Hương dẻ ngày thu

Hương dẻ ngày thu

Quê Thào nằm trong thung lũng ở ven thị trấn, bốn mùa xuân hạ thu đông nối tiếp nhau theo vòng quay tuần hoàn định sẵn bởi bàn tay tạo hóa. Quê Thào không phải là một miền trù phú như trong cổ tích nhưng bốn mùa đi rồi đến đều mang theo những vật ngon của lạ dâng cho đời mang nét đặc trưng riêng có không lẫn với bất kỳ nơi đâu.
Không cần phải liệt kê tất cả những sản vật quê mình để minh chứng, chỉ cần một ví dụ thôi đã làm cho Thào đủ thấy tự hào và yêu quê hương biết nhường nào. Quê Thào nổi tiếng với hạt dẻ, một loại hạt màu nâu bóng, khi ở trên cây chúng được bao bọc trong chiếc áo gai sắc nhọn, trong lớp vỏ gai đó thường có từ hai đến bốn hạt, nhưng phổ biến nhất là ba hạt. Dẻ là một loài cây cao, tán rộng, một cây dẻ trưởng thành cao to giống như cây nhãn hoặc cây vải cổ thụ. Cây bắt đầu rụng lá khi tiết trời trở đông, sau một mùa đã chắt chiu dâng ngon ngọt cho đời. Quê Thào có những vạt dẻ rộng thênh thang, mùa xuân, mùa hạ vòm lá xanh mướt nhưng đến khi sang đông chỉ còn trơ lại những cành cây khẳng khiu gồng mình trước những luồng gió đông lạnh lẽo.
Ngày bé Thào chưa đi xa bao giờ nên không biết ở những nơi khác có hạt dẻ như quê mình không, nhưng Thào đã từng được một người bạn trong phố chợ cho ăn một loại hạt, nó bảo là hạt dẻ do họ hàng dưới xuôi gửi biếu. Khi đứa bạn bảo Thào xòe tay ra và nó bỏ vào tay Thảo một nắm hạt gì đó nhìn cũng giống hạt dẻ nhưng nó rất bé, mỗi hạt chỉ bằng đầu ngón tay, ăn không bở, không thơm. Thào đã ngạc nhiên thốt lên: “Đây mà cũng là hạt dẻ á?”. Đứa bạn cho biết ở quê nó chỉ có hạt dẻ thế này thôi thì Thào mới thấy tự hào về quê mình biết bao.
Hạt dẻ mỗi năm chỉ có một lần vào mùa thu, trong khoảng từ tháng tám đến tháng chín âm lịch, mỗi độ tết Trung thu, trên bàn phá cỗ của trẻ con ngoài bánh dẻo, bánh nướng và các loại hoa quả khác thì lúc nào cũng có thêm món hạt dẻ. Cả Thào và chúng bạn đều rất thích ăn thứ hạt này, không phải chỉ vì mùi vị thơm ngon của nó mà còn vì đây là một thứ hạt khá hiếm và quý. Tuy quê Thào đã nổi tiếng khắp nơi về món đặc sản hạt dẻ, thế nhưng những người dân nơi đây muốn ăn hạt dẻ cũng không phải là dễ, thứ nhất vì hạt dẻ không hề rẻ chút nào, thứ hai vì không phải nhà nào cũng trồng loại cây này, đã không trồng  thì làm gì có mà ăn.
Nhà Thào cũng không có hạt dẻ, và không lấy làm dư giả gì nên chả mấy khi được ăn. Hạt dẻ được người ta trồng nhiều trong các làng bản chứ khu vực xung quanh thị trấn thì lại hiếm. Thế nên cứ mỗi độ thu về khi những quả gai sắc nhọn bắt đầu tách vỏ để lộ ra những hạt màu nâu bóng mẩy căng tròn là Thào và trẻ con trong xóm rủ nhau đi nhặt. Nói là nhặt thế thôi chứ thật ra đâu có dễ dàng thế, hạt dẻ là loại hạt ngon, quý và bán được giá cao, vì thế các nhà trồng cây dẻ không dễ gì mà để kẻ khác đến hái tự do, nhưng cũng may người dân quê Thào vốn sẵn lòng phóng khoáng nên đi vào các bản người ta vẫn cho trẻ con nhặt những hạt rơi dưới gốc, miễn sao đừng có trèo, đừng có cầm sào đập quả trên cây là được.
Chiều nay Thào đã hẹn với cái Nụ đi nhặt hạt dẻ, đúng giờ khi hai đứa bắt đầu xuất phát, đi được một quãng ngắn thì phát hiện ra con chó bông của nhà mình đi theo sau tự lúc nào, con Bông mới về làm bạn với Thào được gần hai tháng và còn khá nhỏ. Tuy thời gian chưa dài nhưng nó đã kịp thân thiết với cả gia đình, nhất là với Thào, hình như chó cũng thích trẻ con như là trẻ con thích chúng vậy. Vì lần này đi khá xa nên Thào không muốn cho Bông đi cùng vì sợ nó bị lạc mất, mất con Bông thì Thào sẽ buồn lắm. Thào bảo cái Nụ đợi một lát để đưa chó về nhà. Xua nó về gần tới nhà, quát nó, dặn dò nó không được đi theo rồi chạy thật nhanh hi vọng nó không đuổi theo nữa, thế nhưng Thào vừa về đến chỗ cái Nụ thì đã thấy cái lưỡi đỏ au của nó lủng lẳng phía sau. Thào lại đuổi nó về một đoạn khá xa rồi chạy thục mạng để trốn, nó bị Thào đuổi và cũng miễn cưỡng chạy về, nhưng khi Thào vừa quay lưng đi thì nó lập tức chạy theo.
Không làm cách nào lừa nó về nhà được, Thào rủ cái Nụ trèo lên cây hồng cao chót vót ven đường trốn. Những tưởng con Bông sẽ không biết đường tìm, thế mà từ đằng xa nó đã nhìn thấy hai đứa thào vắt vẻo trên cây, nó chạy tới và sủa ăng ẳng dưới gốc ý nói Thào hãy xuống đây với nó. Hết cách, thào đành cho con bông đi theo, vừa đi vừa sợ nó không biết đường mà lạc mất, vì Bông rất nghịch ngợm, nó có bao giờ chỉ quanh quẩn bên chủ đâu. Bao nhiêu lần cùng Thào và bố mẹ lên rẫy nó đều chạy mất hút, lúc chỗ nọ, lúc chỗ kia, đấy là rẫy còn gần nhà và đi quen nên nó mới biết đường về, chứ lần này đi xa thế, chạy nhảy thế kia thì làm sao biết mà tìm về với chủ chứ.
Đến khu vườn dẻ, Thào cùng cái Nụ mỗi người cầm trên tay một cây que dài khoảng ba mươi phân, đầu được vót hơi nhọn vừa dùng để khều đám lá dưới gốc cây tìm xem có hạt nào trốn trong đó không, vừa để tách hạt dẻ ra khỏi lớp vỏ gai góc nếu may mắn tìm thấy quả dẻ nào còn nguyên hạt rơi xuống. Quanh gốc cây dẻ có vô số những chiếc vỏ gai lẫn trong đám lá khô, chỉ cần sơ sẩy một chút là những chiếc gai nhọn hoắt sẽ găm vào da thịt, mặc dù đã cố gắng hết sức nhưng Thào vẫn bị gai dẻ đâm cho vài nhát, có chiếc cắm chưa sâu thì dùng tay nhổ ra được nhưng có những chiếc đã găm quá sâu nên đành chịu.
Vừa bới tìm những hạt dẻ lẫn trong đám lá nâu dưới đất, Thào vừa phải để mắt xem con Bông đã đằng nào nên rất không thoải mái. Thế mà loáng cái đã chẳng thấy nó đâu, suốt buổi hôm ấy trong lòng Thào cứ thắc thỏm lo lắng. Trời về chiều, ông mặt trời đỏ lựng khuất dần sau dãy núi xa xa, Thào cùng cái Nụ chuẩn bị về nhưng nhìn mãi chẳng thấy con Bông đâu, gọi mãi cũng chỉ có tiếng đáp lại của vách núi. Màn đêm dần bao trùm khắp không gian, đường về nhà còn xa, không thể tìm nó mãi được, Thào đành buồn bã ra về, trong lòng nặng trĩu lo âu, vừa sợ bị bố mẹ mắng vì đi chơi về muộn vừa buồn vì bị mất đi người bạn nhỏ dễ thương. Thế mà vừa bước chân đến cửa thì đã thấy cái mặt của nó nhăn nhở như cười với mình, Thào vùa mừng vừa tức. Chưa kịp xử tội gì nó thì mẹ đã trách:
– Thào hôm nay giỏi nhỉ? trốn mẹ đi chơi cả ngày tối không biết đường về.
– Tại con Bông ấy chứ – Thào lí nhí trong miệng.
– À thế ra chiều này mày đi với anh Thào hả? thế về nhà sao không gọi anh để anh giờ này mới chịu về – Mẹ quay ra nói với con Bông có ý trách Thào.
Thào không dám nói gì thêm nhưng trong lòng giận Bông lắm.
Thào đổ số hạt dẻ kiếm được ra đếm, hôm nay nhặt được hơi ít, nếu đem luộc thì không bõ nên đem số hạt dẻ ít ỏi vùi vào bếp lò nấu rượu của mẹ đang hừng hực cháy. Trước khi vùi Thào đếm kỹ, được cả thảy hai mươi tư hạt, phải đếm kỹ vì vùi lẫn hạt dẻ vào đống tro than đến lúc bới ra chả khi nào còn đủ “quân số” cả. Hạt dẻ có thể ăn nhiều kiểu khác nhau, hạt dẻ nướng, hạt dẻ luộc, sấy rang, thậm chí ăn sống cũng có cái thú của nó nhưng hạt dẻ nướng vẫn là thơm nhất. Còn nếu ăn hạt dẻ sống thì phải ăn những hạt còn hơi non, khi lớp vỏ ngoài của nó chưa chuyển màu nâu thì mới mềm, ngọt và mới cảm nhận được vị sữa của hạt.
Vì lò than rất nóng nên chả mấy chốc đã nghe thấy tiếng nổ bôm bốp trong lò, thì ra khi nãy Thào quên cắn một chút vào mỗi hạt dẻ để lấy chỗ thông hơi, khi hạt quá nóng không có chỗ thoát khí nên chúng nổ bung ra vỏ đi đằng vỏ, hạt đi đằng hạt. Thào vội khều hết hạt dẻ trong lò ra, có một số hạt đã nổ không tìm thấy đâu, có một số hạt chưa nổ nhưng hầu hết là chưa kịp chín nhưng cũng đã tỏa mùi thơm bùi rất ngọt. Kiểm lại quân số thì chỉ còn được mười mấy hạt, Thào lẩm bẩm một mình: Lần nào cũng thế.
Mẹ nhìn Thào hì hụi với mấy viên hạt dẻ phì cười bảo: Muốn ăn hạt dẻ thì lại đây giúp mẹ. Hôm nay ngày chợ phiên người trong bản đem hạt dẻ đi bán nhiều mẹ cũng mua vài trăm để thào ăn cho thỏa thích này. Mẹ bưng ra một rổ toàn những hạt to bóng lộn mượt mà, nhìn thôi đã thấy thèm. Thào hỏi mẹ:
– Chỗ này nhiều thế, chắc phải mấy trăm hạt đấy mẹ nhỉ?
– Ba trăm đấy, tha hồ ăn nhé, biết Thào hư như thế mẹ đã không mua rồi.
Thấy mẹ vừa nói vừa cười nên Thào biết mẹ chỉ mắng yêu thôi. Ở quê Thào, người ta không bán hạt dẻ theo cân mà đếm hạt, thay vì một cân bao nhiêu tiền người ta bán theo trăm, mỗi trăm hạt bao nhiêu tiền. Đếm hạt tưởng là lâu nhưng cũng chẳng mất bao nhiêu thời gian, người bán hai tay thoăn thoắt vốc hạt dẻ cứ mỗi lần vốc lấy mỗi tay năm hạt, hai tay mười hạt, nhanh, đều thoăn thoắt, chẳng mấy chốc đã đếm được cả trăm, cả ngàn hạt.
Mẹ dùng con dao khía trên đầu mỗi hạt một nhát ngang, một nhát dọc thành hình dấu cộng vừa làm vừa hướng dẫn Thào làm theo, mẹ bảo:
– Muốn ăn bao nhiêu thì khía bằng ấy, càng khía nhiều càng được ăn nhiều. Thào sung sướng reo lên:
– Thật hả mẹ, con khía được hết chỗ này thì mẹ cho con ăn hết nhé
– Ừ – Mẹ cười.
Thào hăm hở làm dù không hiểu dụng ý của mẹ lắm. Công việc tưởng dễ mà khó ra trò, vì vỏ hạt dẻ khá cứng nên đôi tay nhỏ bé của Thào khía từng hạt rất khó khăn, mãi mới được dăm chục hạt. Cất xong mẻ rượu, mẹ xắn tay làm cùng thào, bàn tay mẹ thoăn thoắt một nhát ngang một nhát dọc lên từng hạt dẻ cứng, không có vẻ gì khó khăn cả, chả mấy chốc đã xong. Mẹ cho tất cả số hạt dẻ vào nồi đổ nước xâm xấp, mẹ bảo cho ít nước để hạt dẻ không bị nhạt. Đến khi hạt chín mẹ bắc ra đổ nước cho ráo, sau đó cho hạt dẻ đã luộc lên chảo nóng rang. Bàn tay mẹ đều đặn đảo trên chảo, dưới bàn tay thoăn thoắt của mẹ những hạt dẻ căng tròn di chuyển đều đều như đang cùng nhau khiêu vũ trong một vũ điệu tập thể nhịp nhàng, đẹp mắt. Tay mẹ đưa đến đâu, lớp vỏ nâu bên ngoài tách ra đến đó, để lộ ra hạt dẻ màu vàng óng bên trong, có hạt nở đều như bông hoa bốn cánh, cánh màu nâu, nhụy màu vàng.
Bây giờ thì Thào đã hiểu vì sao lại phải khứa vỏ hạt dẻ trước khi luộc. Thào nhón tay lấy một hạt còn nóng hổi trên chảo vừa hứng qua tay nọ rồi tay kia vừa thổi cho nó nguội bớt. Thào tách lớp vỏ một cách dễ dàng, cả lớp áo lông mỏng mềm trong lớp vỏ nâu cũng đã róc hết, đưa thứ hạt màu vàng ươm lên miệng cắn một miếng ngọt lịm đến tận chân răng, thơm lạc cả cuống họng, cuống mũi, thơm đến từng giác quan. Thào ăn đến no nê mà vẫn còn rất nhiều, hạt dẻ rất nhanh đầy bụng. Trong khi Thào ăn hạt dẻ thì mẹ lấy những bông lúa non dùng thìa tuốt lấy hạt và đem đồ trên bếp, đồ xong mẹ giã, sàng, sảy được một món cốm màu xanh ngắt thơm đến mê hồn, mẹ hỏi:
– Thào đã được ăn cốm hạt dẻ bao giờ chưa?
– Lại có cốm hạt dẻ nữa hả mẹ?
Mẹ bóc lấy một số hạt dẻ cho vào cối giã thật mịn rồi đem trộn với cốm, mẹ xúc một thìa đưa lên cái miệng hau háu thèm thuồng của Thào, mùi thơm của cốm quyện với mùi thơm của hạt dẻ thêm cả vị bùi, vị ngọt của hạt dẻ với những hạt cốm dẻo là một món ăn ngon nhất đời từ trước đến giờ Thào chưa bao giờ được thưởng thức.
Ăn no rồi lên giường đi ngủ, lúc này Thào mới cảm thấy những chiếc gai dẻ sắc nhọn găm trong gan bàn chân, bàn tay cựa quậy đau nhói. Cả ngày hăm hở hết chỗ nọ đến chỗ kia chẳng thấy đau, giờ đến lúc nghỉ ngơi nó mới được dịp phát tác. Mẹ lắc đầu dùng cây kim giúp Thào đào bới nơi những vùng da có chiếc gai trốn ở trong, cả thảy đươc mười một chiếc, ở cả chân lẫn tay, mẹ cười bảo Thào khỏe thật đấy, bị gai đâm nhiều thế mà chịu được cả ngày. Thào nghĩ bụng: Ngày nào cũng được đi chơi vui như thế thì bị đau cũng chịu.
Mỗi năm chỉ có một mùa thu cũng như một mùa hạt dẻ, bao năm rồi, khi màu nắng quyện vào cánh đồng lúa chín vàng óng ả, gió heo may đuổi nhau chạy trên cánh đồng, ào qua vườn dẻ cho những hạt màu nâu bóng mịn lìa lớp vỏ gai đậu xuống chân, Thào không còn được đi nhặt hạt dẻ. Giờ đây, Thào đã là chàng sinh viên trường đại học Luật hẳn hoi, bao nhiêu năm đi học cấp ba và đại học xa nhà khiến niềm vui xưa chỉ còn được thực hiện trong tâm tưởng.
Ở nơi xa, Thào thấy người ta bán hạt dẻ, mang danh là hạt dẻ quê mình rât nhiều, trên vỉa hè bụi bặm, trong siêu thị hào nhoáng, bán quanh năm, bán cả bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông. Thào không biết hạt dẻ đâu ra mà nhiều thế, nhưng chắc rằng đó không phải hạt dẻ quê mình, vì dẻ là loại hạt rất dễ thối, hạt mới hái về chỉ để dăm ngày đã bắt đầu có hạt thối, hơn nữa cây dẻ chỉ cho hạt vào mùa thu trong khoảng hai tháng thì lấy đâu mà bán quanh năm như vậy. Biết là thế nhưng Thào không có cách nào để giãi bày với tất cả mọi người điều đó. Mỗi khi có cơ hội là Thào lại say sưa kể với lũ bạn ở miền xuôi về vùng đất nơi mình sinh ra và lớn lên, Thào kể đến đâu chúng trầm trồ đến đó. Chỉ mong một ngày không xa có dịp được mời các bạn đến thăm quê mình đúng mùa hạt dẻ.
12/9/2026
Hồng Cư
Theo https://vanhocsaigon.com/