"Vợ chồng - xong" và thơ thị giác của Đoàn Văn Chúc

"Vợ chồng - xong" và thơ
thị giác của Đoàn Văn Chúc

Sinh thời, mối bận tâm lớn nhất của học giả Đoàn Văn Chúc là câu chuyện tạo dựng và bồi đắp ngành văn hóa học ở xứ này. Ông viết các công trình về văn hóa học, ông dịch hàng loạt các công trình dạng chuyên luận hoặc các tiểu luận mà không ít trong số đó cho đến nay vẫn chưa kịp công bố.
Trong tầm bao quát của mình, tôi muốn nói đến một vỉa nữa trong trước tác của học giả Đoàn Văn Chúc, đó là tập thơ không xuất bản, trong dạng bản thảo, thuộc di cảo của ông mang tên “THƠ: 1974-1976” (*). Theo di nguyện của ông, tập thơ này “tôi không có ý định gì xuất bản. Chỉ tự làm vài bản, tặng vài bạn từng thông cảm” (Vài lời), nên công chúng ít người biết tới (vả lại, sinh thời, giả định ông có ý định xuất bản, chắc hẳn cũng không dễ dàng gì, bởi đó là một thứ thơ khác lạ, không giống ai – thứ mà phần lớn các nhà quản lý văn nghệ và công chúng không mặn mà gì, thậm chí còn rất cảnh giác).
Cả đời ông chỉ dựng duy nhất một tập thơ này. Tập thơ bao gồm hai phần: 1, Các bài thơ lẻ, ông gọi là “Bài vặt”, gồm 10 bài, trong đó có 3 bài thơ dịch; 2, Các bài thơ còn lại, ông gọi là “Bài dài” gồm sáu bài, mỗi bài mang một nhan đề chỉ một chữ: Chiều, Đường, Sông, Mưa, Tình, Me (ngoài ra, có lời giới thiệu của chính ông, một số bức vẽ của họa sĩ Bùi Xuân Phái mà ông  gọi là “Mấy bài nhỏ được trình bày bằng vẽ”, mấy bài của nhà thơ Trần Dần được ông gọi là “Tùy luận”).
Việc thể hiện văn bản thơ theo cách sắp đặt tùy biến như trong tập thơ này, thoạt đầu khiến người đọc liên tưởng đến lối chơi thư pháp bằng chữ quốc ngữ (rộ lên chục năm nay). Bởi tác giả cũng tiến hành viết/vẽ các chữ lên mặt giấy, có bài chỉ gồm 2-3 chữ, được trình bày trên trang theo lối một chữ viết liền theo trục ngang, một chữ buông từng chữ cái xuống theo trục dọc, tạo nên khoảng trống lớn cho cả trang giấy (Ví dụ các bài: Lá/ vắng; Huyện/ nhạt; Vợ chồng/xong…). Ở các bài dài, mỗi trang giấy cũng được sắp đặt theo lối như vậy, có thể chứa được vài ba câu/dòng thơ (theo cách hiểu thông thường). Tuy nhiên, nếu ở thư pháp chữ quốc ngữ, những người viết đều dụng bút theo lối vờn, tỉa bằng các nét bút mềm mại, uốn lượn, thì các bức chữ của Đoàn Văn Chúc hầu hết là các chữ nghiêm ngắn, với các mẫu tự chữ in thông thường, theo các kiểu chữ, kích cỡ, nét thanh/đậm khác nhau. Ông không chủ phóng bút, mà chủ ở dựng chữ, tạo một bố cục, thậm chí đưa bố cục tham gia biểu nghĩa. Ví dụ: “Chuông/buông” là câu thơ (trong bài thơ dài có tên là “Chiều”) được bố trí trên một trang giấy theo lối từng chữ cái rời nhau theo chiều thẳng đứng, khiến người đọc có một ý niệm về sự rơi của âm thanh tiếng chuông trong chiều.
Tất cả các bài thơ, tất cả các trang thơ đều được Đoàn Văn Chúc dụng công bố cục, sắp đặt các con chữ một cách biến hóa, tạo nhiều bất ngờ. Cũng có thể gọi đây là loại thơ thị giác.
Thơ thị giác cho đến nay có nhiều dạng thức. Kể từ thời George Herbert (nhà thơ Anh, 1593-1633), Guillaume Apollinaire (nhà thơ Pháp, 1880 – 1918), cho đến Nguyễn Vỹ (phong trào thơ Mới) ở Việt Nam, và sau này đến Trần Dần, Dương Tường đã có nhiều biến hóa.
Đoàn Văn Chúc làm thơ cũng theo kiểu thị giác, nhưng không đẩy tới quyết liệt như Trần Dần – bạn ông và Dương Tường. Ông chỉ dừng lại ở việc tạo ra những trật tự chữ với nhiều biến hóa trên không gian văn bản, đủ tạo nên những bức chữ – thơ độc đáo, lạ mắt, gây chú ý đối với người thưởng thức.
Các bài/ câu thơ của Đoàn Văn Chúc trong tập thơ này có thể thiết lập được nghĩa, cho dù có khi rất mơ hồ, nhưng không hẳn là “bất khả”. Một bài thơ mà cho đến nay tồn tại gần như một giai thoại với ba chữ “Vợ chồng/xong”, chữ “vợ chồng” được viết nằm cùng dòng, làm thành dòng thơ, chữ “xong” nằm dòng dưới, lại được bố trí để từng chữ cái rơi theo chiều dọc (được họa sĩ Bùi Xuân Phái vẽ thành bốn bức họa thơ khác nhau), phải chăng gợi lên ý niệm đã là vợ chồng  thì coi như là xong kiếp, xong phận, xong đời, đã hoàn tất, đã kết thúc?… Có thể. Đời có khi chỉ đẹp trong tình yêu, trong tính quá trình, ngay trong quá trình tiến đến hôn nhân. Khi đã hôn nhân, tức là đã mất đi cái mê dụ bí ẩn của nó. Hầu hết các bài thơ kể cả “bài vặt” hay “bài dài” trong tập thơ này đều có thể thiết lập được những ý niệm. Trở lại với thái độ làm thơ như một thú chơi thơ, chơi chữ, Đoàn Văn Chúc dừng lại ở trò chơi sắp đặt trật tự chữ, khác với cách chơi phá hủy chữ/nghĩa ở một hợp phần trong tổng thể thơ Lê Đạt, Trần Dần.
Để làm rõ nghĩa của câu/dòng thơ, Đoàn Văn Chúc còn tiến hành chú thích một số câu/từ trong trang thơ. Thí dụ, trong bài thơ dài mang tên là “Chiều”, có một trang thơ được bố cục theo lối phối hợp giữa chiều ngang và chiều dọc, có thể quy giản về một biểu thị sau: “Em/ra/nhà/Mẹ/khóc/con/chia lia non/bỏ/giậu”, cuối trang được chú thích: “Ca dao: Chim khôn ăn trái nhãn lồng/Chia lia quen giậu vợ chồng quen hơi”. Trong bài “Đường”, ở phần V (tr. 52), khi trong trang thơ có mấy địa danh: chợ Chờ, bến Đợi, đò Lo, tác giả dành hẳn một chú thích dài giải thích các tên gọi ấy bằng cách viết lại một “Tích cũ”. Các chú thích nhằm diễn giải rõ về ý liên quan đến mỗi chữ/câu/dòng thơ như vậy còn tìm thấy ở một số chỗ khác nữa. Điều này càng củng cố cho cái ý hướng cho rằng thơ của tác giả họ Đoàn nhằm biểu đạt ý tưởng, cảm xúc. Ông đã viết trong lời giới thiệu: “Khi bé bỏng, mẹ ru, bà ru: tôi bằng yên tâm trí mà lớn lên. Rồi bà qua, mẹ mất, mỗi người đành tự cất tiếng-dù trong đục-ru mình để bằng yên tâm trí mà tồn tại” (Vài lời). Những bài thơ của ông là sự cất tiếng hiện sinh của một tâm hồn tự do và thăm thẳm.
Như vậy, có thể nói, Đoàn Văn Chúc đã chơi chữ thơ hơn là hồn thơ, chơi cái bề ngoài của văn tự hơn là cái nghĩa biểu thị của văn tự, phóng túng cái bề mặt của chữ để giấu cái bên trong  biểu ý. Trong cuộc chơi này, ông để lại những bài/câu thơ độc đáo, trong đó có những biểu đạt đầy tính thơ, rất gợi:
– Đường/tình/theo/Em/tóc em dài/Em cài hoa lý/khăn/mỏ quạ/giấu nửa /má /hoa” (Đường)
– Vạc/một/chân/trời/xa/vời…
Mưa/thượng cổ/Mưa/về/hiện cổ (Mưa)
– Phố/thu/lai láng/gọi
Em/về/đi/chợ/Thơ/ngây (Tình)…
Trong những nghiên cứu về văn hóa trò chơi, học giả Đoàn Văn Chúc chủ yếu bàn về trò chơi trong lễ hội, trong sinh hoạt, không hề nhắc đến trò chơi trong văn chương. Tuy nhiên, bằng tất cả những biểu thị chữ trong tập thơ này, cho thấy ông đã thực hành trò chơi thơ một cách chủ động, tiết chế. Điều này, chỉ có thể giữ ông trong tư thế  một nhà nghiên cứu, một trí thức hơn là khả năng đẩy ông tới tư cách một nghệ sĩ phiêu lưu, mặc dù không thể nói là ông không có tài.
Bằng một quy chiếu từ bản thân, nhà thơ Lê Đạt đã nhận định về con- người-thơ Đoàn Văn Chúc: “Anh còn là một người làm thơ độc đáo. Chỉ tiếc, Chúc không đủ cái đam mê và khổ đạo đi hết con đường nghiệt ngã của nghiệp chữ” (Điếu văn “Vĩnh biệt Chúc bờ sông”.
Trong sáu bài thơ dài, bài nào cũng có những trang thơ sử dụng những tầng vỉa văn hóa dân tộc làm chất liệu. Điều này không thể là ngẫu nhiên. Tác giả Đoàn Văn Chúc là một nhà nghiên cứu rất sâu về lễ Tết, lễ hội, trò chơi, giá thú, tang ma, thời kiểu, địa chí học, xã hội học, biểu tượng…về xã hội và con người Việt Nam truyền thống và hiện tại. Ông xem văn hóa dân tộc như một đối tượng nghiên cứu cấp thiết, bền bỉ và hấp dẫn.
Sinh thời, học giả Đoàn Văn Chúc làm thơ không nhiều. Theo như thân nhân trong gia đình ông cho biết đây là tập thơ duy nhất, được làm trong nhiều năm, chưa từng xuất bản dưới mọi hình thức, và  không có ý định xuất bản. Ông cũng đã bộc bạch: “Tôi không có ý định làm nhà thơ hay một gì đó tương tự”, “tôi không có ý định gì xuất bản”; và “Chẳng may, vì một lý do nào đấy, bản nào đấy có thể đến tay bạn không quen, xin bạn hiểu cho như trên” (Vài lời).
Tuy vậy, cho đến nay, tập thơ này cũng đã có lịch sử già hai thập kỷ được lưu giữ trong ngăn kéo. Và cũng đã đến lúc để bạn đọc rộng rãi được tiếp xúc.
Chú thích:
* Tuy ghi quãng năm như vậy, nhưng trong tập thơ, bài cuối cùng nhan đề là “Mẹ”, có ghi ở cuối bài là tháng 9/1981. Tôi hỏi thân nhân gia đình học giả Đoàn Văn Chúc, được biết cái bìa quyển thơ được Trần Dần vẽ và ghi quãng năm đó, nhưng sau này được tác giả bổ sung, phải đến ít nhất là sau tháng 8/1981 cả tập mới hoàn thành như đang thấy hiện giờ.
Hà Nội, 6/10/2016
Văn Giá
Nguồn: Báo Tiền Phong
Theo https://vanvn.vn/