánh Giư, Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu, cùng hai em:
Tứ Ly Nguyễn Tường Long và Việt Sinh Nguyễn Tường Lân.
Ngày 22/9/1932 báo Phong Hóa số 14 của
nhóm Nguyễn Tường Tam ra đời, là tờ báo trào phúng đầu tiên
của Việt Nam. Mục đích là:
Bàn một cách vui về các
vấn đề cần thiết:
Xã hội, chính trị, kinh tế - nói rõ về hiện tình
trong nước...
Nhờ tính thời sự và giọng trào lộng châm biếm với tư
tưởng phóng khoáng về văn học, nghệ thuật, tờ báo lập tức nổi tiếng.
Đó chính là khởi đầu tinh thần dân
chủ mở rộng và bình đẳng trong tư tưởng, văn chương, báo chí của cuộc cách mạng chữ nghĩa
Việt Nam thế kỷ 20, mà chúng ta còn được hưởng tới ngày nay.
Với dòng văn học nhẹ nhàng dễ đọc, dẫn đầu bởi Khái
Hưng và Nhất Linh, Phong Hóa thay đổi sâu xa chữ nghĩa, câu văn Việt Nam với
những tiểu thuyết ngắn, dài, kịch, thơ mới.... Tất cả được lồng trong hình thức
mỹ thuật hay, lạ, dí dỏm, có duyên, với những truyện vui, văn vui, những bức
tranh khôi hài. Một loạt nhân vật hoạt kê trào phúng được sáng tạo: Lý Toét, Xã
Xệ, Bang Bạnh... Lúc đầu chỉ có Đông Sơn (Nhất Linh) và Tứ Ly vẽ minh họa, về
sau là do những họa sĩ hàng đầu, tốt nghiệp trường Mỹ Thuật Đông Dương phụ
trách.
Với tinh thần rộng mở vui vẻ, tinh nghịch tạo không
khí trẻ trung yêu đời, Phong Hóa Ngày Nay dần trở thành món ăn tinh thần mới,
không thể thiếu của dân chúng khắp nơi. Số báo phát hành tăng vọt, vượt trên
5000, rồi trên 10 000, những con số chưa từng có trong lịch sử báo chí.
Hai nhân tố làm cho Phong Hóa Ngày Nay nổi bật lên
chính là: Sức trẻ tiên phong về văn học nghệ
thuật và tinh thần chiến đấu
trên mặt trận văn hóa kiêm chính trị. Ta thấy ở đây cách nhìn,
cách nghĩ, cách cảm nhận đầy tinh thần đổi mới vì sự tồn vong
và tiến bộ của dân tộc, đầy khí huyết của lớp nhà văn khao
khát kéo đất nước đến với trào lưu chung của thế giới. Tóm lại, Phong Hoá Ngày
Nay là cái mới, hứa hẹn điều tốt đẹp cho Việt Nam, vì vậy đã lôi
cuốn hấp dẫn được trí thức và tầng lớp trung lưu đến thế.
Không lâu sau, Nguyễn Thế Lữ, một cây viết
trẻ, đã có ít nhiều thành tựu về thơ văn, về hợp tác với Phong Hóa. Ngay khi
thấy nhân sự đã đầy đủ, báo đã vững vàng, Nhất Linh đề nghị thành lập
Tự Lực Văn Đoàn, một loại "hạt nhân", để giúp đỡ che chở
nhau cùng tiến lên, tự lập, không dựa vào ai khác "Nguyên tắc là làm ăn
dựa trên sức mình, theo tinh thần anh em một nhà, tổ chức không quá mười người
nên không phải xin phép nhà nước, không cần có văn bản điều lệ: lấy lòng tin
nhau làm cốt, chỉ nêu ra trong nội bộ, mục đích , tôn chỉ, anh em tự giác tuân
theo". (theo Tú Mỡ (1)), (Lúc
đó Pháp trợ cấp cho Nam Phong của Phạm Quỳnh 600fr mỗi tháng, Trung Bắc Tân Văn
500fr mỗi tháng, trong khi một lạng vàng giá 30fr).
Tự Lực Văn Đoàn thành lập
vào trung tuần tháng 7/1933, gồm toàn bộ nhân viên tòa soạn
Phong Hóa: Nhất Linh, Khái Hưng, Tứ Ly (Hoàng Đạo), Thạch Lam, Tú Mỡ,
Thế Lữ. Trên Phong Hóa số 56 vào ngày 22 tháng 7-1933, nhóm chữ-Tự Lực Văn Đoàn
đã xuất hiện lần đầu tiên trong hai khung quảng cáo sách Hồn Bướm Mơ Tiên, và Vàng và Máu:
1- Tự sức mình làm ra những sách có giá
trị về văn chương chứ không phiên dịch sách nước ngoài, nếu những sách này chỉ có tính cách
văn chương thôi : mục đích để làm giàu thêm văn sản trong nước.
3- Theo chủ nghĩa bình dân, soạn những cuốn sách có
tính cách bình dân, và cổ động cho người khác yêu chủ nghĩa bình dân.
4- Dùng một lối văn giản dị dễ hiểu, ít chữ nho, một
lối văn thật có tính cách An Nam.
5- Lúc nào cũng mới, trẻ, yêu đời. có trí phấn đấu và
tin ở sự tiến bộ
6- Ca tụng những nết hay, vẻ đẹp của nước mà có tính
cách bình dân, khiến cho người khác đem lòng yêu nước một cách bình dân. Không
có tính cách trưởng giả, quý phái.
7- Trọng tự do cá nhân.
8- Làm cho người ta biết rằng đạo Khổng không hợp thời
nữa.
9- Đem phương pháp khoa học thái tây ứng dụng vào văn
chương An Nam.
10- Theo một điều trong chín điều này cũng được, miễn
là đừng trái ngược với những diều khác.
Hiện nay, căn cứ trên Di Cảo "Đời Làm
báo" của Nhất Linh, được gia đình ông cho công bố, chúng tôi xác
định:
Thành viên Tự Lực Văn Đoàn: Ngoài sáu vị
đầu tiên, không ai bàn cãi. Trên Di Cảo chỉ một mình Xuân Diệu có thêm hàng chữ
"Có chân trong Tự Lực Văn Đoàn". Vậy, thi sĩ Xuân Diệu là
thành viên thứ bẩy.
Những trường hợp dư luận có nghi vấn:
* Đỗ Đức Thu: Nhất Linh đã chính thức gửi thư mời,
nhưng ông từ chối, vì không muốn bị ràng buộc vào tôn chỉ của bất cứ văn đoàn
nào.
* Họa sĩ Nguyễn Gia Trí cũng như các họa sĩ khác, đều
không thuộc Văn Đoàn vì không phải là nhà văn, tuy các ông làm việc sát cánh
trong tòa soạn Phong Hóa Ngày Nay nhiều năm.
* Cuối thập niên 1950 tại Sài Gòn, ba nhà văn Duy Lam,
Tường Hùng và Nguyễn thị Vinh, được Nhất Linh lựa chọn dự bị cho nhập văn đoàn,
nhưng việc không thành.
Các nhà văn của Tự Lực Văn Đoàn cùng nhau làm việc rất
hăng hái suốt gần một thập kỷ, trong tinh thần anh em bình đẳng, không ai làm
chủ, mỗi người bắt buộc làm chủ bút trong 6 tháng, khiến Tự Lực trở thành một
văn đoàn kiểu mẫu chưa ai so sánh được (chỉ Tú Mỡ và Xuân Diệu không làm việc
tòa soạn). Nhờ con mắt tinh đời của Nhất Linh, các thành viên được mời đều là
những tài năng độc đáo xuất sắc hiếm có. Và nhờ tinh thần dân chủ, đậm chất
thân ái kính trọng nhau, đã tạo nên một tình thân bền chặt khiến mỗi thành viên
đều hăng hái làm việc hết mình, tài năng ngày càng nẩy nở.
Sự nghiệp văn chương lừng lẫy của họ đã được nhiều nhà
phê bình công nhận. Khái Hưng, Nhất Linh, Thạch Lam được ca tụng là những nhà
văn hàng đầu, mở đầu cách viết văn mới, tiểu thuyết mới. Thế Lữ, Xuân Diệu là
những thi sĩ sáng chói, tiên phong, xây dựng phong trào thơ mới. Trong khi lối
viết trào phúng hóa chính trị; hài hước đen tố cáo thực tế khốn cùng của dân
nghèo, cùng những lời thúc dục tuổi trẻ tiến lên theo mới, thay đổi xã hội của
Hoàng Đạo, đã làm rung động bao trái tim thanh niên thuở đó.
Báo Phong Hóa và Ngày Nay được
dân chúng hoan nghênh, tinh thần yêu tiếng Việt, yêu dân tộc được xây đắp, ẩn
tàng lòng yêu giống nòi, yêu đất nước. Để tiến tới mục đích nâng cao dân trí,
xây dựng tinh thần cho dân chúng, và mong mỏi người Việt trí thức nhìn ra tương
lai của dân tộc mình, cũng như sửa soạn cho ngày đất nước thoát khỏi ách nô lệ;
trong những năm về sau, nhất là từ khi Mặt trận bình dân lên nắm chính quyền ở
Pháp, Phong Hóa đưa ra nhiều loạt bài như Công dân giáo dục, Trước vành móng ngựa,
Thuộc địa ký ước,... cũng như viết những lá thư gửi những người Pháp có tinh thần
rộng rãi, công bình, hiểu những bất công dân thuộc địa phải gánh chịu.
Những ngón đòn kiểm duyệt của
Pháp:
Lẽ dĩ nhiên, thực dân muốn điều ngược lại vì quyền lợi của họ, nên
luôn luôn rình rập sơ hở để đóng cửa báo. Vì vậy, muốn sống sót để tiếp tục
nghĩa vụ của mình, thì phải che dấu hết sức khéo léo. Ngoài những bài viết bị
Kiểm Duyệt xóa trắng tràn đầy trên báo, Tự Lực Văn Đoàn đã từng nếm trải những
điêu đứng như sau:
1) Phong Hóa bị
phạt đình bản 3 tháng, từ ngày 24/5/1935. Hồ sơ Mật vụ ở Aix en Provence, nơi
tàng chữ những tài liệu thời thuộc địa của Pháp, cho thấy: Báo Phong Hóa bị
phạt 3 tháng vì giễu nhại các quan lại Nam Triều.
2) Sau tờ báo số
190 ngày 5/6/1936, Phong Hóa bị đóng cửa, rút giấy phép vĩnh viễn, không lý do.
Chúng tôi cho rằng nguyên nhân cuối cùng đưa đến hình phạt tối hậu này là do
bức tranh "Tam anh chiến nhất bố" trong số báo này.
Sau bao năm tháng
chơi mèo rình chuột, thực dân Pháp cho rằng Phong Hóa đã dám hé tới điều cấm
kỵ: Trong bức tranh này, Lý Toét, biểu hiệu dân tộc Việt, đang bị ba con chó
tấn công xâu xé, mà con dân không hiểu, đứng reo hò bên cạnh! Những con chó đó
là kẻ thù của dân Việt, là "mẫu quốc" chứ ai! Báo đã ra lọt, độc giả
dân chúng thời đó, cũng như hậu thế chúng ta sau này, đã được coi tranh. Nhưng
Phong Hóa không thoát khỏi sự trả thù của Tây, đã bị loại hẳn trò chơi, đóng
cửa hẳn.
(Bức tranh không
có chữ ký, có nghĩa là họa sĩ vẽ theo ý kiến của cả tòa soạn. Ngoài ẩn ý chính
trị chửi Tây, tiêu đề "Tam anh chiến nhất Bố" còn là một ý tưởng đùa
giỡn trong văn chương tuyệt hay. Tam anh chiến Lã Bố là tên trận dũng chiến của
đại tướng Lã Bố chống lại ba anh hùng Lưu Quan Trương trong sử Tầu thời Tam
Quốc. Chỉ cần "nói trẹo" đi một chữ "Lã" thành "Nhất",
thì các anh hùng trong sử Tầu hóa thành Lý Toét đánh nhau với 3 con chó ngay!).
Nhất Linh đoán biết sẽ có ngày
Phong Hóa bị giết chết. Nên đã phòng hờ. Ông nhờ anh ruột là Nguyễn Tường Cẩm,
một công chức, xin ra báo Ngày Nay từ 31/1/1935. Ban đầu, báo Ngày Nay rất hiền
lành, chuyên về văn hóa, thử nghiệm ảnh mỹ thuật và phóng sự thực tế. Tuy lỗ vốn,
báo vẫn được giữ cho sống lai dai tới khi Phong Hóa mất. Lập tức, toàn lực Tự Lực
Văn Đoàn và cộng sự viên quay sang làm việc cho Ngày Nay, làm Ngày Nay trở
thành một Phong Hóa thứ hai, lừng lẫy, hiện đại hơn nữa.
3/ Ngày 7/1/1939 Nguyễn Gia Trí vẽ tranh bìa Lý Toét biếu gà cho
quan tây trên bìa báo Ngày Nay số #144, cho hợp với biểu hiệu "con gà
sống (trống)" của Pháp, (cocorico), mà họa sĩ xuýt bị kiện tù, chủ báo
Nhất Linh bị khiển trách. Lý do: Nói cạnh quan tây thích gái (tiếng Pháp: gà
mái = "poule").
4/ Ngày Nay bị
đình bản một tháng, sau tờ Ngày Nay số #206, ngày 6/4/1940. Lần này do một bức
tranh chửi thực dân của Nguyễn Gia Trí đăng trong phụ bản.(Hiện nay, chúng tôi
không có tài liệu này).
5/ Cuối cùng, sau
số 224 ngày 7/ 9/1940, Ngày Nay bị rút giấy phép, đóng cửa vĩnh viễn, không lý
do.
Thế mà thời nay có
những nhà phê bình viết rằng Tự Lực Văn Đoàn không biết ai là kẻ thù của dân
tộc, không biết đả kích Tây, quả thật là quá ngây thơ.
Dưới đây là một tấm ảnh quý hiếm
Đồi Lim chụp năm 1938. Có 4 thành viên của Tự Lực, và 2 người bạn. Có chữ chữ
ký của Thế Lữ viết đề tặng Xuân Diệu 1938 (Nguồn: Cù Huy Hà Vũ).
Hai người bạn trong ảnh, chúng
tôi không biết là ai, nhưng chắc chắn không phải Nhất Linh, hay Thạch Lam, hay
Nguyễn Gia Trí
Về Nhất Linh, thủ lĩnh văn đoàn Tự Lực,
Nhất Linh là một văn hào viết văn đầy hứng
thú, đầy tài năng. Gập đúng lúc văn chương Việt Nam manh nha từ đầu thế kỷ 20,
đang bắt đầu hiện đại hóa, cái nhìn rộng lớn của ông đã giúp văn học Việt Nam
chuyển hóa từ cổ điển tới hiện đại vô cùng nhanh chóng. Không có một tác giả
nào có tác phẩm đi qua đủ các thể loại tiểu thuyết đầy đủ bằng Nhất Linh: Từ
phong thái cổ kính của những năm 1932 và trước đó, như Nho Phong, Người Quay
Tơ, tới tiểu thuyết luận đề xã hội cũ mới với Giấc Mộng Từ Lâm, Đoạn Tuyệt,
Lạnh Lùng, qua Nắng Thu lãng mạn ly kỳ rất được lòng độc giả, chuyển tới tâm lý
xã hội với Bướm Trắng, Đời Mưa Gió (viết chung với Khái Hưng), rồi tiểu thuyết
không cốt truyện Đôi Bạn,... và sau cùng là hiện đại với Bèo Giạt, Xóm Cầu
Mới. Đúng là chính Nhất Linh đã đi đầu, sau đó là cả Văn học Việt Nam tiến tới,
xông pha vào những bộ môn mới của văn chương cùng thế giới.
Thêm nữa, giải thưởng Tự Lực Văn Đoàn đã
kích thích hoạt động văn hóa trong nước, tạo thêm người viết, văn sản trong
nước và có su hướng khuyến khích người viết đi vào các bộ môn chưa được biết
đến. Thế Lữ từng nói: "Anh Tam dạy tôi nhiều điều. Giấc mơ của anh lớn
quá..."
Nhất Linh, người điều
hành Phong Hóa Ngày Nay,
Nhất Linh điều khiển báo Phong Hóa, Ngày Nay và nhà xuất bản Đời
Nay đặc biệt xuất sắc, có phương pháp, có nghề, làm các báo đối thủ không sao
chèn chân được. Ông có con mắt tinh đời, nhận xét rất xác đáng tài
năng, sở trường của từng tác giả, tìm được nhân tài, cũng như giao phó trách
nhiệm rất đúng người, đúng việc. Điều này giúp các cộng sự viên tin tưởng theo
đuổi sự nghiệp của mình đến cùng. Nhất Linh thường không ép buộc mọi người phải
theo ý kiến của mình, chỉ khuyến khích. Theo nhiều người kể lại mỗi khi ông có
một ý tưởng, một dự án nào đó, thường tìm đến người thích hợp nhất, cùng bàn
luận suy nghĩ làm chung, khi việc chạy tốt, ông giao hẳn cho người công sự, còn
ông đi sang một dự án khác. Như nhiều truyện ngắn, truyện dài lúc đầu có hai
tên tác giả, nhưng sau chỉ còn một. Tuy nhiên, có khi ngược lại: Hình tượng Lý
Toét, lúc đầu do Đông Sơn "đẻ" ra, sau có vô số người vẽ tiếp!
Nhất Linh có rất
nhiều ý tưởng mới với những quyết định đặc biệt. Ngoài ý kiến tuyệt vời là mua
lại báo Phong Hóa cũ, và ra thêm tờ báo Ngày Nay phòng hờ, ta có thể kể một
vài:
1* Thành lập Tự
Lực Văn Đoàn. Đó là việc ông hài lòng nhất trong suốt cuộc đời văn chương của
mình.
2* Khuyên Khái
Hưng đổi loại viết từ nghị luận sang tiểu thuyết. Kết quả: Cuốn Hồn Bướm Mơ
Tiên là cuốn thử tay của Khái Hưng, cũng là cuốn tiểu thuyết đầu tiên của văn
đoàn Tự Lực, đã được độc giả hoan nghênh nhiệt liệt. Còn chúng ta được một văn
hào thay đổi cả cách viết văn, viết truyện Việt Nam.
3* Đề nghị Tú Mỡ
chỉ nên tập trung viết thơ trào phúng trong Mục Dòng Nước Ngược.
Nhờ đó Tú Mỡ phản ứng rất nhạy bén dí dỏm trước mọi diễn biến thời sự. Được
nhiều thế hệ yêu thích, Tú Mỡ nổi tiếng một thời, như một Tú Xương đời mới, lại
có dọng Hồ Xuân Hương!
4* Sáng tác ra
hình tượng Lý Toét, tượng trưng cho quốc hồn quốc túy Việt nam, một nhân vật hý
lộng đi vào văn học sử. Đông Sơn, Nhất Linh vẽ tranh Lý Toét trước hết để vui
cười, sau để diễu nhại những thói hư tật xấu, hủ lậu, mê tín, tham lam ích
kỷ... của dân ta, để sửa mình. Nhưng quan trọng hơn hết là làm dụng cụ thay thế
người dân để phê bình các quan tham, thúc dục họ làm việc đắc lực cho dân cho
nước, sửa soạn lòng dân cho việc tranh đấu đòi độc lập sau này. Hay hơn nữa,
Nhất Linh không giữ tác quyền Lý Toét riêng mình, mà rủ tất cả các họa sĩ trong
và ngoài tòa soạn cùng vẽ. Ông tạo ra những cuộc thi vẽ tranh Lý Toét để có
thêm hứng thú, thêm ý tưởng, thêm bạn và mở rộng ảnh hưởng của Lý Toét.
5* Thành lập An Nam
xuất bản, Cục Xuất Bản (Société anamite d'Edition) (1933). Đến 1934 đổi tên là
Đời Nay. Xin độc giả lưu ý, các Nhà Xuất Bản thường không có
nhà in, họ chỉ đưa tác phẩm cho các nhà in ngoài như Lê văn Tân, Tân Dân,
Thụy Ký... in thành sách, rồi mang về bán (bây giờ vẫn vậy). Vì vậy tiền lời
chui vào túi các đầu nậu giấy, chủ nhà in, các ông tư bản, gần hết. Anh em Nhất
Linh hiểu chuyện đó, nên nhất định để dành vốn đầu tư mua nhà in. Việc mua nhà
in còn xa, chúng tôi sẽ nói tới sau.
Thoạt đầu An Nam
xuất bản các tác phẩm của các thành viên Tự Lực. Theo cách in tại các nhà in
ngoài rồi mang về bán (ngay các báo Phong Hóa Ngày Nay cũng vậy). Sau đó xuất
bản cả sách của các bạn văn ngoài văn đoàn, như Vũ Trọng Phụng, Họa Sĩ Cát
Tường, HS Trần Bình Lộc, Vũ Hoàng Chương... Từ đó ra sách và bán sách ngày mỗi
nhiều, tới 5 vạn bản một năm, mỗi cuốn sách in khoảng 5 ngàn bản. Nổi tiếng đắt
khách chẳng kém gì Phong Hóa Ngày Nay, Đời Nay là nhà xuất bản đầu tiên của
nước ta chia lãi cùng tác giả, để các tác giả vẫn được giữ bản quyền, khỏi bị
bóc lột như khi bán tác quyền cho con buôn sách.
Trên thị trường
lúc đó, khi một tác giả có tác phẩm văn chương muốn xuất bản, phải đưa cho một
nhà in hay một hiệu sách, họ thường bị ép bán đứt bản quyền với giá rẻ mạt. Đó
là một cách: "chiếm đoạt tư tưởng của người ta, cả một quãng đời niên
thiếu của người ta, vì theo hợp đồng hai bên đã ký thì những tác phẩm kia đã
nghiễm nhiên trở nên vật sở hữu của ông buôn chữ rồi!"!. Rồi (sách) mãi mãi là của họ, của con cháu họ, nó sẽ là di sản của nhà họ.
Thực, hạng buôn người cũng không tàn nhẫn bằng hạng buôn chữ... mà khắp trong
nước không có lấy một nhà xuất bản sách - xuất bản sách theo như các nước văn
minh, nghĩa là để tác giả được hưởng chung lãi, mà vẫn được giữ bản quyền về cuốn
sách đã soạn" (4) (Nhị Linh Khái Hưng,
Viết Sách, Xuất Bản Sách).
6* Đưa tiểu thuyết
trinh thám lên báo Việt ngữ và tìm ra người sẽ viết thành công những tiểu
thuyết đó. Theo chuyện kể trong gia đình Thế Lữ:
Bạn có biết tại
sao Thế Lữ viết truyện trinh thám không?
- Đơn giản
lắm. Hồi ấy báo bắt đầu giảm số lượng phát hành, chính Nhất Linh nghĩ rằng phải
viết truyện trinh thám cho người ta đọc, và Thế Lữ là người có khả năng làm
việc đó. Hết chuyện.
Sau đó, không chỉ
có báo Phong Hóa đăng tiểu thuyết trinh thám, mà các báo chí Việt cùng nhiều
văn sĩ khác cũng theo chân. Theo các nhà phê bình có hai nhà văn viết truyện
trinh thám nổi nhất thời đó là Phạm Cao Củng và Thế Lữ. Nhưng Lê Phong phóng
viên của Thế Lữ có phần được yêu mến hơn Kỳ Phát.
7* Đưa lên báo vấn
đề cải cách y phục phụ nữ Việt Nam, giao cho Nguyễn Cát Tường, một họa sĩ còn
rất trẻ, 22 tuổi, phụ trách. (Nhất Linh cũng vẽ vài mẫu áo). Thế là các bà các
cô có Áo dài Lemur, một chiếc áo thay đổi cách ăn mặc của phụ nữ, và làm chúng
ta thật hãnh diện.
8* Thiết lập Hội
Ánh Sáng, cùng các kiến trúc sư "Tiếp và Luyện" xây dựng "Nhà
ánh sáng" thoáng đãng hợp vệ sinh cho người nghèo, thay thế nhà ổ
chuột...Mời gọi các nhà hảo tâm tới họp, làm việc xã hội tập thể tại nhiều tỉnh
thành của Việt Nam. Việc này đã gây một phong trào lớn trong nước, dân chúng
chung lòng làm việc giúp người nghèo, như tham gia các việc cứu trợ cho các nạn
nhân thiên tai, bão lụt hàng năm, cũng như các tai nạn lớn, tới cả giúp nạn đói
năm 1945.
9* Đăng những bản
nhạc mới đầu tiên của Tân Nhạc Việt Nam lên báo Ngày Nay, giúp các nhạc sĩ trẻ
tiên phong phổ biến tác phẩm tới quảng đại quần chúng, giúp phong trào lan
rộng. Ngày nay chúng ta có được cả một nền Tân nhạc to lớn thật đặc biệt.
10* Lập trò chơi
văn chương cổ điển "Câu Đối" dưới dạng "Thách đối" cũng do
Thế Lữ phụ trách, làm điên đầu biết bao người đọc!
Nhân đây, tôi xin
kể lại một câu chuyện xẩy ra cho chính tôi:
Khoảng hai năm
trước đây, được biết tôi có trong tay một bộ báo Phong Hóa, Ngày Nay cũ, đang
cùng các bạn hữu tìm kiếm cho đủ, làm số hóa từng trang, sửa soạn đưa lên mạng
cho tất cả mọi người cùng đọc. Một người bạn, học giả Cao huy Thuần, người đã
được đọc toàn bộ Phong Hóa Ngày Nay trong tủ sách gia đình từ trước năm 1946,
viết cho tôi:
"Tôi không
ngờ chị giữ được của quý văn hóa đó cho đến nay. Vậy tôi xin đố chị:
Ngày Nay đã ra câu đối này trong số nào: "Ngày Nay ngày nay in nhà
in nhà"
Câu đố này đọc lên
rối tinh, thật ra có nghĩa là:
(Báo) Ngày Nay ngày (hôm) nay, in (tại) nhà in (của) nhà.
Nhận được thư, tôi
ngẩn người, tự hỏi: Làm sao có thể tìm nổi một câu đối trong 224 số báo Ngày
Nay, mỗi số lúc đầu là 16 trang, sau tới hơn 24 trang? Nên đành xin hàng, với
lý do: "Thời gian báo Ngày Nay phát hành thì tôi... chưa sinh ra đời,
nên bây giờ mù tịt, không biết tìm ở đâu."
Hôm sau, tôi nhận
được một thư dẫn:
"... Cho
tới hôm đó, Ngày Nay phải mang đi in tại một nhà in. Sau một thời gian, xu hào
rủng rỉnh, Ngày Nay tậu được máy in, in ấn ngay tại nhà in của mình. Cho nên
hôm đó là một ngày có thể gọi là vinh quang. Trí nhớ tôi bây giờ đã bắt đầu
khập khiễng, nhưng hình như câu đối "Ngày Nay ngày nay in nhà in nhà"
được phô trương như một chiến công, đánh dấu một trang sử mới của tờ báo.
Chuyện chẳng có
gì, nhưng cái gì trong Ngày Nay cũng đều có duyên như thế. Tự Lực Văn Đoàn là
một cách mạng ngôn ngữ mà hậu thế ghi ơn đời đời...".
Báo Phong Hóa và Ngày Nay ngày một nổi tiếng, hoàn toàn không có
đối thủ trong làng báo. Bên ngoài tưởng rằng họ là những "nhà tư bản,
báo có nhà in!", mà không biết rằng, muốn có tiền mua nhà in, họ đã
sống cần kiệm, thanh bạch như thế nào:
Nhất Linh kể trong
Phong Hóa số #154, ra ngày 20/9/1935, bài Lời Nói Đầu (về việc thành lập báo
Phong Hóa): "Mỗi người mỗi tháng chỉ cần một số tiền đủ sống, còn
tiền lãi, nếu có, sẽ là của chung và sẽ dùng vào những công cuộc chung phải làm
sau này"
Tú Mỡ, viết trong cuốn
Tiếng Cười (5): "Họ
tập trung chung lo tờ báo, anh em quyết tâm đem hết tài lực làm việc quên mình,
không vụ lợi. Bốn anh rường cột trong tòa soạn (anh Tam, anh Long, anh Giư, anh
Thế Lữ) tình nguyện chỉ lĩnh mỗi tháng 50 đồng (có nhiều nguồn tin nói
30đ) đủ sống (1 người), để dành tiền lãi làm vốn cho báo phát
triển"
Và họ đã làm được
điều họ muốn: "Xuất thân từ những bàn tay trắng, đoàn đã có một số vốn
khá to, đủ để xây dựng một nhà in riêng, để có thể từ nay:
"Ngày Nay
ngày nay in nhà in nhà"
Đó là câu đối báo đưa ra để thách đối, đồng thời để báo tin mừng với bạn
đọc".
Nhưng, đằng sau
tất cả những vinh quang đó, mấy ai biết tới những cảnh này:
Báo Ngày Nay bị
Tây rút giấy phép sau
số #224 ngày 7/9/1940. (Đóng cửa hẳn, chấm dứt hẳn sự nghiệp của hai tờ
báo nổi tiếng nhất nước ta. Hồ sơ mật vụ Tây để ở Aix en Provence nín thinh,
không hề nói nguyên do).
Để gia đình, con cái sống qua nổi
những ngày tháng thanh bạch đó (từ 1932 tới 1940, và sau đó), phải có người làm
lụng buôn bán tần tảo ngược xuôi. Người đó chính là những người mẹ, người vợ của các thành viên nổi tiếng như cồn của Tự Lực Văn Đoàn, những tác giả được (bị)
mang nhãn hiệu "tư bản", bị ghen tị vì thành công lừng lẫy.
Bây giờ tôi xin kể những việc làm của các bà
Tự Lực:
- Bà Nhất Linh buôn cau khô nuôi gia đình.
Bà kể với các con (anh Nguyễn Tường Thiết thuật lại qua điện thoại): "Khi
đi dậy học ở trường Thăng Long thì lương của cậu mang về là 200 đồng, đến khi
làm báo, báo bán chạy lắm, nhưng cậu chỉ mang về có 20 đồng thôi" (chắc
ông chủ báo giữ lại ít tiền túi, để tiêu vặt suốt tháng: nào xe cộ, chè tầu,
thuốc lá, nào giúp gia đình, giúp người nghèo...).
- Bà Hoàng Đạo nuôi gia đình hoàn toàn.
Anh Nguyễn Lân, con Hoàng Đạo nói qua điện thoại: "Bác Tam còn mang về
20đ, chứ ba tôi chẳng bao giờ đưa một đồng nào về cho vợ con hết".
Theo hồi ký của bà Nguyễn thị Thế, em gái Nhất Linh, thì lúc này
các vị Nguyễn Tường còn chung nhau trả tiền nuôi mẹ, tiền thuê nhà ở Hà Nội để
đưa cụ bà Nguyễn Tường Nhu về sống gần các con các cháu.
- Bà Khái
Hưng dù có hoa lợi riêng, cũng phải mua bán tần tảo thêm mới đủ chi
tiêu (Trần Khánh Triệu, Ba tôi).
- Bà Thế Lữ, ở Hải
Phòng hành nghề bà lang, chữa bệnh trẻ con gia truyền (truyền dạy từ gia đình
mẹ của Thế Lữ). Bà làm thuốc, đầu tắt mặt tối cơm nước nuôi một đàn con và thay
chồng phụng dưỡng mẹ già. Thi sĩ đang ở Hà Nội làm báo, mỗi tháng về thăm một,
hai lần. Ông bán cả đất mẹ cho để lấy tiền làm kịch với bạn bè.
Chúng ta đừng quên
các bà vợ trong bóng tối đó, họ không phải là những nhà tư bản, rủng rỉnh xu
hào. Sau này đọc bài Tâm tình của người con, Nguyễn Tường Thiết viết về Nhất
Linh, tôi đã thật sự cảm động: "... Chúng tôi thường hay nói đùa:
"Cậu có nhiều cái "sĩ" quá, này nhé: văn sĩ, họa sĩ, nhạc sĩ,
thi sĩ, và kiêm cả "chiến sĩ" nữa. Nhưng không mấy ai
biết là ông còn có một cái "sĩ" nữa mà có lẽ ông hãnh diện nhất trong
những sĩ vừa kể, đó là "hàn sĩ". Ông sống nghèo, trong sạch, và rất
kiêu hãnh về điều này.
Trong hai năm
1962-63, tất cả bố mẹ con chúng tôi chen chúc nhau ở trên một căn gác rộng 4mx12m lầu 2 chợ An Đông, vì dưới nhà là
giang sơn buôn bán của bà cụ tôi mà các bồ (đựng) cau đã chiếm hơn nửa. Chính
tôi cũng không chịu được cảnh bần hàn này, nên có lần trong bữa ăn có ai than
thở về cảnh sống chật chội. Ông cáu, cầm bát đứng dậy, cái bát run run trong
tay:
Suốt đời chúng tôi không bao giờ quên được câu nói này. Tiếc rằng
lúc đó chúng tôi không hiểu được cái chiều sâu của câu nói, chắc ông cũng cảm
nhận được điều đó, nên càng tỏ ra buồn phiền hơn." (6)
Một vài cố gắng
của Thạch Lam và Khái Hưng ra báo Chủ Nhật, rồi cũng sớm bị rút
giấy phép. Năm 1941, Hoàng Đạo, Nguyễn Gia Trí và Khái Hưng bị Pháp bắt tại Hà
Nội, mấy tháng sau bị đưa lên phát vãng tại Vụ Bản, Hòa Bình. Hoàng Đạo và
Nguyễn Gia Trí bị tra tấn tàn nhẫn. Tới 1943, Pháp đưa Nguyễn Gia Trí về quản
thúc ở Thủ Đầu Một. Hoàng Đạo, Khái Hưng ở Hà Nội.
Vắng bóng các anh,
Thạch Lam trông nom nhà xuất bản một mình. Năm 1942, ông mất trong thiếu thốn
vì bệnh lao, khi mới 32 tuổi. Bác sĩ Nguyễn Tường Bách, người em út, đứng ra
tiếp tục nhà xuất bản Đời Nay. Tháng 4/1945 ra cuốn Hoa Niên (tức Nghẹn Ngào)
của Tế Hanh là cuốn cuối cùng.
Năm 1946 Tự Lực
Văn Đoàn tự giải tán. Nhà in mang bán, mỗi thành viên có cổ phần được chia 6
nghìn đồng. Thế Lữ mang tiền về Hải Phòng chia cho mẹ và vợ con, trước khi
chiến tranh Việt Pháp bùng nổ (7).
80 năm trôi qua,
Phong Hóa Ngày Nay vẫn còn là đỉnh cao của văn chương, báo chí Việt Nam. Đó là
một kho tàng văn hóa mà chúng ta còn học được nhiều điều...
Thư mục:
(1) Tú Mỡ, Tạp
chí Văn học, Hà Nội, số tháng 5, 6/1988.
(2) Nhất Linh, Di cảo
" Đời làm báo".
(3) (5) Tú Mỡ, Tiếng
Cười NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 1993.
(4) Khái Hưng,
Viết Sách, Xuất Bản Sách.
(6) Nguyễn
Tường Thiết, Tâm tình của người con, Nhất Linh, Người Nghệ Sĩ. Người Chiến Sĩ,
nhiều tác giả, Thế Kỷ, California, USA, 2004.
(7) Song Kim,
Hồi ký: Những chặng đường sân khấu, 1995.
Phạm Thảo NguyênTheo
https://www.lienphathoi.org/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét