Về Huế qua thơ văn của thế hệ kế thừa

Trên nẻo đường Nam Bắc Việt Nam, những bước chân lãng tử của giới văn nghệ sĩ dừng lại đậm nét nhất với cả Hà Nội, Huế, Sài Gòn với nguồn cảm hứng sáng tác phong phú, nhưng nếu xét về số lượng tác phẩm và tầm ảnh hưởng thì có thể ghi nhận rằng:

Hà Nội đứng đầu với số lượng tác phẩm phong phú và đa dạng.

Sài Gòn tươi mới với những tác phẩm đầy màu sắc năng động.

Huế lắng đọng với những tác phẩm mang chiều sâu trữ tình và trĩu nặng tâm hồn.

Người sinh ra và lớn lên ở Huế cũng như khách thăm Huế đều có cùng cảm nhận tương tự về tầm nhỏ nhắn, cảnh quang núi sông thơ mộng, điệu sống êm đềm trầm mặc của xứ nầy; nhưng khác nhau là tâm lý đòi đoạn (Emotional Fragmentation in Psychology) mà chỉ có những người Huế rặt chân quê mới trải nghiệm “nắng cháy da cháy thịt, mưa héo úa tâm hồn” của vùng đất quê huơng độc ngự cảm quan từ thời thơ ấu. Nguồn tâm lý nầy là khởi điểm của dòng cảm nhận: “Huế là quê hương đi để mà nhớ; chứ không phải ở để mà thương”!

Một người Huế nào đó đã đi khắp “ba đồng bảy đội” (tầm xa trái ngược với “ba đồng bảy đọi”) mới thấu cảm hết câu hỏi: “vì răng mà lạ rứa? (xin trả lời “tại rứa chớ mần răng”) như một loại công án về ngôn ngữ đặc chất đất lề quê thói rất Huế!

Có dịp đến những vùng đất cổ tích từ đấu trường La Mã ở Ý, Kim Tự Tháp ở Ai Cập đến bến sông Tiền Đường ở Trung Hoa nơi còn đượm dấu chân luân lạc nàng Kiều của Tố Như… thì chỉ càng thêm nhớ Huế. Mãi cho đến khi đối diện với Bức Tường Than Khóc (Wailing Wall) của Do Thái ở Jerusalem vào tháng Ba năm ngoái, nhìn dòng người khóc lóc tiếc thương, nguyện cầu chí thiết dưới chân bức thành được cho là huyền nhiệm đã gần hai nghìn năm, tôi mới hiểu Huế để cảm nhận trực tiếp nguồn tâm cảm vì sao Huế đi để mà nhớ chứ không phải ở để mà thương vẫn còn mịt mờ giữa cảm xúc mông lung và lý giải rạch ròi.  Huế từng là Ô Châu Lạc Địa của Ma Hời vong quốc. Huế là dòng trung chuyển của hào khí dân tộc mở mang bờ cõi của tổ quốc tiến về Nam. Huế là kinh đô vương quốc đầu tiên trong lịch sử dân tộc thống nhất giang sơn từ Bắc vô Nam. Huế là cái bể cạn nhỏ bé chứa những ước mơ đại hải sông hồ. Nhưng hiện thực, Huế vẫn còn vất vả gieo neo đồng hành với bước chân thời đại. Hệ luận thuận tình mà nghịch lý “đi dễ nhớ, ở khó thương” mang dấu ấn Tâm Huế nầy thật không ngờ vẫn còn là dòng chảy luân lưu xuyên thế hệ.

Thật ngạc nhiên và cảm động khi từ bên này bờ đại dương vừa được đọc một tác phẩm của thế hệ đàn em: Huế, Quê Hương Đi Để Mà Nhớ; tác giả là Bùi Hoàng Linh, đang ở độ tuổi tiền trung niên, tam tứ thập, lại là một người chuyên ngành khoa học kỹ thuật (Kiến trúc sư). Thật thú vị khi đọc Bùi Hoàng Linh cảm nhận về ý nghĩa Nhà và Quê Hương:

“Huế bình thản ngày tạ từ mà đau đáu ngày đoàn viên. Huế để người ta đi xa ngái mà day dứt thương nhớ cố quận khôn nguôi. Với tôi Sài Gòn là nhà mà Huế là quê hương!”

Quê hương không chỉ là nơi lai lịch của mình thuộc về mà còn là nơi ẩn dấu cảm xúc miên mật từ trái tim như nhà thơ M. Darwish nói lên từ cảm xúc chân phương rằng, “mái nhà là nơi để sống nhưng quê hương là nơi nương náu của tâm hồn cho dẫu nghìn trùng xa cách (A home is a place where you live, but a homeland is where your heart belongs, even when you're far away."

Có chăng thiên nhiên là thành quách rêu phong của một nguồn tình cảm Huế đã nảy mầm và trấn ngự mà Bùi Hoàng Linh đã thể hiện trong tác phẩm, rằng:

“Những cơn mưa dầm như một món đặc sản đã làm cho tình cảm Huế ít phát triển hướng ngoại mà thường hướng về chiều sâu của nội tâm, âm thầm mà chung thủy. Thế nên, người ở lại thì vẫn năm tháng đợi chờ gót lữ hành của kẻ ‘khăn gói đi xa’. Người viễn xứ thì luôn có một ‘góc Huế’ trong mớ hành trang của ký ức để luôn canh cánh trở về mỗi khi thấy nhớ.”

Và, Huế đây rồi. Huế mang ngữ cảnh của Bức Tường Than Khóc Jerusalem qua cảm nhận của chàng tuổi trẻ văn nhân xứ Huế:

“Trên những dấu vết của đền đài dường như nghe được cả trăm năm với lời cỏ cây xa xưa vọng lại ...Và mỗi lần về Huế tôi cứ có cảm giác như được chạm tay vào từng dấu rêu, được đặt chân vào quá khứ. Cứ ngỡ như là một cuộc hành hương về lại với những ký ức ngậm ngùi bởi Huế mang riêng mình một nét đẹp mà buồn, rất buồn. Cái buồn của Huế không rõ ranh giới, không mang hơi hướng của lý tính vì thế mà nó lãng đãng như một nửa câu thơ ...chỉ một nửa thôi, nửa còn lại chờ người cố xứ mang về xứ thâm trầm của mưa, của nắng, của bỏng rát gió Lào mùa hạ.”

Quả nhiên không phải là sự tình cờ chợt bắt gặp Huế qua nắng hàng cau hay nàng áo tím qua cầu… mà bằng nguồn cảm xúc gieo mầm, đâm chồi và nở hoa trong tư tưởng nghệ thuật của Bùi Hoàng Linh khi tác phẩm đầu tay về Huế là một thi phẩm… đậm tình với Huế có nhan đề là Lời Thương Gửi Huế.

Cách viết của Bùi Hoàng Linh giàu cảm xúc và tinh tế: Văn phong giàu chất thơ, thấm đẫm tình yêu đối với Huế, nhưng không quá lụy về quá khứ mà luôn mang một sự trăn trở và hoài niệm sâu sắc. Đặc biệt là nét Huế thật hồn nhiên mà cũng rất nồng đượm, thâm cung:

“Cái mặt hiền khô của người Huế cũng như dòng sông không gợn sóng mà đáy sâu chỉ giữ lại cho riêng mình những gì riêng nhất...Tình Huế có cái chi đó thâm trầm, khiêm cung, lặng lẽ, chìm khuất. Để khi xa rồi, tưởng sẽ quên dần theo thời gian mà có đâu ngờ nỗi nhớ theo tháng theo năm đã hóa thành trầm tích, lắng đọng lại cái tình lắm khi như cái roi tre của tình cảm vừa đủ ngậm ngùi rưng rức, để rồi có người giữa phố thị không có ngõ sau vẫn luôn ngoái về quê mẹ.”

Huế đang chuyển mình cùng chung với tầm cao, hướng xa và độ nhanh của thời đại. Mong dáng xưa, hồn cũ của Huế sẽ không biến tướng với thời gian. Trong cuộc thế xuôi dòng không ngừng nghỉ thế hệ văn nghệ trẻ như Bùi Hoàng Linh sẽ không bị mất hút vì đi quá xa về phía trước; nhưng cũng không trơ vơ ngồi lại bên cầu. Cực đoan trong nghệ thuật sáng tạo văn học nghệ thuật thường không có chỗ đứng của dòng văn học nghệ thuật Huế.

Chúc mừng, cảm khái và khen tặng tác phẩm viết về Huế của Bùi Hoàng Linh.

18/1/2025

Trần Kiêm Đoàn

Theo https://www.vanchuongviet.org/

 

Nhớ về Thái Ngọc San: Đường đã rõ chân trần ta đi tới

Học trò Huế vào những năm 1960 có 3 nhóm:  Nhóm "con nhà" gồm  những cậu ấm "con trai của mạ" như Thái Kim Lan ở Đức nhắc trong một bài viết. Đó là những cậu bé và cô bé thuộc những gia đình công chức, thương gia có một đời sống vật chất tương đối thoải mái.  Nhóm "đỡ khổ" gồm những cô cậu thuộc dòng dõi dân Huế cột cờ, có cha mẹ làm lao động hay buôn thúng bán bưng, cuộc sống tuy có phần vất vả nhưng đi học cơm đủ no áo đủ ấm. Và, cái nhóm "phiêu bồng" nhất là nhóm học trò từ nhà quê lên thành phố học.  Phiêu bồng --  vì tuy đưọc lên "dinh" học nhưng chỉ cần một trận thiên tai bão lụt, một vụ mất mùa lúa dưới làng là phải từ giã sách đèn về quê làm ruộng, giữ trâu.

Tôi là một học trò từ làng lên Huế học.  Tuy cũng thuộc nhóm "phiêu bồng" nhưng vẫn còn hiên ngang có được một chiếc xe đạp "đầm" được người đời đương thời đánh giá là xe "bò ệt" có lẽ vì tuổi đời của nó đã vào đông.  Thế mà khi gặp Thái Ngọc San tôi mới nhận ra niềm hạnh phúc "tư bản làng" của mình mà từ lâu tôi chưa rõ mặt. Thái Ngọc San không có xe đạp phải đi bộ quanh năm.  Tôi không còn nhớ ngày đầu gặp gỡ Thái Ngọc San như thế nào, nhưng không quên được nụ cười rạng rỡ trên khuôn mặt ốm o và khắc khổ của San trong đám học trò nhà quê của chúng tôi như: Đoàn Tuyền Châu, Trần Kiên Nhẫn, Đoàn Phạm Túy Linh, Trần Văn Hoà, Hà Thúc Quyết...

Tôi quen Thái Ngọc San vào những năm đầu 1960.  Chiến tranh chưa lan vào thành phố Huế, nhưng bóng đen của chiến tranh đã bắt đầu lung lay những lũy tre làng quanh Huế.  Không biết xuất phát từ nỗi lo, nỗi buồn, nỗi sợ chiến tranh đang vây bủạ; vì muốn "làm le" với cô em hàng xóm  hay thật sự có hồn thơ dấy lên từ đồng chua nước mặn mà lũ học trò làng của chúng tôi thuở đó đứa nào cũng bày đặt làm thơ.  Làm thơ để khỏi làm thinh chứ không phải để thành thi sĩ.  Bút nhóm đầu tiên Thái Ngọc San và tôi cùng tham gia là bút nhóm Mây Ngàn do Nguyễn Văn Châu ở Bãi Dâu làm khổ chủ.  Khổ chủ vì Châu làm báo quên cả làm bài tập học trò, nên tuy xuất thân là một học trò ưu tú mà suýt chút nữa thi hỏng "đít lôm". Tập san viết tay ra nhanh hay chậm tùy tình hình. Nhưng vùng đất đó là sân chơi đầu tiên của tuổi học trò dễ thương và mơ mộng.

 

            "Thằng Thi Hào" đầu tiên trong đám học trò làng chúng tôi bỗng thành danh, thành thi sĩ -- vì có một bài thơ của nó đăng ở báo Văn Học xuất bản tại Sài Gòn -- là Thái Ngọc San.  Không biết về sau nầy, Thái Ngọc San có được giây phút nào hưng phấn và cảm thấy huy hoàng hơn là ngày anh ta được đứng vào hàng ngũ những đứa có thơ in trên sách báo văn học nghệ thuật chính quy như thời đó hay không.  Bài thơ đó mang hơi hướng nồng nàn của tuổi trẻ.  Hơn 40 năm qua rồi, tôi chỉ còn nhớ được một câu: "Đường đã rõ chân trần ta bước tới". Tôi đã nghịch ngợm sửa thành: "Đường chưa chộ co giò ta bỏ chạy" để chọc tân thi sĩ nên mới nhớ hoài.

 

            Thái Ngọc San tuổi Đinh Hợi (1947), thua tôi một tuổi, nên thường bị đùa là "Tuổi Hợi nằm đợi mà ăn".  Có lẽ vì cái số nó "ứng" như thế nên tuy San rất nghèo, nhưng luôn luôn được bạn bè chìa tay rất rộng để đón. Người ta đón San vì thơ đã đành, nhưng trong vòng bè bạn thân tình mọi người dón San, thương quý San vì nhân cách.  Từ thuở học trò, Thái Ngọc San đã sống một cách chân tình và thẳng thắn như  cây sậy cô liêu.  San nghệ sĩ nhưng không buông thả, nhạy cảm nhưng không thuần cảm tính, hừng hực lửa đấu tranh nhưng cũng đầy ắp yêu thương.  Sư đam mê mang đậm tính nghệ sĩ của Thái Ngọc San là dám bất chấp quên mình vì nghĩa lớn.  San sống cho niềm tin trong sáng của mình. Và tôi tin trong vòng bè bạn -- những cô cậu học trò e ấp ngày xưa bây giờ là những ông cụ, bà cụ lục tuần -- nhớ đến Thái Ngọc San như một người bạn chí tình:  Chí tình với quê hương yêu dấu, chí tình với Huế, chí tình với bằng hữu và chí tình với niềm tin son sắt của chính mình.  Sự chí tình đó một thời là chất keo buộc chặt tâm hồn chúng tôi với nhau trong những phong trào học sinh sinh,  viên tranh đấu.  Cái hào khí tuổi trẻ lan tỏa trên quê hương chẳng đội một chiếc nón nào vừa vặn.

 

            Năm 1997, sau 15 năm xa quê dài bằng đời luân lạc của Kiều, tôi về lại Huế  ngồi nhậu lai rai với Thái Ngọc San, Đoàn Phạm Túy Linh ở một quán cóc sau lưng trường Bán Công cũ, San cho biết là đang làm đại diện cho báo Thanh Niên. Vẫn với nụ cười ấm tình mà kiêu bạc, San nói bâng quơ: "Viết cho ra hồn mới nên viết!" Tôi chợt hiểu: Cái hồn thiên cổ của những người cầm bút.  Mai kia ngày đó, nhưng hôm nay bây giờ, San đi rồi nhưng cái hồn trong những câu thơ, những dòng chữ của anh vẫn còn ở lại. Thái Ngọc San viết tương đối ít so với nguồn cảm xúc thường hiện rõ một cách đầy nhiệt thành trong lời nói và nơi dáng vẻ đầy xác tín của Anh.  Thơ Thái Ngọc San đượm chất lửa của tính chiến đấu, nhưng cũng óng ả nét dịu mềm đầy tình tự.  Cũng có khi:

 

            "Đốt ngọn đèn lịch sử

            Nổi trống dậy khắp Hoàng thành..."

                                    (Lòng ngưỡng mộ - Thái Ngọc San)

            Nhưng cũng có lúc:

            "Có gì tan tác tựa phù vân"

            Một đời phù vân hay những ý nghĩ phù vân.

 

            Một buổi tối, i-meo của Đặng Thanh Nhã từ Huế cho biết: "Anh Thái Ngọc San bị tai nạn xe đang nằm hôn mê ở bệnh viện cấp cứu, không biết có qua khỏi được không!" Và Nguyễn Văn Dũng báo tin cuối cùng: "Báo tin buồn: Thái Ngọc San mới chết lúc 1 giờ sáng. Bây giờ là 7 giờ ngày 25-7-2005."

 

            Từ thành phố Sacramento, bang California trên đất Mỹ tôi hướng về quê hương để hình dung nỗi xót xa của gia đình, thân nhân và bè bạn quanh Thái Ngọc San trong lúc nầy.  Nhớ Thái Ngọc San, chỉ còn biết đem thơ bạn ra đọc.  Trong hai cõi riêng tư, vẫn còn chung tiếng hát một thời.  Thời tuổi trẻ lên đường hát tràn đất nước và thời tuổi già nằm giữa quê hương hát tràn lên cây cỏ:

 

            Tôi muốn hát cho cây cỏ nghe

            Lời giun dế khóc trong đêm lửa cháy

            Anh đi ngược chiều tôi không ngước mắt lên

            Nhìn nắng đỏ phai hy vọng

            Sao trời không mưa cho những cây khô

            Rửa mặt mày lem luốc.

            (Về những con đường khô cây- Thái Ngọc San)

            San ơi! Bạn ra đi... trời Huế mình đang mưa rồi đó.

Về thôi! 

Có những hạt ngọc long lanh đâu đó trong đám bụi vĩnh hằng.

1/7/2005

Trần Kiêm Đoàn

Theo https://www.vanchuongviet.org/

 

Mái chùa che chở hồn dân tộc... Đêm qua sân trước một cành mai

Sáng nay, thứ Sáu 13-10-2006, chị Thái Kim Lan từ Đức báo tin thầy Thích Mãn Giác vừa viên tịch tại Los Angeles, tiểu bang California, Mỹ.

Tôi ở cách Thầy – Chùa Việt Nam – có một giờ bay hay 6 giờ lái xe mà biết tin còn chậm hơn người ở bên kia bờ Đại Tây Dương. Cũng thế, trong trận bão Xiangsane vừa qua, tôi ở Mỹ mà đóng vai người thông tin diễn tiến trận thiên tai cho thân nhân và bạn bè ở Sài Gòn. Có lẽ khoảng cách thế giới trong thời đại mới này phải đo bằng chiều sâu của tấm lòng hơn là chiều rộng của không gian và chiều dài của thời gian mới chính xác chăng?

 

Không gian và thời gian tâm lý không phải là một phép lạ biến đổi hoàn cảnh, nhưng nó giúp cho những con người “có duyên” gặp lại nhau trong từng khoảng cách dài bằng nửa đời người mà tưởng chừng như mới hôm qua. Sự gặp gỡ của những tâm hồn đồng điệu, mang dấu ấn tâm linh có khi cách nhau hàng chục thế kỷ mà vẫn gần nhau trong gang tấc hay có khi gặp nhau một cách tình cờ giữa cuộc đời vắng lặng.  Có hai thiền sư Mãn Giác.  Một thiền sư Mãn Giác đời Lý (1052-1096) và một thiền sư Mãn Giác đời nay (1927-2006) đã gặp nhau trong thi ca: “Mái chùa che chở hồn dân tộc…” hay “Đêm qua sân trước một cành mai…” cách nhau đến cả nghìn năm mà vẫn cùng nhìn thấy cái thường hằng rỗng lặng và hư ảo của cành mai sân trước hiên chùa. Một cách vô hình chung, tôi vẫn thường nghĩ đến những vần thơ Huyền Không (thi bút hiệu của thầy Thích Mãn Giác đời nay) một cách nhẹ nhàng và sương khói như thế.

 

Năm 1967, lần đầu tôi được gặp thầy Mãn Giác trong lớp triết học Đông phương ở Mô-Ranh, trường đại học Văn khoa Huế thời ấy. Ngày đó, Thầy là một giáo sư thỉnh giảng còn quá trẻ, mới tốt nghiệp ở Nhật Bản về. Trong chiếc áo tu sĩ màu nâu, Thầy có một dáng dấp rất tươi mát và thanh thoát. Nhất là nụ cười lúc nào cũng mở rộng. Thầy cười không chỉ bằng miệng mà bằng cả đôi mắt và dáng vẻ nhẹ nhàng, phóng khoáng. Thầy giảng về triết học Ấn Độ, Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam và nhấn mạnh về sự tương quan của các nguồn triết học Đông phương trong bối cảnh triết học Phật giáo. Với kiến thức phong phú của một nhà nghiên cứu, một nhà Phật học và khả năng đa dạng về ngoại ngữ như Hán, Phạn, Pháp, Anh, Nhật… Thầy Mãn Giác thường biến những buổi học thành những buổi thuyết trình chuyên đề của một học giả có thẩm quyền chuyên biệt làm cho sinh viên thích thú và kính trọng.

 

Năm 1976, tôi gặp lại Thầy tại chùa Xá Lợi ở Sài Gòn trong ngày Phật Đản khi Thầy đang tiếp phái đoàn Phật tử Huế do Mặt trận Tổ quốc Bình Trị Thiên gởi vào. Thầy có vẻ nghiêm nghị và đăm chiêu hơn qua giọng nói và thái độ dè dặt cẩn trọng hiện lên rất rõ trong hàng chư tăng ni hiện diện trước tiền đình chùa Xá Lợi.

 

Và một buổi tối ngày 27 tháng 12 năm 2003, tôi gặp Thầy lần cuối cùng tại chùa Kim Quang, Sacramento. Về mặt thể lực, Thầy có vẻ yếu, đi phải có người theo bên cạnh. Thế nhưng Thầy cững đã bay từ miến Nam California lên miền Bắc để tham dự nhân dịp chùa làm lễ đặt đá xây dựng lại ngôi chùa mới trên khu đất của ngôi chùa cũ đang đổ nát vì thời gian. Đêm hội ngộ, vẫn với nụ cười thanh thoát của một nhà thơ, Thầy đọc và ngâm thơ. Tôi không còn nhớ rõ nguyên văn bài thơ, nhưng nhớ đó là một bài thơ về quê hương. Bài thơ do Thầy sáng tác nói đến nỗi xúc động giữa quê nghèo với mái tranh, với liếp cửa mỏng manh không chắn nổi ngọn gió lạnh mùa Đông. Thầy vừa đọc vừa kéo dài cuối câu thơ ra như ngâm. Giọng nói trầm ấm của Thầy thuở đứng trên bục giảng 40 năm trước không còn nữa. Nhưng sự xúc động lại dâng trào.  Miệng Thầy vẫn cười nhưng thỉnh thoảng vẫn đưa chiếc khăn nhỏ lên chùi mắt…

 

Mỗi lần gặp lại Thầy, cách nhau cả 10 năm, 30 năm nhưng sao tôi vẫn thấy gần nhau quá, như mới hôm qua.

 

Khi sắp từ biệt Thầy, tôi nhắc lại những kỷ niệm cũ của thời còn học với Thầy ở đại học Văn khoa Huế làm Thầy cười sảng khoái. Tôi kể lại và hỏi Thầy còn nhớ không, Thầy gật đầu. Đó là buổi sáng khi linh mục Nguyễn Ngọc Lan (giáo sư thỉnh giảng dạy về lịch sử triết học Tây phương) chở Thầy từ cư xá giáo sư Viện Đại học Huế gần Ga Huế xuống đại học Văn khoa. Bọn con nít thấy một hình ảnh “đoàn kết tôn giáo” rất ngộ đã chạy theo reo hò:

 

“Ê, tụi bây ơi! Coi tề. Cha chở Thầy! Cha chở Thầy!”

 

Trong câu chuyện, thầy cũng nhắc lại lịch sử “thăng trầm” của hai câu thơ:

 

Mái chùa che chở hồn dân tộc,

Giềng mối muôn đời của tổ tông.

 

Tôi đã nói đùa với Thầy:

 

“Trong hai câu đó, con chỉ thích câu đầu vì mỗi Mãn Giác thiền sư chỉ có một câu thơ tuyệt tác.”

 

Ý tôi muốn nói đến bài “Xuân đi, Xuân đến” của Mãn Giác Thiền sư đời Lý.

 

Thầy hỏi:

 

“Mãn Giác kia câu chi?”

 

Tôi thưa:

 

“Bạch Thầy: Đêm qua sân trước một cành mai…”

 

Thầy lại cười rộng lượng:

 

“Mái chùa che chở hồn dân tộc… Hôm qua sân trước một cành mai. Ngộ hỉ.”

 

Tôi đợi chờ lời Thầy phê về sự liên tưởng và so sánh (rất có thể) khập khiểng của tôi, nhưng Thầy chỉ nở nụ cười ấm áp và nói: “Ngộ hỉ”.

 

Có thể nói không riêng tôi mà tất cả mọi người biết và gần thầy Thích Mãn Giác từ khi thầy còn trẻ cho đến bây giờ đều hưởng được bầu không khí tươi mát của một phong thái bao dung và một tinh thần không bao giờ chấp nhặt những chuyện bé nhỏ. Nhờ đức độ của Thầy như thế nên chùa Việt Nam nổi tiếng là nơi bảo lãnh, hỗ trợ và cũng là trạm dừng chân đầu tiên đông đảo nhất cho quý tăng ni từ xa mới đến Mỹ.

 

Tin hoà thượng Thích Mãn Giác vừa viên tịch không làm ai ngạc nhiên vì tuổi tác đã cao và tình trạng thể lực ngày một yếu của Thầy. Nhưng tất cả mọi người, Phật tử cũng như thân hữu, đều cảm thấy có một sự mất mát rất lớn vì sự vắng bóng của Thầy. Thầy đã sống một cuộc đời thật trọn vẹn. Một đời tu sĩ cho Đạo; một nghệ sĩ thi ca văn bút cho Đạo, cho Đời; một sự dấn thân cụ thể để bảo tồn và phát huy những giá trị tri thức và tâm linh cao quý giữa chốn bụi trần. Một đời Thầy tu hành trong tinh thần “tự giác, giác tha, giác hạnh, viên mãn” với phong thái khoan hòa đĩnh đạc của một thiện tri thức và sự hành xử công minh, vô úy vì đạo vì đời của một danh tăng qua những năm tháng thăng trầm nhất trong lịch sử dân tộc và đạo pháp.

 

Hướng về hoà thượng Thích Mãn Giác, phần đông Phật tử và thân hữu cũng giống như tôi.  Chúng tôi tìm thấy ở Thầy một sự kết hợp hài hòa giữa tinh thần tu sĩ, nghệ sĩ và kẻ sĩ.   Tinh thần tu sĩ để hành đạo giải thoát; tinh thần nghệ sĩ để cảm thông với cuộc đời; và tinh thần kẻ sĩ để dấn thân vào đời mà hóa đạo giúp đời.

 

Văn phẩm mới nhất của Thầy mà tôi được đọc là bài tham luận gửi đến cuộc Hội thảo Phật giáo năm 2006, nhan đề:“Thư ngỏ của Sa môn Thích Mãn Giác gửi chư vị tham dự khóa hội thảo Cơ duyên và Thử thách của Phật giáo thế giới và Phật giáo Việt Nam”. Trong thư Thầy đã viết về tinh thần nhập thế cần thiết của người Phật tử: 

 

“Kiên trì và tinh tấn bám sát con đường Đấng Từ Phụ đã đi. Qua những thời kinh nhật tụng, chúng ta thường chỉ thấy Phật ngồi Phật nằm mà quên rằng, gần nửa thế kỷ trụ thế, Phật là một kẻ lữ hành, luôn luôn lên đường. Phật đích thân đến với quần chúng chứ không ngồi đợi quần chúng tìm đến Phật. Phật tìm đến quần chúng để được quần chúng bố thí thức ăn quần áo thuốc thang, và để tạo cơ duyên cho Phật và thánh chúng bố thí giáo pháp lại cho quần chúng. Nhờ tinh thần có qua có lại tiên khởi đó mà đạo tràng chùa chiền tự viện mới không trở thành những hải đảo xa lánh hồng trần và các Trưởng Tử Như Lai không hành xử như những chủ quán, ngồi một chỗ chờ khách hàng tới để thù tiếp mà kiếm lợi, hay như những người lính đứng trong pháo đài lâu lâu lại kêu lên Pháp Nạn! Pháp Nạn! Đó là bài học đầu tiên chúng ta cần suy gẫm để rút tỉa hệ luận cho Phật sự.”

 

Phải chăng đây là một lời nhắn nhủ thiết tha của Thầy đối với những người còn ở lại trước ngày từ biệt?

 

Dấu ấn của một nghệ sĩ là tác phẩm.  Dấu ấn của một vị chân tu là tấm gương soi cho thế hệ kế thừa.

 

Hoà thượng Thích Mãn Giác đã viên tịch nhưng những dấu ấn từ bi, trí tuệ và dũng mãnh của Thầy vẫn còn thắp sáng niềm tin cho thế hệ hôm nay và mai sau.

 

Là một người học trò cũ, con xin lắng lòng tưởng niệm Thầy.

 

Là một Phật tử, con xin cung bái Giác Linh Thầy một tâm thức hoàn toàn tự do và giải thoát, xả bỏ báo thân, an nhiên trở về miền an lạc.

 

Kính bái biệt Thầy!

 

Sacramento 14-10-2006

 

Tóm tắt Tiểu sử Hoà thượng Thích Mãn Giác

 

Hòa thượng Thích Mãn Giác sinh năm Kỷ Tỵ (1927) tại cố đô Huế. Nguyên gốc làng Phương Lang, quận Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Xuất gia học Phật từ thuở nhỏ. Đã đảm nhận nhiều trọng trách trong giáo hội Phật giáo:

 

Nguyên Tổng vụ trưởng Tổng vụ thanh niên. Tổng vụ Văn hóa và Hội viên Hội đồng Giáo phẩm Trung ương của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất.

    

Sau khi tốt nghiệp Đại học Phật giáo Bảo quốc, được Tổng hội Phật giáo Việt Nam Trung phần cử làm giảng sư, Hội trưởng Hội Phật giáo Đà Lạt từ năm 1953 và sau đó, vào năm 1957 đại diện Tổng hội ở 5 tỉnh cao nguyên Trung phần.

Năm 1960, được học bổng đi du học tại Tokyo, Nhật Bản.

Cuối năm 1965, tốt nghiệp tiến sĩ triết học, được Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hoà mời về làm Giáo sư Đại học Văn khoa Sài Gòn, chuyên phụ trách giảng dạy triết học Ấn Độ và triết học Đông phương. Trong khi đó, Viện Hóa đạo công cử trách vụ Khoa trưởng Phân khoa Phật học, Phó viện trưởng đặc trách điều hành Viện Đại học Vạn Hạnh.

Ngoài ra, hoà thượng cũng đảm trách giảng dạy Đại học Văn khoa Huế về triết học Đông phương và văn học đại cương.

16/10/2006

Trần Kiêm Đoàn

Theo https://www.vanchuongviet.org/

 

Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ với những bản tình ca đi cùng năm tháng

Ngày đoàn tụ sau 40 năm cha con chưa biết mặt nhau, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đã kể lại cho con trai là nhà văn Châu La Việt (Lê Khánh Hoài) biết, trong những năm xa cách, ông đã bao lần vượt qua nhiều trở ngại, thậm chí là nguy hiểm để có thể gặp lại được “mối tình đẹp nhất trần gian” như ông đã viết. Đó là từ năm 1964, trong hoàn cảnh vô cùng éo le, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đã sang Nam Vang (tức Phnôm Pênh) khi biết ca sĩ Tân Nhân đang biểu diễn ở đây. Ông nói một cách chua xót: “Nếu lúc ấy mẹ con không quá dè dặt và không quá cứng rắn, ba đã trở lại nơi ba phải giã từ mẹ con…Và có cơ hội sống bên con từ năm 1964”. Và còn bao lần nữa…

 

Ngày nay ai cũng có thể hiểu và thông cảm với thái độ dè dặt, cứng rắn của ca sĩ Tân Nhân, bởi thời điểm đó bà đã kết hôn với nhà báo Lê Khánh Căn. Và quan trọng hơn, làm sao một “ca sĩ Việt cộng” nổi danh như Tân Nhân lại có thể giao tiếp thoải mái với một “nhạc sĩ ngụy”! Sau này trong câu chuyện với nhà báo Phan Quang, Tân Nhân kể nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ nhiều lần săn đón để bằng cách nào đó liên hệ được với Tân Nhân, mỗi lần có tin Đoàn Ca múa Việt Nam ra biểu diễn ở nước ngoài, đặc biệt chuyến sang công diễn tại thủ đô Phnôm Pênh. Nhưng Tân Nhân bị đoàn Việt Nam “canh” chặt lắm, và trong thâm tâm Tân Nhân chưa muốn gặp lại Hoàng Thi Thơ trong hoàn cảnh ấy.

Sau khi không thể nối lại được mối tình đầu với ca sĩ Tân Nhân, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ lập gia đình với ca sĩ Thúy Nga, con gái nhiếp ảnh gia Nguyễn Giao và sinh được bốn người con gồm ba trai và một gái. Trong đó, người con trưởng là Hoàng Thi Thi, vừa là nhạc sĩ vừa là kỹ sư.

Có những biến cố diễn ra trong cuộc đời của người nhạc sĩ tài hoa. Đó là tháng 12/1946, khi Hoàng Thi Thơ tham gia cùng nhạc sĩ Trần Hoàn làm công tác tuyên truyền ở Huế thì kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Sau khi Huế thất thủ, ông ra Vinh theo đề nghị của nhà thơ Lưu Trọng Lư và từ đây ông bắt đầu làm báo, viết văn, trở thành phóng viên và biên tập viên cho tờ báo Cứu Quốc của Việt Minh. Tháng 9/1948, ông trở lại Huế, tiếp tục hoàn thành chương trình trung học ở Trường Khải Định. Về sau trường này dời ra Hà Tĩnh và đổi tên thành Trường Huỳnh Thúc Kháng. Học xong Tú tài, tháng 10/1950, Hoàng Thi Thơ vào đại học tại Trường Dự bị Đại học Liên khu 3 và 4 tại Thanh Hoá, theo khoa Văn-Triết.

 

Năm 1952, Hoàng Thi Thơ từ Liên Khu 4 về Huế định xin gia đình người anh một số tiền để có thể đưa người yêu ra Hà Nội với mục đích theo học Văn khoa ở đây, nhưng bị kẹt lại ở vùng tạm chiếm, ông quyết định vào Sài Gòn bắt đầu lại cuộc sống. Khi đi, ông đưa theo hai đứa cháu ruột vừa mất cha là Hoàng Thi Thao, sau này là nhạc sĩ, người theo sát ông trong nhiều năm hoạt động văn nghệ và Hoàng Kiều, sau này trở thành tỉ phú. Ở Sài Gòn ông dạy tiếng Anh - Pháp ở các trường tư thục và theo nghề viết nhạc, hoạt động văn nghệ.

Năm 1957, Hoàng Thi Thơ bắt đầu tổ chức những kỳ đại nhạc hội tại rạp Thống Nhất, Sài Gòn. Rồi ông thành lập Đoàn Văn nghệ Việt Nam gồm hơn 100 nghệ sĩ tên tuổi, từng lưu diễn qua nhiều nước châu Á và nhiều thành phố trên thế giới. Năm 1967, ông thành lập Đoàn văn nghệ Maxim's gồm 70 diễn viên ca-vũ-nhạc-kịch, tổ chức những chương trình ca vũ nhạc kịch đặc biệt tại nhà hàng Maxim's.  

Và biến cố lớn thứ hai trong đời Hoàng Thi Thơ là tháng 4 năm 1975, đoàn văn nghệ của ông đang lưu diễn ở Nhật Bản thì xảy ra sự kiện 30/4/1975. Thời điểm đó không thể trở về nước, từ đó Hoàng Thi Thơ phải định cư ở Hoa Kỳ. Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đã về thăm Việt Nam hai lần kể từ năm 1993.

 

Năm 1993 về thăm đất nước sau gần hai 20 năm xa cách, một trong những việc đầu tiên là nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đi thăm những người bạn thân thiết thời trai trẻ kháng chiến của mình. Đó là nhạc sĩ Trần Hoàn, người tham gia Đoàn tuyên truyền kháng chiến Trung Bộ với ông ngày nào, từng cùng ông không chỉ chia nhau một ánh trăng đêm mà cả một khúc sắn nướng, một củ khoai bùi và cùng nhau sáng tác một bài ca kháng chiến bất hủ mà 50 năm sau bao người còn say mê hát “Lời người ra đi”…45 năm xa cách gặp lại, người là Bộ trưởng Bộ Văn hóa của đất nước, người chỉ mãi là một nhạc sĩ “cuối trời phiêu lãng”, nhưng tình bạn, tình nghệ sĩ trong họ vẫn thắm thiết. Vị bộ trưởng hôm ấy đã khép cửa phòng làm việc để tiếp người bạn chí cốt năm xưa của mình, cùng nhau dạo lại khúc nhạc xưa đầy mơ mộng trên con đường kháng chiến.

 

Không chỉ Bộ trưởng Bộ Văn hóa Trần Hoàn mà nhiều người bạn khác của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ cũng rất thành đạt, như tiến sĩ Phan Hữu Dật, Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; bác sĩ Phạm Song, Bộ trưởng Bộ Y tế… Khi gặp lại bạn cũ họ đều hết sức cảm động và cùng vui mừng vì người bạn tài hoa năm xưa đã trọn vẹn với con đường âm nhạc, có nhiều sáng tác hay về quê hương đất nước, được nhân dân yêu mến. Tiến sĩ Phan Hữu Dật đã làm bài thơ tặng nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ và nghệ sĩ ưu tú Tân Nhân:

“…Hơn 40 năm hai chiến tuyến/ Tiệc tan rồi không hẹn/ Tự bao giờ đã nắm tay nhau/ Đâu phải chiếc hôn say đắm thuở ban đầu/ Không day dứt như năm nào ly biệt/ Người vượt Trường Sơn, kẻ lên Bạch Ngọc/ Chiếc hôn hôn sở nửa chừng/ Đứt dây đàn phải chịu ngừng…/ Nào đâu dễ tiêu tan chốc lát/ Giận hờn đắng cay cùng tan nát/ Theo mãi hoài cùng với thời gian/ Bão táp cuộc đời mau sớm xua tan/ Để có ngày gặp gỡ/ Bốn mắt nhìn nhau mà như ngờ ngợ/ Bạn bè vui lây chan chứa nụ cười/ Mừng hôm nay nhân hậu cuộc đời…” (Nhân hậu cuộc đời)

Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan kể, năm 1993 nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ có dịp về thăm làng Bích Khê ở Triệu Long, Triệu Phong, Quảng Trị. Đứng trên nền đất cũ của nhà thờ họ, nhà thờ chi, ông đã khóc ròng. 40 năm trước, sau hòa bình lập lại 1954, ông cũng đã có một chuyến hành hương về làng như vậy. Sau chiến tranh, mẹ già đã qua đời, em gái đã sang ngang, chắc hẵn ông cũng đã một lần rơi lệ. Từ những giọt nước mắt ấy, mỗi giọt rơi xuống thành một nốt nhạc xôn xao, nghẹn ngào, nức nở và đó là giai điệu ca khúc “Đường xưa lối cũ”, một trong những ca khúc vượt thời gian của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ. Lần hành hương này ông khóc nhiều hơn. Người ta nói cuộc sống ở bên Mỹ không thiếu thứ gì cả, nhưng ở người nghệ sĩ sáng tác như ông, chắc phải cảm thấy còn thiếu một thứ và là thứ rất quan trọng, đó là thứ hương vị đích thực của quê nhà, làng họ.

“Tôi nhận ra rằng nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ tuy sống ở Sài Gòn và ở nước ngoài rất lâu nhưng giọng Quảng Trị của ông vẫn còn “gin”, không hề pha trộn và đó chính là giọng Bích Khê. Trong ông có những thứ gắn chặt với họ hàng, bà con làng nước không thể thay đổi được”, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan chia sẻ.

           *

Theo nhiều tài liệu cũng như Wilipedia tiếng Việt, Hoàng Thi Thơ sinh ngày 16 tháng 7 năm 1928 tại làng Bích Khê, xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị (nay là xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị). Ông thuộc dòng họ Hoàng Hữu, một dòng họ khoa bảng có tiếng tăm ở Quảng Trị.

Sự nghiệp sáng tác của Hoàng Thi Thơ có trên 500 ca khúc từ tình ca đến nhạc quê hương, từ đoản khúc đến trường ca, nhạc cảnh đến nhạc kịch. Khoảng năm 1972 - 1973, ông sử dụng thêm bút danh mới là Tôn Nữ Trà Mi và sáng tác một loạt ca khúc mà báo chí thời đó gọi là "đem lại cho làng Tân nhạc Việt Nam luồng sinh khí mới và cảm hứng tân kỳ", như "Rước tình về với quê hương", "Việt Nam ơi ngày vui đã tới", "Ô kìa đời bỗng dưng vui", "Xây nhà bên suối", "Ngày vui lý tưởng"... Những ca khúc này đã quen thuộc với người Việt Nam cho đến ngày nay.

Có người cho rằng bài "Gạo trắng trăng thanh" dễ thương như giai  điệu dân ca: "Trong đêm trăng - Tiếng chày khua -  Ta hát vang trong đêm trường mênh mang - Vô đây em - Dù trời khuya - anh nhớ đưa em về…".  Hoàng Thi Thơ đã đưa tới đời sống làng quê Việt Nam những nhạc phẩm vừa dân dã vừa lãng mạn như "Rước tình về với quê hương", "Rong chơi cuối trời quên lãng", "Đường xưa lối cũ", "Tà áo cưới", "Trăng rụng xuống cầu", "Đám cưới trên đường quê", "Duyên quê"...

 

Có thể nói Hoàng Thi Thơ là một tài năng lớn, người đã tạo ra một con đường âm nhạc riêng tràn ngập những hình ảnh, câu chuyện và giai điệu Việt Nam. Trong thời gian cộng tác với nhà hàng Maxim's (Sài Gòn), Hoàng Thi Thơ đã thực hiện những tiết mục ca nhạc kịch dã sử và sáng tác những ca khúc hào hùng như “Quang Trung đại phá quân Thanh" hoặc "Trưng Vương đại phá quân Đông Hán". Năm 1955, Hoàng Thi Thơ sáng tác hai bài trường ca đầu tiên mang tên "Triều vui thế hệ" và "Máu hồng sử xanh". Năm sau, ông cho ra đời trường ca “Ngày trọng đại” và đến năm 1963 là "Tiếng trống Diên Hồng".

 

Hoàng Thi Thơ còn là tác giả sách “Để sáng tác một bài nhạc phổ thông” xuất bản năm 1953, dày 500 trang với những phần hướng dẫn về hòa âm, luật sáng tác. Ngoài ra, năm 1965, Hoàng Thi Thơ trở thành đạo diễn điện ảnh với cuốn phim đầu tiên là "Cô gái điên" quay thành phim từ nhạc kịch cùng tên của ông, do Trung tâm Điện ảnh quốc gia sản xuất. Năm 1969, ông đạo diễn cho phim “Người cô đơn” do chính ông sản xuất. Sau khi ra hải ngoại, Hoàng Thi Thơ vẫn tiếp tục làm đạo diễn cho một số phim video như "Chuyện tình buồn", "Tiếng hát trong trăng", "Người đẹp Bạch Hoa thôn" và "Chiêu quân Cống Hồ". Trong một lần tâm sự sau này, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ nói rằng nhân vật trong phim “Người cô đơn” là ông khắc họa hình tượng người con của ông có với ca sĩ Tân Nhân - nhà báo, nhà văn Châu La Việt.

 

Có thể nói cuộc đời của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ là một hành trình dài kể lại những câu chuyện vui - buồn trên đường quê hương bằng âm nhạc. Giai điệu của ông phần lớn sảng khoái, sôi nổi và là một sự kết hợp độc đáo của phong cách của miền Trung - Quảng Trị quê hương ông và miền Nam - nơi ông có hơn 40 năm sống và sáng tác, hoạt động nghệ thuật. Vốn từng tham gia kháng chiến, là bạn của những nghệ sĩ thế hệ đầu của Việt Nam như nhạc sĩ Trần Hoàn, nhà thơ Lưu Trọng Lư..., miêu tả của ông trong âm nhạc cũng đầy tính cổ điển nhưng lại rất thơ mộng và dân dã.  Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ sáng tác rất nhiều thể loại, kể cả những thể loại mang tính nghệ thuật cao như trường ca, nhạc cảnh, nhạc kịch, nhạc múa và nhạc phim. Nhưng sống mãi với thời gian, tồn tại lâu bền trong lòng công chúng Việt Nam là thể loại ca khúc với dòng nhạc quê hương.

 

Nhạc sĩ Nguyễn Thuỵ Kha khẳng định: Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ chính là người khơi dòng Việt hóa bolero. Ở Sài Gòn, Hoàng Thi Thơ dạy tiếng Anh - Pháp tại các trường tư thục và tiếp tục con đường sáng tạo âm nhạc mà ông đã theo đuổi từ thuở đôi mươi. Sống tại miền Nam, Hoàng Thi Thơ thường xuyên đi biểu diễn ở miền Tây Nam Bộ và đắm chìm trong đờn ca tài tử của từng làng xóm. Cây guitar được "Nam Bộ hóa" đã tham gia thật đắc lực vào dàn nhạc với đờn kìm, cò, tranh. Càng thấm vào đời sống châu thổ Cửu Long, Hoàng Thi Thơ càng thấy cần phải có nhiều nhạc phẩm bình dân ca ngợi cuộc sống của người dân bình thường để họ cũng có mặt trong nghệ thuật như mọi thành phần khác. Những nhạc phẩm như thế thường được gọi là "dân nhạc" mà Hoàng Thi Thơ như một người khởi xướng. Ông đã có đóng góp "Việt hóa" tiết điệu boléro để âm nhạc Việt Nam có dòng nhạc boléro phát triển rộng khắp sau này.

 

Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ còn là người đào tạo nhiều giọng ca danh tiếng như Hoàng Anh, Sơn Ca, Họa Mi... Danh ca Họa Mi xúc động hồi tưởng lại cuộc gặp gỡ định mệnh với nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ vào năm 1988 tại Pháp. Ông bật khóc khi chứng kiến cuộc đời Họa Mi nhiều thăng trầm, không còn nét ngây ngô như cô học trò năm nào mới 19 tuổi. Theo Họa Mi, sự nghiệp âm nhạc của bà bắt đầu khởi sắc từ khi quen biết nhạc sĩ tài hoa. Chính Họa Mi cũng không ngờ nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ trở thành người thầy dìu dắt mình trong sự nghiệp, thậm chí, nghệ danh của bà cũng được chính ông đặt cho. Sau nhiều biến cố, cả hai thất lạc nhau. Mãi đến năm 1988, sau 17 năm xa cách, bà mới có dịp gặp lại người thầy đáng kính tại Pháp.

 

Sau năm 1975, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ tiếp tục công việc tổ chức các đại nhạc hội tại nhiều nơi trên đất Mỹ cũng như trong việc thu băng hay video. Những người thân gần gũi với ông cho biết, là nghệ sĩ nhưng trong sinh hoạt đời thường nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ không bao giờ đụng đến các chất kích thích như bia rượu, thuốc lá. Trong công việc ông rất chỉnh chu, bài bản; khi đi ra bên ngoài ông ăn mặc rất sang trọng, hợp thời trang. Sở thích của ông là chơi trò cá ngựa và ăn các món ăn dân dã quê hương. Ông cũng là người nấu ăn rất ngon, nhất là món bún bò Huế.

Những năm cuối đời, nhạc sĩ bị bệnh tim và qua đời trong vòng tay gia đình vào ngày 23/9/2001, được an táng tại vườn Vĩnh Cửu trong khuôn viên nghĩa trang Peek Family ở Orange County. Đêm hôm trước đó ông còn nói chuyện rất vui vẻ với vợ cùng các con từ các nơi về thăm ông. Ông nói với vợ là thèm ăn cơm với cá kho và vài món yêu thích. Sáng sớm hôm sau, vợ ông chuẩn bị đi chợ để làm theo ý ông. Trước khi đi, bà còn vào thăm ông. Nhưng gõ cửa thì không thấy trả lời. Đến khi đẩy cửa vào thì biết ông đã êm ái từ giã cõi đời.

Trước khi ra đi mãi mãi, ông có lời trăng trối sau cùng là tất cả tiền phúng điếu gia đình hãy gửi đến quỹ tương trợ dành cho các nạn nhân vụ khủng bố 11/9/2001 ở tòa tháp đôi New York. Lại nhớ đến một đoạn trong "Tạ tình" của nhạc sĩ: Đời anh ngỡ chết theo ngày buồn - Buồn le lói - thấy đâu niềm vui - Niềm vui đó xót xa đợi chờ - Giờ đã tới với tình em cho…

Tình yêu đã theo ông vào cõi thiên thu!.

15/2/2026

Minh Tứ

Theo https://www.vanchuongviet.org/

 

Đi mãi bên đời với tình yêu hoa lá

Cách đây đã lâu, trong một dịp vào Huế, tôi rẻ thăm vợ chồng nhà văn Nguyễn Quang Hà. Thật thú vị khi tôi thấy cô giáo Võ Thị Quỳnh đang ngồi tỉ mẩn ghép những chiếc lá, cành hoa thành những bức tranh hoa lá ép. Bỗng dưng từ dạo đó tôi trở thành người yêu tranh của chị và dịp nào đi triển lãm tranh tôi cũng được chị mời dự.

Triển lãm tranh hoa lá của chị gây ấn tượng nhất là năm 2001. Chọn thời điểm mùa thu đầu tiên của thế kỷ XXI để triển lãm tranh hoa lá ép của mình tại phòng tranh Bích Câu, Cung Văn hóa lao động, 55B Nguyễn Thị Minh Khai, Quận 1, Tp. Hồ Chí Minh là thêm một bằng chứng bền lòng đi cùng hoa, sắt son một tình yêu cuộc sống, tình yêu nghệ thuật của cô giáo Võ Thị Quỳnh. Đây là triển lãm tranh thứ tư của Quỳnh. Trước đó chị đã từng triển lãm cũng vào dịp mùa thu ở thành phố Đà Nẵng - 8/1993, tại cố đô Huế -8/1994, tại thủ đô Hà Nội- 8/1998.

 

Tâm sự với người yêu tranh hoa lá ép của mình, Quỳnh bộc bạch: "Ngày còn thơ bé nào ai đã hiểu rõ nghĩa cuộc đời. Yêu thích vẻ đẹp cỏ hoa, tôi cũng như bao bạn trẻ khác hái hoa lá cỏ cây ép vào trang vở học trò. Một lá thuộc bài để học bài mau thuộc. Một lá cây phú quý cho ước mơ đời mẹ, đời cha đỡ vất vả gian lao. Một cành hoa cải, hoa tầng ơ (cải cúc) để nhớ cánh đồng hoa vàng đậm nhạt nơi quê nhà yêu dấu...Bao nhiêu cánh hoa, cành lá là bao nhiêu mơ ước, kỷ niệm học trò, là bao nhiêu tình cảm ngây thơ hồn nhiên trong sáng"

 

Có thể nói từ trò chơi tuổi thơ trong trẻo đến nghệ thuật độc đáo - tranh hoa lá ép, được nuôi dưỡng bằng một tình yêu đến cháy lòng những kiếp lá, đời hoa của cô giáo Quỳnh. Cha Quỳnh vốn là thầy thuốc Bắc, thuốc Nam, hay rong ruỗi trên những nẻo đường tìm cây thuốc mong trị bệnh cứu người. Thời thơ bé, Quỳnh thường được theo cha, theo mẹ về quê, đi đây đi đó. Những con đường thơ ấu của Quỳnh được xây bằng mộng mơ của những sắc màu hoa bướm, của những kiếp đời hoa quá ngắn ngũi và mong manh. Đôi khi Quỳnh tự hỏi có phải vì mang tên một loài hoa nở về đêm nên sâu thẳm trong tiềm thức luôn nhớ nhung khát khao đời sống của những cây hoa khoe sắc ? hay vì Quỳnh là con của một vùng đất khô cằn sỏi đá, đầy gió nắng khắc nghiệt của miền Trung mà vấn vương những dị thảo, kỳ hoa thiên nhiên ban tặng?

 

Đi bên đời với tình yêu ấy, hoa lá cỏ cây đã an ủi Quỳnh, tâm tình cùng chị và đã cho chị những phát sáng yêu đời. Cũng chính vì vậy mà chị luôn nâng niu, gìn giữ kỷ niệm. Cả một cuốn sổ lưu niệm thời học trò khá đầy đặn hoa lá ép từ tuổi mười hai, mười ba vẫn còn đó, cả những vần thơ từ vũ trụ hoa đã khởi thức cho chị về một loại "thư pháp hoa". Xem tranh hoa lá ép, chợt thấy thức dậy những ý niệm về chị. Khi mùa thu về, lá vàng bắt đầu rụng nhưng kiếp lá, đời hoa trở nên bất tử với chị. Những bức tranh như: Quê nhà, Đuổi theo bóng chiều, Mùa lá, Hương đồng, Lá hoa thơ, Hội làng, Áo trắng, Ngôi nhà cổ tích...gợi nhớ trong người xem một ký ức đẹp, trong trẻo của ngày đã qua. Là cô giáo dạy Văn học, tranh của chị không chỉ là những hình ảnh của thế giới xung quanh như các bức: Quốc học dấu yêu, mái trường xưa, hành tinh xanh, Giai điệu hoa...mà còn đi vào chiều sâu của hình tượng văn học như: Cung đàn không dành cho Từ Hải, Đêm Ai Cập, Đêm có sáu vì sao...Là những rung động tinh tế trước thiên nhiên với bao sắc màu lung linh, kỳ ảo: Mùa lá, Mộng mơ, Dịu dàng, Đêm, Điệu nhớ...hay là những nét chấm phá về cuộc sống đời thường: Dạ vũ, mãi mãi bên nhau, Em là cố nhân, Thời trang mùa thu, Niềm vui thầm lặng, hạnh phúc, Người ngồi ta vẽ tặng...

 

Tranh của Võ Thị Quỳnh mỗi bức mỗi vẻ. Từ sắc màu mộc mạc, đơn sơ, chị đã kết nên lời tự tình về cuộc sống gần gũi, thiết thân, đưa tâm hồn con người vươn đến khát vọng cháy bỏng về tình yêu thiên nhiên, con người. Đằng sau những cành hoa, chiếc lá, với bàn tay khéo léo sắp đặt của chị đã làm sống mãi những đời hoa, kiếp lá, làm cho nó vĩnh hằng với thời gian. Vẫn biết sự vật nào trên đời theo thời gian rồi cũng đổi thay, nhưng bằng tâm hồn của con người nghệ sĩ với những rung cảm tinh tế để tái hiện những âm thanh, hình ảnh của thế giới xung quanh đến bên con người với một sức sống vĩnh cửu, như nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường đã từng viết về tranh của chị: "Hóa ra, với Võ Thị Quỳnh, sự sáng tạo hoàn toàn vẫn giữ nguyên sức mạnh của nó. Bằng lá và hoa ép khô, tác giả vẫn tạo nên chất thanh thoát và tự do của những tác phẩm hội họa. Bây giờ thì đúng như thế: nghệ sĩ đã thổi linh hồn của mình lên chất liệu để tạo nên những tác phẩm hội họa".

 

Người xem tranh mỗi người mỗi cảm nhận riêng về loại hình nghệ thuật độc đáo này, duy có một điều mà ít ai biết đến là tranh ép hoa lá của chị được dệt nên bằng một trái tim thiết tha yêu nghệ thuật, đã sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật thực sự gây ấn tượng nhưng chị chưa hề được qua một trường lớp sáng tạo mỹ thuật nào cả. Có lần Quỳnh đã giải bày: "Bền lòng đi cùng hoa, sắt son một tình yêu cuộc sống, tình yêu nghệ thuật song tôi vẫn tự biết rằng ở tuổi tôi (chị sinh năm 1954) mà vẫn chưa qua một trường lớp mỹ thuật nào thì mối tình đầu dẫu có thắm thiết, thủy chung đến bao nhiêu cũng khó có ngày cưới hoa lộng lẫy nụ cười"

 

Nói là nói vậy nhưng với Võ Thị Quỳnh, sự sáng tạo vượt ra ngoài mục đích bình thường để trở nên phát sáng, dâng hiến cho đời những vẻ đẹp bất tử, để cho những chiếc lá, đời hoa không còn chịu cảnh "sớm nở tối tàn" và ít nhất một lần được xem tranh của chị, chúng ta cảm nhận được rằng, nghệ thuật có muôn nẻo đi, có lối đi nhỏ nhưng đi thẳng vào chiều sâu của trái tim. Bởi vậy dù không có mục đích thuần túy làm nghệ thuật nhưng trái tim người nghệ sĩ của chị vẫn đi mãi bên đời với tình yêu hoa lá, và dù có nhiều triển lãm tranh ở khắp nơi, chị vẫn ước ao rằng có một ngày thu nào đó, chị được đưa tranh hoa lá ép của mình về triển lãm ở quê nhà Quảng Trị dấu yêu, nơi mảnh đất sinh thành của chị, nơi đã dưỡng nuôi trong chị một tình yêu nghệ thuật bằng những kỷ niệm thời thơ ấu mà cho đến bây giờ còn hiển hiện trong tranh chị lấp lánh, ước vọng và thủy chung.

22/7/2008

Minh Tứ

Theo https://www.vanchuongviet.org/

 

Vương Hữu Lễ - Dấu ấn một đời nghiên cứu ngôn ngữ 

Trong số những giảng viên dạy tôi thời đi học Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Huế, Phó giáo sư (PGS) Vương Hữu Lễ là người để lại trong tôi ấn tượng khó phai mờ. Khác với các giảng viên phần lớn từ Hà Nội vào, thầy là một trong số ít giảng viên của Đại học Văn khoa Huế trước năm 1975 còn lại tham gia giảng dạy cho chúng tôi. Với dáng người cao, gầy, tóc muối tiêu, mắt sáng, bước qua tuổi ngũ tuần thầy vẫn hấp dẫn chúng tôi bằng trí tuệ uyên bác, phong cách từ tốn, đĩnh đạc, còn làm việc thì rất nghiêm túc, khoa học. Thầy nổi tiếng với các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực ngôn ngữ học, đặc biệt là ngữ âm học và dịch thuật các tài liệu lý thuyết kinh điển.

 

Những đóng góp cho ngành ngôn ngữ học

 

Mỗi lần lên lớp, sinh viên ngữ văn những năm 80 thế kỷ XX ở Huế đều rất yêu mến PGS Vương Hữu Lễ. Thầy hiền từ, giọng nói nhẹ nhàng, khúc chiết và đặc biệt thương yêu sinh viên, dạy bảo tận tình. Quê ở Hội An, Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) nhưng thầy ra Huế học, rồi ở lại dạy học từ thời Đại học Văn khoa. Môn Ngữ âm học của thầy là một trong những môn khô khan, khó học nhưng với sự giảng dạy của thầy, chúng tôi thấy dễ nghe, dễ nhớ và điều quan trọng là dù rất nghiêm túc trong giảng dạy nhưng tín chỉ của thầy ai cũng có điểm từ khá trở lên. Tôi đồ rằng thầy thương sinh viên rồi nương tay, vì hồi ấy thời bao cấp cực khổ, ăn đói mặc rét nhưng chúng tôi vẫn chăm học, cầu tiến.

Đóng góp quan trọng của PGS Vương Hữu Lễ cho chuyên ngành ngôn ngữ học là thầy đã chuyển ngữ cuốn “Nhập môn ngôn ngữ học lý thuyết” của John Lyons từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Nhà xuất bản Giáo dục giới thiệu đây là công trình trình bày có hệ thống các vấn đề cơ bản của ngôn ngữ học lý thuyết, từ cấu trúc ngôn ngữ, ngữ âm học - âm vị học đến ngữ pháp và ngữ nghĩa học. Thầy còn dày công nghiên cứu ngữ âm - âm vị học tiếng Việt, nghiên cứu phương ngữ Huế, các đặc điểm của ngữ âm tiếng Huế và ngôn ngữ học các dân tộc thiểu số, đồng thời đưa tri thức ngôn ngữ học hiện đại vào chương trình đào tạo đại học.

Một đóng góp nữa của PGS Vương Hữu Lễ là công trình nghiên cứu “Những đặc tính của âm vị học Việt ngữ”, là tác giả giáo trình “Ngữ âm tiếng Việt tinh giản” (Đại học Huế 2009); công trình viết cùng PGS. TS Hoàng Dũng: “Ngữ âm tiếng Việt” - Nhà xuất bản Giáo dục 1994. Đây là chuyên khảo/giáo trình Ngữ âm học tiếng Việt dày 180 trang có giá trị khoa học. Công trình không chỉ cung cấp kiến thức cho sinh viên ngữ văn mà còn hệ thống hoá âm thanh, hệ thống âm tiết và đặc điểm của ngữ âm tiếng Việt theo cách tiếp cận ngôn ngữ học. Đặc biệt PGS Vương Hữu Lễ đã nghiên cứu tiếng Huế, đặt tiếng Huế trong bức tranh phương ngữ tiếng Việt, mối liên hệ giữa ngôn ngữ với lịch sử và văn hóa Huế. Từ đó lý giải tiếng Huế bằng phương pháp ngôn ngữ học.

Có thể nói không chỉ nghiên cứu ngôn ngữ, PGS Vương Hữu Lễ còn là người truyền bá tri thức ngôn ngữ học hiện đại cho sinh viên và giảng viên các trường đại học ở Việt Nam. Trong suốt cuộc đời dạy học, PGS Vương Hữu Lễ đã đào tạo, hướng dẫn luận văn cho nhiều cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ ngôn ngữ học.

 Sau này, tôi biết có một số cựu sinh viên theo chuyên ngành ngôn ngữ học do thầy giảng dạy. Đó là chị Phạm Thị Hoà, sinh viên Ngữ văn khoá 1, ĐHTH Huế, sau này trở thành PGS.TS giảng dạy tại Khoa Ngôn ngữ Đại học Florida (Hoa Kỳ). Chị có công trình khoa học đã xuất bản gây sự chú ý trong giới ngôn ngữ học là cuốn sách “Thanh điệu tiếng Việt - một phân tích mới” (NXB Dân Trí, 2023) và trước đó là cuốn “Nguồn gốc và sự hình thành giọng Quảng Nam” (NXB Đà Nẵng, 2022). Đây là công trình với chiều dài 25 năm nghiên cứu âm vị giọng Quảng - quê hương mà chị luôn mong nhớ, đi - về, dù đã định cư ở Mỹ.

Một cựu sinh viên khác là PGS.TS Bùi Mạnh Hùng, học Ngữ văn khóa 5, sau này lấy bằng tiến sĩ (TS) ngôn ngữ học ở Hungary, giảng viên Khoa Ngữ văn Đại học Tổng Hợp Huế, sau chuyển vào Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. Anh là đồng tác giả với PGS.TS Hoàng Dũng với giáo trình “Dẫn luận ngôn ngữ học”; xây dựng chương trình tiếng Việt cho người nước ngoài theo định hướng phát triển năng lực; đổi mới chương trình ngữ văn phổ thông và chủ biên sách giáo khoa tiếng Việt. PGS.TS Bùi Mạnh Hùng là người kết nối giữa nghiên cứu ngôn ngữ với đào tạo giáo viên và đổi mới tiếng Việt trong nhà trường.

Một cựu sinh viên tiêu biểu nữa là Võ Xuân Hào, học Ngữ văn khóa 7, người được Phó giáo sư Vương Hữu Lễ hướng dẫn luận văn tốt nghiệp với đề tài “ Sự vay mượn từ ngữ tiếng Việt trong đồng bào Bru-Vân Kiều”, sau này trở thành PGS.TS ngôn ngữ, giảng dạy tại Khoa Ngữ văn, Đại học Quy Nhơn. PGS-TS Võ Xuân Hào đã mất sau đại dịch COVID-19 nhưng giáo trình “Ngữ âm tiếng Việt hiện đại” (Đại học Quy Nhơn, 2009) của anh vẫn được các đồng nghiệp kế thừa, giảng dạy tại Đại học Quy Nhơn. Anh là nhà ngôn ngữ học dành nhiều tâm huyết cho tiếng Việt và việc đưa tri thức ngôn ngữ học vào nghiên cứu văn chương, đồng thời có nhiều đóng góp trong đào tạo sinh viên ngữ văn và ngôn ngữ học tại Đại học Quy Nhơn.

 

Tâm huyết với cái chữ cho người Bru-Vân Kiều

 

Trước đây, ngoài giờ lên bục giảng, PGS Vương Hữu Lễ lặng lẽ trầm tư bên bàn làm việc đọc tài liệu, rồi đi thực tế, nghiên cứu ngôn ngữ học. Điều đặc biệt là thầy rất say mê nghiên cứu, soạn thảo sách học tiếng cho đồng bào thiểu số miền tây Quảng Trị nói riêng và khu vực Bình - Trị - Thiên nói chung. Với niềm say mê khoa học, từ những năm tháng đất nước kinh tế khó khăn, đời sống các thầy cô giáo còn nghèo, thầy vẫn dành dụm tiền lương để đi điền dã, khảo sát ngữ âm tiếng Bru-Vân Kiều ở những địa danh từ Lao Bảo, Khe Sanh đến Tà Cơn, Làng Vây…

Năm 1984 thầy tham gia khảo sát tiếng Bru ở Bình - Trị - Thiên trong khuôn khổ chương trình hợp tác song phương giữa các nhà ngôn ngữ học Việt Nam và các nhà ngôn ngữ học Liên Xô điều tra, nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Thầy cũng là đồng tác giả của “Sách học tiếng Bru - Vân Kiều” (1986), tham gia cải tiến chữ Bru, là tác giả của chuyên khảo “Ngữ âm và từ vựng tiếng Bru-1991). Sau những năm tháng lao động khoa học công phu, thầm lặng, thầy lại “trình làng” một công trình lớn: “Từ điển Bru - Việt - Anh” (A Bru - Vietnams - English Dictionary).

Về cuốn sách này, PGS.TS Lý Toàn Thắng, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học đánh giá: “Việc biên soạn cuốn từ điển này là một việc làm rất có ý nghĩa về khoa học cũng như về chính trị xã hội. Cuốn sách đã góp phần giới thiệu tiếng Bru như một bộ phận cấu thành quan trọng của nền văn hóa dân tộc Bru, tạo điều kiện cho những người nghiên cứu tiếp theo về tiếng Bru, giúp cho việc phát triển và giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, đồng thời cũng là một công cụ hữu ích cho việc giáo dục ngôn ngữ và nâng cao dân trí theo tinh thần chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam…”.

Còn nhớ những năm 80 của thế kỷ XX, PGS Vương Hữu Lễ vừa soạn sách học tiếng Bru - Vân Kiều vừa đi vận động các ngành hữu quan đưa vào giảng dạy thí điểm trong một số trường học ở miền núi. Hồi đó ở Hướng Hóa đã có hai lớp học được đưa bộ chữ vào dạy thử do thầy Hồ Xuân Long đứng lớp. Công việc đang tiến triển tốt đẹp thì sau đó do sự thờ ơ của những người có trách nhiệm, việc dạy bộ chữ Bru rơi vào quên lãng. Không nản lòng, thầy vẫn tiếp tục nghiên cứu về tiếng Bru - Vân Kiều và Pakoh - Taoih. Những bài viết của thầy trên các báo, tạp chí vẫn đều đặn, kiên nhẫn, miệt mài, trong đó có các bài đáng chú ý: “Về hai bộ chữ Bru - Vân Kiều và Pakoh-Taoih” (Tạp chí Sông Hương - 26), “Tiền âm tiết tiếng Bru - Vân Kiều” (Tạp chí Ngôn ngữ 4), “Ngữ âm tiếng Bru” (Chuyên khảo - ĐHTH Hà Nội), “Một giả thuyết mới cho hệ thống nguyên âm tiếng Bru” (Thông tin khoa học - ĐHTH Huế) và “Tiếp tố trong tiếng Bru” (Thông tin khoa học - ĐHTH Huế)…

Say mê với khoa học ngôn ngữ, PGS Vương Hữu Lễ quên cả thời gian trôi nhanh ngoài đời. Việc soạn bộ chữ tiếng dân tộc ít người, rồi phân tích, đối chiếu giữa các ngôn ngữ là một công việc rất phức tạp và khó khăn, đòi hỏi thầy phải đọc, đi thực tế tích lũy kiến thức sâu rộng về lịch sử, văn hóa của các dân tộc có tiếng nói riêng đem ra đối chiếu. Khi làm từ điển phải nắm vững hệ thống ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp của những ngôn ngữ đó. Nhờ vốn kiến thức uyên thâm của mình, thầy đã thể hiện các kiến thức ấy một cách hợp tình, hợp lý trong mỗi mục từ của gần 500 trang sách Từ điển Bru - Việt - Anh.

Chính sự dày công nghiên cứu nên các công trình nghiên cứu về tiếng nói và chữ viết của người Bru - Vân Kiều của thầy được các nhà ngôn ngữ học trong nước và thế giới đánh giá cao. Đặc biệt hai nhà ngôn ngữ học người Mỹ: John và Carolyn ở Viện Chuyên khảo Ngôn ngữ học tại Bangkok rất khâm phục. Trong lời giới thiệu cuốn sách, họ khẳng định: “Trong tất cả các tài liệu được biên soạn thì có lẽ từ điển là tài liệu đem lại uy tín lớn nhất cho ngôn ngữ; nó làm cho ngôn ngữ (được làm từ điển) sánh ngang với các ngôn ngữ khác. Nó nâng cao cương vị và phẩm giá của những người nói ngôn ngữ đó và đem đến cho họ một niềm tự hào trong việc khẳng định chính bản thân mình…PGS Vương Hữu Lễ đã có một đóng góp có giá trị lâu dài cho dân tộc Bru và văn hóa Bru bằng việc soạn thảo tác phẩm cẩn trọng và bao quát này. Ngoài ra ông còn cung cấp cho những người nói tiếng Việt và tiếng Anh một công cụ để hiểu biết di sản phong phú về ngôn ngữ và văn hóa của dân tộc Bru”.

Cách nay đã lâu, tôi có dịp gặp PGS Vương Hữu Lễ trong chuyến đi của thầy ngược lên miền Tây Quảng Trị để thăm, tặng sách cho các vị lãnh đạo địa phương và những cộng tác viên tận tâm. Khi được hỏi về vai trò của cuốn sách đối với đời sống của người Bru - Vân Kiều, thầy khiêm tốn trả lời: “Tôi vô cũng biết ơn các nhà ngôn ngữ học, lãnh đạo tỉnh Quảng Trị, huyện Đakrông, Hướng Hóa, những cộng tác viên và tất cả các đồng bào dân tộc mà tôi đã hân hạnh gặp gỡ trong các bản làng, những người đã chịu khó bỏ nhiều thời gian và công sức để giảng dạy thân ái cho tôi học tiếng Bru và cung cấp toàn bộ cứ liệu. Cuốn sách nhỏ này chỉ là món quà nhỏ bé của tôi có được để kính tặng những vị ân nhân hoàn toàn vô tư đó”.

Tôi hỏi thêm PGS Vương Hữu Lễ về việc triển khai hai bộ chữ Bru - Vân Kiều và Pakoh-Taoih, thầy nói: “Tôi rất mong nó được hít thở không khí của bản làng. Chỉ ước được các trường vùng bản, nhất là Trường dân tộc nội trú dạy một tuần một tiết cũng tốt lắm rồi”. Được biết sau đó thầy tiếp tục công việc sưu tầm một số truyện cổ dân tộc Vân Kiều và dịch ra in sách song ngữ. Rồi tiếp tục hoàn thiện, cải tiến bộ chữ Bru - Vân Kiều, Pakoh - Taoih…

Vẫn lặng lẽ, cần mẫn nhưng luôn tỏa sáng tinh thần khoa học, tuy tuổi đã cao nhưng PGS Vương Hữu Lễ vẫn nghiên cứu, hoàn thiện bộ chữ cho dân tộc thiểu số. Rồi một cơn đột quỵ quái ác đã làm cho thầy dở dang công việc tâm huyết, cho dù thầy đã một đời dành tình yêu, đam mê nghiên cứu ngôn ngữ để giảng day và soạn bộ chữ viết cho dân tộc thiểu số. Giờ đây tôi chỉ biết cầu mong cho thầy hồi phục sức khỏe, tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện bộ chữ viết cho dân tộc thiểu số. Và nhờ trời, thầy còn được sống lâu để chứng kiến bộ chữ của thầy được hít thở không khí của bản làng.

24/10/2026

Minh Tứ

Theo https://www.vanchuongviet.org/

 

Bùi Giáng - Kẻ nhảy múa giữa rừng rú siêu hình

Nhắc đến Bùi Giáng là nhắc đến thơ. Cũng như nhắc đến Nguyễn Du, Hàn Mặc Tử vậy. Vì nơi Bùi Giáng không có gì xen lẫn vào ngoài thơ. Thơ trong ý nghĩa trọn vẹn và tinh chất nhất. Cho dù ngoài thi ca ra, ông Bùi Giáng còn có kho dịch thuật, viết khảo luận,… rất lớn. Ông dùng nhiều bút danh: Vân Mồng, Trung Niên thi sĩ, Đười ươi thi sĩ, Bùi Bàn Dúi, Báng Giùi…

Nhưng như đã đặt nhan đề cho bài viết, tôi xin gọi ông Bùi Giáng – Kẻ nhảy múa giữa rừng rú siêu hình.

Khi Bùi Giáng viết tập tiểu luận “Đi vào cõi thơ” do Ca Dao xuất bản năm 1969, tức với ông THƠ là một cõi khác, không thuộc thế giới phàm tục, một cõi thơ thấm đẫm chất siêu hình.

Với người dân Việt Nam thì thơ đã vận vào “mệnh nước nổi trôi” và dập dìu trên vành nôi của hài nhi qua lời ru của người mẹ. Chức năng của thơ từ thuở ban đầu là an thần, là đưa trẻ thơ vào giấc ngủ giữa mùa mưa bão gió chướng thời tao loạn. Bài “Con ơi” trong tập “Đêm ngắm trăng” in năm 1997, ông hóa thân vào những bà mẹ với lời hát ru:

Con ơi con ngủ cho ngoan

Cho mẹ đi chợ dặm đàng còn xa

Hình ảnh những người mẹ thôn quê tần tảo lo cho gia đình cũng chính là nỗi ngóng chờ của những đứa trẻ trông mẹ đi chợ về. Và Bùi Giáng đã thể nhập vào tâm thức những người mẹ với ước mơ bình dị:

Mua cho con những nỗi niềm

Vui tươi ắt có buồn phiền ắt không

Cõi thơ của Bùi Giáng là dòng tâm biến hiện, sinh diệt, diệt sinh của Hoa Nghiêm, khi ôm hữu thể lúc ghì thời gian, khi thì mơ sờ mó vĩnh cửu lúc va đầu vào hữu hạn… Vì vậy, ông tìm đến Martin Heidegger để tâm tình qua Truyện Kiều của Nguyễn Du, và chỉ với hai câu:

Thanh Minh trong tiết tháng Ba

Lễ là Tảo Mộ hội là Đạp Thanh

Câu thứ nhất nói về thời gian là tiết Thanh Minh, câu thứ hai lại nói về đức tin qua sự tri ân tiền nhân dòng tộc (lễ tảo mộ) và cuộc vui đùa nhảy múa giữa trần gian hoang dã (đạp thanh).

Chỉ hai câu thơ trên, Bùi Giáng đã đẩy siêu hình của duy lý phương Tây về với kinh nghiệm hiện thực duy cảm phương Đông.

Nền tảng triết lý phương Tây được dựng lên trên nền móng của hữu thể, mà hữu thể nào lại không nô lệ không thời gian. Hữu thể càng lớn thì biên độ không thời càng xa rộng.  

Vì thế mà Bùi Giáng có triết thi:

Hỏi rằng: người ở quê đâu

Thưa rằng: Tôi ở rất lâu quê nhà

(Chào nguyên xuân, Mưa nguồn, 1962)

Kẻ lên đường luôn bơ vơ lạc loài vì truy tầm nguyên quán, nhưng với cái thứ nguyên quán của nơi sinh, dòng tộc chỉ là nguyên quán hữu hạn, tương đối của tục tĩu phàm phu. Loại nguyên quán của quan lại và thần dân cơm ngày ba bữa... Với thi nhân, triết gia, tu sĩ, nghệ sĩ thực thụ thì nguyên quán là cơn truy tầm liên hồi về ngã và phi ngã, một mật mã chỉ dành cho kẻ lên đường đơn độc, không mong cầu, không ngoái lại, một hình bóng thầm lặng bước vào không lộ, băng qua lâm đạo thế tục rồi nhảy xuống con thuyền bát nhã không đáy...

Hỏi tên? Rằng biển xanh dâu

Hỏi quê? Rằng mộng ban đầu đã xa

Gọi tên rằng một hai ba

Đếm là diệu tưởng, đo là nghi tâm.

(“Hỏi và gọi” trong tập Chớp biển, 1996, in ở Toronto, Canada)

Trong kinh “An ban thủ ý”, trong các pháp môn của Phật giáo, có sổ tức quán, là đếm hơi thở, chỉ đếm thôi, không truy vấn, không diễn suy. Đếm trở thành con đường giữa hoang vu trong đêm dài heo hút, cho đến khi đếm lóe lên những ánh hồi quang của sự nhiếp tâm, thì thời khắc đó “đếm là diệu tưởng”. Vế thứ hai “đo là nghi tâm”, vì đo là duy lý, hồ nghi, không tin vào hiện thực nên đo, phải thí nghiệm, thử nghiệm, phải tính toán,… chỉ hai động từ “đếm” và “đo”, Bùi Giáng đã dẫn đưa người đọc về với cái nôi của hai nền văn minh du canh, du cư và định canh, định cư. Tức là văn minh săn bắn, hái lượm (du cư) và văn minh quần cư, an cư lạc nghiệp của cộng đồng người trồng trọt… cũng từ hai thứ văn minh sơ khai bầy đàn này, đặc biệt là văn minh du canh, du cư đã tạo nên trật tự thế giới bất ổn hôm nay qua bàn tay của thượng đế, bàn tay đã vẽ nên biến hiện của địa cầu này. Vẽ nên các châu lục và các đại dương, rồi gieo trồng đủ các giống loài động thực vật, cùng tài nguyên khoáng sản,… cái mà vị vô hình nào đó đã tạo ra, không may, đã trở thành nguồn cơn của chiến tranh. Mà sau này, họ đã phái sinh biết bao thánh nhân xuất hiện để hóa giải, nhưng chưa bao giờ thành công triệt để. Nguyên nhân chính của những cuộc chiến tranh mưa máu gió tanh từ nguyên thủy đến hiện đại và tận hôm nay vẫn chưa có dấu hiện chấm dứt. Phải chăng, thuốc chữa không đúng bệnh. Xin được dông dài về hai nền văn minh du cư và định cư vì điều này cũng do duyên sanh từ địa lý, khí hậu, thổ nhưỡng... tức là từ yếu tố khách quan. Vì thế, để tồn sinh trong môi trường đó họ phải tùy thuận và nương theo thiên nhiên để tồn tại (Thuận thiên giả tồn, Mạnh Tử). Nhưng với những vùng đất khô cằn, địa hình địa thế không thuận lợi, núi non chập trùng, thì con người phải dùng mưu trí, để bẫy, để săn bắt thú rừng, nên họ phải tính toán kỹ lưỡng, chính xác (đo là nghi tâm), nhiều khi dẫn đến xung đột, cướp bóc giữa các nhóm người,… kể từ dạo đó tâm sát trong cộng đồng đó được nuôi dưỡng và ngày một phát triển… với mục đích tự vệ và chiến đấu để tồn sinh, đây là một trong những nguyên nhân của nguồn cơn chiến tranh đến tận sau này, ban đầu là lương thực, sau này là tài nguyên... Với cộng đồng định canh định cư, họ may mắn gặp được vùng đất thiên nhiên ưu đãi, từ yếu tố khí hậu địa lý… họ hướng đến khai canh khai khẩn lập làng, lập thôn xóm, trồng trọt chăn nuôi, sinh hoạt quần cư nương nhờ vào thiên nhiên, mùa màng. Họ dõi theo ánh trăng và mượn trăng làm lịch, biết ơn trời đất,… từ đó sinh ra nhiều nghi lễ, để tri ân, tế đất, tế trời. Họ sống duy cảm, phụ thuộc vào thiên nhiên, biết chờ đợi, biết đếm ngày đêm (đếm là diệu tưởng)… đo và đếm trong một câu thơ của Bùi Giáng đã khiến tôi liên tưởng về quá khứ rất xa của loài người và tương lai sẽ đến với chúng ta trong nỗi âu lo bấp bênh của cuộc đời sẽ ập đến lúc nào không hay.

May thay, sự xuất hiện của thái tử Tất Đạt Đa, người đã từ giả phú quý vinh hoa và tham dục, để tầm cầu đạo, mong tìm ra cái chân thật của ý nghĩa cuộc sống. Vậy là Tất Đạt Đa đã tìm thấy sau nhiều năm đổi từ cực đoan này sang cực đoan khác. Và ông đã thấy con đường cho chính mình và mọi người: Trung Đạo. Trung Đạo chính là khám phá nội tâm của chính mình, nhìn ra các uẩn đều không thật, không có ngã,… Tức là, không còn tôi và của tôi... Từ đó sẽ không còn tham, sân, si. Nếu mọi người đều chứng đạt điều này, sẽ chấm dứt đau khổ, thế giới sẽ chấm dứt chiến tranh, con người nhìn nhau trong ngơ ngác giữa chiều mưa bay và ngạc nhiên thường trực như tình yêu đầu đời. Đây là điều mà Bùi Giáng đã từng nhắc đến trong bài “Hư vô và vĩnh viễn” in trong tập Mưa nguồn năm 1962 có những câu:

Cũng vô lý như lần kia dưới lá

Con chim bay để lại nhánh khô cành

Và

Hồn hoa cỏ Phượng Thành Hy Lạp úa

Nghe một lần vĩnh viễn gặp hư không

Hư vô và hiện hữu là cặp đối ngẫu giữa không và có, nó thuộc về nhị nguyên, thuộc phàm trù duy lý. Khi sự truy vấn đến tận cùng sẽ tạo ra cặp giá trị đối ngẫu đồng hiện. Tất cả đều là sản phẩm của cái có. Vì cái có xác thực làm nên cái không, cái không do duy lý thiết lập chính là hư vô, cha đẻ của hữu thể. Do vậy mà “ Con chim bay để lại nhánh khô cành” đã khiến triết thi như Bùi Giáng phải ngạc nhiên trước sự phi lý. Và câu “Nghe một lần vĩnh viễn gặp hư không” như một khẳng định lại về hạt mầm duy lý khi đã gieo trồng thì sẽ gặt hái quả hư vô, hư vô vĩ đại bậc nhất là vạn vật do đấng vô hình tạo nên. Từ thời khắc triệt để này, tiên đề được xác lập và mọi sự đều được vận hành trong một trật tự mong manh kỳ vĩ của cái có, tức hữu thể.

Siêu hình là yếu tính tất yếu trong quá trình hình thành và phát triển của nhân loại. Khởi đi từ ngạc nhiên hoang dã của thuở hồng hoang, con người sống bầy đàn từ các hang động cho đến thời đại gọi là văn minh của kỷ nguyên số qua công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), lượng tử của thế kỷ 21. Con người đi từ ngạc nhiên hoang dã đến ngạc nhiên vong thân, mà bi đát nhất là vong thân ngôn ngữ, để bản năng bầy đàn trong tận cùng thăm thẳm nhất của loài người khởi dậy, đánh mất sứ mệnh thức tỉnh để trở lại đắm chìm trong mù sương dục vọng cấp thấp của loài vật. Nói điều này để thấy rằng Bùi Giáng đã đi trước thời đại, nên dụng công phá chấp toàn diện và hoạt ngôn, hoạt ngữ một cách ly kỳ để rong chơi thức tỉnh chính mình và như muốn gửi một tin buồn trong ánh mắt tinh anh soi rọi trần gian đọa đày:

Buổi trưa đi vào giữa lòng lá nhỏ
Tiếng kêu kia còn một chút mong manh
(Hư vô và vĩnh viễn, Mưa Nguồn, 1962)

Hay

Những nhịp bước trên đường còn dội mãi

Vang về đâu không vọng lại hồi âm
…
Em hỏi mãi tuy biết lời đáp lại
Chẳng bao giờ thỏa đáng giữa đời câm
Em ngó mãi những chiều về trở lại
Mang những gì về trong cõi trăm năm...
(Chiều, Mưa Nguồn, 1962)

Cái thấy trước thời đại mà mình đang sống đối với các nhà đầu tư, chính trị, thương gia,… là một ước vọng cuồng loạn để biểu hiện lòng tham bản năng của động vật cùng giấc mộng vĩnh tồn trường cửu. Nhưng với một triết thi như Bùi Giáng đó là bi hài kịch cho chính ông và con người. Bởi ông đang sống trong một môi trường mà không khí đã ô nhiễm nặng bởi các nhà máy, xí nghiệp của nền cơ giới nửa vời được dẫn dắt bởi một mớ lý thuyết của những gã mắc chứng bệnh hoang tưởng. Nên thi nhân họ Bùi phải chọn cho mình một lối sống dị thường có một không hai. Và đồng hiện với kiểu sống đó là một trường phái thơ lạ lùng, quái kiệt, ly kỳ xuất hiện.

Như thị, thị như, như thị thị
Thị như, như thị, thị như như
Thị như, như thị, như như thị
Như thị, thị như, thị thị như.
Hiển thể thị như như hiện thể
Sơ đầu thị hiện thị nhiên như

Xưng danh nhứt xuất do thy sỹ

Sạ hiện tức hình hiện thể như.

(Lời Cố Quận, trang 192, năm 1971, An Tiêm)

Đoạn thơ trên dẫn đưa chúng ta trở về với bản lai diện mục của toàn thể sự vật chưa qua gọi tên, chưa bị gán ép danh từ cho sự vật. Đó là tính thể thi ca mà ông Bùi Giáng muốn nhắn gửi đến người thy sỹ khi gọi tên cho một cuộc rung động dâng trào (Xưng danh nhứt xuất do thy sỹ).

Hay bài “Ông điên” với giọng thơ cà rỡn, đùa cợt lai rai với chính mình.

Ông điên từ bữa hôm qua
Tới hôm nay nữa gọi là ba hôm
Thanh thiên về dự hội đàm
Thành thân thiên hạ muôn vàn mai sau
Và
Ông điên từ một lần đầu
Tới lần đuôi đứt ruột rầu rĩ đau
Tuyệt mù biển cạn sông sâu
Bụi hồng tản mác trước sau bây giờ.

Hay trong bài “Điên lai rai” trong tập “Ngày tháng ngao du”, do An Tiêm ấn hành, 1971, cũng lai rai cuồng dại ngữ ngôn:

Ngữ ngôn cuồng dại chập chờn

Tòng lai lẽo đẽo linh hồn hamlet

Ly tao trong thơ Bùi Giáng, chính là tao phùng và ly biệt. Ông Bùi Giáng có loạt thơ với nhan đề “Ly tao” trong tập “Mưa nguồn”, in năm 1962:   

Chân cứ bước theo nhịp hồn cử động

Em là em anh đợi khắp nẻo đường

Hay

Đời siêu đổ nguồn xưa anh trở lại

Giữa hư vô em giữ nhé chừng này

Qua “thơ vô tận vui” nhưng vô cùng sầu muộn của triết thi Bùi Giáng, như thể ông đã nhập cảnh giới tự tại vô ngại, ngữ ngôn cứ thế trào tuôn, cõi mộng thực ra vào, vào ra như chơi.

Tiên trên trời xuống phải chăng

Hay là ngọc nữ tên rằng Quỳnh Như

Đầu thai trở lại cuộc đời

Mang buồn tiền kiếp viết lời giai nhân

(Có lẽ là thế, Thơ vô tận vui, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2004)

Và ông cảm thông và tặng những người Hoa ly hương ở khắp nơi, đặc biệt ở Chợ Lớn, Sài Gòn:

Nước non của Việt Nam này

Còn vô tận tưởng mãi ngày Trung Hoa

(Tặng người Hoa, Thơ vô tận vui, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2004)

Khi nhìn toàn diện trong một bối cảnh từ những ngày xuân xanh cho đến mùa tàn phai của ông Bùi Giáng, có thể thấy một bị kịch cá nhân chồng lên bi kịch thời đại và ngược lại. Để từ giây phút chớp lóe đó, ông Bùi Giáng đã nhập vai một vị thần đọa lạc với một lượng dữ liệu Đông Tây Kim Cổ trong tạng thức của mình, dữ liệu đó vận hành trong hệ điều hành không tương thích, rối ren giữa bầu không khí vô cảm, ô nhiễm kim loại nặng của nền cơ giới hóa khắp địa cầu đã kết liễu con người ngạc nhiên, thơ mộng trong một cõi hồn phiêu hốt đậm chất sơn cước, heo hút bóng người của vùng Trung Phước, Quảng Nam đến miền Lục tỉnh đìu hiu gió thổi bay mây…

May mắn thay, ông Bùi Giáng đã gặp đức Phật Thích Ca trong một buổi hoàng hôn hạnh ngộ, thần tượng ngã đổ giữa đêm dài hắt hiu. Thuở đó, ông Bùi Giáng thường ngẫu hứng lui lui tới tới Già Lam, Vạn Hạnh nhìn các vị tỳ kheo và ngước lên mẫu thân Phùng Khánh, rồi chợt hỏi: “Ai đi tu”, khi “vô ngã” là một trong tam pháp ấn của Như Lai, nhan đề bài thơ “Ai đi tu” chợt trở thành một công án dành cho quý vị tu sĩ.

Trời sầu đất muộn thế ru

Ban đầu em đã đi tu vội vàng

Chân trời oán hận tràn lan

Lỗi từ phương trượng u hàn niềm hoa

Bây giờ ngó lại người ta

Gẫm rằng thiên hạ ai là đi tu.

Cũng chính vì thấy được bi kịch thời đại hiện thực và duy vật hóa trần trụi cõi siêu hình, nên triết thi Bùi Giáng đã hóa thân thành một vũ công thượng hạng NHẢY MÚA GIỮA RỪNG RÚ SIÊU HÌNH. Đọc các tác phẩm của Bùi Giáng, tôi tự hỏi, ông Bùi Giáng lấy đâu ra “Dưỡng chất trần giang” để chuyển hóa vào đại ngàn ngữ ngôn cả ngàn bài thơ và kho công trình dịch thuật, biên khảo,… đồ sộ vậy? Trong khi ông vẫn “Ngày tháng ngao du” rong chơi phiêu hốt, lang bạt, phiêu lãng từ vỉa hè đến chùa chiền, từ thôn làng đến cố quận…! Đây là một mật mã! Xin được hẹn kỳ sau! Và tôi xin trích hai câu thơ trong bài “Bên quán ca phê” để tạm dừng bài viết này.

Ông từ vĩnh biệt tiêu tao

Buồn vui vô tận chiêm bao chập chờn...

Huế, 1/6/2026

Lê Huỳnh Lâm

Theo https://www.vanchuongviet.org/