Tại sao Chares Baudelaire vẫn quan trọng đối với văn hóa thế giới

Tại sao Chares Baudelaire vẫn
quan trọng đối với văn hóa thế giới?

“Charles Baudeleire là một trong những nhà thơ vĩ đại nhất của thế kỷ 19 và trong mọi trường hợp, vẫn là nhà thơ độc đáo nhất” – nhà thơ Nga Nikolai Gumilyov viết – “Bản thân ông không phải là hạng cuối cùng trong bảng xếp hạng thơ”. Trong suốt cuộc đời ngắn ngủi của mình, giống như tất cả các nhà thơ chân chính – ông đã bị dày vò bởi nghèo đói, tai tiếng và một căn bệnh nan y nghiêm trọng, đáng xấu hổ, sau đó là vô phương cứu chữa. Tập thơ chính của ông đã bị cấm một phần ở quê hương trong gần một thế kỷ, nhưng ảnh hưởng của ông đối với thơ ca – cả ở Pháp và thế giới – vẫn còn rất lớn.
Mới đây giới văn học kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Charles Baudelaire, người suy đồi đầu tiên trở thành “nhà thơ bị nguyền rủa” ngay cả trước khi Paul Verlaine phát minh ra định nghĩa vốn đã phổ biến này.
Con riêng của tướng quân
Văn bia dài, được khắc trên ngôi mộ ở nghĩa trang Montparnasse, nơi Baudelaire an nghỉ cùng mẹ và cha dượng, cho biết: “Con riêng của Tướng Jacques Opique và con trai của Caroline Arshanbo – Defai. Ông qua đời tại Paris vào ngày 31 tháng 8 năm 1867 ở tuổi 46”. Người đương thời vẫn chưa thể thừa nhận rằng “kẻ nổi loạn tội nghiệp”, người mắc chứng bệnh “không đứng đắn”, người đã kết thúc chuỗi ngày của mình trong một nhà thương điên dành cho người mất trí, trên tất cả và cao hơn tất cả, là một nhà thơ. Một nhà thơ đã mãi mãi thay đổi các quy tắc của thơ ca – không chỉ ở quê hương Pháp, mà trên toàn thế giới.
Baudelaire sinh ngày 9 tháng 4 năm 1821 trong một gia đình của một người lớn tuổi (năm sinh con trai, cha ông Joseph – Francois Baudelaire đã 62 tuổi), một cựu chiến binh của cuộc cách mạng, xuất thân từ nông dân, những người đã lên tới chức vụ thượng nghị viện dưới thời Napoléon và bà Caroline 27 tuổi. Anh trai của Baudelaire bất chấp vị thế quan chức của mình vẫn mang bản chất nghệ sỹ và được coi là một họa sĩ nghiệp dư tài năng. Ông anh đưa cậu bé Charles đi tham gia các cuộc triển lãm, các cuộc hội thảo, cố gắng giới thiệu cho đứa trẻ cái đẹp ngay từ khi chú bé còn nhỏ.
Người mẹ, vẫn còn là một phụ nữ trẻ, đã sớm kết hôn với Đại tá Jacques Opique, sau này là tướng lĩnh và phái viên của Pháp tại một số tòa án châu Âu. Cậu bé gần như công khai ghét cha dượng, ghen tuông với mẹ. Bị mắc chứng “u sầu đen” Charles được gửi đến học tại một trường nội trú, và ở tuổi 14, cậu thiếu niên chuyển đến Đại học Hoàng gia Lyon. Cậu ta học khá kém, mặc dù một trong những bạn học của cậu sau đó đã miêu tả cậu là “người tinh thông và tinh tế nhất trong tất cả các đồng tu”.
Năm 1836, Baudelaire vào Lyceum của Louis Đại đế ở Paris, nhưng nhanh chóng bị trục xuất. Khu phố Latinh và cuộc sống phóng túng đã thu hút chàng thiếu niên mới trưởng thành sớm hơn nhiều nơi buồn tẻ khác. Có thể vào thời gian này Baudelaire mắc bệnh giang mai, điều này cuối cùng đã đẩy nhà thơ xuống mồ. Cha dượng của chàng thiếu niên muốn Baudelaire học về pháp lý hoặc ngoại giao, nhưng Charles kiên quyết cống hiến hết mình cho văn học,trước sự kinh hoàng của cha mẹ anh. Trong nỗ lực bảo vệ con trai khỏi ảnh hưởng xấu, họ đã gửi Charles theo một cuộc hành trình về phương Đông, đến Ấn Độ – một trò giải trí thời thượng trong những năm đó.
Tuy nhiên, nhà thơ đã không đến được Ấn Độ, quay trở lại từ Reunion, nhưng chàng trai đã gom được nhiều ấn tượng từ chuyến đi và hiệu quả có thể được nghe thấy trong các bài thơ sau này của nhà thơ.
Năm 1841, khi đã trưởng thành Charles Baudelaire tiếp quản quyền thừa kế do chính cha đẻ để lại. Ở Paris, anh nhanh chóng trở thành chính mình trong giới phóng túng. Baudelaire được coi gần như là người hào hoa đô thị. Số tiền kha khá cho phép anh ta sống phóng túng, tuy không lâu. Năm 1844, cha mẹ không hài lòng với cả lối sống của Charles và người tình – nữ diễn viên ballet gốc Haiti da đen Jeanne Duval. Họ đã tìm cách thiết lập quyền giám hộ đối với nhà thơ. Kể từ lúc ấy, tất cả các quỹ đều do người mẹ chịu trách nhiệm, chỉ đưa cho Charles những khoản tiền nhỏ “để tiêu vặt”.
Điên rồ, keo kiệt, tham lam và trác táng
Và linh hồn chúng ta bị áp bức, và thể xác bị ăn mất;
Hối hận, giống như tra tấn, làm chúng ta thích thú,
Giống như côn trùng, chúng vừa chích vừa đau.
Lảng tránh là cố chấp ở ta, ăn năn là giả bộ;
Để trả ơn bản thân gấp trăm lần trong sự vội vàng,
Một lần nữa con đường tội lỗi, cười, linh hồn trượt dài,
Với những giọt nước mắt của sự hèn nhát, rửa sạch con đường xấu hổ của bạn.
(Những bông hoa của điều ác – Lời mở đầu )
Bản thân Baudelaire cố gắng kiếm tiền từ những dự án tài chính táo bạo nhất (và luôn kết thúc bằng thất bại). Ông viết không thường xuyên, năm 1848 ông tham gia cách mạng, nhưng nhanh chóng mất hứng thú với chính trị. Hầu hết thời gian bây giờ ông dành để cố gắng trốn tránh vô số chủ nợ. Bất chấp một số lời chỉ trích, các tập thơ như Salon của 1845 và Salon 1864 đã mang lại cho Baudelaire tiếng tăm. Nhưng văn học không giúp ông làm giàu được. Những bài thơ mà ông viết trong những năm 1840 và 1850 sau đó được đưa vào tuyển tập càng làm ông nổi tiếng hơn, nhưng không giúp ông vượt qua những khó khăn thường trực về tiền bạc.
Gieo nhân ác
“Cuốn sách này, vô dụng và hoàn toàn vô tội, được viết chỉ để tôi giải trí và thực hiện tình yêu đam mê của tôi đối với những trở ngại” – tác giả cảnh báo trong lời tựa cho tuyển tập thơ của mình mà ông gọi là “Les Fleurs du mal” – được dịch theo truyền thống sang các ngôn ngữ khác là “Hoa ác”. Tuy nhiên, cái tên này rất phổ biến: theo ghi nhận của nhà nghiên cứu người Mỹ Barbara Johnson, từ “mal” trong tiếng Pháp có thể có nghĩa là đau đớn, buồn nôn và u sầu. Và với tỷ lệ giữa chữ hoa và chữ thường, không phải mọi thứ đều rõ ràng: nhà thơ đã viết về cái gì – về cái Ác hay chỉ là một cái ác nhỏ? Giới thiệu về Hoa hồng huyền bí hay những boutonnieres tầm thường? Các ấn phẩm khác nhau và các nhà phê bình khác nhau giải thích khác nhau – những người muốn tìm ra chìa khóa của sự thật sẽ phải xúc hàng tấn văn học mà đãi vàng.
Ấn bản đầu tiên của Những bông hoa được xuất bản vào tháng 6 năm 1857 – và vào ngày 7 tháng 7, phiên tòa bắt đầu kết án tội danh báng bổ và vi phạm các chuẩn mực đạo đức của tác giả và của nhà xuất bản. Vào ngày 20 tháng 8, cả hai đều bị kết án phạt, và sáu trong số những bài thơ “tục tĩu” nhất – phải bị xóa khỏi cuốn sách (lệnh cấm chỉ được dỡ bỏ vào năm 1949). Baudelaire phải nhờ đến Hoàng hậu Eugenie, người được biết đến với sự bảo trợ của nghệ thuật, để số tiền trừng phạt được giảm từ 300 franc, vượt quá sức của ông, xuống còn 50.
Hỡi nàng thơ tội nghiệp! Trong bình minh, sương mù mờ
Đồng tử của bạn đầy ắp những hình ảnh lúc nửa đêm;
Sự im lặng của sự kinh hoàng, sự điên cuồng của hơi thở
Họ đã đánh dấu của mình trên lông mày tử thần.
Hoa sen màu hồng, hoa sương rồng xanh lục
Đổ vào ngực bạn cả niềm đam mê và nỗi sợ hãi từ những chiếc bình?
Hoặc với bàn tay hùng mạnh đến Minturn bí ẩn
Buộc tinh thần của bạn chìm trong một cơn ác mộng chết tiệt?
Hoặc với bàn tay hùng mạnh đến Minturn bí ẩn
Cưỡng bức tinh thần của bạn vào một cơn ác mộng chết tiệt?
Baudelaire trở nên nổi tiếng chỉ sau một đêm – mặc dù chỉ có một ít người may mắn có thời gian mua được bộ sưu tập bây giờ mới có thể đọc những bài thơ bị cấm của ông – ông vẫn nghèo như trước. Bệnh tình của ông tiến triển, ông bắt đầu uống rượu nhiều, dùng thuốc phiện (về sau này, Baudelaire đã viết cả một cuốn sách, Thiên đường nhân tạo), lại tham gia vào nhiều công việc khó hiểu hứa hẹn làm giàu nhanh chóng. Năm 1866, ông bị đột quỵ nặng, hậu quả của là liệt và mất khả năng nói. Trí nhớ của ông đang chết dần.
Baudelaire đã trải qua hai năm cuối cùng trong bệnh viện tâm thần, nơi ông qua đời vào ngày 31 tháng 8 năm 1867.
Một mình trên cánh đồng
Từ thời xa xưa, các nhà thơ và nghệ sĩ đã có xu hướng tạo ra các “trường phái” – nếu không phải là chính họ, thì các nhà phê bình không bao giờ mệt mỏi khi làm việc đó cho họ. Tuy nhiên, trong trường hợp của Baudelaire, không thể nói đến “trường phái” hay “phong trào” – cái dáng tiều tụy, kiệt quệ của ông vẫn tiếp tục vươn lên một mình như một đỉnh cao khó có thể đạt được trong bối cảnh văn học thế kỷ trước.
Không còn nghi ngờ gì nữa, ông đã ảnh hưởng đến Verlaine và Mallarmé, các nhà biểu tượng Nga và Mỹ, thậm chí cả thi pháp của nhạc rock and roll và thẩm mỹ của điện ảnh siêu thực. Theo một nghĩa nào đó, Baudelaire bị hòa tan trong nền văn hóa hiện đại, trong tất cả các hiện thân của nó, từ “người cao cổ” cho đến phổ biến nguyên thủy. Và điểm mấu chốt ở đây không nằm ở sự “giễu cợt” và “tục tĩu” trong các bài thơ của ông – người đương thời và đồng hương của ông, Lautréamont đã tự cho phép mình nói nhiều hơn, những ai nói sau.
Khi nhắm mắt lại, tôi, vào một buổi tối mùa hè oi bức,
Tôi hít thở hương thơm của bộ ngực trần của em
Tôi nhìn thấy bờ biển trước mặt tôi,
Tràn ngập với độ sáng của một ngọn đèn đơn điệu;
Một hòn đảo lười biếng nơi thiên nhiên đã ban tặng cho tất cả mọi người
Cây lạ quả bùi;
Những người đàn ông có thân hình mảnh mai và mạnh
Và phụ nữ, có đôi mắt đầy bất cẩn.
Vấn đề, có lẽ, là khác nhau. Baudelaire là người đầu tiên hiểu rằng một người sáng tạo có thể tách mình ra khỏi sự sáng tạo – nhưng đồng thời tạo ra một biểu hiện nghệ thuật từ cuộc sống của chính mình. Thực tế là cuộc sống của Baudelaire quá bi thảm chỉ làm tăng thêm sự hấp dẫn của những người quan tâm đến ông. Như Nikolai Gumilev đã viết trong bài báo nổi tiếng của mình “nghệ thuật tạo thơ đã được thêm vào nghệ thuật tạo ra gương mặt thơ của mình, được tạo thành từ tổng thể những chiếc mặt nạ mà nhà thơ đeo. Số lượng và sự đa dạng của chúng cho thấy tầm quan trọng của nhà thơ, tính lọc lựa của những bài thơ ấy tức sự hoàn hảo của nhà thơ. Baudelaire hiển hiện trước chúng ta vừa xuất chúng vừa hoàn hảo. Ông ta tin tưởng nhiệt thành đến nỗi không thể kiềm chế sự phạm thượng – một quý tộc chân chính của tinh thần, ông ta coi mình ngang bằng với tất cả những người bị cuộc sống xúc phạm, đối với ông ta – người biết những ánh hào quang chói lọi của vẻ đẹp, không ô nhục là ghê tởm, tất cả sự xấu hổ của phong cảnh phố xá thường ngày được chiếu sáng bởi ký ức của những đất nước tuyệt vời khác”.
Nhà thơ – và nghệ sĩ theo nghĩa rộng nhất – được giao một vai trò tự lực. Có lẽ đây là ý nghĩa thực sự của một cái tên – nhà thơ Pháp Baudelaire đã đưa ra một câu trả lời hoàn toàn trái ngược với luận điểm của nhà thơ Nga Pushkin về sự không tương đồng giữa thiên tài và điều ác. Từ nay, văn hóa châu Âu đã không còn sợ cái Ác – ngược lại, điều đó đã trở nên khả thi và phải được tìm kiếm để khám phá vẻ đẹp bí ẩn giấu kín trong đó.
Tuy nhiên, như người ta thường nói, đây là sự khởi đầu của một câu chuyện hoàn toàn khác – lịch sử của thế kỷ XX. Tất nhiên, cái thế kỷ được bắt đầu bằng sự khủng khiếp và đẫm máu của Chiến tranh thế giới thứ nhất, mà trong sự mô tả kinh nghiệm của Baudelaire trở thành đối với các nhà thơ hào hoa không kém gì sự trải nghiệm của chính họ. Nhưng nó bắt đầu quá vội với việc khánh thành vào năm 1902 tấm bia đồ sộ (nếu quá hào nhoáng) của nhà thơ ở nghĩa trang Montparnasse. Kể từ đây, “con riêng của tướng quân” đã trở thành sự bất tử.
30/6/2021
Tô Hoàng dịch
Nguồn: Nhân Chứng và Sự Kiện
Theo https://vanhocsaigon.com/