Cá lác hoa

Cá lác hoa

Bà Mẫn lưỡng lự bước qua bực cửa bức bàn. Hình như ở ngoài thềm có cái việc gì đấy đang hối thúc bà phải xem xét. Nhưng sân xướng, ao chuôm, vườn tược, chả có chuyện gì xảy ra cả. Cái thềm gạch rộng rênh rang ba thứ đồ vật cố hữu: Vại cà nén, cái giành mắt cáo có 3 chân để úp bát đũa và cái chậu sắt tráng men để rửa mặt. Bà Mẫn lẩn thẩn nhướng mắt nhìn ba thứ vật dụng quen thuộc ấy rồi lại lưỡng lự bước qua bực cửa vào nhà. Một tiếng thở dài bị nén lại và nhả ra rất từ từ, rất khẽ. Bà sợ ông Sạn trong nhà nghe thấy.
Chuông đồng hồ treo tường nhả ra mười tiếng cổ lỗ, hơi chói gắt. Bà Mẫn chép miệng, ngồi xuống góc chiếc sập gụ bóng: "Đang đông chợ rồi đấy". Ông Sạn ngồi bó gối trong góc sập, gác chiếc cằm dài ngoẵng lên cánh tay, bất động từ sáng tới giờ mới nói một câu: "Hay ông trông nhà hộ tôi nhá? Tôi chạy ù đi một tí rồi về ngay ấy mà!". Bà Mẫn te tái xuống bếp, ra cầu ao. Ông Sạn thong thả kéo điếu, véo thuốc vê vê mãi rồi mới nạp vào nõ. Bà Mẫn vội buông chiếc giỏ tre ngang hông, bước thấp bước cao, lắp tắp như sợ ông Sạn đổi ý gọi bà về.
Nắng đồng bãi quánh đặc tưởng có thể xắn ra thành từng khối. Bà Mẫn lui cui đi mò một mình, dở dang giữa buổi, không chị không em. Làm ăn bất kể thứ gì mà một thân một mình đều là khổ cả. Các cụ ngày trước bảo "Ăn một mình đau tức, làm một mình cực thân" thật chẳng sai. Gái làng Yên xưa nay, đã đi mò tôm, mò cá ở bãi ngoài thì phải gọi nhau đi hàng đoàn và từ lúc chưa mọc mặt trời. "Tôm toá sáng, cá rạng đông", cho đến lúc mặt trời nhô lên trên cánh bãi thì những người "sát cá" cũng đã kiếm hẳn được một mớ cá tươi rói. Họ chạy uỳnh uỵch, quáng quàng về bán cá chợ sớm để rồi lại quáng quàng ra bãi mò vét lần hai. Lần hai là khoảng hơn chín giờ sáng cho đến trưa, là lần mò phụ, được sao hay vậy, tạp nham cả tôm, cáy, cá bống cơm... Nếu thành tấm thành món thì bán luôn dưới chợ trưa, còn không thì lại tất cả đem về cho ở nhà kịp kho kho, nấu nấu. Từ dạo tham gia làm công tác phụ nữ xã, thi thoảng bà Mẫn mới có dịp tranh thủ đi mò giữa buổi như vậy. Đi mò cua bắt cá ì oạp nơi đồng bãi cũng là một nghề của gái làng Yên này. Cả tổng, cả huyện chỉ có riêng làng Yên là có cái nghề độc đó - nghe nói là từ thời Mai An Tiêm để lại ấy. Người thì bảo đấy là nghề "sang", người lại bảo "dân cùng đinh, thiếu ruộng, thiếu nghề" mới phải mò cua, bắt bớp. Nghe những chuyện cãi vã ấy, bà Mẫn vừa bỏm bẻm nhai trầu vừa cười trừ. Sang hèn gì thì đời bà coi như đã nếm đủ. Thời cuộc nó cứ chuyển vận ầm ầm, thì giờ đâu mà ngồi cãi nhau hèn hay sang. Kể ra mỗi bên đều có cái lý của mình. Bà Mẫn như vụt nhớ lại thời xuân sắc với những ngày đẹp đẽ của những cô Tấm thuở mò cua bắt bống ngoài bãi.
Thuở ấy, dân nội đồng nể cô Mẫn một vành. Người mò cua đồng bãi, suốt ngày úp mặt xuống đầm lầy, nắng và gió chao chát thế mà da dẻ vẫn trắng như ngó cần thì thật là lạ. Đã thế, Mẫn lại có biệt tài bắt cá lác hoa giỏi đến mức có người đi kè kè bên cạnh, cố học lấy ngón nghề mà vẫn không học được. Mẫn đâu có giấu nghề. "Người ta bắt cá lác bằng mắt em ạ. Cố mà nhìn xem cái vệt vây cá nó vật trên bùn, in đậm ngả nào thì đích thị con cá đang ẩn dưới bùn cạnh đó". Thế nhưng cả làng, ai cần cá lác hoa kho với ngọn rau dừa và lá gừng cho bà đẻ ăn cứ phải đến cầu cạnh cô Mẫn. Đàn ông làng Yên để tỏ lòng thơm thảo với vợ lúc sinh đẻ ốm đau đều so bì nhau bằng nồi đất kho cá lác. Muốn có nồi cá lác hoa kho khô phải dặn trước cô Mẫn vài ba ngày. Đám phó cối, thợ ngoã, thợ xắn đất vượt thổ, thợ cày thuê... không ai lại có thu nhập cao bằng Mẫn, mặc dù mỗi mớ cá lác, Mẫn chỉ lấy nhỉnh hơn mớ cá thường có hai hào bạc.
Làng Yên có một lệ bất thành văn ngay từ thời cụ Nguyễn Công Trứ gọi dân đi khai phá bãi phù sa để lập ấp, ấy là việc chỉ có những chàng trai thật tài giỏi hoặc học hành đỗ đạt cao mới được sánh duyên cùng những cô gái giỏi nghề mò xới cá lác hoa. Mẫn là bậc thầy của những cô gái ấy. Vì thế cho nên anh Vượng từ mặt trận đường số 6 về phép, trình giấy Uỷ ban kháng chiến xã ngày trước thì ngày sau, mai mối gia đình đôi bên cũng đã hòm hòm. Ngày cưới Vượng - Mẫn, khắp cả làng, ở chỗ nào cũng thấy râm ran câu hát vít vổng: "... Gái thôn Đoài là em gái thôn Đoài/ Trai thôn Thượng là anh trai thôn Thượng/ Đánh giặc cừ mà làm ruộng cũng hăng...". Ở với vợ được ba ngày hai đêm, anh Vượng xốc ba lô ra đi, đi mãi đến nay. Mộ chí trên Mường Thanh chỉ là một nấm đất tượng trưng. Có người bảo anh ở bộ đội bí mật đặc biệt.
Ngày vui ngắn chẳng tày gang. Vượng đi rồi, nhà chỉ còn có Mẫn vừa xới xáo vườn tược vừa chăm nuôi bà mẹ chồng goá bụa mắc bệnh nghễnh ngãng, mấy năm nay lại thêm chứng quáng gà. Bà đổ bệnh từ khi nghe tin chồng - ông Vưởng làm phu vác đá ngoài mỏ Tràng Kênh bị chết mất xác vì là người đầu tiên vận động thợ mỏ biểu tình đòi tăng lương và ủng hộ phong trào đấu tranh của công nhân nhà đền Bến Thuỷ. Người hàng tổng đồn đãi, ông Vưởng làm cộng sản, chả biết thật hư ra sao, chỉ biết làng có thêm một người phụ nữ goá bụa và Vượng có thêm một tên gọi mới: cu Côi! Những đứa trẻ làng Yên bị mất cha, không hiểu sao ngày càng nhiều. Lớn tồng ngồng như cây sào, cưới vợ đến nơi mà vẫn cứ bị gọi là cu Côi như thường.
Mẫn có nghén. Vui mà lo, nỗi lo mơ hồ mà dường như hiện hữu. Lạy giời, mai kia, đứa trẻ lớn lên, là gái thì có nghề bắt cá lác hoa giỏi, là trai thì không phải kèm theo tên tục cu Côi. Thật là cơ khổ, đời con người ta có phận nên chạy trời mà không khỏi nắng. Đàn bà con gái trong làng đến kỳ sinh nở, kiêng cữ, ít nhiều gì cũng có đôi ba nồi cá lác om với gừng, với khế, với rau dừa nước. Thế mà đến lượt mình sinh nở thì Mẫn lại chỉ có mỗi một mớ cá bống cơm mua vội mua vàng dưới chợ chiều. Cái chuyện thua thiệt ấy thôi thì cũng coi như là chuyện vặt vãnh. Cá bống cơm nhỏ như đầu đũa, cũng gừng, cũng khế, cũng nồi đất om trấu vàng cườm như ai. Cái chuyện lớn lao, chuyện đau lòng là thằng cu Vương sinh ra, nồi cá bống kho cho người ở cữ chưa vẹt hết một phần thì ngày nó nhận tên là cu Vương đồng thời cũng là ngày nó nhận thêm một cái tên chẳng ai muốn: cu Côi! Mẫn choáng váng, bậm môi đến bật máu, nghiến răng kìm nén trước thân phận mình để chăm sóc mẹ chồng và nuôi thằng Vương khôn lớn. Chị luôn giật mìnhh mỗi khi nghe ai đó gọi con: Ơi cu Côi!
Sạn cùng tuổi với Vượng nhưng ở khác xóm. Nhà Sạn đông anh em nên quanh năm đói vàng con mắt. Sạn phải theo thuyền buôn phân bắc từ ngày mười một, mười hai tuổi đầu. Thật cơ cực, khốn nạn là cái nghề theo thuyền buôn phân bắc. Mua, hốt và tha được một thùng phân bắc từ phố xá đến bến thuyền cũng đã đủ hộc cơm, chưa nói cái việc phải sống, phải ăn, ngủ và chuyên chở nó từ đấy đi tận Hải Phòng. Đông cũng như hè, cái ám khí nồng nặc và hầm hập của phân bắc nó chườm ướp làm cho anh chàng Sạn tã tướp ra như thể hình nhân. Sạn bỏ của chạy lấy người. Về đến nhà, ốm lay ốm lắt không ra bãi được một buổi.
Người làng đi làm vắng tanh lối ngõ. Sạn đang tha thẩn bên bờ dậu xóm Nam thì bỗng thấy thằng cu Vương lộn cổ xuống ao, nghe đánh "uỗm" một cái. Sạn lẩy bẩy vớt được cu Vương thì sau đấy trùm chăn, ôm ngực rên ư ử tới nửa tháng trời. Nhưng cũng từ đấy, Sạn có cớ đi lại, thăm nom bà cháu, mẹ con nhà Mẫn. Đến nhà Mẫn, cả ngày Sạn không nói một câu. Gặp mái bếp dột thì đánh rạ dặm dọi. Gặp mạch vữa ở sân gạch bị mủn thì kiếm xi măng, trộn cát rồi trét lấy trét để, càng trét càng lôi thôi, lem nhem. Mẫn ôm bụng nín cười mà chẳng dám nói một câu. Phải lúc lên cơn cò cử thì Sạn leo lên góc sập gụ ở giữa nhà, hai tay ôm lấy đầu gối chân nhô lên cao quá mang tai, cọ cọ chiếc cằm nhọn tua tủa râu, cứ thế bất động như một pho tượng. Dễ có đến cả chục năm trời, Sạn vẫn thế mà người làng lại cứ đồn đãi là Sạn có tình ý với Mẫn. Nghe chuyện, Mẫn cười: "Bác ấy thương hại nhà em toàn đàn bà, mẹ goá con côi nên bác ấy đến ngồi chơi cho khuây khoả ấy mà".
Mẫn đã bắt đầu làm quen với cuộc sống đơn giản. Mẫn đã nghiến răng vượt qua những đêm trăng thanh gió mát bên ngoài mà trong lòng cuống cuồng, bấn loạn, rối bời chăn chiếu, tóc tai. Và ở nhà ngoài là bà mẹ chồng nghễnh ngãng với chiếc quạt mo sột soạt khi quạt, khi đuổi muỗi. Thằng cu Vương nghịch ngợm ban ngày, ban đêm lăn ra ngủ, giang chân giang tay choán hết cả chỗ mẹ. Mẫn muốn nhận một phen trâu cho cu Vương chăn dắt nửa buổi để kiếm thêm vài điểm nhưng lại sợ máy bay bò ra ngoài bãi. Đêm nằm nắn chân nắn tay cho con, Mẫn thấy vui vì chân tay cu Vương bắt đầu vóng dài ra. Dấy lên trong lòng Mẫn một niềm hy vọng về một ngày mai thanh bình hết giặc dã, lo âu. Thằng cu Vương là hòn máu cuối cùng còn sót lại của dòng họ mà Mẫn là người có trách nhiệm to lớn là phải nâng niu, phải giữ gìn, phải bảo vệ.
Đã lâu lắm rồi, ngôi nhà ngói ba gian, cửa bức bàn từ thời bố mẹ ông Vưởng để lại, đến nay mới lại thấy tiếng cười, tiếng nói đàn ông ồ ồ vỡ giọng vừa ấm vừa vang. Mẫn nhận ra tín hiệu đầy ấm cúng và tin cậy ấy vào một buổi trưa khi Mẫn vừa bán mớ cá ở chợ về. Chị vội vã chân năm tay mười nhóm bếp nấu cơm thì thằng Vương nhảy ba bước từ ngoài ngõ vào nhà, miệng gào lên ồ ồ: "Bu ơi, con đói lắm rồi! Bu đâu rồi...". "Bu đây, cái gì mà rối lên thế. - Mẫn nở một nụ cười thoả mãn - Người ta lội ngoài bãi chưa kêu đói mà mày chỉ có ngồi học đã kêu oai oái lên thế?". "Ứ, thế bu tưởng học là nhàn lắm đấy hả?". "À, không bu biết, bu làm ồ cái xong ngay đây. Gớm, cha bố anh. Giọng cứ ồ ồ như ngan đực ấy. Lớn rồi, đừng có hòng mà nhõng nhẽo uốn mẹ. Tuổi ấy ngày trước, bố mày đã là bộ đội Điện Biên rồi cơ đấy!". "Dào ơi, bu chẳng phải ước. Mấy bữa nữa, con cũng là bộ đội như ai!". "Hả, mày nói nhảm nhí cái gì vậy Vương?". Mẫn đổ sụm xuống bên thềm cửa. Ba, bốn chiếc bát ăn cơm vỡ tan tành. Cu Vương lập cập lao ra ôm lấy mẹ. Cho mãi đến về sau, nó vẫn cứ tưởng rằng mẹ nó bị say nắng. Người ta ở ngoài bãi về giữa trưa thường hay có người say nắng như vậy. Chỉ có Mẫn biết tại sao mình ngã sụm xuống nơi bậu cửa. Thế là cái điều canh cánh lâu nay trong lòng Mẫn bỗng trở thành sự thực. Thằng cu Vương nghỉ học và bứt ra khỏi cánh tay mẹ một cách dứt khoát, mạnh bạo. Mẫn biết mình không còn cách nào giữ được con và Mẫn biết cái gì đang cuốn hút nó vượt trên mọi trở lực. Làng này ối đứa mười bảy tuổi rưỡi đã lên đường nhập ngũ huống hồ cu Vương.
Dùng dằng mãi, cuối cùng Mẫn quyết định nói chuyện nghiêm túc với cu Vương, câu chuyện mà lần đầu tiên trước mặt đứa con mình rút ruột đẻ ra, Mẫn cảm thấy khó nói lời mở đầu. Bên kia giường, bà mẹ chồng vẫn tư lự phe phẩy quạt mo cạnh cửa sổ. Góc sập gụ gian giữa lại là ông Sạn ngồi thu lu đầu gối quá tai cả ngày chẳng nói một câu. Mẫn rút chiếc khăn đen chấm nước mắt. Thằng Vương ngồi di di ngón chân.
- Thôi thế này Vương, có muốn bu cũng chẳng giữ nổi con. Mong cho con đi bằng anh bằng em. Nhưng tình cảnh nhà họ Lê Văn, con biết rồi đấy. Vì vậy, bu quyết định, con phải lấy vợ trước khi nhập ngũ. Lấy vợ sớm thì được đi sớm, không đi đợt này thì đi đợt sau. Bây giờ thì tuỳ anh, nhưng chẳng còn dài ngày đâu đấy.
Thế là Vương cưới vợ giữa lúc cầm quyết định nhập ngũ trong tay. Thế là Thảo, cô bạn học cùng lớp bỏ học về làm vợ Vương, suốt ngày theo mẹ chồng lội bãi ngoài học nghề bắt cá lác hoa. Căn nhà gỗ lim bức bàn lại trở lại trống vắng, lạnh lẽo từ buổi Vương đi. Rồi những đêm trằn trọc, khắc khoải, cô con dâu ôm chặt lấy mẹ chồng mà thút thít, rấm rứt: "Bu ơi, sao đời con khổ thế này? Con thương bu, bu ạ". "Ừ, ừ, bu biết rồi. Thôi ngủ đi. Sớm mai cái Thảo có đi ra bắt cá lác với bu nữa không?". "Ối, bu, con đi chứ ạ!". "Ừ, thế thì ngủ đi". Mẫn vỗ vỗ, xoa xoa vào lưng cô con dâu như thể Thảo còn bé lắm. Ở giường ngoài, bà Vưởng vẫn sột soạt, lục cục với chiếc quạt mo. Bà không ngủ như vậy từ mấy chục năm nay rồi.
Không phải chuyện cả lo, cả nghĩ, nhưng những điều mà Mẫn áy náy, ngẫm ngợi trong lòng, không hiểu sao nó lại thường hay trở thành sự thực. Khi những điều vô hình vô ảnh ấy trở thành nỗi lo thường trực trong đầu Mẫn thì nói bỗng nhiên bùng phát nhanh chóng. Lo thế, nghĩ thế mà nhiều lúc cập rập trở tay không kịp.
Cứ đêm đêm, nghe bầu ngực con bé Thảo phập phồng, tức tưởi, Mẫn bỗng nghiệm ra rằng, cái Thảo lấy chồng, ngủ với chồng cũng không được tới ba đêm. Nghĩ đến chuyện ấy làm Mẫn giật mình và lo lắng mãi không thôi. Lạy giời thương lấy con bé mảnh mai tội nghiệp, đừng đày nó vào kiếp sớm goá bụa, cảnh mẹ goá con côi như Mẫn! Thằng Vương mà rủi ro có mệnh hệ thế nào thì quả thật, ngôi nhà này hiện hữu tam tứ đại goá chồng! Mẫn rùng mình, mồ hôi chảy nhồn nhộn sống lưng. Chưa bao giờ Mẫn thấm thía nỗi cô cút, goá bụa, cô quạnh như đêm nay. Tay Mẫn rờ rẫm lập cập. Chị ôm chặt con bé Thảo như sợ ai dằng ra, cướp đi mất. Lần đầu tiên chị xụt xịt khóc thầm. Nước mắt bết hết một mảng tóc nàng dâu, nóng hôi hổi. Ngoài sân, trăng vẫn sáng ròng ròng.
Thảo lấy chồng chưa bén hơi thì Vương đã xa biền biệt. Nhưng bù lại, cả làng phát ghen vì Thảo có bà mẹ chồng nhất mực thương yêu. Bu Mẫn chi chút, quấn tóm Thảo không khác gì với Vương, có khi còn hơn thế. Hai tháng trước ngày sinh, Thảo cũng đã kịp trở thành cô gái bắt cá lác hoa thiện nghệ. Bu Mẫn thi thoảng đi họp, đi vận động "ba sẵn sàng, ba đảm đang", còn lại phần lớn thì giờ đều lo toan cho Thảo chuẩn bị "nằm ổ". Thảo thấy mẹ chồng chăm bẵm mình thì cảm động, chỉ biết khóc và đôi khi vô tâm nói điều gì đấy như xoáy vào lòng bu Mẫn những vệt xoáy quặn ruột gan. "Bu ơi, em bé đạp mạnh ghê. Giá giờ này anh Vương ở nhà nhỉ". Bu Mẫn lẳng lặng vào buồng kéo khăn vuông đen chấm nước mắt. Một tuần sau đấy Thảo sinh một bé gái lúc hai giờ sáng ngoài trạm xá xã. Bu Mẫn trực cả đêm, lúc ấy lại lật đật lấy đèn pin trở ngược về nhà "kiếm thêm hành khô để đón sữa non cho nó thơm". Bu Mẫn còn hồi hộp phấp phỏng và mong mỏi hơn cả Thảo nữa là khác. Điều ấy Thảo chưa thể biết được. Bà hy vọng, khát cháy một ước muốn: Đứa bé là con trai! Nhưng ác thay, một lần nữa, trời đất lại phụ bà. Quay trở lại trạm xá, bà Mẫn ôm lấy bọc chăn quấn đứa bé mà khóc nức nở. Dường như ít ai hiểu được lòng bà Mẫn lúc ấy khóc nỗi gì.
Ba gian nhà ngói gỗ lim khoáng đãng bắt đầu có thêm tiếng cười, tiếng nói hoà lẫn với giọng ru con vừa trẻ trung ngô nghê của Thảo. Bà Mẫn tự tay đi ra bãi ngài bắt cá lác hoa và úm trấu cho Thảo ăn dần - những nồi cá lác hoa kiểu mẫu dành cho sản phụ mà cả làng phải ghen tị. Bà cụ Vưởng cứ xán đến, một hai đòi bế chắt nội mà chẳng ai cho, cuối cùng thì bà cụ ngồi quạt cho con Thảo với nét mặt hờn lẫy của người già, trông thật tội. Ông Sạn dạo này cũng chăm đến hơn. Hình như ông cũng khoẻ ra thì phải. Ông trở thế ngồi trên sập gụ, thi thoảng gõ điếu bát lách cách làm con bé bỏ vú mẹ, quay ra nhìn ông chằm chằm.
"Bu ơi, cho con dành phần đặt tên cháu, bu nhớ!". "Ờ thì chị đặt tên gì nào? Nói bu nghe thử xem đã chứ?". Thảo cười lém lỉnh: "Con đặt tên theo vần bà nội, vậy tên cháu bà là Mận, Lê Thị Mận tức là ba loại quả mà phụ nữ ưa thích ấy bu ạ?". Như chợt nghĩ đến điều gì, bà Mẫn bỗng tái mặt đi, còn miệng thì nở một nụ cười gượng gạo: "Ờ, ờ... tên Mận... được đấy". Có cái gì vời vợi như đang hô nhau chà xát lòng bà. Giả sử nó là con trai thì mẹ Thảo định đặt tên gì nhỉ. Và bà nữa, ông nó là Vượng, bố nó là Vương, vậy chí ít nó cũng có chữ đầu là V. Chứ hỉ? Ôi thôi, thật là chuyện vớ vẩn. Mình lẩn thẩn thật rồi. Bà Mẫn lại kéo chiếc khăn vuông đen cố hữu vào buồng.
Một năm. Mười năm. Mười lăm năm. Đêm nay lại gió mát trăng thanh. Trăng lênh láng khắp bãi bờ, đồng đất vùng cửa sông. Nhà bà Mẫn quen lệ đi ngủ sớm. Trăng vàng ròng trên cái sân gạch rộng rinh. Con bé Mận đi chơi với bạn mãi cuối xóm. Căn nhà gỗ im ắng. Thi thoảng mới có tiếng chắt lưỡi của con thạch sùng và chiếc quạt mo sột soạt của bà cụ Vưởng. Có một tiếng thở dài được nén lại, rất khẽ. Cánh cửa lim bỗng nghiến lên ghê tai. Những người đàn bà trong nhà nhổm cả dậy. Con bé Mận hay ai về mà mở cửa mạnh thế?!.
Văn Thảnh
Theo https://vietmessenger.com/