" Một con dế đã từ tay Tô Hoài thả ra chu du thế giới
tìm những điều tốt đẹp cho loài người. Dế Mèn Tô Hoài đã lại sinh ra Tô
Hoài Dế Mèn, một nhà văn trẻ mãi không già trong văn chương, luôn luôn tìm
cách sống với cái thường ngày, cái lúc này ở đây, để ngay cả khi tuổi đã đại
lão ông vẫn còn có được những trang viết tươi rói, tung tẩy, như thuở mới
tung tăng cùng dế."
Dế Mèn 71 chứ không phải 70 tuổi
Chú Dế Mèn của nhà văn Tô Hoài ra đời ở làng Nghĩa Đô,
ven bờ sông Tô Lịch của Hà Nội vào năm 1941, nên năm nay ở tuổi 71. Thời đó
chàng trai Nguyễn Sen (tên thật của Tô Hoài) mới 18 tuổi, “phải làm phu đi
đắp đê ngoài sông Cái. Ngày ngày lên Sù, Gạ làm việc, canh đê, đắp đê”. Từ
những ngày tháng lam lũ đó mà “tôi lại viết được một cái truyện ngắn như
phóng sự tên là Nước lên, ký là Tô Hoài (tức sông Tô ở phủ Hoài Đức). Tôi
đem cái truyện ngắn ấy gửi tuần báo Hà Nội tân văn ở phố Hàng Buồm”, Tô
Hoài chia sẻ.
Truyện gửi tới báo, lại được nhà văn Nguyễn Công Hoan nhận
xét “anh viết cũng hóm đấy”, Tô Hoài bắt đầu tự tin hơn. Qua Nguyễn Công
Hoan giới thiệu, Tô Hoài biết đến ông Vũ Đình Long - chủ NXB Tân Dân, nơi hồi
đó đang ra tuần báo Truyền bá dành cho tuổi trẻ, dày 36 trang.
 Nhà văn Tô Hoài nhớ lại: “Bấy giờ, ở Hà Nội đã có những
loại sách viết cho thiếu nhi như Hoa Xuân, Hoa Mai của nhà in Cộng Lực và cả
ở Tự Lực văn đoàn, ông Khái Hưng cũng viết truyện cổ tích cho thiếu nhi.
Tôi hay ngồi tha thẩn đầu làng bên cửa sông Tô Lịch, trông ra dòng nước
quanh co. Trên bãi cỏ, có mấy đám trẻ đang múc nước đúc dế. Trước đó, hằng
ngày những lúc thong thả, tôi vẫn ra bãi sông chơi đúc dế. Những con dế mèn
được đúc bỏ vào rọ, đem ra chơi cho dế vật nhau. Tôi đã đúc dế, chơi dế từ
năm lên mười bên cây gạo. Tôi chợt nghĩ: Hay là ta viết truyện con dế mèn.
Con dế mèn ta đúc, ta chơi, chơi chọi dế từ bao năm nay. Nghĩ thế, rồi mấy
hôm liền tôi viết truyện Con Dế Mèn”.
Hơn một tháng sau, NXB Tân Dân đã in Con Dế Mèn trong tuần
báo Truyền bá, Tô Hoài được trả 10 đồng nhuận bút (hồi đó 3 đồng mua được 1
tạ gạo). Thấy sách bán được, ông Vũ Đình Long - chủ NXB Tân Dân liền “đặt
hàng” Tô Hoài viết tiếp một tác phẩm gì đó, cũng cho thiếu nhi. Thế là được
đà, Tô Hoài viết tiếp hai tập Dế Mèn phiêu lưu ký, in liền trong hai số
Truyền bá 16, 17 (tháng 1-1942). Lần ấy tác phẩm vẫn bán chạy, Tô Hoài được
trả 100 đồng nhuận bút. Tuy nhiên, vì sách xuất bản trong thời thuộc Pháp,
kiểm duyệt chặt nên bản thảo đã bị cắt nhiều đoạn chủ yếu liên quan đến thực
dân Pháp.
Sau này, cả ba cuốn được tập hợp dưới tên gọi Dế Mèn
phiêu lưu ký và tác giả đã cố phục hồi theo trí nhớ để đưa vào, như chúng
ta biết ngày nay. Theo nhà văn Tô Hoài, “có một may mắn, từ những bản in đầu
tiên của Dế Mèn phiêu lưu ký đến nay, chưa bản in nào không có minh họa. Bản
in đầu tiên trong tủ sách Truyền bá của Tân Dân Con Dế Mèn và về sau là Dế
Mèn phiêu lưu ký do họa sĩ Nguyệt Hồ vẽ, sau này còn có nhiều bản vẽ khác của
Ngô Mạnh Lân, Trương Qua, Thành Chương, Tạ Huy Long…”.
Đó cũng chính là tác phẩm đầu tay viết cho thiếu nhi của
Tô Hoài và là tác phẩm định mệnh đời văn của ông. Vì vậy, Tô Hoài được bạn
văn và độc giả trìu mến gọi là “ông Dế Mèn”.
Nhà văn Tô Hoài và các bạn văn
tại lễ kỷ niệm. Ảnh: N.Thanh
Dế Mèn không già
Tính theo mốc thời gian lần đầu tiên xuất hiện Dế Mèn
phiêu lưu ký, năm nay tác phẩm tròn 70 năm. Buổi lễ vừa là kỷ niệm, vừa là
hội thảo thật ấm áp đã được tổ chức tại Hội Nhà văn Hà Nội với sự tham gia
của nhiều nhà văn, nhà thơ. Cảm động nhất là có cả nhà văn Tô Hoài và vợ
ông - bà Nguyễn Thị Cúc. Bà Cúc mặc áo dài, lịch lãm, đài các đúng kiểu phụ
nữ Hà Nội xưa.
Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội Phạm Xuân Nguyên nhận định:
“71 năm Dế Mèn cất bước lên đường. Thế giới đại đồng mơ ước của Mèn hãy còn
xa lắm lắm. Nhưng Dế Mèn không già, không mỏi trong cái sự đi của mình. Con
đường nhiều lúc có ý nghĩa hơn đích đến và người đang đi đường đáng nói hơn
là người đã đi hết đường. Trong tinh thần đó, Dế Mèn vẫn luôn đồng hành
cùng những thế hệ đang tới... Con Dế ấy đã mang tên tuổi ông đi cùng trên
những chặng đường phiêu lưu đến với cộng đồng những con vật văn học thế giới,
đến với xứ sở thiên nhiên và văn hóa của các quốc gia khác”.
Còn ông Nguyễn Huy Thắng, Phó Giám đốc NXB Kim Đồng bày tỏ:
“Liệu có tác phẩm văn học thiếu nhi nào được như Dế Mèn phiêu lưu ký, không
chỉ thiếu nhi mà cả người lớn cũng thích; không chỉ bạn đọc Việt Nam mà cả
bạn đọc thế giới, ngay cả ở những nước biết đến con dế mèn là như thế nào,
thích đọc, thích trải nghiệm cùng cuộc phiêu lưu của nhân vật văn học có một
không hai này!”.
Nói về cách sử dụng ngôn từ của nhà văn, nhà phê bình văn
học Vũ Nho nhận xét: “Nhà văn Tô Hoài chẳng những quan sát tinh tế, miêu tả
sinh động từng loài vật như: Bọ Ngựa, Kiến Chúa, Châu Chấu Voi... mà ngôn
ngữ kể chuyện cũng rất cuốn hút. Ngoài những từ ngữ hóm hỉnh, ý nhị, nhà
văn còn sáng tạo ra không ít những từ mới”.
Ba tập sách in lần đầu tiên trên tuần báo Truyền bá (NXB Tân Dân - 1941, 1942), sau này được gộp lại thành tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký như chúng ta biết ngày nay
Người viết văn như cái cửa hàng bách hóa
Trong cuốn sách Sổ tay viết văn trang 119, bản in năm
1960, Tô Hoài nói về nghề: “Người viết văn như cái cửa hàng bách hóa, càng
nhiều mặt hàng càng dễ chạy”.
Quan điểm ấy quán xuyến đời văn của ông. Ngoài viết truyện
thiếu nhi, Tô Hoài còn viết truyện ngắn, ký sự, những câu “chuyện cũ Hà Nội”,
hồi ký và hàng nghìn bài báo. Hồi trước, tòa soạn nào đặt bài ông cũng có
thể viết, trả “hàng” đúng hẹn. Ông duy trì thói quen viết hằng ngày và dường
như không viết thì không chịu được. Thậm chí, Tô Hoài còn luyện được khả
năng ngồi viết khi đang… dự họp. Nhiều bài báo, truyện ký, truyện ngắn của
Tô Hoài đã ra đời ngay trong các cuộc họp, cả khi ông ngồi trên bàn chủ tọa.
Bởi khi người khác phát biểu thì Tô Hoài hí húi viết.
Tô Hoài cũng có nhiều thói quen đặc biệt. Từ trẻ tới già
ông có thói quen khi cầm tờ báo trên tay thì đều đọc hết các chuyên mục. Có
khi ông đọc ngược, đọc từ trang cuối lộn lên trang đầu. Nhỏ như mục tâm sự
hay hộp thư cũng không qua được mắt Tô Hoài. Với ông, đọc báo cũng là một
cách “đi thực tế” và biết được đời sống xã hội, trau dồi ngôn ngữ đời sống,
đồng thời cũng biết được ai đang viết gì, sức viết đến đâu. Dù ở tuổi “cửu
thập” nhưng bàn làm việc của Tô Hoài luôn có sẵn giấy bút, đèn bàn và hàng
chục gọng kính.
“Tháp tùng” bố mẹ đến dự kỷ niệm 70 năm Dế Mèn phiêu lưu
ký, anh Nguyễn Phương Vũ tiết lộ nhà văn Tô Hoài vừa hoàn thành cuốn hồi ký
mới, dày tới 500 trang với nhiều câu chuyện người thật, việc thật. Mấy năm
nay sức khỏe Tô Hoài yếu nên sức nghĩ, sức viết chậm hẳn, dù ông luôn muốn
viết. Nhiều người đặt ông viết báo Tết nhưng “cửa hàng bách hóa Tô Hoài”
cũng không đủ “hàng” để bán. Có người gợi ý ông nên thuê thư ký, ông đọc
cho người ta viết. Nghe vậy, Tô Hoài mỉm cười.
Nguyễn Thanh
Nguồn: baodanang 11/2012
Theo http://www.songtho.net/
|
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét