Để hiểu đúng văn hóa tâm linh, cần có kiến thức sâu rộng

Để hiểu đúng văn hóa tâm linh,
cần có kiến thức sâu rộng

Đầu năm, có lẽ tâm thế ai cũng mong, cũng cầu cho chính mình, gia đình mình, xã hội và đất nước… gặp được nhiều điều may mắn; an lành. Những mong ước ấy là chính đáng. Vậy nên, tháng Giêng là mùa của hành hương, của lễ hội, của đình chùa…
Các lễ hội đã trở nên quá tải
Năm nào cũng vậy, bên cạnh những tín ngưỡng tâm linh, niềm vui truyền thống, những nét đẹp cổ truyền ngàn đời cần gìn giữ thì luôn đi kèm với nó biết bao hệ lụy không vui, bất cập cần được thay đổi và chấn chỉnh.
Chưa có một cuộc khảo sát cụ thể nào, nhưng tin rằng nếu có cuộc khảo sát thì Việt Nam cũng chả chịu thua một đất nước nào về số lượng người đi lễ chùa và các tín ngưỡng tâm linh. Một đất nước tập hợp nhiều dân tộc, đa tôn giáo và tự do tín ngưỡng.
Một đất nước có nhiều người có đạo, theo đạo, đi chùa chiền, đến nhà thờ. Một đất nước ngày càng có nhiều ngôi chùa to, nhiều khu tâm linh rộng lớn, tại sao lại vẫn có quá nhiều những vụ án mạng rùng rợn, những vụ tham nhũng, lừa đảo, hiếp dâm và đạo đức xã hội, đạo đức trong gia đình ngày càng xuống cấp?
Năm vừa qua, báo chí đã lên tiếng biết bao sự việc đau lòng: đó là những người đã từng là anh hùng, những đảng viên, quan chức cao cấp… lần lượt phải tra tay vào còng; những cái tát, những vụ làm dụng tình dục vô nhân tính, vô luân trong môi trường giáo dục; những vụ hiếp dâm tập thể…
Tất cả những hiện tượng trên đều phạm vào những điều răn, những điều cấm trong giáo lý của nhà Phật và trong Kinh Thánh. Điều tưởng vô lý nhưng hình như lại có lý nếu chúng ta chịu đi sâu phân tích, tìm hiểu về những vấn đề này, những vấn đề lớn cần được nhìn nhận một cách thấu đáo để kịp thời có những giải pháp, định hướng sát đúng để người người sống đúng “chính đạo”. Mà điều đầu tiên đó là tuân thủ theo hiến pháp và pháp luật. Bên cạnh đó là giải quyết tốt nhu cầu tâm linh có thật của mỗi con người để xã hội phát triển một cách lành mạnh, trật tự an ninh ổn định. Nhu cầu tâm linh, suy cho cũng là mong cho mọi người được sống an lạc hạnh phúc và xã hội phát triển ổn định.
Khi chưa tu thành chính quả, Đức Phật cũng là một con người như mọi chúng sinh. Một con người có “lý lịch” rõ ràng. Nhưng chính con người trần ấy, nhờ trí tuệ và thực hành tu tập, đã tìm ra được con đường của sự giải thoát.
Đã không ít người, trong đó có cả các Phật tử hiểu nhầm rằng Đức Phật là người cứu khổ, cứu nạn cho chúng sinh. Không, Đức Phật không có phép nhiệm mầu đó, mà chỉ có Đạo của Phật mới là “phương thuốc” để cứu khổ, cứu nạn cho mọi chúng sinh.
Đạo của Phật chỉ cho ta một con đường đúng duy nhất để đi đến sự an lạc. Đó là quy luật NHÂN – QUẢ, là sự công bằng tuyệt đối. Ai học theo cách tu tập của Phật, ai hành động theo hành động của Phật thì đều có cuộc sống an lạc như Phật và đến được cảnh giới Phật.
Nói một cách dễ hiểu hơn, nếu chúng ta muốn khỏi bệnh thì phải uống thuốc chứ không thể xin dược sỹ làm cho ta hết bệnh được. Vậy “phương thuốc” của Đức Phật có những vị gì để giúp con người ta có được tâm an lạc? Phật dạy: “Tất cả HỌA và PHÚC đều là do NHÂN QUẢ mà thành. Bởi vậy, muốn biết quá khứ chúng ta đã gieo nhân gì thì cứ nhìn cái quả mà chúng ta đang có. Muốn biết tương lai chúng ta ra sao thì cứ nhìn cái nhân chúng ta đang gieo trồng trong hiện tại.
Gieo nhân nào thì gặt quả đó. Thành công hay thất bại không do ai ban phát mà do chính chúng ta tạo nên. Tất cả đều bắt nguồn từ thân, khẩu và ý. Nhân duyên xấu do chúng ta tạo tác sẽ trổ ra quả xấu. Nhân duyên lành sẽ trổ quả tốt. Từ bấy, tôi luôn tích cực thực hành chánh niệm để mỗi lời nói, mỗi suy nghĩ, mỗi việc làm… không gây những khổ đau, tủi hờn, bạo động cho mình, cho người mà chỉ mang đến những hiểu biết và thương yêu, nhờ đó, tâm mình an, tâm mình lạc”.
Để làm được những điều đó thì phải thực hiện theo 5 giới của đạo Phật, đó là không sát sinh; không trộm cắp; không tà dâm; không nói dối và không rượu chè chất kích thích…
Chính vì nghĩ Đức Phật là thần tiên và có các quyền năng vô biên nên khi đến chùa chiền, người nhân gian thường cầu xin van vái đến Đức Phật để mong được người “độ” cho mình và gia đình mình. Người hay đánh đề, cờ bạc thì xin Phật cho con số đề về, người cần danh thì cầu danh, người cần chức thì cầu chức, người cần tình duyên thì cầu tình duyên… càng mong thành công thì lễ lạt càng nhiều, hương khói càng lắm.
Đến với Phật mà không hiểu Phật, chính những điều mà người nhân gian đang cầu xin Phật cũng chính là những điều răn của Phật với người nhân gian. Nói như nhà văn hóa tâm linh Phan Oanh: “Dân sính lễ là điềm suy xã tắc. Bao giờ dân giác ngộ đạo mới là điềm thịnh của quốc gia. Ở Việt Nam bây giờ, người hư đi lễ nhiều”.
Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, phóng viên (PV) đã có cuộc trò chuyện với bà Nguyễn Ngọc Hoài (BH). Bà nguyên là cán bộ Ban nghiên cứu các khả năng đặc biệt thuộc Liên hiệp khoa học UIA và Bộ môn Thông tin dự báo Viện nghiên cứu Ứng dụng Tiềm năng con người, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đời sống tâm linh, thuộc Viện Nghiên cứu văn hóa phương Đông. Bà là tác giả của cuốn tự truyện “Một thế giới khác” đã từng gây sự chú ý cho những người quan tâm đến lĩnh vực tâm linh.
PV: Thưa bà Nguyễn Ngọc Hoài, bà có thường đi cầu cúng ở các đền chùa không?
BH: Tôi chưa bao giờ đi lễ ở đâu để xin gì cho mình, bởi tôi nghĩ, xét cho cùng con người ta sống trên đời này vẫn phải là “tay làm hàm nhai”, tuy vậy tôi vẫn thường đi đến những nơi như Đình, Chùa, Đền, Điện, Miếu, Phủ, Nhà Thờ, Tòa Thánh, và cả một số nơi tín ngưỡng thờ cúng thuộc các dân tộc… và cả những lễ hội tâm linh. Tôi đến để thắp nén nhang, vái vọng tâm thành, và hơn cả là để tìm hiểu và nghiên cứu về tâm linh và Tôn giáo. Tôi tự nhận ra, quyết định chỉ nên thờ cúng cha mẹ ông bà cửu huyền thất tổ, gia tiên của mình tại gia đình mình xem ra có phần hợp lý…
PV: Có nghĩa là không cần phải đi lễ, cầu cúng ở đền, chùa…?
BH: Đã nhiều lúc tôi nghĩ như thế, song tôi luôn băn khoăn trăn trở và đặt câu hỏi rằng liệu tôi có cực đoan và thiếu hiểu biết quá hay không? Nếu ai cũng nghĩ như tôi thì từ ngàn xưa, Đền, Chùa, Đình, Miếu, Điện, Phủ, Nhà Thờ, dân ta lập ra là để làm gì? Thời xưa thời nay? Cái sự sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tập tục có khác nhau nhiều không? Người ta vốn quan niệm về tâm linh như thế nào? Hệ thống ứng dụng của nó ra sao? Ý nghĩa đời sống tâm linh đối với đời sống con người tới đâu? Và tôi luôn tin không thể có chuyện người ta lập những nơi thờ tự như thế để “làm cảnh”. Về lý thuyết những nơi ấy là nơi để thờ tự. Tôi nghĩ liên miên và muốn ấn định một điều rằng “đó là tinh thần”. Là chúng ta đi thờ tự lễ bái chính cái tinh thần của chúng ta?
PV: Vậy thì nơi thờ cúng gia tiên tại nhà của mỗi nhà cũng là giá trị tinh thần?
BH: Xét đến cùng vẫn chỉ là cúng lễ cái tinh thần, bởi vì không ai đi cúng bái người sống cả. Vậy nên tôi nghĩ, cúng kiếng chính là sự giao thoa tinh thần của hai cõi Âm – Dương. Là việc người ta tỏ lòng với nhau bằng những lễ vật trung gian chứ không phải có nghĩa gì khác. Việc thờ cúng chỉ nên giữ ở mức giá trị tinh thần đúng mực, giúp cho tâm hồn con người thanh thản, an lành. Nếu đem thờ cúng là cứu cánh của xã hội thì có lẽ đất nước sẽ suy tàn mà thôi. Của cải, vật chất của từng cá nhân hay mỗi gia đình, hay rộng hơn là cả xã hội này phải do lao động sản xuất mà có chứ không thể đi lễ cầu xin Thánh, Thần, Phật ban lộc cho là được.
PV: Thế có phải lỗi là do vô học, vô minh mà ra?
BH: Không hẳn đâu. Suy cho cùng, không phải con người ta không có kiến thức mà dẫn đến hành vi sai lệch. Thực tế có không ít các ông bà Giáo sư, Tiến sỹ học cao hiểu rộng vẫn sì sụp khấn vái cầu xin ban tài phát lộc ở nơi Chùa chiền, Miếu, Điện, Phủ đó thôi. Tầng lớp ấy họ đâu thiếu kiến thức.
PV: Phải chăng chúng ta đang thiếu kiến thức về cái gọi là văn hóa tâm linh, cái văn hóa tinh thần của con người. Chúng ta không phân biệt được giá trị của tâm linh và sự ứng dụng của nó đối với đời sống của chúng ta với mê tín dị đoan nữa. Chúng ta đang sống quá thực dụng, dẫn đến có cái nhìn về tâm linh lệch lạc chăng? Chúng ta đang tự mặc định tâm linh là đổi chác mua bán với thánh thần? 
BH: Đúng thế, Chúng ta đang có nhận thức rất lệch lạc về vấn đề tâm linh, ngoại cảm, tôn giáo, chúng ta cần phải thay đổi ngay thôi. Chúng ta cần phải tư duy lại, cần có khiến thức sâu rộng trong lĩnh vực tâm linh này. Muốn làm được điều này thì cần phải tích cực phản biện lại những thực hành tâm linh mà chúng ta đang thực hiện. Tôi tin sau sự phản biện sẽ là những kết quả ứng dụng đi đến điều tốt đẹp. Tôi luôn tin như thế.
PV:  Xin cảm ơn bà về cuộc phỏng vấn này. Đầu xuân năm mới chúc bà có nhiều sức khỏe và tinh thần an lạc.
31/3/2019
Nguyễn Thế Hùng
Theo https://vanchuongphuongnam.vn/

Vì sao Margaret Mitchell căm ghét Scarlett O Hara?

Vì sao Margaret Mitchell
căm ghét Scarlett O Hara?

Ngày 8 tháng 11 năm 2015 vừa qua, người yêu văn chương trên toàn thế giới không thể quên kỷ niệm sinh nhật lần thứ 125 nữ văn hào Mỹ nổi tiếng Margaret Mitchell (8/11/1900- 16/8/1949), tác giả của cuốn tiểu thuyết huyền thoại “Cuốn theo chiều gió”. Ra mắt bạn đọc vào năm 1936, tác phẩm này đã gây một tiếng vang chưa từng có: từ một người vợ chỉ biết quán xuyến, lo toan công việc nội trợ, phu nhân John Marsh đã trở thành một ngôi sao văn chương hàng đầu. Nhưng cả tiếng tăm lẫn tiền bạc đều không mang lại cho người đàn bà này hạnh phúc. Và cuộc đời của Margaret Mitchell có thể chia làm hai thời kỳ: Trước và sau khi “Cuốn theo chiều gió” ra đời…
Ngày 8 tháng 11 năm 2015 vừa qua, người yêu văn chương trên toàn thế giới không thể quên kỷ niệm sinh nhật lần thứ 125 nữ văn hào Mỹ nổi tiếng Margaret Mitchell (8/11/1900 – 16/8/1949), tác giả của cuốn tiểu thuyết huyền thoại “Cuốn theo chiều gió”. Ra mắt bạn đọc vào năm 1936, tác phẩm này đã gây một tiếng vang chưa từng có: từ một người vợ chỉ biết quán xuyến, lo toan công việc nội trợ, phu nhân John Marsh đã trở thành một ngôi sao văn chương hàng đầu. Nhưng cả tiếng tăm lẫn tiền bạc đều không mang lại cho người đàn bà này hạnh phúc. Và cuộc đời của Margaret Mitchell có thể chia làm hai thời kỳ: Trước và sau khi “Cuốn theo chiều gió” ra đời…
Không chịu thua kém cánh mày râu
Gia phả của nữ văn sĩ Margaret từa tựa như hoàn cảnh gia đình của Scarlett – nữ nhân vật chính trong “Cuốn theo chiều gió”. Tằng tổ về phía nội của nữ nhà văn là người Irland; phía ngoại là người Pháp. Cả hai người ông nội và ông ngoại của bà đều tham gia chiến trận trong cuộc chiến tranh Nam – Bắc Mỹ, tức những sự kiện làm nền cho cuốn tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió”. Scarlett, cô gái tóc đen, mắt xanh biếc được tác giả mô tả với nguyên dạng như chính bà. Nhưng với sự khiêm nhường, nữ nhà văn bắt đầu cuốn sách bằng những dòng như sau: “Scarlett O Hara không đẹp” – tuy bản thân Margaret rất đẹp và luôn luôn như hòn nam châm hút chặt lấy các chàng trai hâm mộ.
Quyến rũ, có học vấn, sâu sắc, thông minh, gia cảnh lại khá giả – những điểm này khiến đám thanh niên ngỏ ý muốn cầu hôn với nàng Margaret xinh tươi, duyên dáng xếp hàng rồng rắn. Ấy vậy nhưng sự lựa chọn của cô gái trẻ đã dừng lại ở Red Upshaw, một chàng trai nổi tiếng vì tính phiêu lưu. Rất chóng vánh Margaret hiểu ngay ra cuộc hôn nhân với chàng trai vai rộng, tóc hung kia là một sai lầm. Chỉ sau đám cưới vỏn vẹn 10 tuần lễ hai người đã chia tay. Mà việc này đối với một người con gái thuộc giới thượng lưu, vào những năm tháng đó, là một sự bẽ bàng bị miệng thế chê cười, phỉ nhổ.
Một cảnh trong phim “Cuốn theo chiều gió”
Giống như nhân vật nữ trong cuốn tiểu thuyết của mình, Margaret mang tính cách đàn ông trong mọi cách khu xử. Trong cuốn nhật ký thời còn là một thiếu nữ, Margaret ghi lại ước muốn được học tại một trường võ bị, nhưng cô gái đã vỡ mộng vì ở đầu thế kỷ 20 người ta không tuyển phụ nữ vào quân đội. Dẫu vậy việc lựa chọn nghề nghiệp của nữ nhà văn tương lai này vẫn không giống ai. Sau ước mơ ban đầu không thành, Margaret cương quyết xây dựng công danh của mình bằng nghề viết báo – một nghề nghiệp mà vào thuở đó bị xem chỉ nên dành riêng cho đàn ông.
Khi Margaret đến nhận làm phóng viên tại tờ báo “Atlanta Journal” chính ông Tổng biên tập của báo này cũng phải thốt lên: “Một thiếu nữ xuất thân từ gia đình danh giá như cô mà lại có thể cho phép mình sục sạo vào những khu ổ chuột ở thành phố để trò chuyện với đủ loại người du thủ du thực hay sao?”. Nhưng chỉ ít lâu sau vị Tổng biên tập đã nhìn nhận khác đi về cô phóng viên trẻ. Nữ nhà văn tương lai đã cho in trên mặt báo những bài viết đánh động dư luận, gây cuốn hút ở bạn đọc và xứng đáng là cây viết phóng sự số 1 của tờ báo. Tính ra trong thời gian công tác tại báo này, Margaret đã viết trên hai trăm bài phóng sự, bút ký, bình luận. Và khi đã chứng tỏ rằng, với nghề nghiệp đã chọn, nữ nhà báo không thua kém bất cứ đấng nam nhi nào, Margaret quyết định bỏ nghề làm báo, dành công sức và thời gian để chăm lo công việc gia đình.
“Người đàn bà đã lấy chồng trước hết phải là một người vợ. Tôi, Margaret tuyên bố như vậy!” – Nữ nhà văn tương lai đã nói câu này sau khi bước qua cuộc hôn nhân lần thứ hai. John Marsh, đức lang quân lần này là một con người điềm đạm, kín đáo, một người đàn ông mà phụ nữ có thể tin cậy được. Ông chồng thứ 2 hoàn toàn khác hẳn ông chồng đầu. Ấy thế nhưng cái mơ ước được làm một bà nội trợ bình thường, vun quén thứ hạnh phúc gia đình ngọt ngào như nhiều phụ nữ khác – hóa ra đối với nữ văn sỹ tương lai không dễ gì đạt được.
Chính vào những năm tháng Margaret Mitchell đặt bút viết cuốn tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió” cuộc sống của bà đã thay đổi hoàn toàn…
Người đàn bà huyền thoại
Từ năm 1926 đến năm 1933 Margaret miệt mài viết cuốn tiểu thuyết. Công việc này ngoài ông chồng ra, nữ văn sỹ tương lai không hé lộ với bất cứ ai cả. Mãi tới năm 1935, một người biên tập viên của nhà xuất bản Macmillan có uy tín ở Mỹ, trong cuộc lang thang đi khắp xứ sở để sục tìm những tài năng văn học mới được tiếp xúc với những trang bản thảo của Margaret Mitchell.
Tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió” ra mắt độc giả vào năm 1936. Ngay lập tức cuốn sách gây nên một niềm phấn khích hân hoan mà chính người viết cũng không giải thích nổi vì sao. Về sáng tác phẩm của mình, nữ nhà văn thường nhận xét khiêm nhường: “Về thực chất, đây là một câu chuyện giản dị, kể về những con người hết sức bình thường. Sách không mang văn phong gì đặc biệt, không chứa đựng những vấn đề triết học, hạn chế tối đa sự miêu tả, không hề có những tư tưởng lớn, những ẩn ý, những biểu trưng, không có điều gì đặc biệt – nói tóm lại sách của tôi không mang những điểm mạnh mà những cuốn sách bán chạy thường có”.
Lẽ đương nhiên sau khi sách tới tay người đọc, có cả hàng núi những lời đề nghị được phỏng vấn nữ văn sỹ. Và trong những bài phỏng vấn đó không tránh khỏi câu hỏi nhà văn đánh giá ra sao về nữ nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết. Margaret Mitchell luôn kiên nhẫn giải thích với cánh nhà báo: “Tôi cố gắng không dựng lên một người đàn bà tuyệt hảo. Để người ta kiệm lời khen ngợi nhân vật này. Tôi cố tìm ra ở nàng O Hara những nét ngớ ngẩn, kệch cỡm để nhân vật của tôi không trở thành một người anh hùng dân tộc. Bởi nếu tôi khiến người đọc nghĩ rằng nàng là một người hùng tức là tôi đã làm một điều xấu đối với trạng thái đạo đức và tinh thần của dân tộc chúng ta. Không, không nên vỗ tay hoan hô và sủng ái những người phụ nữ coi nhân vật của tôi là mẫu hình lý tưởng”.
Trớ trêu sao, người đàn bà “sa đọa” từ cuốn tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió” cứ tự nhiên trở thành một tấm gương để người đời bắt chước và cuốn sách bán với số ấn bản khổng lồ này đã mang tới cho tác giả của nó Giải thưởng Pulitze. Nhưng gạt tiếng tăm, niềm vinh quang do cuốn tiểu thuyết mang lại sang một bên, nữ văn sỹ vẫn phải chiềng mặt với những nợ nần tiền bạc tựa như không bao giờ chấm dứt . Điều này khiến sức khỏe của Margaret Mitchell suy giảm rất nhanh. Thế giới cũng không phải chứng kiến lâu nữa một nữ văn sỹ lừng danh trở nên bệnh hoạn, già nua như thế nào. Bà đã từ bỏ cõi đời một cách đột ngột ở tuổi 48, trong một tai nạn xe cộ, khi cùng chồng trên đường tới một rạp chiếu phim.
Không một ai dám nghĩ rằng nếu nữ văn sĩ sống lâu hơn, bà sẽ cho ra đời một “Cuốn theo chiều gió” thứ hai, thứ ba nữa. Chả nên mong đợi vậy. Chỉ cần một tác phẩm, nhà văn đã đủ nổi tiếng lắm rồi. Còn việc chuyển thể “Cuốn theo chiều gió” lên màn ảnh khiến tên tuổi của bà truyền lan khắp thế giới – lại là điều mà cho đến tận những ngày cuối đời, bà vẫn coi như một sự hành hạ không đáng phải hứng chịu. 
1/4/2019
Tô Hoàng dịch
Nguồn: Báo Luận Chứng và Sự Kiện - LB Nga
Theo https://vanchuongphuongnam.vn/

Cụ thể hóa và trừu tượng hóa trong thơ

Cụ thể hóa và trừu tượng hóa trong thơ

Tập tiểu luận Đi tìm mật mã thơ của nhà thơ Nguyễn Vũ Tiềm
Thế giới muôn loài chi phối bởi âm dương. Đất trời có nóng có lạnh, cuộc đời có thật có giả… Có phải vì thế không, mà trong thơ, ta luôn gặp hiện tượng này, ấy là nhà thơ khi thì cụ thể hóa cái trừu tượng lúc lại trừu tượng hóa cải cụ thể. Có cần thiết phải vòng vo phiền phức đến như thế không? Thử xem một Số trường hợp.
Nguyễn Du tả Thúy Kiều đàn cho Hồ Tôn Hiến nghe
Một cung gió thảm mưa sầu
Bốn dây nhỏ máu năm đầu ngón tay
(Truyện Kiều)
Tiếng đàn vô hình đã được hiển hiện lên rất rõ như có thể chạm vào được, cầm nắm được, tâm tư vốn ẩn giấu, trừu tượng, nhưng ở câu thơ này, nó đã được tượng hình lên bằng năm đầu ngón tay nhỏ máu trên sợi dây đàn, khiến ta có cảm giác như chính ngón tay ta đang buốt nhói.
Hàn Mặc Tử tả người tình ở tuổi trăng tròn:
Mới lớn lên, trăng đã thẹn thò
Thơm như tình ái của ni cô
(Huyền ảo)
Cô gái này biết thẹn thò hơi sớm, tức là tâm hồn rất tinh tế, nhạy cảm, đã biết điểm tô sắc đẹp của mình bằng hương thơm. Đôi điều chấm phá ấy đã nói lên khá cụ thể về một cô gái đẹp, vậy mà nhà thơ lại đem so sánh với cái điều mơ hồ trừu tượng: “như tình ái của ni cô”. Đố ai biết “tình ái của ni cô” hình thù màu sắc, hương vị nó ra làm sao! Chịu! Đang ở điểm rõ, nhà thơ lại đưa ta vào điểm mờ. Nhưng lạ thật, chính ở cái điểm mờ này, ta lại hình dung ra dung nhan dáng dấp tâm hồn em gái ấy rõ hơn, trong trắng và đáng yêu hơn.
Ở thí dụ trên, Nguyễn Du cụ thể hóa cái trừu tượng; thì dụ dưới, Hàn Mặc Tử trừu tượng hóa cái cụ thể. Hai tài năng lớn với hai phương pháp nghệ thuật ngược chiều nhau đều cùng mang lại hiệu quả nghệ thuật đỉnh cao cho đến nay chưa có ai với tới được.
Nói vậy có chủ quan võ đoán chăng?
Tất nhiên lúc nào cũng có các thi tài thầm lặng kiễng chân… Tuy khoảng cách xa hay gần nhưng có được cơ hội ướm thử vào hai ngọn tháp nguy nga tráng lệ ây cũng đã là hạnh phúc lớn.
Trong bài “Vội vàng” Xuân Diệu có câu thơ rất tài hoa:
Mỗi buổi sớm thần vui hằng gõ cửa
Tháng Giêng ngon như một cặp môi gần
Với nhiều người, tháng Giêng là tháng đẹp nhất trong năm, nhưng nó thuộc về sự tuần hoàn của quỹ đạo trời đất, nó rộng và chung quá, do vậy nó trừu tượng. Nhà thơ ví “ngon như một cặp môi gần”, ta cảm thấy như đang sắp được chạm đến, mới thế thôi mà đã ngây ngất đắm say.
Trong bài “Đọc Kiều”, Chế Lan Viên có câu thơ lạ:
Chạnh thương cô Kiều như đời dân tộc
Sắc tài sao mà lại lắm truân chuyên
Cành xuân phải trao tay khi nước mất
Cỏ bên trời xanh một sắc Đạm Tiên
Cỏ thì vốn đã quá quen thuộc, nó rõ ràng cụ thể từ dáng lá, sắc màu vậy mà nhà thơ còn đem ví nó với một ảo ảnh bóng ma: “sắc Đạm Tiên”. Có lẽ đến cụ Nguyễn Du viết nên Truyện Kiều cũng chả hình dung ra “sắc Đạm Tiên” màu sắc ra làm sao. Nhưng chính cái mơ hồ ảo ảnh này lại tô điểm cho bài thơ một thoáng sắc màu cổ điển sự hoài niệm mênh mang và nhờ đó, bài thờ có hồn, có chiều sâu quá khứ, rung động lòng người…
Phần tiếp theo, tôi xin phép được chép ra một cách tình cờ một số câu thơ hay về phương pháp nghệ thuật này.
Cụ thể hóa cái trừu tượng
Mối sầu như tóc bạc
Cứ cắt lại dài ra
(Hớt tóc – Phan Khôi)
Chim mang tiếng hót ra hong nắng
Tơ nhện vương sương trắng cỏ bờ
(Sang xuân – Hoàng Tố Nguyên)
Chiếc điều như chiếc cốc rơi
Nhặt vun sẽ đứt tay người nhặt vun
(Vũ Duy Thông)
Đêm rón rén gỡ vầng trăng rất khẽ
Đựng cả mùa thu vào gió mây
(Khát khao – Bùi Tuyết Mai)
Có những phút ngã lòng
Tôi vịn câu thơ mà đứng dậy
(Phùng Quán)
Tôi che mưa hắt cho em đó
Kẻo ướt tâm tư một tiếng hò
(Đêm sống Hương – Vân Long)
Em rõ ràng không có ở đây
Ai đó giống, mà không thể giống
Nhưng tôi vẫn muốn được giật mình xúc động
Được thấy em nhiều ở chốn không em
(Những cái giật mình – Phạm Đình Ân)
Đêm dài như xác pháo
Xé tan tuổi đôi mươi
Chưa tiêu gì ra món
Đã hết veo cuộc đời
(Đêm trắng – Đoàn Thị Lam Luyến)
Những thân ngô vừa cắt
Còn tươi mùi đất sống
Em bó chiều thành gió
Tất bật gánh qua đồng
(Làng bên kia Trung Hà – Nguyễn Việt Chiến)
Và trừu tượng hóa cái cụ thể:
Quả sấu non
Những nốt nhạc trên cao còn ướt mực
(Đường Hà Nội – Đào Cảng)
Những chiếc lá vàng như phận mỏng
Nuối về sắc biếc thuở trên cây
(Nhà bạn cuối đường – Chử Văn Long)
Rồi mưa, tôi được trú nhờ
Trú vào câu chuyện ngày xưa ấy mà
(Vũ Xuân Hương)
Nối ngày sau với ngày xưa
Biết rồi lại nối với chưa biết gì
(Nhịp cầu trẻ con – Đỗ Huy Trí)
Tất cả vai em thôi
Gánh thăng bằng ngày tháng
(Hoàng Việt Hằng)
Nếu kỷ niệm có thể bán đi
Chưa biết chừng tôi sẽ thành giàu có
Đầy ắp trong tôi buồn vui trăn trở
Suốt cuộc đời đi tìm cái khôngđâu
(Kỷ niệm – Phạm Ngà)
Dòng sông vịn lấy đôi bờ
Riêng em vịn lấy hững hờ đời anh
(Nguyễn Thị Kim Thu)
Lỡ vin vào bóng mây qua
Lỡ nghe đắm đuối tiếng ma gọi đò
Đầu kia tựa có ai chờ
Khâu ta vào với ỡm ờ xửa xưa
(Gom nhặt cuối mùa – Mai Văn Phấn)
Cuộc sống chả bao giờ đơn giản, đường đời không khi nào phẳng phiu. Nhà thơ phải có những thấu kính đặc biệt: Khi ảo hóa, khi thực hóa; lúc cụ thể hóa, lúc trừu tượng hóa. Với thấu kính đa năng ấy, soi vào hiện thực sẽ thấy được nhiều góc khuất, nhiều linh ảnh cùng những vô hạn huyền vi khác của Tạo Hóa. Và rồi hiện thực được tái hiện lên trong tác phẩm không những có hình mà còn có hồn. Mà thường thì phần hồn mới là điều chính yếu. Vì vậy hiện thực trong tác phẩm nhiều khi thật hơn sự thật nó vốn có.
Phương pháp biến hóa trên đây làm cho thơ lung linh biến ảo đa chiều. Đọc thơ nhiều khi tìm hình hóa ra bắt bóng, soi bóng lại gặp hình, tạo nên cuộc đuổi bắt chính mình trong cuộc kiếm tìm vô tận: từ cuộc đời vào tác phẩm, từ tác phẩm ra cuộc đời.
4/4/2019
Nguyễn Vũ Tiềm
Nguồn: Trích: “ĐI TÌM MẬT MÃ THƠ” NXB Hội Nhà Văn tái bản 2015
Theo https://vanchuongphuongnam.vn/

Giáo sư Lê Trí Viễn và sự chuyển đổi hệ hình tư duy nghiên cứu - Phê bình trong thời kỳ đổi mới

Giáo sư Lê Trí Viễn và sự chuyển đổi hệ hình
tư duy nghiên cứu - Phê bình trong thời kỳ đổi mới

“Là một nhà giáo dục, một Giáo sư dạy văn, một nhà nghiên cứu am hiểu nhiều vấn đề của lịch sử văn học, từng trải qua bao thăng trầm, biến động của lịch sử dân tộc, hơn ai hết, GS Lê Trí Viễn đã nhận thức rất rõ sự tác động của bối cảnh chính trị xã hội đối với sự vận động và phát triển của văn học”. 
1. Trong bài viết: “Từ văn học ta xưa nhìn lý luận phê bình ta nay” in trong công trình “Lê Trí Viễn – Một đời dạy văn, viết văn” Toàn tập (tập 3 – Nghiên cứu phê bình) (Nxb. Giáo dục, Hà Nội 2016), GS đã rất khiêm tốn khi tự nhận: “Về lý luận và phê bình văn học, tôi cho tôi nên dựa cột mà nghe. Nhưng vì có biết chút ít lịch sử văn học nước nhà và phê bình văn học trong công cuộc đổi mới hiện nay, nên xin phép được phát biểu mấy ý kiến” (1) Nhưng với hàng trăm bài viết bàn về những vấn đề khác nhau trong lĩnh vực nghiên cứu, lý luận, phê bình như: tác giả, tác phẩm, tiến trình văn học, trào lưu văn học, thể loại văn học được dung chứa qua gần hai nghìn trang sách in ở tập 2 và  tập 3 – nghiên cứu phê bình của công trình  “Lê Trí Viễn – Một đời dạy văn, viết văn” thì GS thực sự là một nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học. Song trong bài viết này chúng tôi chỉ bàn đến sự thay đổi hệ hình tư duy lý luận phê bình của ông trong thời kỳ đổi mới mà theo chúng tôi đó là sự kết tinh khát vọng và ước mơ của ông, một người Thầy khả kính, một nhà nghiên cứu phê bình uyên áo, cẩn trọng với những ưu tư về một nền nghiên cứu, lý luận, phê bình dân chủ, nhân văn và khai phóng mà suốt đời ông đã dấn thân như một định mệnh.
Là một nhà giáo dục, một Giáo sư dạy văn, một nhà nghiên cứu am hiểu nhiều vấn đề của lịch sử văn học, từng trải qua bao thăng trầm, biến động của lịch sử dân tộc, hơn ai hết, ông đã nhận thức rất rõ sự tác động của bối cảnh chính trị xã hội đối với sự vận động và phát triển của văn học. Và, cũng như bao nhà nghiên cứu khác ông không thể nào vượt qua những giới hạn của tư duy lý luận phê bình văn học của thời kỳ tiền đổi mới. Vì vậy, khi luận giải về các hiện tượng văn học được coi là “nhạy cảm” và “có vấn đề” lúc bấy giờ như phong trào Thơ mới, Tự lực văn Đoàn, của trào lưu văn học lãng mạn, hay hiện tượng Vũ Trọng Phụng… ông không tránh khỏi những đánh giá cực đoan của trường tiếp nhận nặng tính xã hội học, thậm chí xã hội học dung tục của khí quyển nghiên cứu lý luận phê bình lúc bấy giờ. Chẳng hạn trong bài “Xu hướng lãng mạn” viết năm 1960, khi nhận định về trào lưu văn học lãng mạn, ông đã cho rằng: “Trọng tâm văn học lãng mạn là chủ nghĩa cá nhân, Nói chủ nghĩa cá nhân là chủ nghĩa hưởng lạc, là nói thỏa mãn cảm giác. Bởi vậy, một mặt của nghệ thuật lãng mạn là đi tìm cảm giác. Ban đầu thì người ta còn chuộng mơ mộng, còn biết e thẹn dè dặt, nên còn ưa cái gì nhẹ nhàng, mềm mỏng êm dịu; dần dần khi lãng mạn đi vào suy đồi, trụy lạc thì người ta sỗ sàng, muốn cấu xé, đập phá, thậm chí tự hủy nữa. Quá trình suy đồi của văn học lãng mạn gắn liền với quá trình trụy lạc của cảm giác là vậy.” ( 2) Nhưng rồi, trong bài “Suy nghĩ về văn học lãng mạn 1930 -1945) viết năm 1989, khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, trong khí quyển của việc đổi mới tư duy lý luận phê bình, ông đã có một cái nhìn mới, một cách nghĩ khác với những đánh giá công bằng, khách quan, khoa học về văn học lãng mạn ở chính những vấn đề mà trước kia ông đã từng phê phán khá gay gắt, khi ông xác quyết: “Cốt lõi của văn học lãng mạn và chủ nghĩa lãng mạn này là vấn đề giải phóng cá nhân và số phận lịch sử của cá nhân được giải phóng” (3)  Không những thế, khi luận bàn mở rộng về vấn đề giải phóng cá nhân trong văn học lãng mạn ông đã biện minh cho việc tồn tại tất yếu của cái tôi thuộc phạm trù cá nhân với một cái nhìn hết sức nhân văn. Theo ông “Khẳng định phạm trù cá nhân thì tự xưng là tôi, logic là vậy. Từ chỗ không có cái tôi ấy, chỉ có tộc họ, chỉ có cuộc sống cho tộc họ, cho đạo lý phong kiến, Nho giáo nay có được cái tôi thì cấm sao được cái vui, bởi gốc của nó, dù sao cũng là cái vui giải phóng khỏi mọi ràng buộc phong kiến và Nho giáo, cho nên nó bộc bạch, nó kể lể và chung qui nhiều nhất, say sưa nhất vẫn là chuyện trái tim của nó. Sao lại trách? Trong văn học nhân loại, cái hồ hỡi ấy có hàng thế kỷ. Cả việc nó như quyện chặt lấy tình yêu. Lại chê, lại bĩu môi là hưởng thụ, lại lên án là quên việc nước nhà. Sao nỡ? Tuổi trẻ là tình yêu. Mỗi người có một tuổi trẻ. Đây cái tôi ấy có tới những hai tuổi trẻ: Tuổi trẻ của mỗi người, tuổi trẻ của xã hội, của cả một thế hệ, một giai tầng được giải phóng. Chưa nói, theo nhận định của Hêghen thì tự do tình yêu là tiêu biểu cho mọi thứ tự do, nó bật lên và điển hình hóa bằng văn học và trong văn học.” (4) (Lưu ý: đây là luận giải từ ý tưởng của một nhà nghiên cứu đã đã 71 tuổi (năm 1989), so với những ý tưởng trong bài viết của ông năm 1960 khi ông 42 tuổi như đã dẫn ở trên là hoàn toàn trái ngược. Điều này cho thấy sự giới hạn của hệ hình tư duy lý luận phê bình của thời đại đã ảnh hưởng và tác động đến tư duy của nhà nghiên cứu phê bình như thế nào!?).
Và cũng nằm trong từ trường thẫm mỹ của những năm 1960, khi luận về tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, ông cho rằng Vũ Trọng Phụng: “căm ghét xã hội tư sản, nhưng lại đi bênh vực cho đạo đức phong kiến, căm ghét mọi thứ hư hỏng trụy lạc của chủ nghĩa cá nhân tư sản, nhưng lại chống luôn sự giải phóng cá nhân khỏi ràng buộc phong kiến. Đậm nét hơn cả là ông mô tả tỉ mỉ sự dâm dục. Trong sự mô tả ấy, bên cạnh cái ghê tởm lại xen vào một sự thích thú bệnh hoạn, rất tai hại cho người đọc. Hồi còn sống ông có bào chữa rất nhiều cho mình, nhưng vô luận dụng ý của ông như thế nào tác dụng khách quan của tác phẩm như thế vẫn là nguy hiểm.” (5) Rồi tác giả đi đến kết luận: “Ngòi bút của ông (VTP) lại phạm rất nặng vào chủ nghĩa tự nhiên nên càng làm cho lệch lạc kia nghiêm trọng hơn.” (6) Nhưng đến năm 1987 trong bài viết “Tuổi nhỏ tôi đọc Vũ Trọng Phụng” Và năm 1993 với bài viết “Tuổi lớn đọc lại” Vũ Trọng Phụng, với sự qui chiếu từ hệ hình tư duy nghiên cứu phê bình của thời kỳ đổi mới thì cái nhìn của GS về Vũ Trọng Phụng lại hoàn khác với cái nhìn của ông trước đó khi ông xác quyết: “ Vũ trọng Phụng là một nhà văn có tài lớn, rất sớm vạch cho mình một địa bàn khám phá làm mảnh đất riêng, làm chủ mảnh hiện thực ghê ghớm ấy một cách vững chắc, sắc sảo không mấy ai sánh kịp.” ( 7) Rồi ông kết luận: “Vũ Trọng Phụng sẽ là một giá trị vào bậc nhất thời 30 – 45 của văn học nước nhà.” (8)
Dẫn ra một số vấn đề như thế để thấy rằng sự thay đổi về hệ hình tư duy nghiên cứu phê bình của GS Lê Trí Viễn không chỉ là lý luận suông mà đã biến thành hiện thực ở các bài viết của ông về các hiện tượng văn học mà ông quan tâm trong hàng trăm công trình nghiên cứu  nhưng vì dung lượng của bài viết có hạn nên chúng tôi không bàn đến những bài viết khác. Và để minh chứng rõ hơn về sự thay đổi hệ hình tư duy nghiên cứu phê bình của GS, chúng tôi tập trung tìm hiểu bài viết “Từ văn học ta xưa nhìn lý luận phê bình ta nay” in trong công trình “Lê Trí Viễn –Một đời dạy văn, viết văn” Toàn tập (Tập 3 – Nghiên cứu phê bình) (Nxb. Giáo dục, Hà Nội 2016). Bài viết là sự kết tinh tư tưởng đổi mới trong tư duy nghiên cứu phê bình một cách rõ nét nhất, cụ thể nhất của một nhà nghiên cứu có một nền tảng kiến thức sâu sắc về triết học, lịch sử, văn hóa, xã hội được tích tụ từ quá trình tự học của một người luôn song hành với lịch sử văn học dân tộc.
Trong bài viết này, điều đầu tiên GS bàn đến là tư duy sáng tạo của nhà văn đã được thể hiện qua thực tiễn sáng tác ở các thời kỳ lịch sử văn học mà phẩm tính đầu tiên đó là “Đầu óc rộng mở, dám suy nghĩ độc lập, dám nói, dám làm.” (9) Và để minh chứng cho luận điểm này ông đã viện dẫn tư tưởng phóng khoáng của những nhà văn trong buổi cuối Lê đầu Nguyễn như “Nguyễn Dư (quen đọc là Dữ) cho cô gái ma “sống” lại để yêu vì cô chết mà chưa được yêu. Nguyễn hữu Hào cho các cô gái nói thẳng chuyện trai gái trong buồng kín đâu đợi tới Nguyễn Du bất thần làm nhà điêu khắc! Nguyễn Cư Trinh vừa đùa vừa cho ông sãi khai thật là “Sãi chẳng yêu gì hơn mụ vãi”. Từ Chinh phụ ngâm tới Chu Thần, Miên Thẩm thì như là đem tâm trạng con người với đủ trăm nghìn màu sắc của bảy tình trải ra trên giấy. Cô Chinh phụ nằng nặc đòi có chồng bên cạnh, tưởng tượng mà để hiện lên cả mùi hương của chồng, đá rắc mọi thứ công danh, chức tước. Cô cung nữ rít lên về cái “đêm hôm ấy đêm gì” về “mấy giọt chung tình”…) (10) Rồi GS đi đến kết luận những điều này “làm ta kinh ngạc một lần nữa là cái đầu óc rộng mở, cái gan suy nghĩ độc lập, cái dám nói dám làm của con người nhân văn thời trước đã chuyển sức sáng chớp của mình vào thế giới nhân tình, vào cõi thường ngày, với chiều sâu của nó, trong ngóc ngách trái tim và hỗn độn cuộc đời. Con người nhân văn Việt Nam trước sau như bù đắp nhau, trí tuệ. Xúc cảm cân bằng.” (11) Và cái cần bằng được ông quan tâm đề cao ở đây là sự cân bằng, bổ sung cho nhau giữa “con người chính trị và con người nhân bản”. Và ông luận giải: “Tố Hữu làm thơ cách mạng, Xuân Diệu viết về tình yêu rộng và hẹp. Ca ngợi Kép Tư Bền song song với khen Đoạn tuyệt. Có Đề cương văn hóa nhưng Nguyễn Tuân cứ nhẩn nha với tùy bút và tiểu thuyết của mình. Buổi chiều xám hoặc Mò sâm banh là sự kết hợp xúc cảm công dân và xúc cảm nhân văn.” (12) Và theo ông đây là một quy luật tất yếu trong sáng tạo và tiếp nhận văn học của dân tộc đã được hình thành trong sự vận động của tiến trình lịch sử văn học.
Thiết nghĩ, điều đúc kết ở trên của một nhà giáo, một nhà văn, một nhà nghiên cứu phê bình ở cái tuổi “thất thập cỗ lai hy” (GS viết bài này năm 1990, khi ông 72 tuổi) cũng là kết tinh sự trải nghiệm của cả một đời người với những khát khao sống, khát khao yêu, khát khao sáng tạo với một tinh thần dấn thân của một tâm thức hiện sinh mãnh liệt, không phải là những cảm xúc chợt đến, nhất thời và nông nổi của tuổi đôi mươi. Hiểu được điều này mới thấy hết được sức tươi trẻ không chỉ trong cuộc sống mà trong cả tư duy khoa học của GS, một con người suốt đời lấy học thuật và tình yêu làm lẽ sống.
Một vấn đề khác trong bài viết này được GS quan tâm bày tỏ đó là vấn đề tiếp nhận “văn học, tư tưởng nước ngoài và sự kết hợp văn hóa Đông Tây trên cơ sở dân tộc” mà theo sự luận giải của ông: “Quy luật hiện đại hóa với nội dung thế giới hóa và dân tộc hóa dân chủ hóa đã biến đổi cái chất của văn học. Ở tất cả các phương diện: ngôn ngữ, thể và loại, tư duy, xúc cảm, trí tuệ, chất liệu cuộc sống cho văn thơ, kỹ thuật và nghệ thuật… Phương diện nào cũng theo hướng học tập của người nhưng chuyển hóa thành của mình trên cơ sở vốn dân tộc, nhằm phục vụ cho cuộc sống dân tộc, nhân dân mình.” (13)
Trên cơ sở những đặc điểm đúc kết từ thực tiễn sáng tác của nền văn học nước nhà được phân tích, luận giải một cách khoa học cùng với sự nghiệm sinh của một nhà giáo đã có thâm niên trong hoạt động giảng dạy và nghiên cứu phê bình văn học, Giáo sư đã trình bày những vấn đề mà theo ông đó là “Suy nghĩ đổi mới cho mình và cho văn học của môn lý luận phê bình.” (14) trước yêu cầu của công cuộc đôỉ mới đất nước, trong đó có đổi mới về hệ hình tư duy lý luận phê bình văn học. Đó là: “a/ tinh thần rộng mở, sự độc lập suy nghĩ, việc dám nói, dám làm, dám viết; b/ hai mặt chính tri (hay công dân) và nhân văn ở con người, tùy lúc mặt này nổi lên, mặt kia nổi lên, nhưng nhìn chung là bổ sung cho nhau; c/ đường hướng tiếp nhận những yếu tố nước ngoài, rồi chuyển hóa thành của mình, sự kết hợp dân tộc và giai cấp, Đông và Tây” (15) Và để thực hiện được ba điều trên một cách hiệu quả, xuất phát từ thực tiễn của đời sống nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học thời kỳ tiền đổi mới, GS đã chỉ ra những giới hạn của hoạt động lý luận phê bình lúc bấy giờ mà ông gọi đó là ba cái sai cơ bản làm ảnh hưởng đến tính học thuật của lý luận phê bình.
Cái sai thứ nhất đó là việc: “Chính trị hóa văn học. Nó có thể nhiều dạng: lấy tiêu chuẩn chính trị để xét văn học, chỉ thấy ở văn học mặt xã hội chính trị, qui giai cấp các nhân vật… Gốc gác của nó có phần từ nước ngoài, nhất là từ phương Bắc, nhưng chính vì không hiểu đúng ý nghĩa văn nghệ văn hóa là một mặt trận trong cách mạng, quên khuấy mặt trận ấy có đặc thù của nó là đặc thù nghệ thuật. Đây không phải vấn đề quan hệ giữa chính trị và văn học, một vấn đề lắm gai góc.” (16)
Cái sai thứ hai đó là “phi nhân tính hóa. Nói cách khác là văn học không công nhận có con người nói chung, mà chỉ coi có con người giai cấp (…) Và trong văn học là quan tâm tới mặt quần thể của con người chứ ít hoặc không chú ý tới mặt cá thể, hoặc trong bất kỳ tình huống nào cũng chăm lo cho con người công dân (hay con người chính trị) còn bỏ mặt hoặc thậm chí mạt sát con người nhân văn (hay con người – con người bình thường) hay chẳng bao giờ chấp nhận một người có thể đúng mà tập thể lại sai… đặc biệt là bằng lòng với một kiểu viết văn quần thể ai cũng như ai và qui nó thành một điểm cực nhỏ trong cái gọi là phong cách, một khái niệm chẳng ai hiểu như ai, rộng mở đến mơ hồ.” (17)     Và cái sai thứ 3 đó là việc: “lược đồ hóa cuộc sống, con người. Chỗ này liên quan tới quan niệm về hiện thực và điển hình. Hiện thực cuộc sống chỉ còn là chính trị thì còn chỗ nào cho mọi hình dạng phong phú khác của cuộc sống? Điển hình là con người giai cấp, con người quần thể thì còn chỗ nào cho con người cá thể chen chân vào?” (18)
Không những chỉ ra cái sai trong tư duy lý luận phê bình của nước ta trong thời kỳ tiền đổi mới mà trong đó bản thân ông, vừa là nạn nhân vừa là một chứng nhân, ở bài viết này GS còn chỉ ra cái “quyền uy” của lý luận phê bình lúc bấy giờ mà theo cảm nhận của ông đó là “một thứ thế lực vô hình, gần như siêu nhiên, khiến cầm bút lên là run, đáng đi thẳng thì cân nhắc phải đi quanh cách nào, hoặc phải bóp nặn lại kẻo nguy. Ngày một ngày hai nó mang màu sắc tôn giáo, mình tạo ra nó rồi mình trở lại sợ hãi nó, thờ kính nó. Không riêng đối với người sáng tác mà ngay đối với kẻ làm lý luận phê bình cũng vậy. (…) Do đâu có cái quyền uy ấy? Bởi lý luận đã trở thành “phép nước”, nó cho nó là chân lý tuyệt đối. Và sâu xa hơn, bởi nó nắm quyền hành, bởi nó là lãnh đạo nhất là ở nước ta, một nước chưa quen dân chủ, phong kiến giáo điều còn mạnh.” (19)  Và từ những kiến giải một cách thấu đáo về tình hình sáng tác và lý luận phê bình văn học của nước nhà trong quá khứ cũng như hiện tại, GS đã chia sẻ suy nghĩ về những định hướng cho sự phát triển của nền lý luận phê bình văn học nước mà theo ông, đó là: “Phải học dân chủ và tôn trọng con người, giải phóng tài năng của họ. Muốn vậy phải có luật. Có dân chủ là nhà văn có tự do. Hiểu đúng chức năng, vị trí trách nhiệm trước xã hội, sáng tác lý luận phê bình cứ tự do nói điều mình cho là đúng. Nói đi nên có nói lại. Nhưng đừng ai cho mình có quyền uy, mình nắm chân lý tuyệt đối, và mọi người phải nghe theo. Luật đúng mới là chuẩn.” (20) Tuy nhiên ở bài viết này theo ông chỉ là việc “ôn cũ để biết mới chứ chưa phải giải quyết cái mới. xin cứ tin là lịch sử đã đặt ra vấn đề thì tất có cách giải quyết.” (21) Và những điều trăn trở của GS về tình hình lý luận lúc bấy giờ đến hôm nay không phải không còn tồn tại trong đời sống văn học của chúng ta. Thế mới biết tính mẫn cảm trong đổi mới tư duy lý luận nghiên cứu phê bình của giáo sư sâu sắc như thế nào?
3. Nhân 100 năm sinh của Giáo sư Lê Trí Viên, một trong những người Thầy mà tôi có may mắn được học khi Thầy là Giáo sư thỉnh giảng tại Khoa văn, Đại học Sư phạm Huế ở những năm bảy mươi khi đất nước thống nhất, đọc lại các công trình nghiên cứu phê bình của GS, đặc biệt là bài viết “Từ văn học ta xưa nhìn lý luận phê bình ta nay” in trong công trình “Lê Trí Viễn – Một đời dạy văn, viết văn” Toàn tập (tập 3 – Nghiên cứu phê bình) (Nxb. Giáo dục, Hà Nội 2016), tôi không chỉ học được ở GS tinh thần lao động miệt mài của người cầm bút, cả đời chỉ lấy việc tự học làm trọng mà còn học được tinh thần sáng tạo, dấn thân và khát khao đi tìm cái mới, cái đúng, cái đẹp từ trong tầng sâu văn hóa của dân tộc và trong thực tiễn của đời sống mà sự thay đổi hệ hình tư duy nghiên cứu phê bình được thể hiện qua các bài viết của GS là một minh chứng đầy thuyết phục không chỉ về mặt khoa học mà cả về mặt thực tiễn. Những kiến giải đầy sự uyên bác của GS trong các công trình nghiên cứu phê bình trong đó có bài viết “Từ văn học ta xưa nhìn lý luận phê bình ta nay” đã góp phần khẳng định tính minh triết và bản lĩnh của một nhà nghiên cứu lý luận phê bình, một lĩnh vực không chỉ cần có tài năng mà còn cần có nhân cách văn hóa, có cốt cách khoa học. Bài viết “Từ văn học ta xưa nhìn lý luận phê bình ta nay” tuy ra đời trong những năm đầu của thời kỳ đổi mới nhưng đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị, bởi nó thức nhận cho chúng ta nhiều vấn đề có tính qui luật trong việc hướng đến xây dựng một nền nghiên cứu lý luận phê bình dân chủ, nhân văn và khai phóng như kỳ vọng mà GS Lê Trí Viễn luôn ấp ủ.
Di sản “một đời dạy văn, viết văn” của GS, trong đó có các công trình nghiên cứu phê bình mãi mãi là một hệ giá trị của nền văn học dân tộc mà điều góp phần làm nên hệ giá trị đó chính là sự chuyển đổi hệ hình tư duy nghiên cứu phê bình của GS trong thời kỳ đổi mới.
Chú thích:
(2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19) (20) (21), Lê Trí Viễn, Một đời dạy văn, viết văn Toàn tập(tập 3 – Nghiên cứu phê bình), Nxb. Giáo dục, Hà Nội 2016, tr.523; tr. 387; tr. 398;  tr. 401 – 402;  tr. 423, 424; tr.424;  tr.429; tr.429; tr.524; tr. 524; tr. 524; tr. 525; tr. 525; tr. 525;  tr.525; tr.528; tr.528-529; tr.529; tr.529, 530; tr. 530; tr. 531;
Gò Vấp, 28/12/2018
Trần Hoài Anh
Theo https://vanchuongphuongnam.vn/