Bùi Giáng - Thi sĩ tình si

Bùi Giáng - Thi sĩ tình si

Trong cuộc đời thơ của Bùi Giáng (1926-1998), ông dành nhiều sáng tác để gửi mối tình si đến những người phụ nữ hữu danh lẫn vô danh.

Sinh thời, Bùi Giáng thường tự nhận là “trung niên thi sĩ”. Ông không chỉ gắn với những bài thơ đầy chất ngẫu hứng, mà còn gắn với những câu chuyện kể nửa hư nửa thực. Tưởng niệm 25 năm ngày ông qua đời (7.10.1998-7.10.2023), nhìn lại cuộc đời thơ của ông, người ta thấy “trung niên thi sĩ” này chưa bao giờ già.

Một tập di cảo thơ của ông mang tên Trăm năm vui buồn ra mắt độc giả hồi tháng 9. Ấn phẩm gồm 91 bài, mỗi bài mang phong cách quen thuộc của Bùi Giáng, gồm những câu chữ tưng tửng, vung vẩy chữ nghĩa, chao đảo giữa cõi thực và mơ.

Dẫu biết các nhà thơ thường có một cõi mộng riêng, nét khác lạ hơn ở Bùi Giáng là ông đưa người thật, việc thật vào cõi ấy. Ở Trăm năm vui buồn, có nhiều bài ông viết về Nguyễn Du, nối tiếp mạch đề tài có thể nói là xuyên suốt đời thơ Bùi Giáng. Dường như ông luôn cảm thấy bản thân có mối liên hệ với Nguyễn Du trên phương diện tinh thần. Ông viết những bài thơ Tố Như tặng vật, Thúy Kiều, Từ đầu tới cuối Tố Như, Nguyễn Du – Phạm Quý Thích – Hoạn Thư. Trong tập thơ cũng có bài dành cho Lưu Trọng Lư, cho nữ sĩ Thân Thị Ngọc Quế và nhiều bài không đề.

Chủ đề chính của tập Trăm năm vui buồn vẫn là những sắc thái tình cảm, trong đó vẫn là những nhân vật quen thuộc như “anh và em”, “trẫm và nàng”. Nhân vật người nữ vẫn là nhân vật Bùi Giáng luôn nâng niu bằng những từ ngữ đẹp đẽ nhất.

Giữa trưa em đến thình lình/ Đem bao vẻ ngọc lung linh đá vàng/ Đổ vào một trận mê man/ Tình yêu có lẽ thênh thang lạ lùng/ Anh về suy nghĩ mông lung/ Nàng Tiên có một mà não nùng có hai- (Một nàng tiên)

Bùi Giáng chủ yếu làm thơ lục bát và những bài trong Trăm năm vui buồn phần nhiều là lục bát với lối gieo vần nghịch dị, dắt dây chữ nghĩa, phảng phất hương xưa cũ của văn chương một thuở.

Đi về cổ lục nhìn xem/ Phong tình tâm sự trước đèn dầu lu/ Mai sau sông biển tít mù/ Từ bây giờ tới tạc thù tương lai/ Ruộng nương Nương Tử dặm dài/ Mừng Xuân tao ngộ di hài Thu Đông/ Ngày mai cá sóng phiêu bồng/ Ngàn trăng ngậm bóng sương đồng ra đi/ Đi về với gió phù du/ Mở trang Trí Huệ cho mù sa bay- (Tặng em)

Ngoài thể thơ truyền thống, ở tập này, độc giả có thể thưởng thức những vần thơ tự do, có cả thất ngôn bát cú, cho thấy sắc thái khác trong thi tài của ông.

Thập thành công lực đã tung ra/ Chỉ chưởng vèo bay khắp sơn hà/ Lệnh chỉ rước chầu vu quy tới/ Hỏa bài tiền lộ ruổi mau qua/ Tưởng chừng như mộng mị là thế/ Đâu biết rằng mơ tưởng ấy là/ Anh định tìm em thăm viếng chút/ Nào ngờ em chẳng chịu chơi a!- (Lệnh chỉ)

“Trăm năm vui buồn” là di cảo thơ thứ 14 của Bùi Giáng ra mắt độc giả kể từ khi ông qua đời cách đây 25 năm, do Thư quán Hạnh phúc thực hiện và NXB Văn học ấn hành vào tháng 9. Những người thực hiện cho biết đây là nén hương lòng tưởng nhớ ông. Thi tập “Trăm năm vui buồn” được thi sĩ Bùi Giáng làm vào năm 1994.

Những người tình mãi mãi thơ trẻ

Nói đến Bùi Giáng là phải nói đến những bài thơ tình dành tặng cho nhiều người phụ nữ hữu danh lẫn vô danh. Có người ông quen biết, cũng có người ông chỉ biết đến trên sách vở, phim ảnh, nhưng vẫn thành mối tình si. Người ta nhắc nhiều đến mối tình si của ông dành cho kỳ nữ Kim Cương của sân khấu kịch nói, ni sư Thích Nữ Trí Hải (Tôn Nữ Phùng Khánh), những bài thơ ông dành tặng cho nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du, cho cô đào điện ảnh nước Mỹ Mộng Lỗ (Marilyn Monroe).

Còn vô số những nhân vật được ông gọi thẳng tên trong thơ như: Em Mọi, giai nhân, thiếu phụ, sơn nữ, thôn nữ, hoàng hậu. Xuyên suốt trong thơ Bùi Giáng là hình ảnh người nữ với mọi sắc thái, mọi nhân dạng, nhưng tình yêu ông dành cho họ là vô biên. Họ là những người tình không có tuổi tác, được ông yêu bằng một tình yêu thơ trẻ. Với Bùi Giáng, cuộc đời chính là tình yêu, và đã yêu thì phải yêu đến muôn đời, cho dù tình yêu đó là trong thực tại hay chỉ còn trong ký ức.

Thấy em mộng tưởng vuông tròn/ Trùng khơi ký ức hãy còn như nguyên/ Về sau ắt sẽ muộn phiền/ Trở thành vô lượng mây triền miên trôi/ Tình yêu mộng mị muôn đời/ Ấy là chung cục thế thời phục sinh- (Tình yêu III)

Và dù không tròn vẹn trong bất cứ tình yêu nào, cũng như trời và đất nên chẳng bao giờ gặp nhau, Bùi Giáng vẫn khẳng định thêm một lần về sự vĩnh viễn của tình yêu, của nhớ thương.

Dậy từ cổ mộ ca sương/ Trời xa đất mãi nên thường nhớ nhau- (Cố sử mai sau)

Người đàn ông của lang thang cõi thế và lênh đênh cõi mộng

Bùi Giáng viết về bản thân có lẽ cũng nhiều như những tình yêu đi qua đời ông hay những tình yêu ông mơ tưởng. Cuộc đời của Bùi Giáng là một cuộc đời của con người đi qua cõi nhân gian này như một giấc chiêm bao.

Bùi Giáng quê ở Thanh Châu, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam. Ông bắt đầu bước vào nghiệp văn chương rất sớm. Năm ông 21 tuổi, những tác phẩm đầu tay của Bùi Giáng đã được in trong sách giáo khoa, như Một vài nhận xét về Bà huyện Thanh Quan, Lục Vân Tiên, Chinh phụ ngâm (1957). Ông bắt đầu nổi tiếng sau tập thơ Lá hoa cồn (1963). Từ đó Bùi Giáng nổi danh trong giới văn chương miền Nam như một thi sĩ “dị kỳ”. Ngoài biệt danh “trung niên thi sĩ”, Bùi Giáng còn một loạt biệt danh và bút danh như: Thi sĩ đười ươi, Brigitte Giáng, Giáng Monroe.

Ngòi bút của Bùi Giáng còn “lang thang” ở nhiều địa hạt văn học. Bùi Giáng đã dịch vở kịch Hamlet của đại văn hào Anh William Shakespeare, tác phẩm Hoàng tử bé của nhà văn Pháp Saint Exupéry, tác phẩm Ngộ nhận của nhà triết học hiện sinh kiêm nhà văn Pháp Albert Camus, Khung cửa hẹp và Hòa âm điền dã của nhà văn Pháp André Gide. Không chỉ dịch sách phương Tây, Bùi Giáng còn dịch cả truyện kiếm hiệp. Không chỉ là dịch giả, Bùi Giáng còn biên soạn các tiểu luận triết học và văn học như Tư tưởng hiện đại, Thi ca tư tưởng, Lễ hội tháng ba, Con đường ngã ba, Con đường phản kháng, Đi vào cõi thơ.

Trong văn chương, Bùi Giáng đi theo một con đường riêng, không giống với bất cứ nhà thơ, nhà văn nào. Đó là cách nhìn về bản thân và về cuộc đời khiến cho những độc giả có cảm tưởng ông đang sống trong một cõi siêu thực. Ông sống như là ông viết, cô độc giữa đám đông bạn bè, cuồng phóng giữa chốn phù hoa,

Một mình gánh nặng lẻ loi/ Hai mình chung gánh cũng loi lẻ mình/ Đã mang số kiếp lênh đênh/ Thở than cho lắm vẫn chênh vênh đời/ Thôi thì một khóc mười cười/ Dẫu sao đã vỡ bình rồi bấy thân.-(Trần thế bách niên)

Lắt lẻo liêu xiêu câu chữ

Giọng thơ của Bùi Giáng rất dễ nhận biết. Ông làm thơ giống như đùa. Nhà văn kiêm dịch giả Bửu Ý có viết sách Bùi Giáng một đời thơ (Nhà xuất bản Dân Trí, 2023), trong đó nhận xét: “Thử tưởng tượng bạn quẳng đến cho Bùi Giáng một bó câu, hay trời cao mưa móc xuống một hộc chữ cái, hay nàng thơ cung tặng sa số vần điệu, Bùi Giáng từ đó sẽ sắp xếp lại thành thơ, những câu thơ không ai ngờ, những vần điệu đầy tung hứng”.

Người ta thường hay nhắc nhiều đến những câu thơ mà chỉ có thể là của Bùi Giáng:

Bỏ trăng gió lại cho đời/ Bỏ ngang ngửa sóng giữa lời hẹn hoa/ Bỏ người yêu bỏ bóng ma/ Bỏ hình hài của tiên nga trên trời/ Bây giờ riêng đối diện tôi/Còn hai con mắt khóc người một con- (Mắt buồn)

Hay những câu thơ mà gần như độc giả yêu thơ của Bùi Giáng cũng thuộc nằm lòng:

Xin chào nhau giữa con đường/ Mùa xuân phía trước miên trường phía sau/ Tóc xanh dù có phai màu/ Thì cây xanh vẫn cùng nhau hẹn rằng/ Xin chào nhau giữa lúc này/ Có ngàn năm đứng ngó cây cối và/ Có trời mây xuống lân la/Bên bờ nước có bóng ta bên người- (Nguyên Xuân)

Tung hứng câu chữ, Bùi Giáng cũng tung hứng cuộc đời của chính ông qua những chuỗi ngày lang thang mà ông tự nhận là “điên rực rỡ” (theo Lê Văn Nghĩa, Văn học Sài Gòn 1954-1975: Những chuyện bên lề, NXB Tổng hợp TPHCM, 2020). Cuộc đời của Bùi Giáng là một cuộc đời nhất quán trong văn chương, trong phong cách viết. Ông xuất hiện trên văn đàn và chiếm một vị trí nổi bật trong đó, chỉ bằng lối viết như trò chơi.

Trong văn học nghệ thuật có một lý thuyết nghiên cứu gọi là lý thuyết trò chơi và có thể áp dụng điều này khi tìm hiểu về văn chương của Bùi Giáng. Sự chơi trong ngôn từ văn chương và cách sống khiến cho con người ta bước ra khỏi cuộc sống thường nhật đầy những giới hạn, ranh giới, định kiến, để bước vào một thế giới ở trong thực tại nhưng cũng có không gian, thời gian riêng với những quy luật riêng. Ở đó, con người chơi để được là chính mình, sống với bản ngã, không che đậy, giấu giếm. Con người chơi để phát hiện lại chính mình, tìm kiếm sự tồn tại của chính mình và làm cho sự tồn tại ấy có ý nghĩa.

Bùi Giáng đã sống và rong chơi hết mình. Để rồi nhờ vào sự rong chơi ấy, văn chương của ông luôn mới mẻ với những độc giả cùng thời ông và những thời sau ông.

Một trang cũ kỹ/ Mới lại một lần/ Linh hồn giản dị/ Bờ cõi thanh tân/ Em sẽ đi đâu/ Với đời đi mất/ Tờ giấy phai màu/ Hồng kia có thật- (Màu thiên thanh mở).

22/10/2023
Hà Thanh Vân

Theo https://vanvn.vn/