Cây ngô đồng xứ Huế

Cây ngô đồng xứ Huế

Tiếng Xưa/ Hà Thanh

Cây Ngô Đồng xứ Huế

1- Hai tiếng ngô đồng nghe hết sức nôm na đó lại không phải là những từ thuần Việt mà là âm Hán Việt. Ngô đồng, tên của một loại cây có xuất xứ miền Nam Trung Quốc. Cây Ngô đồng được nhiều người biết đến chủ yếu là qua thi ca, cả thi ca Trung Quốc và thi ca Việt Nam. Được nhắc đến nhiều nhất là hai câu cổ thi,  

Ngô đồng nhất diệp lạc, 

Thiên hạ công tri thu 

(Một lá ngô đồng rơi rụng xuống ; Mọi người đều biết tiết thu sang). 

Đời Đường, nhà thơ Vương Xương Linh khi nói về mùa thu trong cung Trường Tín, một hậu cung thời nhà Hán, đã có những câu tha thiết,  

Kim tỉnh ngô đồng thu diệp hoàng, 

Châu liêm bất quyển dạ lai sương 

(Bên giếng, ngô đống thu vàng lá, Rèm châu không cuốn mặc sương vào); trong bài Thu hứng thứ tám, nhà thơ Đỗ Phủ cũng nhắc tới cây ngô đồng qua hai câu:  

Hương đạo trác dư anh vũ lạp, 

Bích ngô thê lão phụng hoáng chi 

(Hạt thơm anh vũ ăn rồi nhả; Cành ngô biếc đậu phượng hoàng già). 

Trong thi ca Việt Nam, có lẽ cây ngô đồng được nhắc tới sớm nhất trong bài ca dao sau đây: 

Đồng Đăng có phố Kỳ lừa; có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh; Ai lên Phủ Lạng cùng anh …Miệng khấn, tay vái bốn phương chùa này; Chùa này có một ông thầy; Có hàng đá tảng có cây ngô đồng; Cây ngô đồng không trồng mà mọc; Hòn đá tảng không đắp mà cao; Sông kia chẳng có ai đào mà sâu . 

 Nói về Đồng Đăng Kỳ Lừa, có lẽ xuất hiện dưới thời nhà Mạc khi Mạc Mậu Hợp khai phá ứ Lạng Sơn. Nhà thơ Nguyễn Du trong truyện Kiều cũng có nói tới cây ngô đồng trong những câu:  

Nửa năm hơi tiếng vừa quen, 

Sân ngô cành biếc đã chen lá vàng 

 hay 

Thú quê thuần hức bén mùi. 

Giếng vàng dã rụng một vài lá ngô. 

Khi viết văn tế thập loại chúng sinh, tác giả truyện Kiều cũng nói tới lá ngô đống trong: ngàn lau dặm bạc lá ngô đồng vàng. Sang đến thế kỷ  20, trong bài thơ mang tựa là Tỳ bà có  28  câu, mỗi câu bảy chữ dùng toàn văn bằng của nhà thơ trong phong trào thơ mới Bích Khê cũng có nói tới cây ngô đồng ở hai câu kết: 

Ô hay, buồn vương cây ngô đồng

Vàng rơi ! vàng rơi thu mênh mông. 

Nói chung, hình ảnh cây ngô đồng trong thi ca là hình ảnh của mùa thu .

2- Theo các tài liệu xưa thì vị vua thứ hai đời nhà Nguyễn là Thánh tổ Nhân Hoàng đế Minh Mạng rất thích cây ngô đồng. Sách cho biết, khi có được hai cây ngô đồng mang từ Quảng Đông về thì vua cho trồng ở hai góc của  điện Cần Chánh trong Đại nội. Sau đó nhà vua lại sức cho Bộ Công chọn người thông hiểu cây cỏ mang theo lá cây làm mẫu lên vùng núi Trường Sơn tìm cây mang về trồng thêm ở các góc điện, vì lẽ ở Việt Nam, các vùng ven núi đều có bóng dáng cây ngô đồng. Không những thế, khi cho đúc cửu đỉnh để …“tỏ ra ngôi vị đã đúng, danh mệnh đã tụ lại…” nhằm tượng trưng cho đế nghiệp bền vững của nhà Nguyễn, vua Minh Mạng đã cho chạm khắc trên chiếc đỉnh mang thụy hiệu của mình, tức là Nhân đỉnh. Các họa tiết thể hiện cây ngô đồng mà theo các nhà nghiên cứu thì họa tiết đó chính là hình ảnh cây ngô đồng được trồng ở góc điện Cần Chánh vào lúc cây ngô đồng cỏn trẻ, lá cây còn ở dạng 5 thùy. Vì lẽ đó, hình như không có một thành phố nào ở Việt Nam lại có nhiều cây ngô đồng được trồng hơn là ở xứ Huế; và cũng không nơi nào ở nước ta, người dân quan tâm đến cây ngô đồng hơn là người dân ở vùng cố đô. Đã có nhiều bài viết nói tới cây ngô đồng, hoặc nghiên cứu về cây ngô đồng, phần lớn đều của tác giả người Huế .

3- Các nhà nghiên cứu về thực vật học cho biết núi rừng Việt Nam có nhiều loại cây thuộc họ Trôm ( tên khoa học là Sterculiaceae) vốn mang hình thái gần giống với cây ngô đồng ở Huế khiến nhiều ngưới nhầm lẫn. Giống cây ngô đồng hiện có mặt tại Huế được nhiều người thống nhất rằng chúng thuộc họ Firmiana simplex, nghĩa là cây ngô đống Trung Quốc được người Tây phương gọi là Chinese Parasol Tree; parasot là cái lọng hay cái dù, có tác dụng che ánh mặt trời lấy bóng mát , mặc dù thực ra cây ngô đồng không có tác dụng ấy.

Trong bài viết đăng trên tạp chí Nghiên cứu Huế do trung tâm nghiên cứu Huế xuất bản tháng 12 năm 2003, tác giả Đỗ Xuân Cẩm cho biết giống cây ngô đồng ở Huế có hai kiểu lá: vào thời gian đầu của thời kỳ sinh trưởng thì lá trên cây hầu hết đều ở dạng 5 thùy; đến khi cây trưởng thành thì lá chỉ còn 3 thùy hoặc không phân thùy. Trong khi có tác giả nghĩ rằng họa tiết thể hiện cây ngô đồng trên thành Nhân đỉnh được mô phỏng theo hình vẽ các sách thực vật học Trung Quốc thì tác giả Đỗ Xuân Cẩm lại xác nhận rằng đó là nghệ nhân căn cứ vào thực tế cây ngô đồng trồng ở điện Cần Chánh, lúc ấy cây còn non. Phân tích sâu hơn, Đỗ Xuân Cẩm cho biết ngô đồng có hai loại, một loại mọc tự nhiên ở rừng Việt Nam thuộc chi Firmiana simplex phân bố tự nhiên từ Nghệ An trớ ra đến các tỉnh miền nam Trung Quốc, một loại khác là Firmiana colorata Roxb được gọi là ngô đồng đỏ; cả hai chi ngô đống này đều ra hoa vào khoảng tháng 7 âm lịch; và trước khi ra hoa, toàn bộ lá ngô đồng lần lượt rụng hết, vì thế khi người ta bảo khi lá ngô đồng rụng thì mọi người đều biết mùa thu đang tới. Các tài liệu đều thống nhất rằng thuộc cả hai chi này, hoa ngô đồng thường tập hợp thành chùm đầy lông có màu trắng hay màu váng. Trong khi đó, chùm hoa ngô đồng ở Huế có đài hoa có long phủ màu tím cho nên khi hoa nở rộ vào khoảng trung tuần tháng hai âm lịch, cả cây ngô đồng được bao phủ bởi một mảng màu hồng tím rất đẹp.Tác giả Đỗ Xuân Cẩm cho rằng cây ngô đồng ở Huế là một biến thể của chi Firmiana simplex với đề nghị hãy gọi chúng là “ngô đồng Huế”. Nhìn chung nhiều tác giả nghiên cứu đều chỉ ra rằng những loại cây tương tự như cây vông đồng, cây vông nem , cây vông vang , cây độc bình, cây mã đậu mà có nơi còn gọi là bã đậu …đều không phải là cây ngô đồng mà hiện chúng ta đang nói đến, mặc dù nhiều nơi vẫn còn nhầm lẫn về tên gọi

4- Danh tiếng của cây ngô đồng Huế quả thật đã kéo khá nhiều người đến Huế vào giữa mùa xuân để chiêm ngưỡng hoa ngô đồng. Có người nhận định thực ra cây ngô đồng có dáng không đẹp lắm; tàng thưa, lá ít, tán lá không đủ che bóng mát. Tuy nhiên, vào lúc lá trên cây rụng hết nhường chỗ cho hoa ngô đồng khoe sắc tím thì cùng lúc tất cả các cây ngô đồng sau lưng điện Thái Hòa đều đồng loạt trổ hoa tạo thành hững tán màu lung linh rực rỡ, lặng lẽ nghiêng mình xuống các mái lầu duyên dáng, những cung điện nguy nga…tạo nên một khung cảnh huyền hoặc tuyệt vời. Có người cho rằng chiêm ngưỡng cây ngô đồng đúng lúc nhất là khi hoa đã nở rộ trong nắng ấm buổi sáng; so sánh hình ảnh những bông ngô đống họp thành một tấm màn hoa màu hồng phấn pha tím nhạt như đuôi con chim phượng đung đưa trong nắng gió nhiệt đới rồi liên tưởng đến những nàng cung nữ đang trình diễn những điệu múa duyên dáng trước mặt đấng quân vương.

Có lẽ hình ảnh lộng lẫy của hoa ngô đồng tăng thêm nét huyền hoặc chính nhờ khung cảnh u mặc của cung đình Huế, mặc khác, trong nét trầm buồn của xứ Huế được màu sắc rực rỡ của hoa ngô đồng là, cho cái cổ kính của cố đô càng thêm lung linh. Có thể nói cây ngô đồng đã có một chốn đắc địa để khoe sắc. Và cũng chính vì thế, việc người dân xứ Huế quan tâm đến cây ngô đống là điều tất nhiên.

5-Từ những cây ngô đồng đầu tiên đến ngụ cư ở góc điện Cần Chánh trong Đại nội Huế, đã có nhiều cây ngô đồng được nhân ra, được trồng mới ở nhiều lăng tẩm, đền đài. Dưới thời Pháp thuộc, có một cây ngô đồng được trồng ngay lối vào công viên Tứ Tượng trước khách sạn Saigon Morin trên đường Lê Lợi nhưng đã bị cơn lốc năm 1985 quật ngã. Ngày nay cũng ở công viên Tứ Tượng , dã có thêm hai cây ngô đồng, một cây vươn cao vượt hẳn những loài cây chung quanh được trồng sát trụ sở Ủy ban Nhân dân thành phố Huế, một cây nữa nhỏ hơn mới được trống lại ngay cổng vào công viên. Tại công viên Thương Bạc, về phía cầu Tràng Tiền có cả một cụm ngô đồng gồm 6 cây, trong đó cây cao nhất, già nhất ở gần cầu Phú Xuân đã được trồng từ thới Nguyễn Kỳ Sơn làm Giám đốc Công trình Công cộng, 5 cây còn lại được ông Phan Đình Ngôn, Giám đốc Công ty Công viên cây xanh cho trồng về sau này nhưng đến nay cũng đã được chục năm, và có cây bắt đầu trổ hoa. Đã có những nghiên cứu và đề nghị về việc trồng thêm cây ngô đồng trong thành phố Huế. Với bao danh lam thắng cảnh, với núi Ngự, sông Hương mơ mộng, với lăng tẩm đền đài cổ kính, với không khí u mặc của một cố đô, việc cây ngô đồng được nhân rộng, được trồng quanh vòng thành của Đại nội và dọc theo hai bờ sông Hương  Huế sẽ có thêm một nét duyên mới tạo thành một đặc trưng rất Huế, bằng công sức bão tồn và chăm sóc của con người chứ chẳng phải … không trồng mà mọc.

Nguyễn Đình Niêm và Khánh Uyên 

Theo http://nammainguyenthi.blogspot.com/