VĂN THƠ NHẠC

Thứ Năm, 22 tháng 10, 2026

Tôi đang viết "Nguyễn Huy Thiệp - Tiểu truyện cuối cùng"

“Hoặc là xuất hiện bằng một kiệt tác, hoặc là tự vặn cổ mình.”

Honoré de Balzac (1799 - 1850)

"Cái quan định luận"

Thành ngữ toàn cầu

“Từ thời niên thiếu, tôi đã có một ham muốn mãnh liệt hơn hết thảy:

Hiểu và giải thích được bất cứ những gì tôi quan sát thấy;

Nghĩa là sắp xếp được tất cả những dữ kiện vào các định luật phổ quát nào đó.”

Charles Darwin (1809 - 1882)

MỤC LỤC

Vậy có ngay thơ rằng
Nội dung
Mục tiêu và cách viết
Tiểu truyện NHT ra đời vì nhiều lý do cụ thể
NHT & định vị, định danh (& "thiên tài", "văn hào", "giải Nobel")
NHT & thỉnh ý bách tính - Phỏng vấn nhảy dù tới trăm bạn Phây
NHT & giải thưởng
NHT & văn hóa vùng miền Nam-Bắc
NHT & đọc lại
NHT & thơ
NHT & tiền
NHT & tôn vinh
Vậy lại có thơ rằng

♦

Vậy có ngay thơ rằng

35 năm khắp văn đàn

Danh anh Huy Thiệp tanh bành trời Nam

Thì chúng tôi cũng theo đòi hai trong nhiều thủ pháp từng được sở hữu bởi nhà văn vừa quá cố: Phép "nói ngược" và dẫn thơ trong truyện. (Lệ làng thường dành câu "Vậy có thơ rằng" ở mục kết; bạn thử rê mắt xuống cuối xem sao...)

Vâng, đây là mục đầu tiên trong tổng thuật mang tên "Nguyễn Huy Thiệp - Tiểu truyện cuối cùng" (gọi tắt: Tiểu truyện NHT) được chuẩn bị gần trước ngày chúng ta mất đi nhà văn được dư luận nhìn nhận từng “xuất hiện bằng một kiệt tác”.

Nội dung

Như một bức-trang-tường đặc biệt Thiệp, tổng thuật này trong năm nay có thể hoàn thành, đăng nhiều kỳ trên báo mạng. Gồm 34 chương mục trích lược tư liệu, bài vở, ý kiến mới phần lớn sau ngày NHT qua đời; thi thoảng kèm lời bình điểm, dẫn chuyện kiểu Mao Tôn Cương thời mới cho nhẹ bớt tầm chương trích cú.

Ngoài dăm phần phi lộ, các chương mục được dự tính như sau:

- NHT & định vị & "thiên tài", "văn hào", "giải Nobel";

- NHT & thỉnh ý bách tính: Phỏng vấn nhảy dù từ ĐQ tới trăm bạn Phây thân sơ

- NHT & điếu văn

- NHT & giải thưởng

- NHT & thời thế Đổi mới

- NHT & chính trị, chính quyền, chiến tranh

- NHT & văn hóa vùng miền Nam-Bắc

- NHT & Quốc-Cộng

- NHT & đọc lại

- NHT & thể văn xuôi

- NHT & lịch sử

- NHT & kịch

- NHT & thơ

- NHT & tiểu luận

- NHT - vua phỏng vấn

- NHT & điện ảnh

- NHT & tranh ảnh

- NHT & nông thôn

- NHT & phụ nữ

- NHT & hậu hiện đại

- NHT & nghệ thuật viết văn

- NHT & nhân tình thế thái

- NHT & tiền

- NHT & Phật

- NHT & tiểu sử, sự nghiệp

- NHT & quan niệm sáng tác

- NHT & tính cách, đời thường

- NHT & tôn vinh

- NHT & 3 kỷ niệm cá nhân: "Tình tang tình là em rình bác... chết!"; "Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé..."; “Các cụ toàn chim to…;

- NHT & "Những bài học": 3 nan đề NHT; 1. Phong cách tự vấn/ tư duy đối thoại NHT; 2. Não trạng nhược tiểu NHT; 3. Tâm thức ẩn ức NHT

- NHT & bộ sưu tập sau ngày định mệnh 20/3/2021

Phần Phụ lục gồm các danh sách: 1. Những bài báo khác về NHT ngoài bộ sưu tập (hầu hết sau 20/3/2021); 2. Phân loại truyện ngắn NHT; 3. Sách xuất bản bằng tiếng Việt; Sách xuất bản bằng tiếng nước ngoài.

Ngó dàn bài Tiểu truyện NHT của chúng tôi, ắt nhiều bạn thốt lên: Thiệp của chúng ta phủ sóng hết lãnh vực, chỉ thiếu "NHT & sinh đẻ có kế hoạch"? Quả có thế!

Ở đây, xin trình làng báo mạng bản rút gọn Tiểu truyện NHT gồm 13 chương mục và Phụ lục (tất cả cũng đã được rút gọn).

Mục tiêu và cách viết Tiểu truyện NHT

Theo định nghĩa giáo khoa, "Tiểu truyện là một thể của loại truyện ký, một thứ truyện ký ngắn, ghi việc giản đơn." Còn Tiểu truyện NHT có thể xem như một loại biên khảo khác lạ: tổng thuật, bình điểm, kể chuyện từ một núi tư liệu, một sông ý kiến, một rừng nhân vật sau ngày nhà văn của chúng ta vĩnh viễn ra đi - ngày 20/3/2021 vừa qua.

Chúng tôi toan đặt bàn tay bé mọn của mình lên cánh cửa lớn đã mở rộng. Cánh cửa lớn, mở rộng từ hơn 35 năm. Bàn tay bé mọn cũng he hé suốt thời gian đó mà chưa nửa lần viết thành bài.

Bởi thế, xin gióng ngay lời tạ lỗi thật to nơi đây ở những bất cập, khiếm khuyết của Tiểu truyện NHT về quan điểm và phong cách, và nhất là ở các sơ xuất thủ tục, nhầm lẫn thao tác khó tránh khỏi khi thực hành tư liệu. Nội việc chọn vàng giữa sa mạc hàng trăm ý kiến lớn nhỏ, cả ngàn bình luận xé lẻ trên mạng xã hội FB đã là điều khủng, có phần khùng (dường như chưa thấy ai làm!) ĐQ tôi mong được coi những tác giả bài vở, ý kiến, bàn luận là đồng tác giả Tiểu truyện NHT. Quý vị và các bạn hãy nhận lấy lời tri ân chân thành!

Để đơn lược, những khi không giới thiệu thì các nguồn trích dẫn không được nêu ra như trong bản thảo đầy đủ đang viết.

Nói cho bảnh, Tiểu truyện NHT mang hình thức, nội dung, và nhất là tâm thức, đan cài cổ điển lẫn hậu hiện đại. Ở nồi lẩu văn chương này, Thiệp là chất liệu đã đành và còn là nhiệt độ đun nóng.

Mục tiêu gần của Tiểu truyện NHT, tất nhiên, về tác phẩm và con người NHT xuyên qua dư luận, bài vở mới sau khi nhà văn qua đời. Mục tiêu xa, về văn chương và con người VN nhìn từ “hiện tượng Thiệp”.

Tới VN đương đại từ NHT (vì VN mới là trọng) rất kềnh càng, rắc rối, người kể khách quan bằng giời cũng bất khả. Cách làm của chúng tôi là lần lần điểm trích theo các chủ đề thiển ý là đáng giá về dư luận quanh vấn đề NHT trong tháng ngày qua; thi thoảng hứng chí đụng tình thì bình bàn thêm, đặng rõ các lời trích và phần nào hé ra tí quan điểm riêng. Thế thôi...

Với thời gian có hạn người viết đã gửi lời xin phép tới chừng 20 văn hữu rằng sẽ nháy nháy bài, câu, ý... của chính chủ. Với rất nhiều bạn Phây thân sơ khác cùng quý bạn chưa được thành bạn, xin hỷ xả cho 2 chữ đại xá thật to về cái sự tiền trảm. Mà bài rút lược đây là hậu tấu. Đa tạ ạ!

Trong khi bình bàn lắm lúc chúng tôi cũng PR cho nhân vật trích dẫn, trong đó khá nhiều bạn bè. Trước, để giúp các độc giả không rành danh phận văn chương của nhân vật; sau, dịp tốt PR nhân vật mình thân mình thích. (Theo Maxim Gorky bàn về làm dáng, ta có thể bảo: PR không xấu, miễn sao thành công. Mà không thành công thì cũng sẽ thành nhân thôi; theo Nguyễn Thái Học luận về cách mạng, người Việt ta quá rành; mà Thiệp cũng rành lắm.)

Tiểu truyện NHT ra đời vì nhiều lý do cụ thể, trong và ngoài vấn đề NHT

Trong: dễ hiểu - thử trình dẫn một lối nhìn lại vấn đề NHT. Ngoài: chúng tôi vốn khoái chí (hân khoái và quyết chí) với các chuyện viết lách bằng tư liệu.

Tự PR, tí thôi: Đang có 5-6 (với 3 cái tạm xong bản thảo) biên soạn, khảo cứu về thơ, văn chương, lịch sử theo kiểu phân loại tư liệu. Khó nhất và cũng khủng nhất, về các nhân vật người Việt xưa nay ở mọi lãnh vực, tạm tắt là VN-VIPs (Sẽ nói thêm ở mục 4 chương 5 dưới đây).

Riêng về tiểu thuyết, có 2 cái đã xuất bản và 2 bản thảo cũng từ từ liệu. Cái Trung-Việt Việt-Trung "chăm phần chăm" tiểu thuyết tư liệu, còn cái Đẻ Sách xét về nội dung chừng 50%. Cuối cùng, vốn dĩ làm thơ, người viết cũng thích sáng tác thơ từ tư liệu và đã có 3-4 trường ca cái ít cái nhiều dính dấp tư liệu. Vâng, biết rồi, khổ lắm, tư liệu mãi...

Hồ sơ NHT khủng và khó. Tất nhiên, nhà văn sinh ra cuốn sách chúng ta đang cầm là một trong không nhiều tác giả đóng góp không chỉ nhiều tư liệu mà còn tạo xung lực cho dự án VN-VIPs. Thói quen ghi nhận xét vụn, như mọi người viết lách khác, chúng tôi từng có không ít về NHT. Nhưng ở đây chủ tâm chẳng nhìn lại bất cứ ghi chép cũ nào. Quả có thế!

Lời đề từ của cha đẻ học thuyết Tiến hóa Charles Darwin treo ở trên đã và đang hiện diện ở 6-7 bài vở các kiểu của kẻ này. Âu là cũng có nguyên cớ xa từ nghề cũ giảng dạy, nghiên cứu vật lý - một loại khoa học của các "quan sát", "giải thích sắp xếp, dữ kiện" và cuối cùng là "định luật".

Tưởng cũng nên tỏ rõ... Có lẽ phần vì chúng tôi ở xa, chưa từng một dịp trực tiếp hân hưởng cùng bạn văn quanh đề tài NHT; thậm chí chưa hề quen biết cá nhân ông cũng như chưa nửa lần gặp ngoài đời, dù trong đám đông. Nỗi khuyết duyên với NHT phải chăng là điều may, góp phần thảo ra Tiểu truyện NHT sao cho công bình, hấp dẫn (mà “đậm sắc Thiệp”) và - khó nhứt trần đời! - khách quan?

NHT & định vị, định danh (& "thiên tài", "văn hào", "giải Nobel")

1) "Thiên tài", "văn hào", "giải Nobel" & NHT

2) Sang giá, sáng giá NHT

3) Phản biện NHT

4) Quan niệm riêng về văn hào, thiên tài trong VN-VIPs

Định vị, định danh NHT đã có từ khi Tướng Về Hưu lâm trận, và rả rích tới nay. Nhưng dường như chỉ ngay sau ngày NHT chính thức khuất núi mới nảy ra chủ điểm "văn hào","thiên tài", "giải Nobel" róng riết, nhất là trên FB. Đáng chú ý vì giữa các fan, có những nhân vật tầm vóc đầu bảng làng văn trong-ngoài VN và cả quốc tế.

Trước khi vào cuộc với chủ đề nổi sóng, dao động mạnh theo thị hiếu cá nhân cùng niềm hiếu thắng khi say mê phong thánh (căn bệnh nói chung là đáng yêu nơi người trần mắt thịt) lại thêm Việt tính nghĩa tử nghĩa tận, Tiểu truyện NHT chắc cờ giương ngay 3 đánh giá hẳn là khả thể, khả ái hơn cả giữa đông đảo độc giả NHT.

Tuần báo Văn Nghệ (Hà Nội) trong vụ này xứng là bàn chủ tọa. Trong số báo chỉ sau ngày nhà văn qua đời 5 ngày đã in 2 bài giá trị với lời tòa soạn gần như chuẩn khỏi cần chỉnh:

“Ông nhanh chóng trở thành một hiện tượng độc đáo của văn học VN thời kì đổi mới, và được mệnh danh là “vua truyện ngắn” với khoảng 50 tác phẩm đã xuất bản [...] cũng được coi là một trong những cây bút xuất sắc của văn chương VN từ 1975 tới nay.

[...] một mình ông lại có thể đào xới lên nhiều vấn đề thuộc về bản chất văn học, tạo nên sức bật khỏi ảnh hưởng văn học trước 1975 [...] hòa nhập vào biển cả văn học hiện đại của thế giới [...] NHT đã làm một cuộc cách mạng trong tư duy nghệ thuật so với truyền thống. Những tác phẩm của ông với một mặt tiếp nối, bảo lưu nguồn mạch văn học dân gian, mặt khác lại tiếp thu tính hiện đại, đánh dấu bước ngoặt của văn học VN thời đổi mới..."

GS Huỳnh Như Phương, từ TP.HCM, là một trong những nhà nghiên cứu thẩm quyền và thẩm văn phải nói là khách quan, đúng đắn hàng đầu VN từng đến với tác phẩm và tác giả NHT ngay những năm đầu tiên cho tới gần đây. Tuy viết rất ít về NHT, nhưng bài phác họa chuẩn xác, gọn gàng mà bao quát của ông cũng chỉ nằm dưới tựa tầm tầm: "NHT – người đạt đỉnh cao của nghệ thuật truyện ngắn". Trong bài có thêm những tính từ minh họa "đa dạng, tầm cỡ", "nghệ sĩ thiên bẩm" ngay khi so sánh với 2 VIP kịch trần văn xuôi VN hiện đại - Vũ Trọng Phụng và Nam Cao.

Báo Diễn Đàn (Paris) nhiều thập niên nay là một địa chỉ xã hội, văn hóa VN ở ngoài VN đầy uy tín với bán kính ảnh hưởng rộng khắp toàn cầu, trong đó mảng văn học luôn đủ 3 tiêu chí “xanh, sạch, xinh”. Trang mạng duy nhất có đề mục riêng “để tang NHT” ấy đã nhận định nhà nghề và trung dung mà không mất sự tôn vinh cao cả, khi viết NHT "được xem như nhà văn lớn nhất của văn học Việt Nam đương đại [...]"

1) "Thiên tài", "văn hào","giải Nobel" & NHT

Trước đây, chúng tôi thấy các chữ "thiên tài" ở trong một vài bài viết, như dạng bổ nghĩa các từ, ý khác về nghệ thuật viết văn NHT mà thôi. Chưa định vị, định danh. Trong bài vở chính thức chính tông, lâu nay thiên tài của văn chương tiếng Việt thường dành cho Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát. Đến như Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Tú Xương cũng chỉ được hậu thế xem xét thiên tài ở mặt nào đó.

Về "văn hào/thi hào": Không kể một vài VIP kinh điển như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, thi thoảng là Cao Bá Quát. Với các VIP hiện đại thi thoảng với thấy ở Vũ Trọng Phụng. Chúng tôi cũng hiếm thấy ai gọi vậy với Nam Cao?

Ở miền Nam trước 1975, văn giới hay nói đến Nhất Linh với "văn hào", vài tác giả cũng dùng "thi hào" với Vũ Hoàng Chương. Và dư luận hiểu đó là các mỹ từ danh dự, tôn vinh chứ không hẳn là định vị, định danh về phẩm chất tác giả, tác phẩm.

•

Thi sĩ Hoàng Hưng, trong tháng qua, như văn nghệ sĩ khởi đầu trụ giữa làng giữa nước Nam mà định danh định vị "thiên tài" cho NHT.

Bệ phóng vững chắc cho "văn hào NHT" là danh tiếng đầu bảng của Hoàng Hưng trên hầu khắp các lãnh vực không chỉ hội đoàn, báo chí, văn chương, dịch thuật... còn những là nhân quyền, xã hội, văn hóa VN đương đại nhiều thập niên qua. Cũng nên nhớ lại, từ trước thời đổi mới VIP này đã tự định danh định vị mình trong mạch ngầm thơ cách tân ở miền Bắc VN.

Chúng tôi may có không ít cơ duyên văn nghệ văn giềng, sách vở cùng thi nhân từ Sài Thành đến Hà Thành sang tận Van Cù Vơ qua những là hội thảo báo bổ, cà phê cà pháo tay bo mặt đối mặt cho chí tiệc tư gia... Nên cũng hiêu hiểu tính cách và khẩu khí liền anh văn nghệ mà mình cực quý trọng. Cái sự định danh định vị phát ra từ họ Hoàng đâu chỉ là goût, là fan (có thể tâng thần tượng tót vời tới giời chả chết cậu tây mợ đầm nào). Đó còn là kiến văn, là trách nhiệm khủng ông sở hữu trước văn giới, thiên hạ bá tánh trong-ngoài VN.

Ngay các giờ phút đầu tiên khi "trái tim hổ" NHT ngừng đập, trên FB Trần Đăng Khoa, Hoàng quân đã hốt nhiên mà còm: “Nhớ [hơn 10 năm trước], gặp ông ở phòng tranh Lê Thiết Cương, chỉ bắt tay nói 1 câu: Anh là thiên tài!” Nghệ sĩ Thiết Cương - hơi bị đa tài lại đa năng, bạn vong niên tha thiết da diết mê miết với Huy Thiệp - họa liền tức thì: “Vâng, anh! Chắc chắn rồi!” Ôi đồng thanh tương ứng...

Sau đó nhà thơ đính trên tường nhà mình những nhời trĩu nặng văn bia (Có ký tên hẳn hoi!):

"Vô cùng thương tiếc nhà văn NHT. Thiên tài văn học VN đương đại, tầm thế giới. Di sản của ông sẽ sống mãi!

Tôi coi NHT là nhà văn lớn nhất của văn học VN đương đại. Chưa ai đạt đến mức lột tả sâu sắc, tinh tế, thấu đáo đến thế về tâm thức người Việt ngày nay, khao khát một cái gì đó cao đẹp xa xôi nhưng cam chịu hiện trạng trong nỗi tủi phận, đớn hèn, ti tiện, rồi ngao ngán, chán chường, cay đắng… Tôi nghĩ đến Lỗ Tấn của tâm thức Trung Hoa! Cũng chưa ai đạt đến một tiếng Việt thuần tuý, xúc tích và khơi gợi như thế! Thậm chí xét cả trong lịch sử ngàn năm văn học VN, cũng chưa chắc ai đạt đến mức NHT về 2 phương diện ấy!" - Hoàng Hưng"

Sau đêm vắt chuột/mouse lên trán, không biết linh cảm hay trực tiếp đọc các phản hồi, VIP của chúng ta lăn tăn: “Hôm qua, mấy dòng nhận định về cố tác giả NHT của HH tui có quá lời?”

Vưng, nhận dạng "thiên tài" ấy như một bài thơ "vụt hiện" phụt ra từ nhà thơ danh giá đã khiến lao xao góc chợ Phây. Mấy con tự “lịch sử ngàn năm”, “sống mãi” gây tâm bão Phây suốt cả tuần.

Trương Hồng Quang, nghiên cứu gia, dịch giả, phiên dịch - người mà văn hữu vừa chỉ điểm rằng “gọi NHT là văn hào từ rất sớm, có lẽ trước tất cả những người khác” - đã đồng khí tương cầu; còm:

“Em cũng hoàn toàn chia sẻ nhận xét của anh Hoàng Hưng về NHT ạ! Riêng về phần mình em không ngại dùng từ văn hào để chỉ về NHT, cũng như dùng chỉ thi hào để chỉ về Nguyễn Du."

Nhấn phát: Bạn này cũng là “anh mối” đưa Thiệp “nhà văn nông dân” giao lưu cùng nhà tư tưởng GS Trần Đình Hượu tại salon văn học nhỏ nhắn mà thanh lịch, uy tín bậc nhất Hà Thành - tư gia nhà giáo, nhà nghiên cứu Văn Tâm. (Tiện, tự sướng 2 tí nữa: 1. Người viết từng là trò cưng của thầy Tâm đấy nha, hồi lớp 10H trường Nguyễn Trãi í mà; 2. Người viết từng phục họ Trương như là tác giả 1 bài phê bình NHT ngay khi nhà văn nhớn vừa nổi đình đám 30 năm trước; và mới 3 năm nay thì quen biết tác giả, hơn thế còn được Trương gia khoản đãi bún chả Hà Thành đích tay phu nhân tác giả nổi lửa tại tư gia thanh tịnh ven làng ngoại ô yên bình hè về xứ Đức).

Đến ngày "văn hào thiên tài" vào lòng đất 24/3/2021, nhờ bạn hữu Hà Thành chuyển vòng hoa chung đến viếng, còn trên tường Hoàng gia:

"Mấy hôm nay, đọc lướt nhiều bài về NHT (có lẽ chưa từng có nhà văn nào vừa “cái quan” đã được nhiều “định luận” như ông!)”; "Hôm nay bắt đầu tang lễ NHT! Ông được trời cho tài năng, thời thế và cơ hội, đủ các yếu tố trùng hợp cho thiên tài xuất hiện!"

Còn nữa cơ. VIP quen thuộc của văn chương VN đương đại dành thêm tút phân tích gọn ghẽ, lí giải chi tiết sự định danh định vị NHT của mình (Xem tiếp phần dưới).

Bảo Ninh - một "ông nhớn" dòng tiểu thuyết nước Nam chiến tranh thời hiện đại (không ham chơi Phây nên) bày tỏ thẳng tưng mặt báo:

"Cái chết của anh khiến tôi liên tưởng đến Nguyễn Du. Nhưng có lẽ đỡ buồn hơn Nguyễn Du ở chỗ, Nguyễn Du mất đi than không biết trăm năm sau ai người khóc Tố Như, còn NHT thì ngay từ bây giờ đã có chí ít vài trăm độc giả biết rằng tác phẩm và tên tuổi ông sẽ còn sáng ngời trong thế kỷ này, thế kỷ sau và vài thế kỷ nữa, nếu không nói là trường tồn".

Dám gọi là có chút đỉnh tình thâm dù mới quen biết non 3 năm bọ, kẻ hèn cũng có thể "meo meo" tư vấn ông kẹ xem các em các cháu ký giả chúng nó có ghi trúng tiên ý cao kiến không. Nhưng chúng tôi đâu có khờ. Là một tay viết báo cựu trào, ổng dư biết dân viết lách chúng mình vớ được món độc phải xơi tái chiên ròn chứ bộ!

Nguyễn Hồng Hưng là yếu nhân trong vấn đề NHT mà chúng tôi giờ mới biết tương đối rành rẽ về ông - 1 nghệ sĩ rất hào hoa, cá tính và liên tài. Trước, chỉ nghe về "họa sĩ Hưng bạn Thiệp", về tượng Phật hai "ông thần" dựng lồ lộ vườn nhà NHT. Hết! Thực ra chưa hết, bù lại, hơn khối người chúng tôi lại khá rành Hồng Hoang - tác giả của hàng chục truyện ngắn chỉ riêng mảng miếng nầy đã là văn sĩ đáng kể.

Đỗ Minh Tuấn, VIP làng văn nghệ sĩ Hà Thành không chỉ về chuyên môn, trong tút khóc NHT xác nhận:

"Anh Hưng là người thân thiết bậc nhất với anh Thiệp, cũng là người sớm phát hiện ra tài năng bẩm sinh của anh Thiệp và tham dự nhiều vào quá trình hình thành văn phong của anh Thiệp."

Thế nên họa sĩ, điêu khắc gia, nhà nghiên cứu và giảng dạy hội hoạ Nguyễn Hồng Hưng/ văn sĩ Hồng Hoang là fan cứng cựa NHT thì cũng phải thôi. Song song với Bảo Sinh, bạn vong niên "thân thiết bậc nhất với anh Thiệp", ông chịu tang bạn liên tục trên BBC, FB cá nhân và vài trang báo mạng. Và, như ông thi sĩ Hưng, ông họa sĩ Hưng cũng “giương cao mãi mãi ngọn cờ văn hào”:

“Dư luận xã hội trong mấy ngày sau khi nhà văn NHT qua đời, đã hé lộ ông là một văn hào."; "NHT xứng đáng là một văn hào của VN. Tôi cho rằng di sản lớn nhất của Thiệp chính là văn học của ông ấy và phải mất nhiều năm nữa để mọi người hiểu hết được di sản ấy.”

Người 40 năm đánh bạn cùng NHT giải thích với nhà đài BBC:

"Nguyễn Du, một bậc tinh hoa của dân tộc, mà cũng từng bị người ta chỉ trích như thế, thì huống chi là anh bạn Thiệp của tôi, do đó người này chê, người kia chê là bình thường thôi. Song không phải là bị chê mà NHT không phải là một văn hào, tôi đánh giá NHT rất là cao. Thiệp hoàn toàn không viết gì về chính trị, nhưng lại là thứ chính trị cao nhất."

(Nt)

Một VIP của cộng đồng Việt hải ngoại, văn nhân Đỗ Quý Toàn tận bên xứ Cờ Hoa la lớn ngay ngày 20/3: “NHT đã ra đi! Một thiên tài đã mất!” Uy danh Đỗ tiên sinh nhớn lắm à nha, từ báo chí, kinh doanh đến văn học, bình luận; từ quảng giao đến tư cách; từ đời trần tới cửa thiền… Dính duyên ngót 30 năm cùng liền anh văn nghệ, chúng tôi cứ không ngớt ngạc nhiên đọc tới đọc lui 2 câu ngắn mang sức mạnh ngàn trang!

Nhà văn Nguyễn Thanh Văn đã có lời “Để tưởng tiếc văn tài và chí khí bất khuất của cố văn hào NHT” đề trước truyện dài của mình về các anh hùng nghĩa sĩ thời Cần Vương được chấp bút vào tháng 3, đăng báo mạng 22 & 25/5/2021. Đoạn kết truyện:

“Vâng, hiến dâng phần đẹp đẽ nhất của mình cho nhân loại và lòng tưởng tiếc không nguôi ngoai tới Cái Đẹp mà đồng loại gửi lại cho mình là cảm hứng chính cho việc sáng tác câu chuyện các bạn vừa đọc qua với lời đề tặng người mà tôi thật sự quý trọng và tri ân với tư cách văn hữu lẫn bạn đọc.”

Bây giờ phải nhường míc cho các ông tây bà đầm thành Ba Lê ánh sáng chính hiệu. Từ trước đây cả tá năm, một số VIP xứ Phú Lang Sa từng định danh định vị NHT thế vầy:

“Những khi anh [NHT] ở Paris, có vài nhà văn Pháp đến thăm, tôi [Thụy Khuê - xem tiếp đoạn dưới] nhớ có một bà lãnh giải Goncourt, tôi quên tên, khẩn khoản đến xin gặp "đại văn hào" (le grand écrivain viêtnamien) cho bằng được, và qua câu chuyện, tôi thấy ở bà một sự kính nể thực thụ.”

Dịch giả Marion Hennebert, nguyên sếp lớn Nxb Aube - nơi độc quyền in ấn tác phẩm NHT ở Pháp:

“Đối với Nicole Zand, nhà báo Le Monde, đối với Jean Lacouture, anh là nhà văn lớn nhất VN, không thể chối cãi được… đơn giản là một đại văn hào.”

Nicole Zand có thể hổng mấy dân Việt ta rành; chứ nhà báo, nhà văn, nhà viết tiểu sử Jean Lacouture thì quá quen: Cây bút đại thụ làng báo chí Pháp rất gắn bó với VN suốt 2 cuộc chiến.

“Công án” một nhà văn VN với giải Nobel văn chương nghe đâu ủ mưu từ mồ ma cụ trưởng làng văn hiện đại Nam Cao. Tầm 2 thập niên trước bùng khá mạnh qua loạt bài báo của vị VIP kể trên, bạn tôi (Kẻ này trông thế mà quen nhiều VIP đáo để!): Nhà văn nghệ sĩ toàn năng Đỗ Minh Tuấn vốn nưng nức danh khi sở hữu 4-5 “nhà”, trong đó rất xung trong vai phê bình-tiểu luận gia. Nói rõ ra là tranh luận gia! Là công án danh vọng, lâu lâu nó trở mình hồi sinh, như thói tật ngứa ghẻ hờn ghen mà giống người Việt chúng ta khỏi đường né tránh.

Hai tháng trước, tại đại bản doanh của mình - tạp chí Văn Nghệ Quân Đội - văn sĩ, đại tá Tổng biên tập Nguyễn Bình Phương giả nhời thẳng băng “Tôi không điên!” kèm tiếng cười, trước câu hỏi nghĩ gì về giải Nobel từ ký giả MC có tiếng Phan Đăng.

Chúng tôi chưa được thân với nhà văn, nhà thơ có tiếng không chỉ về tác phẩm mà còn về cá tính ít ngao du văn thi hữu. Chỉ thi thoảng giao thiệp thư từ, bài vở, cũng cảm thấy đúng như làng văn đồn thổi: Ngài đại tá không sở hữu tánh chém gió như đại đa số văn nghệ sĩ nước Nam ta (Có lẫn kẻ này trong trỏng!) “Tôi không điên!” Đồ rằng câu thật lòng, cởi mở. Song le, nơi rừng thẳm tuyết dày cõi tâm tư, cứ muốn ngờ ngài vẫn “điên điên” chun chút chuyện này. Tiếng cười hé lộ cái chun chút nơi một cá tính. Bọ biết các chú mà...

Thực sự, ngay hôm coi bài phỏng vấn hiếm hoi Đỗ tôi phác ngay trong đầu danh sách (thì lập danh sách là nghề của chàng) sau khi sánh so một tá văn sĩ VN viết tiếng Việt xem ai cận giải Nobel hơn cả.

Và nó đây, hầu chuyện ngay và luôn! Thứ tự: Bảo Ninh, Bùi Ngọc Tấn, Dương Thu Hương, Nguyễn Khải, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Phương, Hoàng Minh Tường, Nguyễn Xuân Khánh, NHT… Đến bác Thiệp, nhà em ngưng. Bởi lúc đó nghĩ đến nhà văn nhớn đang kiên gan uýnh lại cơn bệnh quái tái phát.

Tin không hay cho độc giả Tiểu truyện NHT: Nhân vật trung tâm trong biên khảo của chúng ta, vua văn xuôi của chúng ta vừa thăng hà đã đội sổ trong danh sách của kẻ tiện văn. Đành lòng vậy, cầm lòng vậy...

Tức là, các vị đứng trên dễ lọt tiêu chí cụ Nô Beo hơn: Tính nhân bản trong sự bình dị một cách tinh tế.

So sánh 2 tác giả thơ và văn xuôi ở đây không khập kễnh khi cho nhị vị vào chung khung điểm. NHT nhà ta gần như ngược hẳn với khôi nguyên Nobel văn chương 2020:

“Louise Glück được vinh danh vì “giọng thơ riêng biệt mà với vẻ đẹp mộc mạc đã khiến sự tồn tại cá thể trở thành phổ quát”. Trong câu ấy, hãy chú ý nhất đến từ “vẻ đẹp mộc mạc”. Thơ của Glück không ba hoa, không bóng bẩy, không tham vọng, không làm dáng bằng những từ ngữ loảng xoảng “nguy hiểm”. Chúng kiệm lời, gọn gàng, không đánh đố sự hiểu biết của người đọc, song vẫn chan chứa sự mơ hồ và những khoảng trống câm lặng khó minh định.” (Hiền Trang; vanvn 9/6/2021)

Tất nhiên “cẩu cậy nhà, gà cậy gần chuồng”, ở các tác giả bản địa Âu-Mỹ phong cách và thi pháp có thể hơi quầy quậy, song với các vị viết văn mần thơ đến từ miệt Đông bán cầu, làm ơn: hay thế nào thì hay nhưng để Tây Thụy Điển chúng tui còn hiểu được! Cứ như Tagore hoặc Mặc Ngôn cho nó lành, nhé!

Theo giọng của kẻ ưa đọc sách ham ăn hàng, ta thử ví von: Phở bò là văn chương phương Tây nói chung, phở gà là văn chương giải Nobel; văn chương phương Đông nói chung: bún bò Huế, văn chương VN và và một số dòng ngôn ngữ thiểu số: bún mắm tôm.

Cái “nỗi buồn chiến tranh” theo cách Bảo Ninh được dư luận phương Tây đánh giá rất cao (đến mức tháng trước một tác giả phê bình bảo rằng nó “có độ phổ biến trên thế giới lớn nhất” cùng với Truyện Kiều của Nguyễn Du”), theo chúng tôi nhờ 3 yếu tính: nhân bản, bình dị, tinh tế. Tất nhiên, điều trên cả yếu tính đầu tiên: chiến tranh VN.

Nào so sánh nhanh văn chữ ở Bảo Ninh và NHT: Ngôn từ và suy tư Bảo Ninh giản dị mà không đơn giản, không cũ chẳng quá mới, vừa đủ hiện đại; phương Tây hóa phương Đông. Nơi NHT thì lại tầng tầng tư tưởng lớp lớp triết thuyết đan cài lắt léo chéo ngoe với ta bà trần tục; thích, khen thâm thúy, ghét, trách xiên xỏ; tham vọng phương Đông hóa phương Tây.

Văn NHT nhân bản ở tầng sâu, tải đạo ngất ngưởng, ngùn ngụt, chan chát, đôi khi sượng. Nhìn chung “tham vọng”, “từ ngữ loảng xoảng “nguy hiểm”, tuy “kiệm lời, gọn gàng” nhưng “đánh đố sự hiểu biết của người đọc”. Bún mắm cáy, trong khẩu vị Hàn lâm viện Thụy Điển và thị hiếu Âu-Mỹ.

Sau khi NHT nằm xuống, nhà phê bình Vĩnh Phước đã phần nào cùng cách so sánh trên với chúng tôi:

“(...) nếu phải chọn ba tác giả văn xuôi giàu sức thuyết phục nhất trên văn đàn Việt sau 1986 thì tôi không ngần ngại xướng tên: NHT, Bảo Ninh và Nguyễn Bình Phương. Văn Việt chẳng cớ gì phải tự ti mặc cảm để rồi kính nhi viễn chi các giải thưởng lớn quốc tế".

Dạ Ngân, nữ văn sĩ nổi danh, nhà biên tập có uy ở mảng truyện ngắn báo Văn Nghệ thời oanh liệt, cũng nói thẳng trong phỏng vấn bỏ túi cùng chúng tôi:

“[NHT] Thành công với truyện ngắn, một số truyện dù hot với VN một thời nhưng có lẽ, không trụ nổi trong lòng độc giả sau này; đơn cử như Tướng Về Hưu. Một số truyện hay, cổ điển nhưng thế giới cũng đầy ra kiểu ấy (Muối Của Rừng, Chảy Đi Sông Ơi…) Về tiểu thuyết anh ấy kém, thậm chí sến.”

“Để là tác gia VN để ứng viên Nobel, lại không bằng Bảo Ninh. Tiểu thuyết Nỗi Buồn Chiến Tranh có đặc trưng xã hội VN, lịch sử chiến trận VN, về chiến tranh là về nhân loại, về thế giới. Nỗi Buồn Chiến Tranh rất giỏi về mặt tiểu thuyết. Và Bảo Ninh cũng rất hay với truyện ngắn.”

Ngọn nguồn của khúc này trong “chuyện dài nhân dân tự vệ” định vị định danh NHT từ đâu?

Có nhẽ từ bài khóc dào dạt văn em chữ chị, dàn dạt thông tin “chuyện bây giờ mới kể”:

“Thiệp tin mình sẽ nhận giải Nobel, điều này có thật. Không phải lỗi ở anh, mà do hoàn cảnh đưa đẩy, và nếu có lỗi, thì từ Marion Hennebert. [...] một trong những người đọc đầu tiên của Thiệp trên đất Pháp.”

Mao Tôn Cương ngay & nhanh: “Tại anh tại ả, tại cả đôi bên" ạ.

“[...] người có kinh nghiệm văn chương, vẫn tự hào là đã đưa Václav Havel ra với thế giới bên ngoài, khi dịch ông sang tiếng Pháp. Và đã khám phá và dịch Cao Hành Kiện, Nobel 2000. Lần này, Marion "nhất định" rằng NHT sẽ đoạt giải, và bà đã vận dụng tất cả mọi phương tiện để… thành công.”

(Nt)

Giá trị của lượng thông tin là nguồn phát. Thưa, chúng ta đang trích lược bài báo hiếm hoi đến từ Paris của nữ văn sĩ Thụy Khuê - nhà nghiên cứu, phê bình, biên khảo, ký giả báo viết báo nói phủ sóng nhiều bộ môn văn học nghệ thuật, người có tầm (hàng đầu) có tâm có uy có tín trong-ngoài hình chữ S ngót nghét 30 năm qua:

“Bản thân tôi không tin vào giải Nobel hay bất cứ giải thưởng văn chương nào khác [...] Nhưng sự nhiệt thành của Marion khiến tôi xiêu lòng và giúp bà trong việc này: [...] lại NHT, trong một tuyển tập dày dạn [...] nếu cần, để gửi đến ban chấm giải Nobel. Y hệt như [...] Linh Sơn [...] của Cao Hành Kiện ngày trước. Marion đã bỏ ra gần hai năm để thực hiện công trình này, cố gắng hoàn thành tập “NHT Crimes, amour et châtiment”, dày 745 trang, tuyển chọn 45 truyện ngắn của NHT. Sách in xong, năm 2012, lại gặp một trở ngại lớn. Marion bảo tôi: Ban xét giải bảo, Nobel thường chỉ phát cho những nhà văn viết tiểu thuyết, chưa hề phát giải cho truyện ngắn bao giờ.[...]

(Nt)

Giá trị của nguồn phát còn ở chỗ Thụy Khuê - theo cái nhìn từ chúng tôi - là VIP số 1 trong không nhiều, chừng nửa tá các phê bình gia, ký giả ở hải ngoại quan tâm, viết bài, làm phỏng vấn các VIP văn học nghệ thuật trong nước mà hầu hết là các vị cần chiêu tuyết. Ngoài chất lượng, số lượng, phạm vi các bài viết, nữ sĩ gốc Việt thành Ba Lê may mắn trụ ở rốn văn hóa vũ trụ trong một nhà đài cũng hàng đầu, nên - thêm tấm lòng văn hữu quảng đại - có cực nhiều cơ duyên đón tiếp, đàm đạo, chia sẻ cùng các đỉnh văn học nghệ thuật trong nước. NHT, tất nhiên rồi, nằm trong số đó và có lẽ (qua câu chót của bài ai điếu) là số dách.

“Đến năm 2013, Alice Munro, được giải Nobel vì toàn bộ truyện ngắn của bà; thì lý do Thiệp chỉ viết truyện ngắn nên không được xét giải Nobel, không còn giá trị nữa.”

(Nt)

Bài hồi niệm tạo chấn động “ngay & nuôn” (xưa các cụ ta làng tây bảo là tú đờ suỵt). Hầu hết đã phản hồi dương trước thông tin vô vàn trân quý và tình cảm hết đỗi thơm thảo. Khỏi lăn tăn, đó chính là văn bản ai điếu giá trị số 2, nếu dư luận đã xem điếu văn của thi sĩ tân Chủ tịch HNVVN Nguyễn Quang Thiều là số 1. Và, theo lệ siêu thị Phây ta cũng như tây, lại kèm chả ít các cơn sóng âm chẳng kém dữ dội.

Chung quy chỉ tại Vua Hùng, ối nhầm, chung quy chỉ tại Nô Beo! Của hiếm, góc nho nhỏ làng Phây nổi dông bão như bạn đọc đã thấy mà Tiểu truyện NHT dẫn lại phần nào.

Câu dưới đây đã chuyển từ nhân vật chính NHT sang nhân vật phụ là nguồn phát bị xơi đá dồn dập từ cư dân mạng, trong đó không ít vị cũng mang tầm chữ uy văn đầy mình (Thuận, Nguyễn Đức Tùng, Phan Nhiên Hạo…)

“Mà tôi chắc chắn, bất cứ nhà phê bình đứng đắn nào, khi đọc và so sánh truyện ngắn của Munro với truyện ngắn của NHT, sẽ thấy rõ nhà văn nào đáng lĩnh giải Nobel hơn.”

(Nt)

Phàm những kẻ soạn bài vở, mần tin thì háu các câu ý quá đà lỡ trớn hoặc sai khác căn bản kiểu như trên. Chúng tui cũng chả hơn. Song le, thành tâm quý nể “Khuê muội muội” mà Thiệp tiên sanh may mắn có được, bần tăng chỉ muốn ngờ rằng trong lúc tang gia bối rối, việc bừng phát vài câu chữ khiếm khuyết cũng dễ thể tất. À, trong câu trích trên các chữ “đứng đắn” bị lãnh đá vừa đủ xây bếp hoặc công trình phụ! Còn ý (dám?!) so sánh Thiệp với Munro, dư làm căn hộ độc lập ở khu đất vàng Thủ Thiêm!

Cư dân mạng vốn loài động vật cấp siêu cao, đa phần khoái đọc mắt nhắm mắt mở. Bao nhiêu lời tiên ý hoa trong bài dễ bị lướt, như đoạn sau đây dù không mới về nội dung song diễn ngôn thật đẹp, trùng ý cả làng văn Việt và là bệ đỡ cho đôi ba câu ý lệch goût khác air:

“Việc này khiến tôi cay đắng nghĩ lại lời Nguyên Sa thủa trước: "Giới văn học nghệ thuật Pháp Anh không bàn đến Nguyễn Du như ta bàn đến Victor Hugo [...]. Nghĩa là ngay khi được phiên dịch, tác phẩm của văn học nghệ thuật ta vẫn đứng ở cái chỗ khốn nạn ấy: hàng ghế chót của đại sảnh […]

(Nt)

Chưa hết nữ phê bình gia bồi tiếp cho cái thân phận nhược tiểu, thiểu số “biết rồi khổ lắm nói mãi” cũng không thấu:

"[...] Tây phương, Mỹ cũng như Nga, Anh cũng như Pháp, đã mang lại cho văn học nghệ thuật của họ cái chỗ đứng sáng chói. Và trong vùng sáng chói lòa đó, dù không chủ trương ý thức và hữu ý, các nhà văn học nghệ thuật Tây phương vẫn bị lóa mắt, không còn nhìn thấy trong vùng bóng tối, do đó chỗ đứng của văn học nghệ thuật các nước nhỏ, đã hoặc đang bị trị, nghèo đói, trong đó có ta, đã bị lệch lạc vì chỗ đứng của quốc gia, lại càng bị lu mờ hơn nữa vì khuynh hướng kỳ thị vô thức."

(Nt)

Ký tên chung dưới hai đoạn trên; và cần có thơ rằng:

Cực hoan hô tỷ Thụy Khuê

Tết Công Gô mới đuề huề tây ta

Bao giờ chạch đẻ ngọn đa

Nô Ben giải thưởng ấy là hoa chung…

[Còn tiếp]

Chú thích:

1) Nguồn 2 câu thơ mở đầu:

“Ba mươi năm khắp núi rừng

Danh ông Đề Thám vang lừng trời Nam.”

2) Hai từ đặc biệt được viết tắt trong bài: Nguyễn Huy Thiệp (NHT) và Việt Nam (VN).

3) Hiện có 3 phiên bản đang hoàn thành trong dịp 100 Ngày NHT: Bản rút gọn Tiểu truyện NHT (30 ngàn từ); Bản cô đọng 12 điều (7 ngàn từ); và ngắn nhất là Bản cô đọng 8 điều (2 ngàn từ) in chung trong sách tuyển tập ở Hà Nội. Tất cả cùng mang tên “Tôi đang viết Nguyễn Huy Thiệp - Tiểu truyện cuối cùng". Ngoài bản đầy đủ cuối cùng, ở các phiên bản này không dẫn nguồn khi trích lược.

Vancouver, 20/3 - - 16/6/2021

[Nhân 100 Ngày Thiệp]

2) Sáng giá sang giá NHT

Tiểu truyện NHT dành kha khá số trang về việc sáng giá và sang giá “văn Thiệp” lúc này; và với thời gian cùng tài sức có hạn cũng chỉ theo cách nhảy dù vào loạt bài vở mới xen không nhiều bài vở cũ ngẫu nhiên chạy đến trong tháng ngày đầu vắng Thiệp.

Từ giới chuyên nghiệp lý luận, nghiên cứu, phê bình: Trương Chính, Trần Đình Sử, Huỳnh Như Phương, Phạm Xuân Nguyên, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Văn Thuấn, Thomas A. Bass, Văn Giá, Nguyễn Hữu Sơn, Peter Zinoman, Bùi Việt Thắng, Đoàn Cầm Thi, Mai Anh Tuấn, Đặng Thân, Đặng Văn Sinh, Nguyễn Đức Tùng, Greg Lockhart, Uông Triều..

Và, từ giới sáng tác, báo chí, văn nghệ sĩ, bạn hữu: Nguyên Ngọc, Hoàng Hưng, Nguyễn Quang Thiều, Châu Hồng Thủy, Phạm Thị Hoài, Hữu Việt, Hoàng Nhật, Nguyễn Văn Thọ, Lê Minh Hà, Lê Thiếu Nhơn, Katharina Borchardt, Hoài Nam, Bùi Văn Phú, Günter Giesenfeld, Lê Minh Quốc, Việt Chiến, Nguyễn Đình Đăng, Thiên Trúc, Nguyễn Anh Tuấn, Vĩnh Phước, Đỗ Thu Hà, Đỗ Hoàng Diệu…

Ghé một điểm son về NHT và thời cuộc: Nếu cần “một câu cho trăm năm” thì bạn hiền của bần tăng - nguyên Viện phó Viện Văn Học kiêm TBT tạp chí Nghiên Cứu Văn Học, PGS-TS Nguyễn Hữu Sơn đã từng tấn phong NHT danh hiệu “Anh hùng thời Đổi mới”! Danh sách “Anh hùng Đổi mới văn học”, tất nhiên, cả một tiểu đội cũng chưa đủ: Các “tướng Đổi mới” Trường Chinh, Nguyễn Văn Linh, Trần Độ; các “đại tá Đổi mới” NHT, Nguyên Ngọc, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Minh Châu, Lê Ngọc Trà, v.v...; rồi các “cấp tá” Phùng Gia Lộc, Dương Thu Hương, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Ngô Ngọc Bội, v.v…

Tức là chúng tôi đặt Tướng Về Hưu chỉ sau các thủ lãnh chính trị, và trước cả ngài đại tá thứ thiệt - người cầm chịch thực sự cao trào đổi mới văn nghệ 1986-1989.

3) Phản biện NHT

Là phần đối trọng quan trọng, dành dụm mãi, rồi lại phải làm lẹ kịp hẹn cánh nhà báo hối thúc, chưa chau chuốt (và PR bạn bè) được như bao mục khác. Không sao, coi bản đầy đủ sẽ đủ đầy hơn nhiều.

Nội dung chính thế vầy… Ngay ngày đầu của sự kiện đã có một số status phản hồi âm, trọng lượng khá là lớn bởi các văn nghệ sĩ đều là VIP hải ngoại.

“NHT viết không nhiều, và phần lớn những gì viết ra đã được dịch sang tiếng Anh, tiếng Pháp, nhưng ông không tạo được tiếng vang gì bên ngoài VN. NHT có lần nói nếu ông biết tiếng Anh (hay tiếng Đức gì đó), ông sẽ đoạt giải Nobel.

Thật ra, văn chương của NHT là một món ăn rất đặc sản của người Việt, đặc biệt là người miền Bắc, nhưng không thể là một món dễ ăn với người bên ngoài, ngoại trừ vài nhà dân tộc học và nghiên cứu xã hội. NHT là một nhà văn quan trọng của thời kỳ gọi là "Đổi mới," và điều đó đã quá đủ.”

(Thi sĩ, ký giả Phan Nhiên Hạo FB-stt)

Ý thứ hai nêu trên càng trúng khi đưa vào Chương 8, văn hóa vùng miền Nam-Bắc.

“Hôm qua tôi có viết vài dòng về NHT, nhưng vì cố giữ chừng mực nên không nói ra hết những điều đáng lẽ nên nói, vì vậy có sự hiểu lầm rằng tôi đem tiêu chuẩn "được quốc tế công nhận" ra để đánh giá NHT. Không, hoàn toàn ngược lại. Chính những người đang vái tụng trước quan tài NHT mới làm điều này. Họ tung hô NHT như nhà văn tiên thánh, cỡ Nobel như Alice Munro so với NNHT chẳng là cái đinh gì, chẳng qua vì NHT chưa được dịch đầy đủ (trong khi sự thật ông ấy là nhà văn VN được dịch nhiều nhất).”

(Nt)

Tút trên tạo chuỗi tranh luận đáng giá (Xem tiếp Chương 8).

Còm gia Nguyen Minh Thư hưởng ứng:

“Sao em đọc NHT không thấy ấn tượng mạnh nhỉ? Đợt này thấy mọi người lại đồng loạt ca ngợi ông, đành im miệng vì nghĩ chắc mình không có thị hiếu văn chương. Rồi lại băn khoăn hay vì mình chưa đọc kỹ lại. Đọc một số bài/status nói về chuyện [...] NHT đáng lẽ phải được giải Nobel văn học, em thấy hơi ngây thơ và ấu trĩ.”

Pham Thi Hoang Anh thì

“Ông viết hay lắm, nhưng đồng ý là thấy bất ngờ với việc “đáng nhẽ được trao giải Nobel”.

Về bài gây bão nhiều chiều của Thụy Khuê:

“Bài viết hay, trừ đoạn so sánh NHT với Alice Munro, lại còn cho là NHT xứng đáng lãnh giải Nobel hơn A.Munro. Tôi rất ngạc nhiên?? Xin lỗi, A. Munro là bậc thầy. Các nhà văn đáng yêu xứ ta có thể sẽ không viết được gì nữa nếu suốt ngày hoang tưởng kiểu này.”

(Thi sĩ, phê bình gia, dịch giả Nguyễn Đức Tùng FB-stt)

Phát hiện độc đáo:

“Một điểm khiến truyện NHT không được người đọc quốc tế hưởng ứng nhiều là sự thiếu hiệu ứng liên văn bản. Người đọc nước ngoài không thể bàng hoàng như người đọc VN trước cách ông mô tả Nguyễn Huệ, và chắc hẳn trong tâm trí nhiều người đọc quốc tế sẽ có những hình ảnh khác về một ông tướng về hưu và vị trí của một quân nhân như vậy trong xã hội tương ứng của họ.

Khi đó, các chủ đề trong truyện hiện lên sẽ khác và có thể không đủ rõ nét để người đọc nước ngoài đánh giá mức độ "tới" của tác giả trong việc khai thác chủ đề.”

(Thi sĩ, dịch giả, chủ báo Lê Đình Nhất-Lang FB-stt)

Xin tạm khép ở nhận định chung:

“Chỉ có dân Việt là khoái vì yếu tố chính trị của nó [văn chương NHT] rất đặc thù và hợp với nhu cầu đọc của độc giả Việt. Tuy nhiên, vốn của NHT không nhiều và tinh thần của ông cũng sớm xuống cấp nếu không muốn nói là đã tránh né, đã thoả hiệp kể từ khi NHT viết Tuổi Hai Mươi Yêu Dấu… [...] Dẫu sao với Tướng Về Hưu và vài truyện ngắn hay sau đó, NHT cũng xứng đáng được độc giả VN ngưỡng mộ như một nhà văn lớn của văn chương VN thời XHCN.”

(Họa sĩ, thi sĩ Trịnh Cung Cmt)

4) Quan niệm riêng về văn hào, thiên tài trong VN-VIPs (“Hổ phụ hổ tử Việt Nam”)

Làm biên sử về các nhân vật Việt Nam kim cổ VN-VIPs (tên chính thức bộ sách là “Hổ phụ hổ tử Việt Nam”), chúng tôi có cách phân loại riêng: Phân loại theo 7 cấp độ định danh, và - để cho vui, dễ nhớ dành riêng cho người biên soạn, tức là không có trên mặt sách - tương ứng theo 7 cấp bậc. (Nói thật, dính vô cái nghiệp biên khảo cực lắm, ngán lắm, không bày vẽ trò vui chết chắc!)

“Quân hàm” VN-VIPs bao gồm 7 cấp bậc: đại nguyên soái/ thống soái, nguyên soái, đại tướng, thượng tướng, trung tướng, thiếu tướng, chuẩn tướng.

Các VIP liên hệ trong gia đình, dòng tộc (gọi vui là "ăn theo") với VIP nhân vật chính: đại tá và có thể cấp tá tiếp theo.

“Hổ phụ hổ tử Việt Nam” giống như biên soạn các danh nhân. “Đó là một tập hợp những cá nhân tiếng tăm trong xã hội VN từ trước đến nay theo sự tương đồng hoặc dị biệt nhất định giữa cặp “nhân vật cha mẹ” và “nhân vật con” trên mọi lĩnh vực, phạm vi, sự kiện, hiện tượng… đặc biệt nào đó tạo ảnh hưởng cộng đồng đương thời và lưu danh hậu thế.” (Trích lời dẫn của Người biên soạn)

Về mặt định danh thì văn hào, đại thi hào, thiên tài đương nhiên là gần với đỉnh trời văn hiến văn minh rồi. Dù thường là ở các lĩnh vực văn hóa, văn học, nghệ thuật, họ cũng có “cấp bậc” chỉ sau những nhà lập quốc, ái quốc, vua chúa, nguyên thủ, lãnh tụ, thủ lĩnh... quan yếu nhất trong lịch sử dân tộc.

Tỷ như nếu Trần Hưng Đạo, Nguyễn Ánh, Phan Châu Trinh đều là “đại nguyên soái”. Thì tầm mức Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu phải là “nguyên soái”. Đại khái vậy...

Câu đố có thưởng: Trương Vĩnh Ký và Bạch Thái Bưởi mang “quân hàm” nào ạ? Giống nhau không? Và, còn NHT của chúng ta, chàng đeo lon nào trong hàng ngũ VN-VIPs?

Nói nghiêm chỉnh, biên sử VN-VIPs có 3 tiêu chuẩn đánh giá văn hào, thiên tài. Đại để: 1. Ảnh hưởng: Từ dân tộc/quốc gia đến nhân loại/quốc tế; 2. Trước tác: Hiện rõ nội dung các chân lý phổ cập nhất bằng hình thức ngôn từ quảng đại; 3. Khung thời gian.

Chỉ nói tiêu chuẩn thời gian: Các thiên tài, văn hào cần phải có thước đo tầm thế kỷ. Nhà văn của chúng ta NHT mới nhõn 35 năm (1986 - 2021). Còn tơ! Ngay cả khi 2 tiêu chuẩn đầu "anh giai" lọt rồi: Hãy đợi đấy/ Wait & See!

Không gian: Tầm vóc văn hào bị hạn chế lớn nhất bởi chính trị văn hóa (hay văn hóa chính trị) của dân tộc/nhân loại. Vụ này rắc rối vô cùng tận. Ví dụ: Giả tưởng thời Nguyễn Du có Đảng Cộng Sản Đại Việt. (Ấy ấy các bác cực đoan 2 phe chớ vội nống lên. Cứ cho tụi tui giả tưởng thế...) Rồi ngày mai, uỵnh một cái "chuyện bây giờ mới kể": Đại thi hào của toàn thể dân tộc Việt Nam là thành viên, thậm chí lãnh tụ, của đảng trên. Ngờ là những vị cực đoan ở hải ngoại sẽ hết còn vinh danh Tiên Điền đại thi hào. Thấy mà thương mà tiếc. Mà cũng phải thôi, đại thi hào phải là người đại diện cả một dân tộc, một sắc tộc, một cộng đồng về văn hiến, văn minh, văn hóa, văn học mà chính trị chỉ là cháu, là con, là em, thậm chí là anh/chị trong bà, mẹ, chị, em đó. Không thể nào có “văn hào của miền Bắc”, “đại thi hào của Vũng Tàu - Côn Đảo”... Không, không là không! “Sông có thể cạn, núi có thể mòn song chân lý đó không bao giờ thay đổi!”

Cứ theo thế, Nguyễn Du là đại thi hào/đại văn hào; Nguyễn Trãi: văn hào; Hồ Xuân Hương: thi hào. Cao Bá Quát: thi hào. Tạm xong các cụ cổ điển. Sang các ông hiện đại: Vũ Trọng Phụng là văn hào. Nhất Linh: văn hào (và nghiêng về tư cách nhà văn hóa chính trị). Nam Cao: văn hào và xin cha đẻ Chí Phèo chờ thêm vài chục năm nữa cho đủ bách niên danh tác. Hết. (Chúng tôi cũng biết danh sách trên, với 2 VIP sau cùng, chửa chắc được OK với cả "hai phe". Mong quý vị hai phe coi đó là ý kiến mọn nơi kẻ hèn. Chớ liệng đá mà tội nghiệp.)

Nhìn chung, giải Nobel chưa thể là điều kiện đủ để thành văn hào. Riêng với VN ta, nếu mai mốt VIP nào ẵm về cho dải đất hình chữ S đệ nhất Nobel văn học, đương nhiên cần được chiếu cố vinh danh, nhỉ? Quý bạn ai đồng ý giơ tay, chúng tôi biểu quyết nhé?

Tóm, chiểu theo 3 tiêu chuẩn đánh giá văn hào, thiên tài của VN-VIPs, NHT của chúng ta thiếu cả ba, ít nhất đến thời điểm này. (Với tiêu chuẩn 2 dễ thấy rõ qua các nhận định, phê bình - dù khen dẫu chê - có ngay trong Tiểu truyện NHT.) Và trên thực tế Thiệp cũng đã chửa được “vào vòng gửi xe” Nobel.

Chúng tôi cận thị, song cứ liều nhòm chừng 30 năm nữa cũng thế. 50, 100 năm nữa, hậu xét. Với “công án Thiệp”. Vì sao 30 năm? Khoảng thời gian VN có nhẽ “vũ như cẩn” về chính thể và xã hội, từ đó kéo theo 1001 chuyện mà văn chương chỉ là 1 (cái đinh)!

NHT & thỉnh ý bách tính -

Phỏng vấn nhảy dù từ ĐQ tới trăm bạn Phây thân sơ

Mời quý anh/chị/bạn hồi đáp qua 1 trong 4 cách sau về một vấn đề từng được dư luận bàn thảo ngay sau ngày nhà văn vừa qua đời:

NHT với danh hiệu/danh xưng "văn hào", "thiên tài", "giải Nobel văn chương"...

1. Không/Chưa bàn đến

2. Đặt vấn đề đúng/chưa đúng (đôi lời giải thích, nếu có)

3. Không ý kiến

4. Nhận định riêng (có thể ra không xa vấn đề trên)

[Tên/bút danh; nghề nghiệp trong/ngoài văn chương; quốc gia/thành phố đang sống; ngày, tháng, năm]

Tùy nội dung và hình thức, xin được sử dụng vào biên khảo mà ĐQ tôi đang thực hiện để công bố trong thời gian tới, rất mong quý anh/chị/bạn cho trả lời cô đọng nhất.

Trân trọng cảm ơn!

ĐQ

Loa loa loa, alô alô alô… Thống kê nhanh, đến 24h ngày 18/6/2021, trong tổng số chừng 160 địa chỉ gửi riêng đến fb tin nhắn và vài email: 63 hồi âm góp ý các kiểu; hơn 70 chưa hoặc không hồi âm/đọc (một phần tư like/thả tim) với nhỉnh hơn một nửa xuất xứ miền Nam (trước 1975 và hải ngoại), trong số các địa chỉ ở VN nhiều vị đang làm việc hoặc là fan Thiệp; Có 27 hồi âm thân tình, thẳng thắn tỏ ý không tham dự, khi chí chát chúng tôi hiểu lý do các bạn chẳng chịu vào cuộc cùng và đôi khi nhận được nhiều chia sẻ hữu ích, riêng tư về NHT. (Lạ nữa, 5 bạn văn sĩ từ số má hẳn hoi tới tầm cỡ - thậm chí có bạn nếu tay bo võ đài, ồ không, văn đài với Thiệp chửa chắc mèo nào cắn mỉu nào - đều ít đọc NHT?! Ô là la…)

Viết đến đây, chúng tôi đang “4 hờ” (hơi hơi hân hoan) với 58 ý kiến trả lời để có thể dùng vào bản thảo đầy đủ, và còn 5 bạn hứa trả lời (2 “dọa” sẽ viết hẳn bài dài). Theo kinh nghiệm tổ chức hội thảo, gặp gỡ văn nghệ văn giềng bên Nam Cali của thi sĩ, nhà báo cựu trào và cực điêu luyện Viên Linh thì “một phần ba đáp ứng là thành công rồi”. Dù cũng thi sĩ hẳn hoi, người viết đâu dám thức khuya dậy sớm chồm hổng hóng chợ Phây mà “2 hờ” sau cùng, mong “đạt hai phần ba là thành tựu”.

Dưới đây sẽ là nội dung đầy đủ từ trả lời của 53 quý bạn:

Hậu khảo cổ (Sài Gòn), Thái Kim Lan (Huế/ Muenchen), Phạm Kỳ Đăng (Berlin), Đỗ Trọng Khơi (Thái Bình), Trần Thu Dung (Paris), Dạ Ngân (TP.HCM), Lê Trọng Phương (Bonn), Đào Tuấn Ảnh (Hà Nội), Nguyễn Hữu Quý (Hà Nội/ Quảng Trị), Lê Quang (Berlin/ Hưng Yên), Mai Quỳnh Nam (Hà Nội), Nguyễn Đức Tùng (Canada), Ngô Thị Diễm Hằng (Úc), Nguyễn Hữu Liêm (Hoa Kỳ), Xuân Hòa (TP.HCM), Ẩn danh 1 (Bắc Mỹ), Thiếu Khanh (Sài Gòn), Trương Anh Tú (Đức), Bùi Công Thuấn (Đồng Nai), Dương Thuấn (Hà Nội), Aroma Profundo Thuy Huong (Tây Ban Nha), Trần Tuấn (Đà Nẵng), Vũ Trọng Quang (Sài Gòn), Nguyễn Khắc Nhượng (TP.HCM), Võ Thị Như Mai (Úc), VIP Ẩn danh (VN), Đỗ Kh. (Mỹ/ Pháp); Nguyễn Thị Liên Tâm (Bình Thuận), Hồ Sĩ Bàng (Hà Nội), Nguyễn Anh Tuấn (Nghệ An), Trịnh Sơn (Hoa Kỳ), Lý Đợi (Sài Gòn), Viet Pham (Ottawa), Đỗ Anh Vũ (Hà Nội), Lưu Khánh Thơ (Hà Nội), Nguyễn Hiệp (Bình Thuận), Trần Hậu (Hà Nội), Trần Ngọc Cư (California), Vũ Tuấn Hoàng (Moskva), Phạm Nhuệ Giang (Hà Nội), Lê Anh Hoài (Hà Nội), Trần Đức Tiến (Vũng Tàu), Trọng Khang (TP.HCM), Võ Công Liêm (Alberta), Ẩn Danh 2 (VN), Võ Thị Xuân Hà (Hà Nội), Trần Lê Hoa Tranh (TP.HCM), Đặng Huy Giang (Hà Nội), Bùi Văn Phú (San Jose), Nguyễn Trọng Chức (TP.HCM), Nguyễn Trương Quý (Hà Nội), Nguyễn Thị Thanh Bình (Hoa Kỳ), và Vân Nam (TP.HCM).

Thống kê xã hội học cái nào: Với 53 bạn nêu trên, thưa có 16 nữ ạ; 51 thuộc giới văn học/ gần văn học; 20 ngoài nước (2 “chân trong chân ngoài”); tương quan vùng miền: 27 Nam, 26 Bắc (vẫn hên, Nam-Bắc kể như đuề huề!); 13 lý luận, nghiên cứu, phê bình chuyên nghiệp; 15 giảng viên; 13 nhà báo chuyên nghiệp; 15 dịch giả; 19 viết văn, viết sách; 4 nhà xã hội học; 4 nghệ sĩ; 4 triết gia; và (chắc là) tất cả thi sĩ!

Kết quả quan trọng nhất, việc đặt vấn đề danh hiệu, danh xưng "văn hào", "thiên tài", "giải Nobel" với NHT đúng hay không đúng: Trong 52 ý kiến có 12 vị (với 4 vị ở Đức) fan Thiệp đáp Có; 28 rằng Không; còn lại 13... sắc sắc không không!

Ở phiên bản cô đọng 12 điều (gồm 7 ngàn từ) có trích lọc 10 trả lời - 10 khuynh hướng, đã làm nên “ngón dài ngắn dài hai bàn tay truyện Thiệp”. Đó là: Trần Thu Dung, Phạm Kỳ Đăng, Hậu khảo cổ, Lưu Khánh Thơ, Viet Pham, Bùi Công Thuấn, Nguyễn Hữu Liêm, Phạm Nhuệ Giang, Lê Anh Hoài, và Trần Ngọc Cư.

Tưởng cũng nên thưa thốt, may có chút duyên thân với không ít VIP xa gần dính Thiệp, song chúng tôi không lạm dụng trắc nghiệm. Lý do chính, tin bài trên báo/mạng từ các chư vị ấy đã là nguồn tin cậy, quý bổ trong biên khảo. Mong mỏi đề tài Thiệp phủ sóng bá tánh ngàn nơi, bần tăng chỉ nhảy dù đến các địa chỉ mà đại đa số chưa có tiếng nói nơi đây.

Thôi đủ, nâng ly! Dzô dzô dzô… Cả làng đang vào bàn tiệc trắc nghiệm “Mổ nhà văn Thiệp” cùng 52 thực đơn trong bản rút gọn (30 ngàn từ) này của Tiểu truyện NHT:

Hậu khảo cổ/ Nguyễn Thị Hậu

(Nhà nghiên cứu, giảng dạy khảo cổ học, nhà báo; Sài Gòn - 23/5/2021)

“Tôi là một người hâm mộ nhà văn NHT, bởi tác phẩm của ông phản ánh đúng thời gian và hoàn cảnh tôi từng sống. Đó là miền Bắc VN những năm trước 1990. Ông nói ra thẳng thắn và đầy đau đớn những tủi nhục, trăn trở thế hệ tôi. Nhưng thế hệ trẻ ngày nay chỉ sau thế hệ tôi 2-3 chục năm họ đã không cảm nhận, không thể hiểu những gì làm nên sự hấp dẫn từ tác phẩm NHT. Ngay độc giả miền Nam cũng không cảm được như chúng tôi.

Mặt khác, có lẽ cá tính văn hóa của từng cá nhân (và của dân tộc) chúng ta không đủ “cực đoan” để từ nhân vật, hoàn cảnh điển hình (qua từng tác phẩm, tác giả) mà trở thành “tiêu biểu” cho thời đại và một cộng đồng lớn hơn.”

Thái Kim Lan

(Nhà nghiên cứu, giảng dạy triết học và Phật học, dịch giả, nhà báo, nhà thơ; Đức & VN - 23/5/2021)

“Khoảng năm 2007 Viện Goethe tổ chức mời NHT, Phạm Tiến Duật... sang Muenchen giới thiệu tác phẩm, và mời tôi làm điều hợp viên và giao lưu với khán giả Đức. Theo ý kiến của TKL thì NHT chưa đủ để gọi là văn hào và được đề nghị giải Nobel.”

Phạm Kỳ Đăng / Phạm Quốc Bảo

(Nhà thơ, nhà báo, dịch giả; Berlin - 26/5/2021)

“Hai khái niệm “thiên tài“ và “giải Nobel“ đều là những trang phục không vừa với thể tạng nhà văn. Thiên tài thật sự vốn nghìn năm mới có, trong văn chương càng không. Ở nghệ thuật dụng ngôn này, nếu không ngày đêm rũa rèn, đào luyện, tôi nghĩ thần đồng sẽ cạn vốn, mau chóng trở lại hộ nghèo. Còn giải Nobel xưa nay được trao cho một số nhà văn loàng xoàng, nếu so với NHT.

Xét các tiêu chí: Tạo ra tác phẩm kinh điển, cấp cho ngôn ngữ một cộng đồng với nét đặc thù những xung tác và năng lực như thành tựu riêng biệt đi tới biểu đạt, NHT có những tác phẩm dư đáp ứng.

Tuy nhiên người đọc cứ mong chờ ở ông một tác phẩm xứng tầm đồ sộ hơn về qui mô, một tiểu thuyết tràng giang chẳng hạn. Đáng tiếc ông không làm được điều đó, trong bối cảnh nền văn nghệ quan phương và sự thiếu vắng của nền phê bình khỏe mạnh. Nhưng biết đâu trong tương lai sẽ có thời Phục hưng với tác phẩm NHT, và lúc đó ông được công nhận vị trí như một văn hào.”

Lưu Khánh Thơ

(Nhà nghiên cứu, phê bình; Hà Nội - 2/6/2021)

“Theo ý thứ 2: Có thể đặt ra vấn đề này, đây là một định hướng cần thiết nhằm tôn vinh văn học VN thông qua trường hợp NHT. Tuy nhiên có thể bổ sung nhân vật nào đó khác không?”

Trần Thu Dung

(Nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa; Pháp - 26/5/2021)

“Nói đến NHT, điều phải khẳng định anh là nhà văn có tài, sâu sắc. Tuy nhiên để nói là một thiên tài, đề nghị Nobel... có lẽ bạn đọc VN quá phấn khích.

Một tác phẩm nổi tiếng thế giới thường đạt tiêu chí Chân - Thiện - Mỹ. Chân thật là điểm mạnh trong tác phẩm NHT. Nhưng để đạt tính hướng thiện cao, vươn tới cái đẹp thì đòi hỏi một mức độ nữa. V. Hugo được coi là thiên tài văn học, trong khi Balzac chỉ là nhà văn hiện thực, không được coi như một thiên tài xuất chúng. Tác phẩm Hugo chứa đầy tính hiện thực, phơi bày cái xấu xã hội, nhưng luôn mang chất vị tha rất cao để hy vọng. Ông đề cao lòng bác ái và nhân đạo.

Nhiều tác phẩm đạt giải Nobel thường đề cao lòng vị tha. Chất vị tha để con người vươn lên Thiện và Mỹ dường như bị chìm bởi cái hiện thực sắc sảo, cay nghiệt dưới ngòi bút NHT. NHT là nhà văn xuất sắc ở VN, nhưng chưa tới mức thiên tài thế giới.”

Trần Hậu

(Dịch giả, nhà báo; Hà Nội - 2/6/2021)

“Tôi chọn đáp án 1: Không/chưa bàn đến”

Dạ Ngân

(Nhà văn, nhà báo; VN - 25/5/2021)

“Tôi chỉ thấy anh ấy [NHT] là tài năng lớn, nổi trội. Và chúng ta đừng sốt ruột với Nobel. Viết cỡ Diêm Liên Khoa của Trung Quốc còn chưa vào diện xét. Càng xa thì thấy Số Đỏ tài tình, Bảo Ninh lừng lững, sau nữa mới là Thiệp, sau nữa có thể Lê Minh Khuê. Là tôi nói về thời gian. Người Mỹ gốc Việt đạt Nobel có lẽ là Nguyễn Thanh Việt?”

Lê Trọng Phương

(Viết tiểu luận, thơ, dịch thuật Việt/Anh/Đức; Giảng dạy Đông Nam Á học; Đức - 25/5/2021)

“Giới chữ nghĩa và độc giả vinh danh: Đồng nghiệp viết văn bất cứ ở tầm nào khó mà phát biểu một câu có tính phê phán - về tác phẩm - hoặc tiêu cực - về thân thế. Những hình ảnh đầy hoa, rực sắc màu đến từ phía độc giả.

Một hiện tượng tất xảy ra sau khi một tên tuổi lớn qua đời. Văn nghiệp, thân thế lần nữa được phơi bày với mục đích vinh danh người mới khuất. Vấn đề là người được vinh danh không có cơ hội để minh định, để phản ứng về những danh hiệu, danh tính được trao cho kia. Song, đó chỉ là thuần đánh giá đặt trên bệ “tự chiếu”, tức “định vị” nhà văn NHT thông qua việc “tự định vị”.

Sau nhiều năm của các khuôn mẫu và thói quen rập khuôn, nhà văn gây sốc cho người đọc với những câu chuyện mới, bỏ qua tính tập thể, những định kiến về quá khứ chung của “chúng ta”, chuyển góc nhìn “chúng ta” sang góc nhìn khác, đào xới các lớp, các hóc cá nhân. Người đọc xem đó là những câu chuyện kể mới (cũng về mình). Những rung động trong nội tâm (kìm nén, vô thức, mơ hồ), những căng thẳng giữa hiểu biết thẩm mỹ, về kỹ năng nghệ thuật và thói quen suy diễn theo khuôn mẫu về “chúng ta” khiến đặt câu hỏi về vị trí “mới” của chính mình, thế là tự định vị, thấy có người khác thể hiện bản sắc mình một cách ngoạn mục, thế là vinh danh, vinh danh càng cao càng thoả.

Những giả định về mục đích, chủ đề, thể loại và diễn ngôn trong văn NHT là việc khác, ở một nơi khác.”

Đào Tuấn Ảnh

(Nhà lý luận, nghiên cứu, dịch giả; Hà Nội - 21/5/2021)

“NHT chỉ là hiện tượng của văn học VN thôi.”

Nguyễn Hữu Quý

(Nhà thơ; Hà Nội / Quảng Trị - 21/5/2021)

“Nhà văn NHT đã tạo được dấu ấn rất riêng biệt, nhiều ám ảnh trong truyện ngắn VN sau năm 1975. Sự nổi bật của anh, theo tôi, chỉ ở thể loại truyện ngắn thôi. Tiểu thuyết, phê bình văn học không đáng kể. Tuy nhiên, những gì NHT đã có và để lại trong truyện ngắn xứng đáng cho chúng ta ghi nhận về tài năng văn chương của anh. Tôi chỉ muốn gọi anh là người có tài, không thêm thắt gì nữa.”

Lê Quang

(Dịch giả, phiên dịch, kiến trúc sư; Berlin / Hưng Yên - 24/5/2021)

“Nên bàn đến và có lý khi bàn đến "thiên tài" nếu xét đến bề dày truyện ngắn và tầm ảnh hưởng của Thiệp đối với xã hội. Đặt vấn đề giải Nobel là không hay: Có ai biết tiêu chí thực sự của giải này đâu? Và “Nobel” cũng không nhất thiết làm chứng chỉ tài năng.

Thiệp là minh chứng cho 2 thực tế phổ biến: Mỗi thiên tài có thời của mình, đôi khi rất ngắn; và mỗi thiên tài cũng chỉ có địa hạt "tủ" của mình, bước ra ngoài là nhạt.”

Mai Quỳnh Nam

(Nhà thơ, nhà nghiên cứu xã hội học; Hà Nội - 23/5/2021)

“Tôi chọn chỉ báo 1: Không/chưa bàn đến.”

Nguyễn Đức Tùng

(Nhà thơ, nhà phê bình; Canada - 29/4/2021)

“NHT là nhà văn viết truyện ngắn vào loại hay nhất nước ta trong vài chục năm nay. So với các nhà văn Nobel tôi đọc khá kỹ, như T. Morrison, D. Lessing, A. Munro, N. Gordimer, V. S. Naipaul, O. Pamuk, thì NHT không bằng, cả về số lượng sáng tác, tầm tư tưởng có tính nhân loại, lẫn nghệ thuật viết văn; có thể nói thẳng dưới một cấp rất rõ. Tuy nhiên đừng quên trên thế giới có nhiều nhà văn ngấp nghé giải Nobel vẫn không phải là không chia sẻ với NHT một số tính chất; ví dụ H. Murakami, J. C. Oates, M. Atwood, P. Roth.

Theo tôi, quan trọng không phải là chúng ta xét xem NHT nên được cái... giải rút gì, hay so sánh ẩu tả với các nhà văn khác; mà cần rủ nhau đọc lại, đọc kỹ tác phẩm của ông - một việc chúng ta nên làm xứng đáng. Rất tiếc đến nay tôi chưa được đọc một bài phê bình chuyên nghiệp nào về NHT.”

Ngô Thị Diễm Hằng

(Giảng viên nhân học; Úc - 27/5/2021)

“Tôi vốn làm quen với tác phẩm NHT thuở sinh viên, thích từ đó, theo dõi dòng sáng tác của nhà văn cũng từ đó. Tôi từng nghe nói về chuyện giải Nobel, và biết NHT thực sự đã đạt giải thưởng văn chương nước ngoài.

Giải Nobel thì tôi không lạm bàn, nhưng hẳn NHT đã đóng chắc cái giải trong lòng bạn đọc. Trong lòng tôi, giải thưởng ấy không có hình chiếc cúp, mà tồn tại như một ẩn dụ đa khối, vừa quen vừa lạ, vừa đồng dao vừa triết học, vừa thơ vừa nhức nhối bi kịch, vừa yêu thương vừa chua chát, vừa muốn đẩy ra lại ham ôm ghì lấy. Thứ giải thưởng ấy, tôi vẫn tin, là đích đến của mọi văn chương.”

Nguyễn Hữu Liêm

(Nhà nghiên cứu, giảng dạy triết học, luật sư; Hoa Kỳ - 21/5/2021)

“NHT là đặc sản của tâm chất Bắc Hà - nhất là trong di sản Duy vật. Văn sĩ miền Bắc có khuynh hướng cay đắng, mỉa mai, tiêu cực. Từ NHT, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Quang Lập đều không chịu nhìn lên trời mà thấy trăng sao huyền diệu - lại chỉ nhìn xuống ống cống để "nhìn trăng qua vũng nước đái" (Chữ của Phạm Hải Anh).

Tôi cho rằng NHT là đỉnh cao của truyện ngắn theo văn chất miền Bắc - nhưng không hợp với tâm chất người Nam.

Nếu NHT từng được giải Nobel thì là một vinh dự lớn - và cũng là điều ngạc nhiên cho văn giới Việt. Cây dưới thung lũng, dù cao bao nhiêu, vẫn không so với cây lùn trên đồi Văn hóa, và con người VN khó mà tìm được cái chi vĩ đại. Nhất là trong thế giới văn chương hay tư tưởng.”

Phạm Nhuệ Giang

(Đạo diễn điện ảnh; Hà Nội - 3/6/2021)

“Danh xưng: văn hào. Đặt vấn đề như vậy là đúng, vì so với truyện của một nhà văn nữ chuyên viết truyện ngắn đã được giải Nobel thì truyện NHT không thua kém mà văn phong còn sắc sảo hơn.”

Xuân Hòa

(Nhà báo; TP.HCM - 15/4/2021)

“Tài khoản văn chương nhà bác Thiệp đã kết sổ mươi năm nay. Bác ấy lại vừa về với Phật: Nhìn nhận về NHT lúc này là OK. Về các danh hiệu tôn vinh, tui hổng dám bàn, vì mới đọc 3 truyện Phẩm Tiết, Những Người Thợ Xẻ và Tướng Về Hưu. Về tổng thể, vấn đề đặt ra như thế phù hợp với các nhà văn, nhà phê bình, nghiên cứu. Để trả lời trúng, họ còn phải tham khảo đánh giá từ các nhà văn trên thế giới về NHT.”

Thiếu Khanh

(Làm thơ, dịch thuật; Sài Gòn - 25/5/2021)

“Nhà văn NHT là người nổi tiếng. Như một nhà văn dường như có nhiều điều đặc biệt. Tài năng đã gây náo động cả làng văn học VN hiện đại. Ông qua đời, có người do lòng thương tiếc tài năng và kính trọng, đã tôn xưng ông quá đáng. Người ta coi ông là thiên tài, gọi ông là văn hào, đưa tài năng ông lên tầm mức một giải Nobel văn chương...

Có lẽ chỉ ghi nhận NHT như Nhà văn là đủ. Tài năng của ông là điều đương nhiên được mong đợi ở một nhà văn. Nếu có ai thấy gọi ông là nhà văn không thôi chưa đủ thì có lẽ trước giờ quen gọi nhiều người khác là nhà văn. Giờ đây thấy tài năng ông “cao” hơn họ một bậc, muốn tôn ông là văn hào, là thiên tài, để ông không giống họ.

Các nhà văn được mong đợi có những tác phẩm tầm mức như thế này, như thế này... Khi họ đạt được tầm mức đó mà tôn họ là văn hào, thiên tài, thì những kẻ không viết gì ra hồn cũng được gọi là nhà văn sao? Không đâu. Những người làm thơ có tài năng được công nhận rộng rãi – mới xứng đáng thi sĩ. Cái đại dương còn lại chỉ nên là… những người làm thơ thôi.

Người châu Á được giải Nobel văn chương không nhiều, 8 vị. Tất cả tác phẩm “danh trấn giang hồ” của họ (trừ Tagore) là tiểu thuyết. NHT có cuốn tiểu thuyết nào “ra hồn”? Tác phẩm nào của NHT xếp ngang hàng Xứ Tuyết, Ngàn Cánh Hạc của Y. Kawabata (Nhật), với Cao Lương Đỏ (Mạc Ngôn - Trung Quốc)? Còn với thế giới Tây phương, tác phẩm nào từ NHT có thể được xếp cạnh tác phẩm của những tên tuổi được nhiều người VN quen biết: R. Rolland (Pháp), T. Mann (Đức), H. Hesse (Thụy Sĩ), W. Faulkner (Hoa Kỳ), v.v...?

Chỉ nên dành cho NHT danh xưng Nhà văn thôi. Đó là cách bày tỏ lòng yêu mến và kính trọng đúng mực. Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp; hay: Nguyễn Huy Thiệp, Nhà văn. (Trừ khi có ai đó định nghĩa nhà văn là… một số nhà văn trong Hội Nhà văn VN.)

Nguyễn Hiệp

(Nhà văn; Bình Thuận - 2/6/2021)

“Mình không ý kiến.”

Trương Anh Tú

(Nhà thơ; Đức - 27/5/2021)

“Tác phẩm là căn cước của một nhà văn. NHT đã viết rằng nên xưng danh của mình bằng chính giá trị tác phẩm. Gọi ông là "văn hào", "thiên tài", đặt ông với "giải Nobel" là tấm lòng, sự ngưỡng mộ của bạn đọc, là sự vinh danh cần thiết của xã hội với đóng góp to lớn của ông.

Bất kể danh hiệu dành cho ông là gì, NHT trước sau đã làm tròn bổn phận của một nhà văn - “người thư kí trung thành của thời đại”. Trước khi mất, còn rất yếu trên giường bệnh, ông vẫn nhắn nhủ: “Muốn văn đàn VN có nhiều tác giả viết hay hơn nữa. Các bạn hãy dũng cảm lên và viết với Chân - Thiện - Mỹ“.

Bùi Công Thuấn

(Nhà nghiên cứu, phê bình, biên khảo, nhà văn; VN - 26/5/2021)

“NHT là một nhà văn tài năng (mà chưa xứng đáng với danh xưng văn hào, thiên tài; chẳng bao giờ có thể “bén mảng” đến giải Nobel văn chương.) Không nên đặt vấn đề như ở câu hỏi, bởi qua thời gian NHT đã “nhạt” dần, không nổi bật nữa (tức là NHT chỉ “nóng” trong thời đại của mình - thời đổi mới, không vượt thời gian).

Trong 2 bài viết về NHT từng đăng trên Văn Nghệ TP.HCM hồi 2012, tôi đã gọi NHT là nhà văn “tài, thâm, độc” nhất trong những người cầm bút đất Bắc Hà. Ngày nay đánh giá về NHT, tôi cho rằng ông có góp phần từ bỏ Chủ nghĩa hiện thực XHCN ở VN. Ông thành công ở truyện ngắn, nhưng không thành công với tiểu thuyết. Thấy văn chương VN thiếu tư tưởng và muốn viết kiểu tác phẩm tư tưởng, nhưng NHT chưa thành công.”

Ẩn danh 1

(Nhà thơ, giảng viên; Bắc Mỹ - 20/5/2021)

“Không ý kiến. Lý do lớn là tôi chưa đọc hết những tác phẩm NHT, và có lẽ vì không sống qua thời điểm nhà văn viết nên không cảm nhận được hết."

Nguyễn Phạm Thúy Hương/ Aroma Profundo Thuy Huong

(Họa sĩ, nhà văn, nhà ngôn ngữ học; Tây Ban Nha - 26/5/2021)

“Vào ngày 20/3/2021, mạng xã hội xôn xao đưa tin "NHT nhà văn lớn nhất của VN" đã qua đời. Ngạc nhiên và tò mò, tôi đã tìm đọc truyện ngắn NHT nhưng thành thật mà nói, truyện ngắn của ông hơi dài và không hấp dẫn tôi lắm. Có lẽ vì cái văn phong kể truyện rất hiện thực không trừu tượng, hơi bình thường của ông.

Tôi nghĩ những nhà văn VN có phần hơi dễ dãi khi phong tặng danh hiệu "nhà văn lớn" cho nhà văn nào đó. Hay có thể cái chết được xem như phần thưởng lớn lao cho sự góp phần tạo nên tên tuổi của một nhà văn bình thường?

Những câu chuyện của ông mang tính địa phương trong không gian eo hẹp. Nếu so sánh với nhà văn "địa phương học" Quảng Nam Nguyễn Văn Xuân thì nhà văn NHT thua xa, không xứng tầm. Nguyễn Văn Xuân xứng đáng được phong tặng "nhà văn lớn" của VN, nhưng NHT thì không.”

Đỗ Trọng Khơi

(Nhà thơ; Thái Bình, VN - 22/5/2021)

“Tôi yêu giọng văn NHT. Rất yêu thích, tuy vậy tôi nghĩ danh sắc tôn vinh là thiên tài, văn hào có lẽ hơi quá, dù may mắn ông có thể được giải Nobel chăng nữa.”

Trần Tuấn

(Nhà báo, nhà thơ; Đà Nẵng - 24/5/2021)

“Tôi xin đề cập đến ý số 2. Khi nhà văn NHT qua đời, việc một số nhà phê bình, báo chí, độc giả, bạn bè “gán” văn chương của ông với những cụm từ “văn hào”, “thiên tài”, “Nobel” là có thể hiểu được, phản ánh cảm xúc, sự trân trọng nhiều hơn lý trí. Bởi NHT là một trong số ít tác giả văn chương hiện đại được đọc nhiều nhất tại VN, với nhiều tác phẩm ấn tượng.

Thiên tài, văn hào là gì, có barem hay thang bậc nào xác định? Khái niệm ấy có được sử dụng trong phạm vi một quốc gia với những tác giả/tác phẩm nổi bật, phổ quát và có sức sống lâu bền, hay buộc phải quốc tế hóa?

Việc nhiều người Việt, trong đó có giới viết, tìm cách “giễu cợt” NHT hay những tác giả nào đó khi họ được “gán” với giải Nobel văn chương, tôi cho đó là thái độ rất thiếu văn minh. Tôi nghĩ giải này không chỉ là kết quả mà là một hành trình. Hành trình tự thân đầy khắc khổ, phụ thuộc tác phẩm của nhà văn đi ra thế giới xa đến đâu. Tất nhiên còn phụ thuộc không ít vào khuynh hướng chính trị trong ưu tiên chọn lựa của Hội đồng xét giải. Nhưng, hết sức bình thường khi người viết nào cũng có quyền theo đuổi hành trình sáng tạo khổ ải của mình.”

[Còn tiếp]

Vancouver, 20/3 - - 18/6/2021

[Nhân 100 Ngày Thiệp]

(Tiếp của chương 6: NHT & thỉnh ý bách tính -

Phỏng vấn nhảy dù từ ĐQ tới trăm bạn Phây thân sơ)

Mời quý anh/chị/bạn hồi đáp qua 1 trong 4 cách sau về một vấn đề từng được dư luận bàn thảo ngay sau ngày nhà văn vừa qua đời:

NHT với danh hiệu/danh xưng "văn hào", "thiên tài", "giải Nobel văn chương"...

1. Không/Chưa bàn đến

2. Đặt vấn đề đúng/chưa đúng (đôi lời giải thích, nếu có)

3. Không ý kiến

4. Nhận định riêng (có thể ra không xa vấn đề trên)

Vũ Trọng Quang

(Nhà thơ, Sài Gòn - 20/5/2021)

“Xin trả lời “Không” cho cả 4 câu hỏi trên.”

Nguyễn Khắc Nhượng

(Nhà báo, TP.HCM - 23/5/2021)

“NHT là một tài năng hiếm quí của văn học VN, nhưng gọi là văn hào/thiên tài trên bình diện văn học thế giới thì tôi thấy chưa đủ tầm. Lý do: Toàn bộ tác phẩm của NHT phản ảnh và đóng khung trong không gian của người Việt cùng thời đại với tác giả, chứ không chuyên chở được các vấn đề mang tính nhân loại phổ quát. Vì thế giải Nobel văn chương dành cho NHT cũng là điều khá cao xa.”

Võ Thị Như Mai

(Dịch giả, nhà thơ; Úc - 19/4/2021)

“Thực ra với giới chuyên môn (nhà văn) trong nước, nhất là những người viết văn xuôi/truyện ngắn chưa mấy ai nghĩ NHT là 1 trong số 3 danh xưng trên. Điều này là khẳng định. Danh xưng "Vua truyện ngắn" chỉ là câu cửa miệng ở một số người, chưa được nêu/ghi trong bất kỳ văn bản chính thống hay một tờ báo chính thống nào. NHT cũng chỉ được xem là người nổi tiếng, đứng đầu (có thể thế) những người viết truyện ngắn trong một giai đoạn lịch sử. Có thể nói - và không tranh cãi - ông là "văn tài" nhưng nghĩ là 1 trong 3 nhận định trên thì hơi thái quá.”

VIP ẩn danh

(VN - 23/5/2021)

"Tôi không thật sự thân nhưng tình cờ biết (chắc chắn) vài chuyện không hay về anh ấy, thành ra cũng không muốn phát biểu.

Về văn chương, anh ấy là cây bút truyện ngắn xuất sắc, và may mắn viết đúng vào giai đoạn chuyển đổi nên vai trò lại càng quan trọng. Nhưng anh ấy là người chỉ hay bằng trải nghiệm cá nhân trực tiếp nên không thành nhà văn lớn được. Càng viết càng nhạt, càng cố gắng sâu sắc càng hoá làm dáng."

Trần Ngọc Cư

(Nhà giáo, dịch giả; California - 2/6/2021)

“Rất cảm động được biên khảo hiểu lầm tôi như một “cây viết”. Sinh hoạt văn học không đáng kể, tôi cảm thấy mình không đủ tri kiến, tư thế để bàn về một nhà văn nổi tiếng như NHT.

Tôi nhớ có mua đọc cuốn Tướng Về Hưu, được ấn hành trong nước vào giai đoạn đổi mới. Sách được báo Đất Việt/ Hội Người Việt ở Canada phát hành ở nước ngoài. Hiện tôi còn giữ một bản in bằng giấy hùn, phẩm chất rất tệ, gần như giấy bổi thời xa xưa. Đặt cuốn sách này gần cuốn Thơ Tố Hữu mua cùng một lần từ đó, người ta có thể thấy sự phân biệt đối xử với tầng lớp văn học nghệ thuật của chế độ. Tôi còn giữ cuốn sách như món đồ cổ. Ngoài ra tôi không có gì hơn để phát biểu về NHT.”

Lê Anh Hoài

(Nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nghệ sĩ sắp đặt; Hà Nội - 4/6/2021)

“NHT có thể gọi là một văn hào của nước Việt, với người viết bằng tiếng Việt. Ông đã đưa ra được, bằng văn chương với giọng điệu riêng - sự phản tư với lịch sử và một số thần tượng. Từ đó, cùng một số cây bút nổi bật vào đầu thời kỳ đổi mới, NHT làm lung lay cái gọi là nền văn học hiện thực XHCN đến gốc rễ. Ông cũng có cách tiếp cận mới với đối tượng lớn của văn chương: Con người. Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng với nền văn chương miền Bắc, nơi bị ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng văn dĩ tải đạo mang màu sắc hiện thực XHCN.

Giọng điệu và cách tiếp cận độc đáo của ông khiến những tác phẩm riêng có sức sống lâu bền. Điều đó khiến tôi cho rằng ông có thể được định danh là một "văn hào". Tuy nhiên là "thiên tài" e rằng quá sức.

Về giải Nobel: Giải này trao cho các nhà văn có sự nghiệp sáng tạo gây ảnh hưởng lớn trên thế giới theo tinh thần khai phóng mới mẻ (khai phóng nhưng phải mới mẻ); Và nghệ thuật độc đáo, đặc biệt! Sự nghiệp NHT chỉ là khoảng 50 truyện ngắn (ông có viết truyện dài và tiểu thuyết song rất không thành công). Sự khai phóng chỉ dừng lại trong phạm vi quốc gia, và phần nào mang tính thời điểm (điểm rơi đúng lúc tạo chú ý). Nghệ thuật của ông có nét đặc biệt nhưng chưa phải là độc sáng. (Ông sử dụng lối văn cô đọng, lạnh lùng; tiếc thay nó là lối văn kiểu Sử ký Tư Mã Thiên).

Một số ý kiến cho rằng NHT bị rơi vào vùng trũng văn hóa và ngôn ngữ. Chính NHT cũng bị ám ảnh bởi việc này, ông nỗ lực tìm cách dịch tác phẩm ra tiếng Anh. Tuy nhiên nỗ lực của ông là vô vọng. Thế giới có lẽ sẽ cần những tiếng nói khai mở về thân phận con người sống trong chế độ độc tài kiểu châu Á. Cần những phát hiện mới về con người hiện đại dù họ sống ở đâu. Tuy nhiên NHT chưa đạt được như vậy.

Và một vài người lại nhận xét NHT viết truyện ngắn hay hơn cả Alice Munro. Điều này không đúng. Sự nghiệp của Alice Munro rất dày dặn, bà phát hiện nhân tính con người, đặc biệt là người nữ, trong đời sống của họ và mối tương quan với đàn ông. Rồi kể cả những thân phận giống đực của con người cũng được bà soi sáng. Tất nhiên phải tính đến nghệ thuật văn chương của bà; gây rung động sâu sắc trên một phổ rộng với giải tần số lớn. Điều này thì NHT chưa làm được.”

Dương Thuấn

(Nhà thơ; VN - 29/5/2021)

“Thiệp chưa biết viết tiểu thuyết, tôi chưa bàn đến. Tạ Duy Anh/ Cổ Viên hay hơn nhiều. Lão Tạ rồi sẽ được giải Nobel!”

Đỗ Kh.

(Nhà thơ, nhà văn, ký giả; Mỹ & Pháp - 20/5/2021)

“Về NHT với giải Nobel thì tôi chẳng có ý kiến gì. Riêng về giải này hay các giải quốc tế khác, mỗi năm mỗi trao và nếu thế này cũng có thì cũng có thế nọ. Các hội đồng chấm giải không sống lơ lửng lưng trời và giáng giải như sấm sét từ không trung, trúng đâu chết đó. Giải bao giờ cũng có môi trường, có hoàn cảnh; thí dụ anh ấy bước vào quán khi chiều xuống, mắt nhìn đăm đăm, vào lúc đó em vừa duỗi cẳng. Và như vậy mới nên duyên. Nói thành thật, tôi thấy giải bao giờ cũng xứng đáng cả, xứng đáng ít hay xứng đáng nhiều. Còn không được giải thì biết bao nhiêu, làm sao mà nói được. Làm sao bạn chắc được Nobel không vô tâm hay bất công với lại nhà văn nào viết bằng tiếng Nuer hay Luo?

Đêm nay ai đưa em về? Không ai đưa thì em ra ngoài gọi xe ôm thôi, về đến nhà em đun nước sôi nấu mì gói, việc gì mà ta phải trách ủy ban trao giải hay là trách trời gần trời xa?”

Nguyễn Thị Liên Tâm

(Giảng viên, nhà thơ; Bình Thuận, VN - 25/5/2021)

“Văn hào/thiên tài là danh xưng dành cho người viết văn xuất chúng, hơn hẳn người viết khác về nhiều góc độ văn chương: đề tài, tư tưởng, phong cách, cách đặt vấn đề độc đáo, ngôn ngữ xuất sắc trong một tác phẩm hay chuỗi tác phẩm. Ngư Ông Và Biển Cả, Truyện Kiều… những kiệt tác cho văn hào/thiên tài E. Hemingway, Nguyễn Du…

Để gọi NHT là văn hào/thiên tài ta phải xét kỹ tác phẩm của ông, theo quan niệm trên; Và theo sức lan tỏa trong-ngoài nước từ đó xứng đáng được đề cử giải Nobel văn học hay không? Bảo Ninh từng được đề cử giải này với tác phẩm Nỗi Buồn Chiến Tranh, nhưng chưa nghe người đọc xưng tụng là thiên tài!”

Nguyễn Trọng Chức

(Nhà báo, nhà phê bình mỹ thuật; TP.HCM - 6/6/2021)

“So với mỹ thuật, tôi không thuận tay lắm và hiểu biết rành rẽ để nhận định về văn chương, song theo tôi NHT là nhà văn tài năng mà nhiều thập niên nền văn học VN mới có được một người như vậy. Sự xuất hiện của NHT cách nào đó đã góp phần quan trọng để văn học VN bước sang giai đoạn mới về chất.

Một yếu tố quan trọng của văn chương NHT, đó là nó không bị “lỗi nhịp” theo thời gian: Sau nhiều năm đọc lại NHT vẫn thấy không cũ, không nhạt, điều mà nhiều nhà văn các thế hệ trước ông không dễ có được.”

Trịnh Sơn

(Nhà thơ; Hoa Kỳ - 30/5/2021)

“Đã đọc đi đọc lại rất nhiều lần NHT. Thiệp có gì, Sơn đọc hết. Không để tìm kiếm gì mà đọc kỹ vậy. Cũng không phải hay ho hoặc cuốn hút ám ảnh nữa. Đọc. Đọc, đọc nữa, đọc mãi. Mong hiểu ra, sao người ta lại ca tụng văn Thiệp tới nông nỗi vậy. Trong khi, mình thấy bình thường. Hay là cái sự cảm nhận ở mình lệch lạc gì?

Tạm kết (Tạm, nếu ai chỉ ra văn Thiệp hay chỗ nào, thuyết phục được mình, xin sẽ xem xét lại cái tạm): Không phải Thiệp sinh ra đúng giờ lành tháng tốt. Mà, Bắc Kỳ (rất thân thương của Sơn) đã quá thiệt thòi với văn chương XHCN, và Thiệp là món quà trên trời (not thiên đường) rớt xuống. Không chai nước hoa, cục xà bông quý. “Có còn hơn không” (Nguyễn Tất Nhiên & Phạm Duy)

Sơn quý mến những người yêu văn Thiệp. Mà yêu văn chương còn là tính người. Nhưng dồn Thiệp vào chỗ Nobel, hề quá! Trả lời thiệt thà, không cần phân tích thêm.”

Nguyễn Anh Tuấn

(Nhà thơ; Nghệ An - 20/5/2021)

“Nguyên lí "cho chộ"/ nhìn thấy rõ (tiếng Nghệ) sẽ hồi đáp thói ảo tưởng của nhà văn VN rằng, Hội đồng hàn lâm Thụy Điển chưa từng để ý đến tác giả này.”

Viet Pham

(Dịch giả, công chức về hưu; Canada - 1/6/2021)

“Tôi không là người đọc truyện nhiều và chỉ biết giới hạn tác phẩm và sự nghiệp của nhà văn NHT. Về văn chương ngoại quốc, tôi có đọc 10-20 tiểu thuyết cổ điển Anh, Pháp (bản dịch Anh)... Thiển ý tôi nếu ông NHT có được trao giải Nobel văn chương thì cũng không phải là điều không thể nghĩ tới. Cả về lượng lẫn phẩm, tôi thấy NHT đủ ngang tầm vóc với các nhà văn quốc tế.

Vấn đề chính, theo tôi, vẫn là ngôn ngữ và tầm quan trọng của ngôn ngữ đó trên thế giới. Ðây là sự nan giải cho các nhà văn VN muốn tác phẩm mang tiếng nói trên trường quốc tế. Có người cho rằng trong thế kỷ này, các nhà văn VN phải làm sao để sáng tác và trình làng tác phẩm bằng ngoại ngữ Anh, Pháp, Ðức, Tây Ban Nha... Sống ở Canada hơn 2/3 đời tôi thấy đó là ảo tưởng, điều không thể thực hiện.”

Lý Đợi

(Nhà thơ, ký giả, giám tuyển; Sài Gòn - 1/6/2021)

“Theo tôi, NHT là tài năng truyện ngắn của thời đổi mới, nhưng so với suốt lịch sử truyện ngắn của VN, ông chưa phải là hạng nhất. Vì vậy, tầm cỡ ông với Nobel văn chương còn một khoảng cách. Ông viết truyện ngắn mới chỉ hay về ý tưởng, về câu chuyện bản địa, chứ chưa mang tầm vóc nhân loại.

Hơn nữa, về nghệ thuật viết truyện ngắn, ông không có nhiều đóng góp về quan niệm, cấu trúc và thẩm mỹ cho lịch sử truyện ngắn. Các truyện của ông khá giống nhau về thủ pháp, cách đặt vấn đề, ít đột biến và đổi mới về nghệ thuật. Nói chung, khi dịch sang các ngôn ngữ khác, chỉ còn lại chất hương xa, chứ không đủ sức gây ngạc nhiên, suy ngẫm.”

Vũ Tuấn Hoàng

(Nhà văn, dịch giả; Moskva, Nga - 3/6/2021)

“Một việc làm rất hay và có ý nghĩa để vinh danh một nhà văn VN. Theo thiển ý tôi, các chức danh ở trên chẳng có một tổ chức nào đóng dấu xác nhận cả. Song có lẽ, Thời gian mới là người quan trọng nhất thẩm định giá trị đích thực của một văn tài. Chúng ta cũng chẳng có gì phải hấp tấp vội vàng; nếu chỉ vì những hô danh trên mà làm cho NHT sống lại thì tôi đề nghị tất cả! Thời gian chẳng thiên vị một ai.”

Đặng Huy Giang

(Nhà thơ, nhà biên tập; Hà Nội - 5/6/2021)

“Tôi nghĩ Nguyễn Huy Thiệp là một văn tài hiếm có, có thế xếp chung bảng với Vũ Trọng Phụng và Nam Cao. Đặt vấn đề đế đánh giá về NHT lúc này là đúng. Ông có khoảng 10 truyện ngắn thật hay, xuất sắc nhất là Không Có Vua. Nhưng NHT chưa phải thiên tài, chỉ là nhân tài. Nhìn chung nhà văn xứ ta chưa nên nghĩ đến Nobel văn chương.”

Trọng Khang

(Nhà văn, nhà biên tập; TP.HCM - 4/6/2021)

“Với tôi, dù chỉ viết vài chục truyện ngắn, NHT đã khuấy đảo được một nền văn học trước đó, trong một quãng dài, rơi vào tù đọng. Còn về Nobel, nếu xem như một giá trị tối hậu thì sẽ làm hạn hẹp quá đi ý nghĩa văn chương. Tôi nghĩ nên đánh giá sự nghiệp NHT dựa trên di sản ông để lại cho văn học VN, hơn là cố gắn ông vào một giải thưởng để rồi xem đó như thước đo duy nhất.”

Võ Thị Xuân Hà

(Nhà văn, nhà báo, nhà biên tập; Hà Nội - 6/6/2021)

“Quan điểm cá nhân tôi, ở đây, không quan tâm giải Nobel. Vì văn NHT dịch ra tiếng Anh rất khó, các dịch giả bên các nước cho biết. Tôi theo triết lý đạo Phật; cao nhân thường ở ẩn phục vụ thế nhân, danh tiếng không làm nên đức hạnh, tài năng thực sự. Dĩ nhiên, nếu đoạt giài danh giá thì việc phổ biến tác phẩm sẽ được nhân rộng. Nhưng đời luôn thử thách những tài năng và phẩm giá.

Hồi ấy nhắc đến NHT thì thôi rồi… Có bao nhiêu viên kim cương trên đời để đánh dấu những lời tụng ca Thiệp; chắc cái giỏ của ông là to nhất, nhiều kim cương nhất so với tất cả các nhà văn “thơ phú lăng nhăng” xứ Việt suốt mấy chục năm ròng từ chớm và sau đổi mới. Cái ác được đem ra mổ xẻ. Ác chưa từng thấy. Giọng văn thản nhiên mô tả ác một cách lạnh lùng. Vậy mà đọc vẫn như có bùa mê. Hồi chuông cảnh tỉnh Nguyễn Huy Thiệp vang xa và sâu, ảnh hưởng mạnh mẽ đến ý thức hệ của tầng lớp trí thức VN thời đó.

Được mệnh danh vua truyện ngắn, sống giữa những tràng vỗ tay, đóa hoa rực rỡ, lời tụng ca ngập báo chí truyền thông, ông không bị điên bị “tẩu hỏa” mới lạ - đó là điều tôi phục ông không kém phục văn ông.

Ở văn phòng Hội Nhà văn VN số 9 Nguyễn Đình Chiểu, Hà Nội, các nhà văn thường nhắc tới NHT với một sự đáng tiếc, khi vào thời kỳ rực rỡ nhất của sự nghiệp văn chương, khi bao năm đã trôi qua, Hội đã để tuột không hề trao giải nào xứng đáng cho ông. Tôi nghĩ văn ông không để trao giải, vì những ý tưởng luôn đi ngược tư duy đám đông. Dĩ nhiên đám đông không phải khi nào cũng đúng. Tôi tin bản thể linh hồn tài năng văn chương ấy vẫn lưu giữ sự thanh khiết, để chọn cho mình thời khắc hạnh phúc mà từ giã cõi sống đầy mê đắm như văn ông; và sẽ tái sinh ở một đời sống khác với một hình hài khác. Nhưng NHT thì chỉ có một, duy nhất.”

Ẩn danh 2

(Nhà nghiên cứu, giảng viên; Huế - 6/6/2021)

“Tôi vốn không có ý kiến gì về NHT. Ổng giỏi, tài, nhưng chưa xứng là một tác gia, một văn hào bởi không có sự nghiệp văn học đồ sộ và bền bỉ. Nên cũng không quan tâm và không đặt vấn đề Nobel hay không.”

Nguyễn Trương Quý

(Nhà văn, nhà báo, họa sĩ; Hà Nội - 7/6/2021)

"Tôi không thấy những danh xưng được nêu có ý nghĩa lắm với sự tiếp nhận tác phẩm NHT. Tác phẩm của ông đụng chạm đến những mối bận tâm của người đọc VN, cho họ các câu trả lời về những băn khoăn ở đời, theo cách riêng ông. Là người đọc say mê những truyện ngắn của ông khi còn trẻ, tôi thấy tác phẩm của ông là số ít những thứ “khai nhãn” cho tuổi trẻ của mình, trong khi nhiều tác phẩm của các tác giả nhiều giải thưởng lớn không làm được điều đó.

Rất dị ứng nếu người ta dùng từ “văn hào” cho các nhà văn, thú thực tôi rất sợ nhìn thấy những từ như “đại thi hào dân tộc” hay “đại văn hào” - chúng đã bị lạm dụng đến sáo mòn trong những bài viết không mấy gây được cảm tình với tôi. Các danh xưng to tát ấy là sản phẩm của lối tư duy phân loại nằm trong trường thẩm mỹ ưa các đại tự sự, mau chóng khiến chính các tác giả bị xếp vào thư mục khó mà đọc lại, vì nghiễm nhiên thành kinh điển (tôi nghĩ đến khái niệm của Roland Barthes). Mấy từ “một nhà văn Việt Nam” cũng đã chẳng dễ đạt được, mà NHT còn làm được điều rất ít người làm được - đó là không cần danh xưng nghề nghiệp, nêu tên là đã đủ."

Trần Lê Hoa Tranh

(Nhà nghiên cứu, giảng viên; TP.HCM) - 6/6/2021)

“NHT có lẽ là một nhân vật nổi bật của VN nửa sau thế kỷ 20, ở vị trí đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp của văn học VN sau đổi mới. Tác phẩm NHT có nhiều thành tựu nghệ thuật và tư tưởng, như con người hậu chiến, cảm thức mất mát (lost generation), sang chấn tâm lý... Tuy nhiên, do vấn đề dịch thuật và giới thiệu chưa được nhiều trên thế giới, nên việc gọi NHT là “văn hào”, “thiên tài” e là hơi thổi phồng. Vì nhận định về một nhân vật bây giờ không phải chỉ dựa vào phê bình nội bộ, con hát mẹ khen hay nữa; phải có những nghiên cứu, đánh giá từ bên ngoài.”

Hồ Sĩ Bàng

(Giảng viên IT; Hà Nội - 23/5/2021)

“NHT là một nhà văn lớn của đất nước này. Trong bối cảnh xã hội phức tạp, dòng chảy văn học nghệ thuật có xu hướng xuôi chiều, nhưng NHT bằng con mắt nhìn sâu sắc và bút pháp mạnh mẽ đã chỉ ra được nhiều điều chưa nói được trong hoàn cảnh đó. Ông xứng đáng là người dám phản biện xã hội, mang rất nhiều sinh lực tới người cầm bút cùng thời.”

Bùi Văn Phú

(Nhà báo tự do, giảng viên toán học; California - 6/6/2021)

“NHT được biết đến như là một nhà văn có tiếng vào thời kỳ cởi trói văn nghệ, nổi tiếng nhất là truyện Tướng Về Hưu, rồi đến Vàng Lửa, Kiếm Sắc, Con Gái Thuỷ Thần. Những truyện đó có nội dung khá hấp dẫn và phản ánh xã hội VN với những đè nén, bất cập, dối trá qua các nhân vật. Hay nỗi buồn thực tại của nhà văn, nhà thơ trong xã hội qua Chú Hoạt Tôi. Lại có những truyện như Không Khóc Ở California hay Mưa, tôi đọc đi đọc lại mà không nắm bắt được nội dung hay ý tác giả muốn nhắn gửi gì. Vì thế để đặt NHT vào đúng chỗ đứng trong văn học VN cần phải thêm thời gian và có những phê bình nghiêm túc không bị giới hạn.

Còn về việc giải Nobel văn chương thì cũng chỉ là ai đó có thể đề nghị. Được giải hay không, có lẽ xa vời, vì ngay cả trong nước VN, các tác phẩm NHT vẫn có số in giới hạn, quanh 1000 bản. Chưa có nhiều truyện của ông được dịch ra tiếng Anh, tiếng Pháp để được thế giới biết nhiều đến. Trong vài thập niên qua, được đề nghị giải Nobel văn chương đã có tác phẩm của thi sĩ Nguyễn Chí Thiện, nhà văn Dương Thu Hương. NHT nổi lên nhờ cởi trói văn nghệ, sau đó buộc lại thì sáng tác của ông cũng không còn mang tính đột phá nữa.”

Đỗ Anh Vũ

(Nhà nghiên cứu, nhà biên tập; Hà Nội - 1/6/2021)

“NHT, với tôi, là một văn tài, một trong những cây bút truyện ngắn xuất sắc nửa cuối thế 20, người có nhiều đóng góp cho những biểu đạt mới mẻ của thể loại truyện ngắn. Gọi ông là văn hào hay thiên tài thì hơi quá.”

Nguyễn Thị Thanh Bình

(Nhà thơ, nhà văn; Hoa Kỳ - 11/6/2021)

"Theo tôi NHT là nhà văn lớn trong ý nghĩa văn chương của anh chứa khá nhiều tư tưởng, và anh xứng đáng nổi lên như một hiện tượng hiếm hoi, độc đáo và độc sáng của thời kỳ văn học XH hiện thực đổi mới.

Tôi rất thích bút pháp và không khí truyện của một số truyện ngắn của anh; và điều này chúng ta phải hiểu là không dễ lọt vào mắt xanh trong cái nhìn của những giám khảo phương Tây như chính anh và nhất là nhà xuất bản ở Pháp mong mỏi. Có lẽ sự ra đi khá sớm của một nhà văn phải gác bút vì bạo bệnh trước đó đã gây xúc động trong lòng giới cầm bút và độc giả, nên họ chợt thấy hụt hẫng tưởng tiếc như thể VN vừa hụt mất giải Nobel văn chương. Tiếc là NHT không thành công và viết quá ít trong lãnh vực tiểu thuyết như Mạc Ngôn, Cao Hành Kiện..."

Vân Nam

(Nhà nghiên cứu luật học, triết học; TP.HCM - 17/6/2021)

"Tôi vốn không đánh giá cao NHT. Ông nói đến những vấn đề xã hội VN thời nhũng nhiễu - bằng những thủ pháp mới so với văn học VN (chứ không phải so với thế giới), và dám dùng ngôn từ tạo ấn tượng mạnh hơn (so với những ngôn từ đương đại vốn đã tự giam mình trong vòng kim cô chính trị). NHT chưa đụng chạm được vào nỗi đau, sự ám ảnh chung của con người khi phải sống trong những hoàn cảnh tương tự VN.

Tầm vóc của NHT thật ra cũng giống như Trịnh Công Sơn. Chỉ mức độ phổ biến là kém hơn thôi.”

Trần Đức Tiến

(Nhà văn, nhà báo; Vũng Tàu - 4/6/2021)

“Về những điều phỏng vấn đặt ra, tôi xin phép không có ý kiến gì.”

Võ Công Liêm

(Nhà nghiên cứu triết học, nhà thơ, nhà văn; Canada - 5/6/2021)

“NHT (1950-2021) là nhà văn tên tuổi cuối thế kỷ thứ 20, một thứ văn chương mới. Những tập truyện của NHT là tiểu thuyết lớn được coi như Thời Của Lý Do / L'Âge de raison (1954) là chủ đề truyện của Jean-Paul Sartre; mà NHT có truyện Tướng Về Hưu (1987). Trước có Sartre và sau có Nguyễn làm những tác phẩm bị gác bỏ hoặc không ‘đụng tới’ sau khi vãn hồi chiến tranh thế giới II và thống nhứt đất nước ở VN (1975).

Truyện mang màu sắc ‘tố cáo’ hơn là ngợi ca trong ‘linh hồn sắt thép /Iron in the Soul’ do đảng và nhà nước đề ra. NHT nhắm tới tiêu đề để dựng truyện là giai đoạn của cuộc đời mà tác giả đã nhận biết qua vai trò của người giã từ vũ khí, là một hàm chứa trên đe dưới búa mà tác giả đã sống và chứng kiến trong cuộc đời.

Bản thân NHT đã nhận ra những cơn biến động chính trị trong nội bộ cũng như ở quần chúng là những dự tính bất ngờ đến với Nguyễn từ một thứ triết lý nhân văn đưa vào văn chương sáng tác; thay thế vào đó để nói lên thảm trạng của chính trị với vô số chịu đựng khác nhau. Những Ngọn Gió Hua Tát, Muối Của Rừng… cho dù đó là lưỡng phân chủ nghĩa (có tốt, có xấu) nó nằm trong tâm lý đời thường qua chuyện cũ, chuyện mới được gán ép vào nhau; những gì đeo đẳng mãi, một ám ảnh của cuộc chiến, Nguyễn lấy văn chương như một gián tiếp chống lại. Tác phẩm NHT trước sau đều sáng giá cả hai mặt tình và lý. Thế nhưng chưa coi đó là một luận đề để bàn tới, hay coi đó là mô thức trong văn chương để xác quyết tác phẩm đáng để đời hay chỉ là bàng quan như những tác phẩm khác.

Khi đưa ra nước ngoài nhất là ở Pháp - người ta, ngay cả tác giả, cũng hy vọng Nobel sẽ để mắt tới; do có một số nhà văn lớn cũng như những nhà báo, nhà xuất bản ở Pháp cố công vận động hoặc ký giao kèo in ấn những tác phẩm của Nguyễn. Nhưng, tất cả chưa đạt yêu cầu trên bình diện thời sự cũng như tâm lý quần chúng. Nhớ cho: với Nobel phải là luận thuyết có tính nhân bản, có tính hoà bình hơn chiến tranh thì may ra để ý đến. Ngay cả với J. P. Sartre từng được bình chọn của hội đồng giải văn chương Nobel 1964 (và Sartre đã từ chối giải thưởng). Hơn thế nữa Nobel nghiêng về truyện dài, truyện lý luận hơn truyện ngắn. Do đó đề xuất truyện ngắn Tướng Về Hưu để chọn vào Nobel là không đúng tiêu chuẩn của hội đồng văn hóa quốc tế Thụy Điển. Đấy là điều đưa tới tuyệt vọng cho NHT. Là vì, mơ ước đó chưa hẳn phải là tuyệt đối của đại đa số hoặc có thể người ta cho đó là tham vọng chủ nghĩa (?). Vấn đề được xác quyết có hay không có nó thuộc về hiện hữu thời gian. Tuy nhiên, không phải lý do đó đã làm cho tác giả mất sáng tác, NHT viết vững hơn xưa qua kinh nghiệm tư tưởng vốn có về sau này.

Nhưng, chúng ta phải có cái nhìn sâu hoáy vào những tác phẩm nổi tiếng của nhà văn NHT một cách sáng tỏ. Văn chương xưa nay thường là ẩn ngữ hay ẩn dụ cho một bày tỏ kín đáo trong truyện. Truyện của NHT được lồng vào chuyện xưa nay đều có tính cách ‘ví von’ giữa ‘phong kiến quan liêu/ bourgeois morality’ và ‘phép vua thua lệ làng/ decent behaviour’, đặc biệt trong tập truyện ngắn Tướng Về Hưu và Muối Của Rừng. Mổ ra xem thì hẳn nó chống kịch liệt, cái kiểu ‘mượn đầu heo nấu cháo’ ra phết! Độc giả ngày nay khôn ngoan và thông minh thậm tệ. Mượn câu nói này của Sartre trong tác phẩm Thời Của Lý Do: “Nói gọn, nó có một nửa nhân tính cái đó khó hiện hữu cho tôi - thực ra, nó không phải là từ chối, một nửa khác là trong thế đơn độc của tôi và để tâm theo đuổi nó… Anh bày tỏ một cảm tình trừu tượng với đảng Cọng sản, nhưng, anh để dạ vào đó mà chẳng mấy khi mắc phải lỗi lầm và anh chẳng bao giờ ủng hộ tới nó…’ Tướng Về Hưu và những truyện khác là thứ chính trị đặc sau hậu trường, nó không thể khuấy trộn ở chính tác giả để hành động công khai. Nhà văn NHT có miệng mồm trong chữ nghĩa, một lối hành văn tinh thông ‘dương Đông kích Tây’ rất khéo léo và rất hiếm thấy ở những nhà văn khác. Nguyễn thích đổi cái tự do trống rỗng đó bằng một âm vang đúng nghĩa của nó và, nhờ đó mà Nguyễn thấy được tự do một cách đích thực. Tự do viết lách và hành động như tâm tính người lính già về vườn sau những trận chiến mệt mỏi.

Trong lời nhắn với bạn bè một cách chân tình, văn chương đã chuyên chở những gì tuyệt vời nhất, một tự giác và một ít những gì mà NHT bỏ vào đó như một dự cuộc rộng lớn; hẳn không phải việc làm đó là một hội nhập với thế giới ngay tức khắc, nhất là thế giới văn chương ngày nay.”

(Trích nhận định mang tên Con Đường Đi Tới Tự Do Của Nhà Văn NHT do tác giả viết cho biên khảo Tiểu truyện NHT; toàn bộ bài được giới thiệu trong bản đầy đủ của biên khảo.)

NHT & giải thưởng

Chuyện văn sĩ và giải thưởng xưa như cục đất. Có điều đây là đất chữ đất nghĩa. Trong đất có vàng! Vàng - danh lợi chói lòa, hút hồn nhất. Vàng - tiền của, ít nhiều tùy giải. Cũng nhân tính, như đàn ông háu gái, như đàn bà dại giai vậy...

Thế nên giải thưởng luôn là đề tài "chuyện dài nhân dân tự vệ" ta bà toàn cầu, nước Nam ta bõ gì. Tất nhiên, ở các quốc gia văn chương gắn bó với chính thể, vấn đề giải thưởng kỳ khu hơn. Liên đới cả văn cách lẫn tư cách chính trị nhà văn trong thể chế.

Chính cái bộ ba Danh - Lợi - Tiền đã bị/được NHT cày đi bừa lại trong trước tác cùng tuyên ngôn. Dao sắc đâu gọt nổi chuôi. Ngài không thoát được hiểm từ vòng kim cô bộ ba đó. Thì cũng phải thôi. Thiệp chứ là Phật đâu, dù chàng có rinh Phật về canh vườn gác ngõ ngóng chữ bàn văn. Chúng tôi, cũng lâu rồi, không hiểu sao lại có thể mạo muội đoan quyết nhà văn quá cố từng mê giải thưởng. Qua chuyện bây giờ mới kể từ "Khuê muội muội", như dẫn phần trên, nhiều bạn đọc, bạn viết bất ngờ về mộng Nobel nơi chàng.

Thừa thắng, cho chúng tôi cả nghĩ tiếp? Mong muốn được Giải thưởng Nhà nước của NHT rất chi có tình có lý, cả 3 bên 4 bề: Tác giả, nhà nước, độc giả và nền văn học nước nhà. Thật ra trễ mươi năm. Nhà văn nhớn dư biết mình cống hiến xứng đáng cho văn chương VN, cho chữ nghĩa dân tộc Việt, cho thể chế xã hội hiện hành, dù về mặt xã hội - chính trị ông tự cấp phép đứng ngoài cơ chế. Đóng góp vô địch, khó ai đương thời sánh bằng trong thời kỳ đổi mới của chế độ và của văn học VN, hiển nhiên hơn cả 2 x 2 = 4!

Các dấn thân của NHT về tư tưởng và mỹ học, về phản biện con người và xã hội đều tầm vi mô. Dẫu thế và hơn thế nữa, cũng hiển nhiên nhân thân tác giả cùng một số tác phẩm không thể lọt đôi ba tiêu chuẩn tiên quyết của Giải thưởng Hồ Chí Minh. Khác với giải Nobel, nhà văn của chúng ta không là thi sĩ mộng mị về giải danh giá nhất VN thời nay.

Tiểu truyện NHT trình dẫn các ý kiến - hầu hết vui mừng trong mong đợi - từ văn giới (Nguyễn Đăng Điệp, Phạm Xuân Nguyên, Phạm Xuân Thạch, Lý Hoài Thu, Dạ Ngân, Nguyễn Hồng Hưng, Thuận, Nguyễn Thị Thanh Bình, Lê Thiết Cương, Uông Triều…) và cư dân mạng, xung quanh việc NHT (với 2 tác phẩm truyện ngắn Tướng Về Hưu và Những Ngọn Gió Hua Tát) đang trong danh sách 26 văn sĩ, thi sĩ, phê bình gia dịp này được đề nghị xét Giải thưởng Nhà nước về văn học mà báo chí đăng tải hôm 17/3, trước 3 ngày ông cưỡi mây lên xanh.

Để dễ so sánh, cũng nên biết một số ứng viên khác trong danh sách trên. Về văn xuôi, phê bình: Nguyễn Thế Phương, Nguyễn Phan Hách, Bùi Bình Thi, Văn Linh, Nguyễn Hữu Nhàn, Nguyễn Quang Hà, Nguyễn Bảo, Dương Duy Ngữ, Từ Nguyên Tĩnh, Nguyễn Bắc Sơn, Văn Chinh, Nguyễn Văn Thọ... Về thơ: Việt Phương, Lê Chí, Thanh Tùng, Thạch Quỳ, Nguyễn Xuân Thâm, Vũ Duy Thông, Hoàng Trần Cương, Trần Anh Thái, Trần Hùng… Tức là ngoài NHT với Tướng Về Hưu (tạm coi là) “từng có vấn đề”, có 2 nhị vị tiền bối cùng lừng danh Phương 1 thời với tác phẩm được “chiêu tuyết” dịp này (Nguyễn Thế Phương / Đi Bước Nữa và Việt Phương / Cửa Mở). Và cũng nên biết luôn danh sách 6 VIP ứng viên Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học 2021 là Hoàng Trung Thông, Bùi Hiển, Kim Lân, Nguyễn Khoa Điềm, Mai Quốc Liên và Thanh Thảo.

Lại cả nghĩ, 2 câu hỏi. “Cá lớn” NHT vượt vũ môn đậu thềm Giải thưởng này âu cũng nhờ Thần chết thậm thà thậm thụt bên số nhà ấy xóm Cò gần năm qua? Và, “tướng không về hưu” Bảo Ninh còn chưa được giải thì NHT chậm lụt cũng phải chăng?

Thật tình, bần tăng nào ăn nhậu gì với các chủ thể, khách thể cùng đủ thức thể ở công án; thế mà chả hiểu sao “bỗng dưng muốn khóc” đọc câu ký giả TTO tường thuật tại hiện trường tang lễ 24/3/2021:

“Nhưng đến nay tác giả Tướng Về Hưu vẫn chưa có giải thưởng trong nước nào. Phó chủ tịch Hội Nhà văn VN Nguyễn Bình Phương nói đây là món nợ lớn của Hội [...] với NHT”.

“Ô hô ai tai

Phục duy thượng hưởng…”

[Còn tiếp]

Vancouver, 20/3 - - 18/6/2021

[Nhân 100 Ngày Thiệp]

NHT & văn hóa vùng miền Nam-Bắc

Tên tuổi và hành trình văn học trong-ngoài quân đội (lại tuyền là các nơi đỉnh văn đàn), trước tác và tư cách trí thức, kiến văn và tính kiên tâm cùng chữ nghĩa nửa thế kỷ qua của nhà nghiên cứu, phê bình, biên tập Vương Trí Nhàn đã mang vị thế cho cách nhìn “anh hùng ca”:

“Đối với tôi, nói đến NHT đầu tiên phải khẳng định ông là người của VN nói chung chứ không phải chỉ là nhà văn của một giai đoạn, gắn bó với một hoàn cảnh cụ thể. Tôi vẫn nghĩ, thật may mắn cho mình được sống cùng thời với NHT. May mắn chúng ta còn có NHT.”

Ấy vậy, cứ như chúng tôi ngẫm và nhất là nhòm, rồi lục vấn độc giả qua trắc nghiệm thì thị hiếu đọc chính là địa chỉ gian khó trong toàn bộ “bản đồ Thiệp”. Tiểu truyện NHT cố gắng đi vào ngõ ngách đó. Câu hỏi về sức sống văn chương NHT với bạn đọc người Việt cần theo 3 hướng: Chính trị - xã hội - thể chế (trong đó có yếu tố Quốc-Cộng); văn hóa vùng miền Nam-Bắc; và thế hệ.

Bài rút gọn chỉ đề cập văn hóa vùng miền Nam-Bắc, mà tự thân là nan giải, khó nhằn vô cùng giữa tất cả những gì liên quan VN. Vâng, của tất cả chúng ta: Việt Nam! Không viết tắt ở đây. (Lại bỗng dưng muốn khóc…)

Nhiều minh họa, trích dẫn trong Tiểu truyện NHT đã tiết lộ khác biệt, thậm chí mâu thuẫn Nam-Bắc như đã chọn truyện Thiệp làm chiến địa. Nhân thân của các tác giả được trích dẫn (xuất xứ miền Bắc XHCN, Bắc di cư, miền Trung hay miền Nam trước 75, quốc nội - hải ngoại…) có thể xem là cơ sở khá chắc để biết họ ở đâu trên “bản đồ Thiệp”: fan cứng, fan mềm, bình thường, không thích, ghét, căm giận…

Nhớ rồi, sau khi NHT nhận giải thưởng ở Ý năm 2008, bản thân kẻ thiển cận này bỗng nhìn ra văn hóa vùng miền là cản trở thực sự lớn nhất cho ông trở thành nhà văn lớn của cả VN. Mà vẫn lăn ta lăn tăn...

Qua kết quả có thể coi là khá của “Phỏng vấn nhảy dù từ ĐQ tới trăm bạn Phây thân sơ”, như công bố ở Chương 6, quan hệ vùng miền Nam-Bắc thể hiện tương đối rõ tầm đón đợi của những nhân vật được hỏi, khi tạm cho qua quan hệ Quốc-Cộng.

Như đã thấy, trong số khoảng 160 địa chỉ gửi riêng đến fb tin nhắn và vài email: gần 70 nơi không/chưa hồi âm với nhỉnh hơn một nửa là người “miền Nam” (trước 1975/ hải ngoại); 63 hồi âm góp ý các kiểu; 57 ý kiến có thể dùng trong bản thảo đầy đủ; 27 hồi âm (14 là “miền Nam”) ngỏ ý chẳng chịu tham dự. Xin chú ý tương quan này. Bởi 27 bạn ấy hầu hết thân tình, chúng tôi thêm hiểu lý do thực sự các bạn không khoái nhào vô mà chỉ thích “tám” nhiều điều như người ngoài cuộc chơi.

Trong 53 câu trả lời được công bố, với 27 bạn “miền Nam” chỉ 5 bạn có “hiệu ứng dương” ở vấn đề NHT mà câu hỏi đặt ra; tức là trong tất cả 14 “hiệu ứng dương” trên tổng số 52 trả lời thì 9 là “miền Bắc”. Đặc biệt, trả lời từ 3 quý bạn “miền Nam” là Hậu khảo cổ/ Nguyễn Thị Hậu, Nguyễn Hữu Liêm và Vũ Trọng Quang là đích đáng cho phỏng vấn bỏ túi của Tiểu truyện NHT, ở công án Nam-Bắc như một cái dớp trong truyền thống dân tộc. Ô kê con gà đen, bỏ đi Tám!

Nhấn mạnh: Chưa nói đến chuyên môn khảo cổ, quy hoạch đô thị mà tác giả là chuyên gia có tiếng, chưa nói đến các tùy bút đẹp dịu gần bằng người viết ra chúng, nick “Hậu khảo cổ” là tên tuổi khả tín ở giới trí thức, văn nghệ sĩ VN đương đại vốn phải mang tải ảnh hưởng chính trị và thời cuộc đặc biệt éo le suốt nửa thế kỷ qua. Trong chủ điểm này của Tiểu truyện NHT, có lẽ đấy là người mang cái nhìn qua lăng kính Nam-Bắc xuyên thấu đất nước hơn cả; nhờ xuất xứ và hành trạng từ một gia đình nghệ sĩ miền Nam tập kết và trở về quê hương sau 1975.

Thú thực, người viết bớt hẳn lăn tăn theo hướng này sau FB-stt từ một nhà hàn lâm chính hiệu con nai vàng, cũng là bạn Phây tin cậy dù mới quen - PGS-TS Trịnh Bá Đĩnh, nguyên Trưởng phòng Lý luận Viện Văn Học, thầy hướng dẫn trực tiếp một tiến sĩ với luận án "Liên văn bản trong văn xuôi NHT":

"Đôi khi tôi có ý nghĩ lẩn thẩn: với chúng tôi, những độc giả quen với văn hoá Bắc Bộ, với nghệ thuật có tính "nhà nước", với văn học Hiện thực chủ nghĩa, say mê cái mới của văn NHT thì đã rõ. Nhưng với những độc giả có những trải nghiệm văn hoá, văn học khác thì sao nhỉ? Giả dụ với các độc giả vùng văn hoá Nam Bộ, hoặc NHT nếu xuất hiện trong dòng văn học Sài Gòn trước 1975 (lẩn thẩn mà). Tức là mức độ phổ cập và bền vững, giá trị văn hóa của hiện tượng.”

Trịnh quân còn giăng lên chợ Phây vài foto liên đới chính chủ:

“Như một nhà văn lớn, NHT cũng hay nghĩ đến cái phổ quát. Phía sau 2 đĩa gốm tặng mình NHT ghi 2 câu danh ngôn: [của] (Đốt) [...] (La Bruyère), nghĩa là ông luôn suy ngẫm về mặt tự nhiên và Văn hoá của con người.”

Và

“Đưa lên bức ảnh NHT trong buổi bảo vệ luận án của Nguyễn Văn Thuấn. NHT rất quý mến Nguyễn Văn Thuấn.”

Bác Trịnh nói dzui "lẩn thẩn" thế thôi. Chứ viện sĩ chỉ nống quan niệm đó thành bài hẳn hoi thì biết nhau ngay. Thảo dân chúng em chờ...

Không thể không để ý, tuyệt đại đa số VIP fan cứng NHT ở mọi lứa tuổi đều là “gốc Bắc” (miền Nam trước 75/ hải ngoại: Thụy Khuê, Đỗ Quý Toàn, Nam Dao...) và xuất xứ lò XHCN cũ (Bảo Sinh, Hồng Hưng, Lê Thiết Cương, Hoàng Hưng, Vương Trí Nhàn, Bảo Ninh, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Văn Thọ, Văn Giá, Trương Hồng Quang, Thuận, Vi Thùy Linh, Đặng Thân, Lê Minh Hà, Đỗ Quang Nghĩa, Phan Huyền Thư, Phạm Kỳ Đăng, Nguyễn Văn Thuấn, Đỗ Hoàng Diệu, Mai Anh Tuấn, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Diệu Hường Mimmi Bergström, Uông Triều, Trương Anh Tú, Nguyễn Hoàng Diệu Thúy, Vinh Huỳnh, Quỳnh Iris de Prelle, vân vân và vân vân - Đủ lập một “đại đội cảm tử NHT” nhỉ!)

Cần dẫn tiếp FB-stt đã nêu trên ở các nhận định đúng đắn, đầy trách nhiệm và thao thức của siêu fan Hoàng Hưng:

“Hôm nay [25/3] xin nói thêm chút về trường hợp NHT, góc độ xã hội học. Có lẽ ông là cây bút kết tinh tâm lí và ngôn ngữ người miền Bắc thời “Cộng sản” (từ 1954 đến trước “Đổi mới”). Mà cốt lõi chính là tầng lớp “người nhà quê” đổi đời, trí thức hoá, nhà binh hoá, cán bộ hoá, thành thị hoá, sau mấy mươi năm là chủ lực trong cuộc chiến tranh kéo dài, đã trở nên lực lượng áp đảo xã hội.”

Chuẩn hết đường chỉnh ạ!

“Đó là cái chất đặc dị có lẽ chỉ có con người miền Bắc VN thời “CS” mới có! (Đến nay, sau 30 năm đổi mới, nó cũng biến chuyển khá nhiều! Sẽ có dịp bàn sau). [...] Tôi nghĩ các nhà văn tài năng của ta trước Thiệp không có hoàn cảnh bản thân và xã hội để hiểu thấu đáo người nông dân “từ bên trong” như NHT! Hoặc con người thời đó vẫn đơn giản, rạch ròi, không phức tạp lắt léo như thời Thiệp!”

(Nt)

Vưng ạ. “Sẽ có dịp bàn sau”. “Em chã” câu đầu và 2 câu cuối.

“Có lẽ, đó cũng là lí do khiến hình như những người gốc Bắc (kể cả đang sống ở Tây như Thuỵ Khuê, Trương Hồng Quang, Nam Dao…) hiểu ông, tán thưởng ông mạnh hơn người gốc Nam? Cũng hình như đó là lí do người Pháp (có 100 năm hiểu VN) hiểu và tán thưởng ông nhiều hơn người Mỹ?”

(Nt)

Nhất trí cao, trừ 4 từ “Có lẽ”, “hình như”! Kẻ này tát nước theo mưa, chứ còn ngay tuần tang lễ nhiều còm ủng hộ stt trên:

“Anh HH nhận định rất đúng. Luôn có sự khác nhau giữa văn hóa 2 miền Bắc Nam, và sự khác nhau trong cách đánh giá giữa nước Mỹ và Pháp, châu Âu.” - Hồ Việt Nguyễn

Ý của còm gia Cuong BuiThe đáng kể:

“Không rõ cảm giác của tôi có đúng không, vì mơ hồ, hình như bà con văn nghệ sĩ gốc trong Nam (VNCH) không mặn mà, ấn tượng lắm với Thiệp, tuy họ có thừa nhận Thiệp là tuyệt vời rồi. So với sự đồng cảm với Thiệp ở dân Bắc, và ở khoảng tuổi quanh quanh với Thiệp hoặc cho đến thế hệ 7x. Thế hệ trẻ hơn ở Bắc có lẽ cũng đã không mặn mà nữa rồi. Có phải vậy không, bác Hoàng Hưng?”

Và đây, “tướng quân” Đặng Tiến với vài nhời cơ bản:

“Tập tục đọc, hai miền, vẫn còn lệch pha…”

Đến từ còm gia Long Nguyen, một trái chiều cần thiết:

“Tôi đọc NHT và nhận thấy ông cũng có tài viết. Truyện của ông đọc lần đầu sẽ rất lạ và lôi cuốn qua cách viết riêng khác người. Nhất là người đọc VN thời điểm 80s mang tâm trạng khao khát nhiều thứ trong đó có văn nghệ. Nhưng mà, một thời gian sau đọc lại thì sẽ nhận ra tính "lỗi thời" rất rõ. Điều này cho thấy những chất liệu sự kiện ông chọn viết có tính thời sự nóng hổi nhưng thiếu giá trị chiều sâu của nghệ thuật.”

Cũng ngay sau ngày “vua truyện ngắn” thăng hà, làng Phây đã có một số còm phản biện từ các văn sĩ “miền Bắc XHCN” gốc Trung - Nam: Bùi Công Thuấn, Nguyễn Thị Hậu/ Hậu khảo cổ, Bùi Chí Vinh, Dạ Ngân…

Đây, lại Hậu Kc Nguyễn:

“Tâm thức con người và ngôn ngữ mà NHT phơi bày trong nhiều tác phẩm của ông có phần xa lạ với người miền Nam, nhất là ở các đô thị. Thời điểm tác phẩm của ông xuất hiện và phổ biến (1986 - 1996) thì ở phía Nam chưa "bắc hóa" nhiều như bây giờ ạ.”; “Ngôn ngữ "nghiệt ngã" trong văn chương của NHT nếu ai từng sống ở miền bắc thì dễ hiểu và đồng cảm hơn ạ. Em nghĩ thế.”

Thi sĩ Bùi Chí Vinh với “sự kiện Thiệp” cũng hực chất chiến hào, hào sảng và thẳng ruột ngựa mà rát đến tim, như vẫn từng:

“Xin thú thật là dân Sài Gòn như tôi chỉ mê truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu chứ không mê ai viết giống ông [NHT]. Vậy thôi.

[...] Thà chơi trò ú tim thuở nhỏ hay hơn nhiều:

Năm, mười, mười lăm, hai mươi…

Kiếm nơi nào trốn loài người đi em!”

Hy vọng, chúng ta có thể lắng đợi ý kiến từ tốn theo thời gian nơi 2 văn sĩ gốc Trung công chính như nhị vị ngự sử văn đàn đương đại phi chính thống trong-ngoài nước Nam: Đặng Tiến, và không ai khác Nguyên Ngọc (“tướng quân” thời đổi mới, người sở hữu cặp mắt xanh và trái tim hồng từng công đầu lăng-xê NHT ra nơi ác liệt nhất mà sao nay chưa thấy lời ai điếu nào từ tướng công ạ?)

Kết thúc chương, xin trình làng một chuỗi phản biện (đã trích dẫn ở phần trên) hiếm hoi, chuyên nghiệp, thẳng thắn và khác biệt trong cơn sóng NHT ngay sau ngày 20/3.

Chủ FB-stt là Phan Nhiên Hạo, một nhà thơ Việt thế hệ 1.5 ở Hoa Kỳ, nổi bật trong dòng văn học hải ngoại trong 20 năm qua theo lối viết đầy ý thức di dân hiện đại với ngôn ngữ thi ca đối đầu, bình đẳng. Anh cũng là chủ trang văn học litviet.org tuy không phổ biến và đều đặn, song luôn sinh động ở độ chọn lọc đề tài và phong cách mới mẻ mà báo chí văn chương tiếng Việt cần có.

Là của hiếm, chúng tôi mạn phép dẫn liền mạch cuộc chí chát nóng, cay và bổ - như một liều thuốc vắc-xin văn nghệ vậy:

Phan Nhiên Hạo nêu ý này; cần thiết dù phũ phàng, đi từ vấn đề NHT đến các đại sự VN - đó cũng là đích chung của Tiểu truyện NHT:

“Như nhiều nhà văn và nhà thơ VN khác, bản thân NHT bị ám ảnh về sự công nhận quốc tế. Nỗi ám ảnh này nhẹ thì khiến người ta vọng ngôn về giải Nobel, nặng thì khiến họ bằng mọi cách săn tìm những giải thưởng và giấy khen vớ vẩn từ bên ngoài đem về khoe khoang với cái đám đông tuyệt đại đa số không có khả năng google bằng tiếng Anh.

Sự khao khát quá đáng về những giải thưởng quốc tế là một tâm lý rất thuộc địa, nó không có gì chung với khát vọng sáng tạo văn chương. NHT là nhà văn VN quan trọng của thời "Đổi mới," và điều đó không liên quan gì đến việc ông có được người ngoại quốc đọc nhiều hay không. Việc người ta đang biến ông thành ứng cử viên quá cố của giải Nobel mới là điều tôi muốn nói.”

Cư dân mạng Văn Chanh:

“Bài viết này khác hẳn với rất nhiều bài viết về ông [NHT] trong suốt 2 ngày qua đăng trên FB. Nếu có thật tuyên bố Nobel thì nghe chói quá! Và người Việt thường tâng bốc quá độ cứ như để làm vui người quá cố!”

Và đây họa sĩ, nữ sĩ Nguyen Thuy Hang đa tài đa sắc của làng nghệ sĩ “ngoài lề Sài Thành”, từng độc đáo ở một lối phi-thơ không thể lặp lại:

“Em đồng ý với anh, NHT là một cột mốc quan trọng của thời đổi mới, nhưng không có nghĩa là em cũng thích tác phẩm của ông ấy. Em vẫn giữ nguyên ý kiến là em không đọc văn của NHT được. Nhưng xét về khía cạnh con người, em có sự đồng cảm, tối thiểu ở mặt nhà nước đã o ép thế nào cho một người cầm bút trong nước và họ phải làm sao vừa có thể sống được, sống ngẩng cao đầu mà vẫn có thể viết. Em nghĩ thái độ này, đôi khi còn quan trọng hơn cả những gì nhà văn có thể viết ra. Đó là phẩm chất cuối cùng mà một người viết nên có.”

Phan Nhiên Hạo:

“Đám ma của một celebrity luôn là một tấn tuồng xã hội!”

Thinh Q Tran:

“Tôi buồn khi nghe tin ông NHT mất. Bên cạnh, tôi cám ơn ông Phan Nhiên Hạo về status ngắn, trí tuệ này. Mong các vị nói, đọc tiếng Việt đừng tự sướng!”

Thi sĩ triết gia luôn ứ tràn nỗi phản biện Paul Nguyễn Hoàng Đức đóng triện:

“Rất tương thích và xác đáng, công tâm và phổ quát!”

Và phản biện của phản biện mới là phản biện thực sự, với Nghia Vo:

“Người ngoài nước thường nhìn một sự việc khác với người trong nước là bình thường. Giải Nobel thì có lẽ chưa tới, nhưng ở VN chưa có một tác giả nào được người đọc yêu thích đông đảo như NHT.”

Vĩ thanh cho công án vùng miền Nam-Bắc:

Trang báo mạng duy nhất của một tập thể tưởng niệm Thiệp trong chuyên đề riêng (theo đúng cách làm báo của mình với các sự kiện lớn), đó là Diễn Đàn (Pháp) diendan.org. Hai trang trieuxuan.info (VN) và viet-studies.net/culture (Mỹ) - và đều là các trang "ruột" của người viết - thì giới thiệu nhiều bài, đường dẫn về NHT hơn các trang khác, mà chắc 2 vị chủ trang, người Bắc vô Nam, người thì Nam ra hải ngoại (văn sĩ Triệu Xuân và GS Trần Hữu Dũng) không hẳn là fan? Còn các bác Diễn Đàn Paris ắt là fan Thiệp cứng cựa rồi!

NHT & đọc lại

Tự thú trước, trong “những ngày tháng NHT” này, chúng tôi có đọc lại được 3-4 truyện thôi. Chủ tâm. Những khi ngồi bám bàn soạn thảo Tiểu truyện NHT, đọc nhảy dù 3-4 cái nữa. Phim: xem lại Tướng Về Hưu; xem lần đầu Những Người Thợ Xẻ và Tâm Hồn Mẹ; còn Thương Nhớ Đồng Quê ư? Muốn thuộc vai luôn (Đố bạn đọc vai nào?)

Nhờ đó chúng tôi soi lại quan niệm của mình vào thời nhà văn tuyên bố ngưng viết (khoảng năm 2000): Văn chương NHT dù không hoàn toàn về nội dung và văn phong, song có những phần quan trọng thuộc về dòng truyện tạm gọi là truyện-ngôn-ngữ; tuy không ở thái cực dương, ví như tùy bút Phạm Công Thiện và truyện Phạm Thị Hoài.

Có thể nói chữ nghĩa nhị vị họ Phạm là một loai văn-học-ngôn-ngữ điển hình của văn chương, báo chí tiếng Việt hiện đại. Nó có bí kíp ngôn từ và ngữ vựng, cảm hứng và khí văn để phủ sóng nội dung, tư tưởng. Sau đôi lần đọc, thậm chí lần đầu choáng, ngay và luôn; các lần sau hoặc tăng vọt hoặc tụt hứng. Nói nôm, trúng bả hoặc bị lật tẩy. Ai khoái, cứ tự sướng ngôn ngữ cùng tác giả. Thì kịch cải lương cũng vậy. Nếu không khoái nên kính nhi viễn chi, chọn cách đọc “biệt kích” (hay “du kích” tùy sức đọc của mình), vừa giữ thăng hoa trong các lần đầu lại đạt được đích - đọc cho xong.

Nguyễn Tuân và Võ Phiến, nhất là Vũ Trọng Phụng và Tô Hoài, đều có bí kíp ngôn ngữ riêng biệt, rất độc. Độc đáo. Mê hoặc những độc giả không cần điều khiển, và điều khiển các độc giả không mê hoặc được. Không độc hại loại độc giả không thích (non-fan), tránh tấn công thứ bạn đọc kẻ thù (anti-fan). Ở nhị vị đầu, đa chiêu; ngôn ngữ riêng khá lộ liễu, nồng độ cao, đôi khi át nội dung. Nhị vị sau, cũng hữu chiêu; bần tăng xin tôn là bậc thượng thừa. Lộ và cao, vẫn đánh thuốc mê người đọc. Còn nhị vị thứ ba là những cây bút Việt hiếm có một cách bình dị, vượt thắng ngôn ngữ, "quên” ngôn ngữ; vô chiêu: Bình Nguyên Lộc và Nguyễn Khải.

Trong tiểu thuyết, Bảo Ninh viết "văn sinh viên" (bài tốt nghiệp trường viết văn mà lị). Câu chữ lúc nào cũng còn trinh. Trang nào câu nào cũng đẹp (thầy Nguyên Ngọc đã phán, không thể sai!) Sau này trong không ít truyện ngắn cũng vậy. Làm rung động ở sự trinh khiết có phần vụng về trong ngôn ngữ. Và đó là thứ ngôn-ngữ-tập-thể, chẳng của riêng ai. Phê, chê thì bảo là ngôn-ngữ-đồng-phục.

Không biết 2 truyện ngắn đầu tiên được đăng báo thế nào, chứ như Tướng Về Hưu văn vẻ gì một phát thăng thiên thì thực thiên bẩm (“Thượng đế đã chọn ông", Đỗ Hoàng Diệu). Sức sang chấn ở “kiệt tác đầu tay” của NHT, như biết bao phân tích, lý giải hơn 3 thập niên qua (sớm nhất và sáng nhất có lẽ đến từ GS Trần Đình Sử, người ắt là - dù trong cách chọn lựa nào - Top 5 ngự sử văn đàn thế hệ thứ 2 X40-60 của văn chương hiện đại và toàn cõi VN) là ở tính thời cuộc và chất ngôn ngữ thuật truyện. Nay đọc lại truyện - với độc giả non-fan và với chúng tôi - “tướng thời cuộc” thực sự đã “về hưu”, nhưng “tướng ngôn ngữ” vẫn còn phần nào ma lực. Nhấn, với riêng chúng tôi, “phần nào” thôi.

Hoàng Đăng Khoa, phê bình gia đang xông xáo trên báo giới, văn đàn hiện nay, có lý có tình khi nói văn NHT chẳng có chữ dư thừa. Hoặc là nhà văn kỳ tài tự biên tập, thôi xao; hoặc là giời viết. Thôi thì bảo là do cả hai cho chắc ăn. (Người kỹ chữ, nói sai tối về người kéo cẳng!) Song le, cái này có sai cứ nói, kéo thì kéo, chết là cùng: Tử huyệt của loại văn-ngôn-ngữ hạng nhẹ như ở NHT (so với nhị vị họ Phạm nêu trên): Ai thích là thích, ứ thích là ứ thích. Khác hẳn với cái viết "lúc nào cũng như còn trinh" kiểu Bảo Ninh. Thích lúc này, ứ lúc khác.

Cỗ 100 Ngày “thôi khóc” kỳ khu bữa nay, Tiểu truyện NHT chúng tôi mời làng nước đọc lại NHT theo “chỉ đạo” bởi Uông Triều, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Đức Tùng, Đặng Văn Sinh, Nguyễn Hữu Sơn, Châu Hồng Thủy, Bùi Việt Thắng… - tất cả đều trong hướng tôn vinh tác giả với các luận chứng khả ái.

Và thêm sự tỷ mẩn đáng yêu cần thiết khi Nguyễn Hữu Hồng Minh (ở truyện Thương Nhớ Đồng Quê), Trương Hồng Quang (ở Phẩm Tiết) đã trình dẫn thông tin nên lưu ý về sự sai, lạc bản thảo.

Độc giả sẽ dừng mục này ở 3 ý kiến theo dòng non-fan và anti-fan:

Chúng tôi tán đồng rằng

“Không nghi ngờ gì nữa khi khẳng định Bùi Việt Thắng là một trong những chuyên gia hàng đầu về văn xuôi VN hiện đại; người gắng gỏi sống với văn chương cùng thời”

như là lời giới thiệu của Vũ Nho - nhà giáo, nhà nghiên cứu, phê bình chính thống rất năng động và dung dị - về tác giả tập sách quan trọng, một chuyên luận truyện ngắn VN thuộc về dòng miền Bắc XHCN trước (mốc 1945) và sau 1975.

“Riêng với NHT, người viết [Bùi Việt Thắng] lại tập trung khắc họa "cấu tứ truyện ngắn" thể hiện ở "con người cô đơn, con người ảo tưởng, con người phạm tội bị trừng phạt, con người của đất đai".

(Nt)

Có 10 tác giả 5 cặp đôi được “phong thần” trong chuyên luận ấy: Sơn Nam và Kim Lân, Nguyễn Thành Long và Nguyễn Kiên, Nguyễn Quang Sáng và Anh Đức, Đỗ Chu và Ma Văn Kháng, Lê Minh Khuê và NHT. Vẫn lời dẫn của Vũ Nho:

“Nhà nghiên cứu có một cái nhìn khách quan, tỉnh táo về tác giả NHT khi viết: "NHT "công nhiều", nhưng "tội không ít". Trước hết là biểu hiện của chủ nghĩa tự nhiên trong sáng tác - nhà văn thường say mê miêu tả những chi tiết tục tĩu, kinh dị, nhiều khi gây phản cảm (Tướng Về Hưu, Không Có Vua, Cún…). Trong khi "lập ngôn", nhà văn đứng chông chênh trên bờ vực nhưng tưởng mình tìm ra chân lí khi cho nghệ thuật hiện đại là suy đồi, cho rằng "du hý" là thiên chức của văn chương và nhà văn là người "lầm lẫn".

(Nt)

Xin nhị thầy cho bần tăng được Mao Tôn Cương tí: Thầy Vũ bảo thầy Bùi “tỉnh táo” thì chuẩn, mà “khách quan” e là chưa ạ. Trộm nghĩ, một là, với NHT chả nên chụp mũ “chủ nghĩa tự nhiên”, bởi tạng bút này chủ đích với “thi pháp tự nhiên” một cõi riêng không giống nhà nào giữa làng văn VN xưa nay (có nhái nhại Trung Hoa kinh điển là để hướng theo đích VN ta đương đại). Hai là, về vụ “lập ngôn” - như trong mục ”NHT - vua phỏng vấn” ở Tiểu truyện này, nhà em cho rằng chẳng thể nào chấp được giọng điệu và không khí lập ngôn từ cái anh chàng nửa trí thức nửa thôn quê (ngoại ô) “nói dzậy mà hổng phải dzậy” (và còn hơn dzậy nữa”). Tìm cái lý trong tuyên bố, phỏng vấn với Thiệp sẽ vướng lời Phật, “Ta có nói gì đâu!” Chúng mình quyết không mắc mưu Thiệp, bạch nhị thầy!

Thẳng và rõ là thi sĩ, ký giả Phan Nhiên Hạo (Hoa Kỳ):

“Tôi đọc lại [Tướng Về Hưu], đọc chật vật, mãi mới xong. Thời truyện này mới ra, đọc thấy hấp dẫn, táo bạo, vì cái khung cảnh chính trị và xã hội lúc đó. Bây giờ cái khung cảnh đó đã thay đổi, truyện chỉ còn là một tác phẩm hiện thực thiếu chiều sâu, với rất nhiều triết lý vụn vặt.”

Và chát giữa người viết với tay bạn thân nhất thời trung học, Xuân Hòa (TP. HCM) - 1 nhà báo sắc sảo chạy ngang hông từ 1 giảng viên Toán cao cấp:

- “Tui, kẻ thấp hơn gót giày văn học NHT, mong lượng thứ trước. Vừa đọc Tướng Về Hưu, không nhớ lần đầu hay lần hai. Và thấy đúng là truyện ngắn từ người mới vào nghề! Có lẽ NHT muốn vẽ bức tranh miền Bắc VN sau chiến tranh: nghèo khó, giải ngũ, xoay sở kiếm tiền, nạo phá thai, tình dục trước hôn nhân, ngoại tình... Với nhiều mảng như vậy, truyện ngắn dường như chiếc áo chật. Nên những mảng này bị thể hiện hời hợt, nông, vội. Dung lượng phải là tiểu thuyết. Truyện có nhiều câu chữ và đối thoại độc đáo. So với Phẩm Tiết chỉ là hạng hai.

Ở trong nước, tui thấy lề giữa cũng như lề phải, đa số làng Phây đã "nâng vua" kịch trần; ở ngoài nước (chắc trừ các vị thiên tả, thân VN) thì lặng lẽ quá, đôi nơi dìm hàng sát đáy. Hoang mang đến lăn tăn, hổng biết mình ở cái tạng bạn đọc nào với “vua”?”

- “Tinh thần của biên sử gần như ý thầy: Ráng nhìn lại tổng thể NHT sao cho trung tính và ít nhiều toàn diện hơn, khi mà cái quan luận định. Thầy có cái tinh cái quái lóe ở bậc ngoại đạo. Giúp bần tăng yên chí nhớn hầm tiếp "đá" NHT. Cực cồng kềnh, tá lả tùm lum tà la ta bà nam mô a di đà. Sẽ công bố chậm. Chờ trào lưu xuống hạ lưu, lững lờ vạn vật nhi nhiên. Cái thiêng thật (từ NHT hay từ “con giời” nào cũng vậy) sẽ hiển lộ, bạch thầy.”

10.

NHT & thơ

Ba mươi năm trước, một cuộc chuyện “thoải mái” khác của cặp đôi nhân vật khác thường (đâu có tầm thường như chúng tui):

- “Có lần anh đã nói NHT là một nhà văn bất đắc dĩ?”

- “Theo tôi, nhà văn NHT là một nhà thơ – nhà thơ chưa thành. Không tin anh cứ đọc Thương Nhớ Đồng Quê mà xem. Có năm đoạn thơ mà Thiệp phải dùng đến hai trang văn xuôi để "bảo hiểm". NHT không những yêu thơ, mà còn kinh sợ thơ nữa.”

Hoàng Nhuận Cầm - thi sĩ hào hoa “trẻ mãi không già” với các vần thơ tình sinh viên Hà Nội để đời thời chiến tranh. Cầm đi sau Thiệp đúng 1 tháng tròn. Định danh về NHT được thi sĩ phán xét cùng Phạm Xuân Nguyên.

Phê bình gia họ Phạm thuộc dòng “tuần chay (văn chương, báo chí) nào cũng nước mắt”, với những nhận định chuẩn khó thể chỉnh nhất nhì trong giới phê bình, sinh hoạt văn nghệ VN đương đại. Một dạng “ngự sử văn đàn” ở cái vị thế được bán cơ chế hóa. Tài, ở chỗ ngài toàn lao vô các nhân vật, sự kiện, đề tài 3 K: khủng, khó, khan (hiếm), cần chiêu tuyết. (Tài, tài đến Nguyên đầu bạc là cùng. Là chúng tôi, lạm dụng tí tình văn hữu có được liều bút phóng trước một kiểu định vị mà hậu thế sẽ cần đến). Dĩ nhiên, nhà phê bình phải khóc nhà văn quá cố và các bài tin đó đã tham dự những điểm nhấn trong Tiểu truyện NHT.

Cầm đã phán thì tung trời. (Coi các chương trình TV, biết liền). Nhưng trước Nguyên mà bảo Thiệp là “một nhà thơ – nhà thơ chưa thành” khác gì đánh trống qua cửa nhà sấm?

Vì là phỏng vấn nhảy dù, “tay bo” hỏi bốp đáp chát từng chủ điểm vụn, nên kẻ hỏi người đáp không có khoảng trống trao đổi. Bạn đọc nghĩ sao về cái nhìn NHT từ Hoàng thi sĩ? Tin là Phạm phê bình gia sẽ đáp: “Tui chã”. Chúng tôi thì thấy nhìn nhận đó nếu không rất là… sinh viên, thì cũng cực kỳ báo chí.

Vâng, NHT là một nhà văn được-chỉ-định. (Theo cách nói của Nobel văn chương 1987, thi nhân Mỹ gốc Nga Joseph Brodsky). Ai chỉ định, chỉ mình chàng biết: Tự thân Thiệp, hay đời, hay giời? Tiểu truyện NHT mang chở nhiều luận cứ, bằng chứng - vô tình hay hữu ý - của đông đảo tay bút, con mắt cùng cho thấy NHT không phải là một nhà thơ, theo nghĩa chỉn chu của danh nghiệp này, dù là “chưa thành” hay chửa thành, dám thưa Hoàng thi nhân.

Văn NHT nâng nữ tính tót vời, tức là thi tính đấy. Đó là văn của một nhà thơ mang nghĩa bóng, mỹ từ. “Đành lòng vậy…” Gần được như họ Trịnh. Chứ không thể là nhà thơ theo nghĩa tác giả của những bài thơ độc lập. “Cầm lòng vậy…”

Tít mù từ xứ Cờ Hoa văn-thi sĩ Nguyễn Thị Thanh Bình - một tay viết nữ nưng nức lãng mạn và xót xa hiện sinh đến tận nơi nhậy cảm nhất hình hài người nữ và cơ thể đất nước hình chữ S - đã chứng minh cụ thể và tỏ ra thuyết phục hơn Hoàng Nhuận Cầm:

“Đặc biệt tôi thích nhất giọng thơ trữ tình ở cuối truyện ngắn, và cách sử dụng ngôn ngữ Thơ quá tài tình, ví dụ: ’… Hôm qua ơi, em đi rồi/ Hôm nay ơi, ta nhớ em’, và ‘… Em mua một gói kẹo nhỏ/ Và liếm chiếc kẹo như liếm vết thương…’

Thật ra nghe nói đến cuối đời anh thích làm thơ và hí hoáy vẽ cho qua cơn bạo bệnh, nhưng nếu con trai anh chịu khó ‘tổng hợp’ lại cùng một nhà nghiên cứu nào đó, biết đâu chúng ta sẽ có một tập thơ (cũng như rải rác đâu đó trong toàn bộ kho truyện của NHT) hệt như nhà văn Mai Thảo đến cuối đời mới cho in Ta Thấy Hình Ta Những Miếu Đền, là tập thơ duy nhất và đặc sắc nhất.”

“Tỏ ra” vì bởi đôi điều chưa trúng hồng tâm: Viết ra (chứ không sáng tác) những khúc văn vần đó, NHT chưa “làm thơ”, từ ý thức đến hiệu quả. Nữa, bì sao được nếu nói về thi trình, thi hứng, thi ngôn... của Mai Thảo. (Xin khỏi thêm một mớ mỹ từ cho siêu VIP ấy). Ngu ý chúng tui dzậy, nữ sĩ à!

Cũng cần minh định một điểm đinh, với nhị vị Nhuận Cầm và Thanh Bình, cùng nhiều quý độc giả: Các đoạn thơ minh họa “hầu bàn” cho truyện ngắn đã làm những điểm son, các nốt ruồi đắc địa trên thân thể văn chương NHT. (Văn xuôi tiếng Việt ít ai được vậy!) Và, theo cách chúng tôi đọc, chưa thấy đoạn thơ nào trong truyện NHT mang tải đầy đủ phẩm chất thi ca như 1 bài thơ bình thường, độc lập. Cứ đọc bình thản hơn, các bạn sẽ thấy những “bài thơ” ấy thường nhàm sáo, dễ dãi… nếu bị bứng ra khỏi văn bản truyện.

So bì tí nữa, với đại tiền bối: Ca từ họ Trịnh trùng trùng điệp điệp thi tính mà cũng chỉ có dăm bài được các ngự sử thi đàn đóng triện. Đáng kể, Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ được “đầu tư” hẳn 1 bài bình nghiêm túc và minh triết đến từ vị Giáo sư “Cái nước mình nó thế”

Cho nên bần tăng thấy hơi khác ý với Xuân Nguyên tiên sanh (hoặc do bạn nhà báo bạn í gỡ băng vội vàng sao đó khi phải làm một bài gom góp nhiều tác giả?):

"Nếu như chúng ta nói rằng lấy ca từ của Trịnh Công Sơn thôi thì đã thành thơ rồi, in ra được thành tập thơ rồi và quả thực đã có tập thơ bằng những ca từ, bài hát của Trịnh Công Sơn.”

Thiển ý, “tập thơ” ấy là một thể thức vinh danh. Đáng làm, và gần như không chính đáng về tính thể loại đâu ạ. Thầy Phạm mần phê bình, dịch thuật tá lả, biết rồi đấy... Loạng quạng động vào thể loại, “tiên ông” Belinski đánh què bút!

"Vậy thì những bài thơ, bài ca mà NHT đưa vào trong những truyện ngắn của mình, một truyền thống có từ văn học Trung đại cho đến đầu thế kỷ XX vẫn còn, đến NHT, ông khôi phục trở lại, nhưng tính chất thơ trong văn của ông khác với thời Trung đại, khác với thế kỷ XX... cũng xứng đáng.”

(Nt)

Đồng ý. Chỉ lăn tăn, ”cũng xứng đáng” là “đã thành thơ rồi” để có thể “in ra được thành tập thơ”; hay NHT đã ghép xứng đáng thơ của mình vào văn của mình? Chúng tôi theo ý thứ hai.

Nói tới cùng, thường là vô nghiệm cho “bài toán thể loại” với các tác gia vĩ đại. Vụ Bob Dylan ẵm Nobel văn chương 2017 là ví dụ ấm áp cho vẻ đuề huề thể loại và vĩ nhân.

Các chương mục như sự nghiệp, quan niệm sáng tác trong Tiểu truyện NHT thêm khẳng định NHT dư tri thức, tâm thức thơ. Kể cả trăn trở. (“Nên quê tôi ai cũng biết làm thơ”!) Có lẽ ở nhà thơ, ối nhầm, ở nhà văn NHT của chúng ta, thơ thẩn chỉ là lối thoát của tâm tư và của chữ nghĩa mà truyện, kịch không xả hết? Chứ ngài - chưa kể những năm đầu viết lách - không đến với thơ như một sáng tác thể loại. Khác hẳn thơ Mai Thảo là nghệ thuật có chủ định, chủ tâm, chủ đích, chủ thể, vân vân và vân vân. Ừ thì luận bàn thơ thẩn, bao nhiêu lần vân vân mới hết nỗi, hỡi nhà văn đáng yêu!

Nói cho ngay, “thơ” NHT là “chất Thiệp”. Cổ, nền, đạo, tâm, kinh… Nó âm lịch ở thời thời 4.0. Thuộc về vùng sâu vùng xa của tâm linh Đông phương, Việt tính. Tỷ như bài ông viết trong các ngày chút chót:

"Sinh lão bệnh tử/ Luật trời đã ban/ Thì đành chấp nhận/ Với nụ cười thôi… Nói chỉ nói vậy thôi/ Lòng buồn không tả nổi…"

NHT có độ thẩm thơ và kiến văn thi pháp rất "trình". Cổ điển - dân Sư phạm Sử lại có ý trung nhân trọn đời Sư phạm Văn cơ mà! - mà không cứng nhắc. Nhuần nhụy, súc tích là 2 đặc điểm chúng tôi tạm xướng ra từ vài bài bình thơ của NHT. Và quyết liệt (nên bốc đồng!)

Có thể thêm: NHT thấy hồn vía của tác giả thơ mà ông thích. Trong bài bình thơ Sinh (xin lỗi đại ca cho gọi thô và thân), Thiệp thẳng tưng: Viết bài vì Sinh là bạn. Bộ 3 bài bình thơ Bảo Sinh, Vi Thùy Linh, và nhất là Đồng Đức Bốn, đủ cấp licence phê bình gia NHT. Bài bình Sinh bén như một đường dao găm, nhà nghề, tinh tường có pha màu tinh tướng (mà thật ra ở đâu Thiệp nhà mình chả vậy: Cái tinh tướng dễ thương trong sự tinh tường ngoa ngoắt).

Phàm cứ quấn đến thơ thẩn là chúng tôi quên tiệt bá tánh xung quanh. Phải nhường ngay míc cho họa sĩ Hồng Hưng:

“Chơi với bạn từ ngày bạn chưa nổi tiếng. Ở miền núi về bạn ôm trong lòng mấy tập thơ làm nơi khu trú tâm hồn. Sau này thành công trên văn trường, bạn giấu biến không cho ai biết thủa ban đầu, mọi bức xúc tâm tư bạn trút hết vào thơ.

Ba tập thơ bạn đã đưa tôi giữ một thời gian không ngắn, sau bạn lấy về và bạn giấu biến. Tôi nghĩ bạn phi tang thì đúng hơn, bởi giao du mới ở thủ đô cho bạn thấy rõ chỉ có “lũ giặc già thơ phú lăng nhăng” mới mần thơ.”

Và thi sĩ Vi Thùy Linh:

“Còn nhớ, giữa chặng gian nan khốc liệt của tôi trên thi đàn, năm 2003, NHT tung ra bài viết Hiện Tượng Vi Thùy Linh. Ông không báo trước sẽ viết, mà chỉ nói: “Chú 50 rồi, thấy những trận liên hoàn đánh cháu, còn sởn gai, ngán ngại, huống hồ cháu mới 20…”. Bản thân bài này là hiện tượng, bởi “Vua truyện ngắn” rất hiếm khi viết về tiểu luận, phê bình văn học và trước đó chưa từng viết về cây bút trẻ nào. Tôi vẫn tự hào NHT chỉ viết cho tôi.”

Thưa tại đây, ngay và luôn: Vi nữ sĩ chính là tác giả 2 bài báo khóc liền tù tì chú Thiệp của cô - khóc thực sự, không phải khóc trong nháy nháy. Cả 2 bài xuất sắc ở tầm báo chí và “sởn gai” ở mức văn học. Tiểu truyện NHT vốn rất chọn lọc trích dẫn, ở các tác giả “khóc” nhiều, dù hay dù cảm cũng phải cân nhắc dành chỗ cho những tác giả khác cùng chia nước mắt. Thế rồi vẫn chọn cả 2 bài đến từ “hiện tượng Vi Thùy Linh” của thi đàn VN 2 thập niên trước. Hơi tiếc, bản tóm lược này đã không có các chương mục đang ôm ấp nhiều trích dẫn Vi muội.

Giựt tít “'Vua truyện ngắn' NHT lúc sinh thời thích đàm đạo về thơ”, Nguyễn Việt Chiến, thi sĩ, ký giả thường xông xáo (đến ngây ngơ) và sắc sảo (tới giản đơn) đã cho Tiểu truyện NHT ở chuyện NHT với thơ tơ lơ mơ nhiều thông tin quý, ít người để tâm cho dù có lưu ý:

"Tôi vẫn nhớ mãi lần trò chuyện cuối với NHT trước khi ông gặp bạo bệnh, về chuyện ông viết tiểu thuyết võ hiệp có thơ (...) Tôi lật qua ít trang bản thảo cuốn Bên Rìa Nước, thấy có nhiều đoạn viết như thơ, bèn hỏi nhà văn. NHT bảo: “Đây không phải là thơ bình thường. Đây là thơ kệ, là tổng hợp của nhiều loại thơ cổ của VN.

[...] Và, người xưa mới đầu học làm thơ 2 chữ: “Vào làng/ Xin thịt/ Ra làng/ Xin xôi”, rồi thơ 3 chữ: “Đi bên sông/ Về bên sông/Trồng cây cải/ Bơi đò ngang/ Một đò ngang/Hai ngang đò”, tiếp đến thể thơ 4 chữ [...] 8 chữ, 9 chữ. Và thơ lục bát VN giống như thể thơ Haiku của Nhật Bản. Nó là quốc hồn, quốc túy...”.

Nhà báo kể, NHT cho xem vài bình gốm sứ được vẽ tranh, đề thơ đời Đường do tự tay chính chủ làm, và xác nhận nhà văn “cũng từng làm thơ nhưng không thành” trước khi thành danh.

Nếu cũng hâm mộ lục bát Đồng thi nhân, ta sẽ thấy rõ gu thơ và tài nhìn nhận thơ của NHT:

“Ngồi nói chuyện văn thơ với nhà văn NHT mới biết ông rất quý trọng cố nhà thơ Đồng Đức Bốn. Có thể tình bạn giữa hai ông vừa mang hơi thở mộc mạc bùn đất chốn chân quê vừa mang tính ngang tàng, bất cần của những văn tài một thời “bất đắc chí”. [...] Biết đâu ở thế giới bên kia, cố nhà thơ Đồng Đức Bốn sẽ lại được hầu rượu nhà văn NHT để nghe “vua truyện ngắn” đàm đạo về thơ và những nhà thơ hạ giới.”

(Nt)

Mâm giỗ 100 Ngày Thiệp này còn có món độc. Mời làng cùng thi giới tỏ lòng trong tuần đầu nhà văn đi hẳn về cõi mộng… Hiếm hiền tài của trí thức, văn nghệ sĩ VN hiện đại được đồng nghiệp và độc giả trong-ngoài nước khóc bằng thơ như NHT. Hình như đận “vua Trịnh” thăng hà, thương khóc bằng văn xuôi vô kể chứ đâu có mấy thơ? À vì thời đó chưa có siêu thị Phây, chứ số lượng fan truyện Thiệp làm sao sánh nổi với các fan nhạc Trịnh!

Điểm nhanh, chắc sót: Hai bài chúng tôi thích hơn cả là tiếng việt của Quỳnh Iris de Prelle (Bỉ) và Nguyễn Huy Thiệp (Trần Vũ Long (VN). Các tác giả khác là Trần Mộng Tú ở Mỹ với bài thơ Tiễn NHT; Phạm Xuân Nguyên (VN) - Tiễn Biệt NHT; Phạm Xuân Trường (VN) - Hai Mươi Ngày Này Tháng Ba; Nguyễn Hàn Chung (Mỹ) - Tướng Về Hưu Mở Mắt Chúng Ta; Nguyễn Đinh Văn Hiếu (VN) chùm thơ Rồi Anh Kể Chuyện Dân Gian Hua Tát; Đặng Tiến (VN); v.v...

Và như cả làng cả nước bất ngờ với mong đợi, điếu văn của Chủ tịch HNVVN được thi sĩ Nguyễn Quang Thiều biến hóa thành một “áng văn” tạo đợt sóng xiển dương cả tháng ròng và dư âm còn lâu dài mà thơ ca dự phần đáng kể:

“Cùng với đoạn cuối là một bài thơ, cả bài là một bài thơ. Chưa ai viết điếu văn theo lối tiên tự hậu thi, mà vẫn tự do, khoáng đạt và súc tích như thế này. Gọi áng văn là xứng đáng.” (Văn sĩ Phạm Lưu Vũ)

Chương “NHT & điếu văn” đã trích dẫn nhiều, đủ sóng sánh các lâm ly:

“Hãy thanh thản ra đi, Nguyễn Huy Thiệp, hỡi chàng hiệp sỹ

Cùng thanh gươm ngôn từ hắt sáng ban mai

Những cánh đồng đang dâng hương như mùa xuân thứ nhất

Trên mỗi dấu chân chàng một ký tự sinh ra”

(Nguyễn Quang Thiều)

11.

NHT & tiền

Bàn về tiền với văn nghệ sĩ ta ở thời a còng khó hơn ở thời trước. Nhưng với NHT chúng tôi cảm thấy không khó lắm? Tiền. Nhà văn của chúng ta luôn uýnh bài ngửa, tênh hênh, lắm lúc lột trần. Trong tác phẩm, phát ngôn, tính cách, đời thường... Mà anh giai nom dáng hình là biết: Thông thái trong vẻ ngờ nghệch. Giai ngoại ô cổ mà! Thành thử thiên hạ hiểu sao cũng trúng. Vả, sự sấp ngửa của đồng tiền vốn đã minh triết rồi. Bàn tay nghệ sĩ giỏi là biết búng nó theo chiều quay Ông tạo định hướng.

Ba vị sau đây nói về NHT và tiền.

Chúng tôi chưa được quen biết Phạm Xuân Trường, thi sĩ, nghệ sĩ vang danh thành phố Cảng - người chắc chắn sẽ lưu đời với siêu phẩm chân dung gò đồng văn nghệ sĩ VN hiện đại.

Đến đây, người viết phải xong bài gấp; chỉ kịp ngắm lại trên mạng chừng 20 nhân vật trong khi tìm NHT. Thần thái là những Phan Khôi, Phù Thăng, Ngô Tất Tố, Bùi Ngọc Tấn, Sơn Nam; kiêu hãnh với Nguyên Ngọc qua cái nhoẻn cười khinh bạc tạc vào thế kỷ; dữ dội là các ánh mắt Trần Dần, Phùng Cung. Nhưng mà xin nói thật, điêu khắc gia buồn ít thôi nha: Mai Văn Phấn, Trần Đức Thảo, Kim Lân, Trần Vàng Sao, Nguyễn Hữu Đang, Đỗ Trọng Khơi, và tức cười nhứt là Trần Đăng Khoa - nếu không có tên ở dưới, nhận ra được chết liền! Điểm chung ở các tranh chưa đạt trên là quý tộc hóa đối tượng mà xem ra chẳng ai trong số này quý tộc cả, ngay cả vua triết gia họ Trần.

Chưa thấy NHT? Hy vọng gò đồng Thiệp bởi Phạm Xuân Trường sẽ là thần thái, là kiêu hãnh nhoẻn cười khinh bạc tạc vào thế kỷ, là ánh mắt dữ dội. Chớ, chớ quý tộc hóa cái ông nhà văn mang vẻ nông dân khổ đến chết vì tiền!

Vinh Huỳnh và Nguyễn Văn Thọ là cặp đôi văn hữu vong niên thâm tình mà chúng tôi sở hữu. Nhớ, ba anh em trên một chiếc xe con Huỳnh lái, (Thọ - Quyên đấu hót và lo đi tè hihi), làm vệt du vãn về xứ hoa ban ruộng bậc thang xuân quê hương một đận. Người trẻ hơn, mấy năm nay tụ tập bạn đồng hướng làm báo in sách mộng làm trẻ, làm mới văn đàn Việt; người ít trẻ hơn, văn giới trong-ngoài hình chữ S mấy thập niên qua quá rành danh rẽ tiếng, nổi nhất là tiểu thuyết Quyên kẻ này dính duyên làm bạt. Nhị vị, người trước người sau người đậm người mau đều đánh bạn cùng Thiệp, tâm giao đủ cung bậc chầm bập mổ xẻ... Nhớ, hồi 2008, người ít trẻ hơn từng tính tạo cuộc gặp chơi chơi tay ba cùng nhà văn nhớn mà chả hiểu sao bất đạt.

Thơ Phạm Xuân Trường:

“Những ngày hấp hối mà trong nhà [NHT] chỉ có 5 triệu đồng”.

Vinh Huỳnh tốc ký ngay trong ngày tang, các lời nhắn sau cùng trước khi NHT trọng bệnh mùa Covid 2020 với mấy chú em làm báo Văn+:

“Tôi cũng viết tạp nhiều thứ kiếm sống, người ta thuê thì tôi viết. Còn nhớ hồi Lương Quốc Dũng (Cái tay làm sân vận động Mỹ Đình hồi đương chức ấy) chỉ ra đầu bài thuê tôi viết truyện Tiểu Long Nữ [...] còn đâu kệ mình viết tất. Hỏi: “Ông trả bao nhiêu?”, “30 triệu...”, “Hơi ít!”, nhưng rồi tôi viết loáng cái có mấy ngày đã xong.”

1987, chiều xuân nọ. Chảy Đi Sông Ơi vừa được in còn nóng báo, tác giả rủ Thọ Muối ăn mừng tại quán thịt chó Hàng Gà - Hàng Phèn cho hết nhuận bút còi 200 đồng tầm 10 bát phở:

“Chao ôi người bạn tôi, văn tài ấy - nhà văn viết cả một chuỗi dài 35 năm nay, tạo ra nhiều trước tác như vệt sét xé ngang nền văn học nước Nam này, in khắp nơi trên địa cầu này, vẫn lúng túng đến tận cuối đời về đồng tiền bát gạo.”; “[...] lương hưu còm hơn 2 triệu đồng…”

(Nguyễn Văn Thọ)

"Biết rồi, khổ lắm, nói mãi!”

“Tài năng ấy từ bàn tay chai sạn từng làm nhiều nghề để sống. Hết đi buôn giấy lậu lại mở quán ăn”; “nhưng đều thất bại”; “cho tới tận khi bán một phần đất hương hỏa của cha ông xây nhà cho hai con, ông vẫn đăm đắm về tiền chữa bệnh. Tài khoản lúc đột quỵ lần hai chỉ còn 9 triệu đồng.”

(Nt)

Nhà văn Việt Nam khổ như Thiệp!

Nhị vị sau, người nữ kẻ nam chúng tôi đều chưa được dịp mần quen, dù chung đụng ít nhiều không gian sinh sống/văn chương.

Một trong những nam doanh nhân thành đạt ở xứ Lá Phong, Nguyễn Hoài Bắc từng là đồng hương Việt cùng thành Tổ Rồng To. Trí nhớ nếu không phản chủ thì kẻ này có lần cùng một văn hữu liền anh ghé thăm tư gia mà không gặp gia chủ? Nhờ dịp NHT qua đời, dạo chợ Phây mới biết doanh nhân thành đạt cũng ham viết lách và viết có duyên đáo để:

“Miên man một chữ "tiền" hay "tiên"...

Ăn xong bữa cơm trưa, muốn ngủ lấy sức để chiều cày tiếp, thấy điện thoại kêu tinh tang [...] báo Tuổi Trẻ đăng bài viết về ngày cuối của một người, một nhà văn vang bóng một thời vừa cỡi tiên hạc khuất núi, ông là cố nhà văn NHT.

Câu chuyện kể về gia cảnh của ông, kể về nỗi cơ hàn vất vả của gia đình ông, vợ ông mới mất, con cháu thì không được bằng chị, bằng em, ông bị tai biến, khi ấy trong túi ông, gia tài của ông vẻn vẹn không quá 5 triệu đồng VN. Tệ xá của ông nơi gia đình đang sinh sống là căn nhà bé tý, nằm sâu trong hẻm giữa khu nửa quê, nửa phố trên đất Hà Thành.

Miên man nghĩ về chữ ‘tiền, nghĩ về các mảnh đời trong xã hội ngày nay, người tài ba trên chốn văn đàn trời Nam không nhiều, đạt đỉnh cao, thần tượng trong lòng người hâm mộ như ông NHT quả thực là hiếm có, khó tìm.

Miên man trong chữ "tiền" hay "tiên", ta ngộ ra rằng: có "tiền" vẫn tốt hơn, sướng hơn trở thành "tiên", chắc bạn cũng không mong thành "tiên" bởi nếu thành "tiên" thì bạn cũng thăng thiên rồi.

Hà Nội, 25/3/2021 - HB”

Đoàn Cầm Thi, nữ nghiên cứu gia khoa bảng, dịch giả khá là thành danh trong môi trường hàn lâm và xuất bản văn học bản địa (ý là không tử thủ lô cốt cộng đồng con cháu Vua Hùng) ở kinh thành Ba Lê. Vị nữ giáo sư văn học có em song sinh bút danh Thuận - nữ văn sĩ “đẻ” tiểu thuyết không chỉ cái nào cũng cách tân mà đáng nể là sòn sòn là đô sòn hơn tá sách xuất bản ở VN và Pháp 20 năm qua, và cũng là 1 VIP tham dự Tiểu truyện NHT mà ở bài tóm lược này chưa hiện diện. Cặp Thi - Thuận là một ví dụ hiếm, đẹp ơi là đẹp cho bài toán khó (vô cùng Tổ quốc ta ơi) luôn hành hạ giới văn nghệ sĩ di dân: bằng nghề văn nghiệp nghệ hòa nhập xứ người và gắn bó cố quốc.

Điều mà Đoàn giáo sư đã để lại cho đời, ngu ý chúng tui, là tủ sách truyện văn học VN đương đại in ở Pháp trong hơn thập niên qua. (Tiếc, vắng mặt Thiệp nhà ta trong đó).

“[...] một câu Đoài nói với Khảm trong Không Có Vua: "Triết học là thứ xa xỉ của bọn mọt sách. Chú có thấy cái chuỗi hạt nhựa đeo cổ của chị Sinh không. Nó là triết học đấy." Có lẽ chỉ NHT mới có một cách định nghĩa vừa bất ngờ vừa cụ thể và giản dị về một khái niệm cực kỳ trừu tượng và phức tạp như vậy. Anh là người của thực tế vật chất, của cơm áo gạo tiền. Cái sâu sắc của NHT là cái tinh thâm của kẻ luôn phải vật lộn với mưu kế sinh nhai.”

(Đoàn Cầm Thi)

Nếu hên đận này lọt Giải Nhà nước, tài khoản nhà văn của chúng ta sẽ đẫy đà chun chút?

Vĩ thanh:

“Tiền nhiều mà để làm gì?” - Vua cà phê Trung Nguyên.

“Để gió cuốn đi…” - Vua nhạc Trịnh.

“Để làm nhà văn!” - Vua truyện ngắn Thiệp chắc sẽ ấp úng nói vậy từ nơi chín suối...

12.

NHT & tôn vinh

Hãy cùng chúng tôi liều phen "gái góa lo chuyện triều đình":

1) Giải thưởng văn học mang tên NHT

2) NHT & tên đường

3) NHT & sách giáo khoa

4) NHT & nhà tưởng niệm

5) “Thiệp học", chuyên ngành mới

1) Giải thưởng mang tên NHT

Với văn tình và xu hướng xã hội hóa các sinh hoạt văn học nghệ thuật VN hiện nay, không khó lắm để nghĩ đến và đi tìm giải pháp về một giải thưởng văn học tư nhân vinh danh NHT, dù có thể gặp ít nhiều thủ tục cơ chế?

Các đại gia yêu chữ nghĩa văn nghệ văn giềng xứ ta đang ngày một thêm lượng và chất; lúc này chưa nhiều, nhưng cũng chẳng ít. Qua mấy tuần trăng khuất bóng Thiệp, cứ nghĩ là khả thể đi cho sớm chợ, về một giải thưởng tư nhân, ví dụ "Giải thưởng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" (quả này cảm động, kẻ đả tự không nỡ viết tắt!), dành cho các tác giả, tác phẩm chuyên trị truyện ngắn viết bằng tiếng Việt. Có thể hàng năm, hoặc để chất lượng, mỗi 2-3 năm.

Trong nan đề liên hoàn giải thưởng - thiện nguyện - vinh danh - v.v… vấn đề đầu tiên không hẳn là “tiền đâu”. Mà ai là chủ thể: Vinh danh ai? Thiệp! Ổn. Thứ đến, ai là khách thể hành động, như người chủ trì. VIP khách thể trông thế thôi lại là chính chủ, nhiều khi tay không bắt giải thưởng. Vị chủ trì này có thể tìm gọi, phát động các vị chủ chi - nhân vật quan trọng thứ 3 trả lời bằng hành động cho câu hỏi “đầu tiên” - tiền đây!

Với dự án Giải thưởng NHT, về vị chủ trì, chúng tui tầm nhìn hạn hẹp, óc nghĩ nông cạn, giao lưu ít ỏi (và chưa một phút dậm chân qua bậc thềm các đại gia!) nghĩ nhanh đến Quang Thiều thi sĩ - người mà dư luận báo giới thi thoảng lại xướng rằng có thể khai mở được trái tim và hầu bao các doanh gia yêu thích văn nghệ, người mà tài hoa văn chương và chức sắc văn nghệ đang ngất ngưởng trên lâu đài văn học VN chính thống, người mà với bài điếu văn khóc Thiệp đang đi vào lịch sử sinh hoạt văn học nghệ thuật VN đương đại (nội cái “người mà” cuối cùng cũng đủ “ăn vạ bắt đền” rồi!)...

“Khởi động Giải thưởng Trần Văn Khê: Tôn vinh tài năng âm nhạc truyền thống VN / Nguoidothi.net.vn 18/5/2021

[...] Cuối cùng thì sau gần 6 năm kể từ ngày GS Trần Văn Khê từ giã cõi tạm, mới đây quỹ học bổng mang tên ông đã chính thức được UBND TP.HCM cấp phép thành lập và hoạt động.”

“Sau một thời gian dài tìm kiếm nguồn lực, từ năm 2019, Nhóm thân hữu Trần Văn Khê [...] đã [...] được Trường Đại học Văn Lang [...] chịu trách nhiệm thành lập Quỹ Học bổng theo di nguyện của cố GS Trần Văn Khê. Sau 4 lần điều chỉnh hồ sơ theo yêu cầu của cơ quan chức năng, tháng 3/2021, Quỹ Học bổng Trần Văn Khê đã danh chính ngôn thuận ra đời trong sự vui mừng của những người yêu quý ông. Dù muộn nhưng đây là một việc làm rất có ý nghĩa.”

Cung cách trên bài bản, khó làm, lâu đạt. Với “cơ quan chức năng” bác Thiệp sao bì với cụ Khê?

Thôi cho nó lành, cứ làm kiểu tư nhân 100% như Giải thưởng văn học nghệ thuật Nguyễn Đình Thi (vừa trao lần thứ nhất hồi cuối năm ngoái mà kẻ này cũng được có tham luận):

“Giải thưởng văn học nghệ thuật Nguyễn Đình Thi: Đặc biệt và nhiều ý nghĩa/ baoquangngai.vn 28/11/2020

“Sau bao ấp ủ [...] đã chính thức được trao tặng giải thưởng Nguyễn Đình Thi. [....] Trong đó, nhà thơ Thanh Thảo được vinh danh ở hạng mục "Thành tựu trọn đời" [...] Ông đã từng được trao nhiều giải thưởng lớn [..] Thế nhưng, khi nhận Giải thưởng VHNT Nguyễn Đình Thi, nhà thơ Thanh Thảo rất phấn khởi phát biểu: "Tôi thấy giải thưởng này rất đặc biệt, nhiều ý nghĩa. Tôi cảm thấy vui, tự hào và xứng đáng với giải thưởng, mặc dù đây là giải thưởng không kèm theo tiền thưởng".

2) NHT & tên đường:

Chắc đến… mùa quýt. Nhưng là thi sĩ, chúng tôi cứ muốn tin sẽ có “mùa quýt” cho văn học hiện đại VN, tức là cho NHT.

Nhà văn đáng yêu của chúng ta chả nhẽ không có chút sát na biêng biêng nào đó vụt nghĩ đến cái chuyện “mùa quýt” ấy; tỷ như khi ngồi hàng tiếng dưới tượng Phật sân vườn, sửa gấp bản thảo kịp gửi sang kinh thành Ba Lê hòng soán giải tột đỉnh vinh quang của nhân loại về cho đất nước? Dám lắm chứ! Mất gì của bọ mà không sát na biêng biêng vậy?

Nghiêm chỉnh: Bỏ đi danh hão, như những người yêu con người với xấu tốt của mình, yêu văn chương chữ nghĩa tiếng Việt, yêu người VN… ta vẫn tin vẫn tưởng sẽ có ngày dịu giời một con đường lối phố nào đó đất Hà Thành mang tên NHT. Biết đâu lại quanh quanh xóm Cò, phường Khương Đình, quận Thanh Xuân thì sao nhỉ? Mô Phật!

3) NHT & sách giáo khoa:

Nếu như có phim về NHT (tại sao không, hỡi các nhà đạo diễn tương lai - 5 năm, 10 năm hoặc lâu hơn nữa?), sẽ là rất thích thú ở mộng cảnh Thiệp ta đang tí tửng can vẽ hình tranh cho cuốn sách giáo khoa đúng cái truyện ngắn được chọn. Hồi sinh, chàng cũng không thể mơ!

Thì vẫn, đưa truyện Thiệp vào sách giáo khoa trung học cũng là một “văn án” văn đàn và các nhà làm sách giáo dục VN bàn lên thảo xuống hơn thập niên rồi. Từ lâu, ai cũng biết, việc chọn tác phẩm hiện đại vào sách giáo khoa ở VN là cà một chu trình "cá vượt vũ môn", mà với các tác phẩm đương đại còn khó hơn. NHT lại là một ca đang còn nhiều tranh luận ngay cả ở các hướng chính thống và cởi mở.

Một nữ ký giả Đức và nhân vật chính của chúng ta có cuộc chuyện vào năm 2015:

“- Katharina Borchard: Truyện của ông có được đưa vào chương trình sách giáo khoa Việt Nam không?

- NHT: Sách tôi chỉ được đọc ở đại học. Ở trường học, các sách của tôi không được học sinh đọc, mặc dù bố của cô thông dịch viên đây này, Thuy Schmalz, ở VN vận động tích cực cho việc này!

- Tại sao vậy, bà Schmalz?

- Thuy Schmalz: Cha tôi phụ trách việc biên soạn chương trình sách giáo khoa ở VN”.

Ký giả Nguyên Sa vừa nhắc nhở sau ngày NHT lìa đời:

“Nếu từng là học sinh, bạn có thể sẽ thắc mắc, sao nhân vật quan trọng thế mà tác phẩm chẳng được đưa vào sách giáo khoa? Quả là vậy, NHT chưa từng được giới thiệu trong chương trình Ngữ văn phổ thông bao giờ. Ông quá khác biệt và gây tranh cãi.”

Chính thế “già làng” Nguyên Ngọc, tổng công trình sư văn học đổi mới, ông bầu kỳ tài nhất, bà đỡ hiệu quả nhất cho truyện NHT (và tất nhiên là VIP trọng lượng cao trong các trích dẫn ở Tiểu truyện NHT này) đã phán từ khuya:

“Trong văn của anh, nhiều đoạn có thể chép nguyên làm mẫu tuyệt vời cho các sách giáo khoa dạy văn, ngay cả ở cấp 1, cấp 2 - như đoạn thả diều trong Những Bài Học Nông Thôn chẳng hạn. Đọc, bỗng nhớ Người Gieo Hạt (Le semeur) của Victor Hugo. Lại có đoạn, có truyện, chắc không bậc phụ huynh nào dám để cho con cái mình, dẫu đến tuổi mười lăm, mười sáu mó tới.”

Trong FB của mình, Tạ Duy Anh, nhà văn nức danh suốt từ thời hậu đổi mới đến tận hôm nay, cho biết:

“Khi Ban soạn thảo sách giáo khoa nhờ tôi tiến cử một số tác phẩm đưa vào dạy trong nhà trường, đến phần NHT, tôi ghi ngay truyện ngắn Muối Của Rừng. Sau đó tôi được thông báo là Ban soạn thảo quyết định chọn truyện Tướng Về Hưu”. Tôi không có ý kiến gì. Nhưng rồi cuối cùng hình như họ lại chọn Muối Của Rừng.”

Biên tập gia đầu bảng của các dòng sách “sinh sự” ở VN không nói rõ sự việc xảy ra năm bao nhiêu.

Trên FB của GS Trần Đình Sử đã có các chia sẻ thế này từ Đỗ Ngọc Thống, nhà giáo, nhà nghiên cứu có tên tuổi:

“[...] vì những người chủ trương không cho in không hiểu thế. Thậm chí họ cũng chưa đọc NHT, chỉ nghe nói NHT "tục tĩu, hạ bệ thần tượng, nói xấu Gia Long, xúc phạm Quang Trung..." thế là không được. Cho đến năm 2000 khi GS Trần Đình Sử là chủ biên chương trình Ngữ văn THPT, có tôi tham gia, chúng tôi đề xuất đưa tác phẩm của NHT (ngày ấy định trích Tướng Về Hưu) thì bị Hội đồng thẩm định gạt đi. Những vị trong Hội đồng thẩm định cũng bị ám ảnh bởi dư luận què quặt và u tối đó.”

Thôi thế này. Các giáo sư, các thầy thử cho thảo dân chúng tôi liều phen nữa, không biết đã xảy ra ở quốc gia nào chưa khi mần sách giáo khoa:

Những fan cứng NHT đang giảng dạy từ đại học tới phổ thông hãy thể hiện “tình yêu Thiệp”: Tự làm cuộc điều tra xã hội học với các nhóm học sinh năm cuối trung học về tầm đón đợi của học trò hiện nay với truyện NHT. Rồi cậy nhờ những VIP có thẩm quyền, uy tín và niềm say Thiệp (như thầy Đình Sử, thầy Lã Nguyên, thầy Xuân Nguyên, thầy Hữu Sơn, thầy Văn Thuấn, thầy Anh Tuấn, thầy Uông Triều) lọc ra đôi truyện ngắn, dăm trích đoạn truyện NHT làm bài mẫu cho dự án điều tra.

Thiển ý, chắc cờ hơn cả về nội dung và dung lượng đúng là Muối Của Rừng. Còn cụm Những Ngọn Gió Hua Tát ít nhất chắc cũng lọt "Truyện thứ sáu/ Đất quên". Như cư dân mạng Quy Vu “cầm đèn chạy trước ô tô”:

“Tác phẩm của NHT hiện tạo áp lực cho môn văn trong giáo dục. Họ phải chọn một đôi tác phẩm đưa vào chương trình. Muối Của Rừng lớp nghĩa nổi họ thấy yên tâm nhất. Tôi ngoại đạo, nếu được chọn tôi chọn Những Ngọn Gió Hua Tát, chỉ băn khoăn Trái Tim Hổ - Câu chuyện trong truyện này đau quá! Còn những truyện kia mỗi chuyện là một bài học đạo đức nhân sinh. Văn rất đẹp.”

Nếu làm nghiêm túc và chu đáo, tin là kết quả điều tra không chỉ giúp các nhà làm sách một luồng thông tin tươi nóng về việc “học sinh đọc Thiệp”, mà còn đóng góp đáng kể cho hiểu biết văn hóa đọc NHT hiện nay (chứ không phải ở thời đổi mới).

Tóm, truyện Thiệp đi vào sách giáo khoa tuy không nhậy cảm về chính trị (chính quyền) nhưng phức tạp vì phải cân bằng kiềng 3 chân: Giá trị văn chương - quan niệm giáo dục - văn hóa thể chế.

Thôi thì mong NHT ẵm Giải thưởng Nhà nước, truyện của chàng hiệp sĩ sẽ tiến vô các trang sách giáo khoa dễ hơn?

4) NHT & nhà tưởng niệm:

“Người sưu tập là người hạnh phúc”. Chúng tôi nhớ có nhầm không, đại văn hào Charles Dickens bảo vậy? Suy ra, dân tộc giàu có tâm hồn sẽ phủ xứ sở mình bằng các bảo tàng, nhà tưởng niệm. Để tôn vinh những nhân vật danh tiếng, đây là một “loại hình vật chất” quen thuộc ở các quốc gia tiên tiến.

Trong đôi thập niên qua, người nước Nam ta tỏ ra hạnh phúc hơn, tiên tiến hơn khi tâm hồn mình được vật thể hóa hơn qua các cao trào bảo tàng, nhà tưởng niệm tư nhân. Với NHT, chuyện này có nhẽ “nhỏ như con thỏ”. Là chúng tôi nghĩ thế.

Đồ rằng Bảo tàng HNVVN khi nào to oách hơn nếu không có buồng riêng tương xứng thì “vua truyện ngắn” cũng phải yên nghỉ trên diện tích, thể tích nào đó trên bức tường đại diện chân dung, tác phẩm, vật phẩm nhà văn VN? Sẽ là thao tác đầu tiên và không khó để trả “món nợ lớn của Hội Nhà văn VN với NHT” (Lời thi sĩ Nguyễn Bình Phương)

Một nhà tưởng niệm NHT của tư nhân?

Trộm nghĩ, ấy là việc cần thiết và trong tầm tay gia đình, bạn hữu cố nhân. Về kỹ thuật đã có bàn tay nghệ sĩ từ người con trai cả - họa sĩ Nguyễn Phan Bách.

Thì đấy, nơi mạng xã hội trong tuần đầu nhà văn xa cõi tạm, các bạn thân, các fan đã bàn thảo; rộn ràng hơn cả là FB Uông Triều (một nhà văn đang xông xáo nơi văn đàn, cực "nghiện Thiệp" với 2 bài báo đáng giá mà Tiểu truyện NHT chọn được):

“Hàn Mặc Tử, Trịnh Công Sơn và có lẽ bây giờ là NHT, những người làm văn giới tốn giấy mực nhất. Hôm đám tang NHT tôi đã nói với hai người con trai nhà văn nên giữ lại ngôi nhà cũ của ông để làm nhà lưu niệm. Những người như Hàn Mặc Tử, Vũ Trọng Phụng, dấu tích còn lại quá ít. Hàn Mặc Tử khiến tôi ngỡ ngàng khi vào thăm bệnh viện nơi ông điều trị phải mua vé. Điều ấy rất đáng kể vì nó nói lên giá trị và sự hấp dẫn của ông.” (Uông Triều)

“Ngay hôm đó, ngồi với nhau mấy ông bạn cũng nói về việc giữ di sản anh Thiệp rồi.”

“Tôi đã bàn với chủ cà phê Nhân và nhà văn Uông Triều, đều mong muốn giữ lại lưu niệm của Huy Thiệp tại gia đình và quán cà phê Nhân Hàng Hành.” (Bảo Sinh)

Hình dung nhà tưởng niệm NHT, so với "mặt bằng" các công trình tương tự dành cho văn nhân VN, có thể kém cạnh nhà tưởng niệm Nguyễn Du, Tố Hữu, Kim Lân… về số hiện vật? Mà sẽ nhiều hơn nhà tưởng niệm Hàn Mặc Tử, Vũ Trọng Phụng, Phạm Tiến Duật, Nguyên Hồng, Anh Thơ?

“Phú Thọ nhà tôi [...] Quê nội tôi, huyện Thanh Ba cũng là quê nhà thơ Phạm Tiến Duật có con đường Phạm Tiến Duật rất dài. Quê ngoại tôi, huyện Cẩm Khê là quê nhà thơ Bút Tre cũng có con đường Bút Tre. Tóm lại, địa phương, quê quán của những danh nhân văn hóa nên chủ động trong việc lưu giữ những hình ảnh, kỷ vật của người con quê hương trước đã. Đợi nhà nước thì sẽ lâu đấy.” (Tống Ngọc Hân)

Mong là gia đình 2 "ông con" Bách & Khoa, sau lễ giỗ đầu/ tiểu tường, hẳn nghĩ đến việc để đời này cho người cha kỳ vĩ của mình. Báo giới và thân hữu cho hay, 2 gia đình con cháu NHT đang vinh hạnh ở trên phần đất hương hỏa tổ tiên để lại. Âu là phúc lộc mà NHT đau đáu trong gian khổ thực hiện và thành quả phần nào, dù phải bán đi 1/2 số đất xương thịt để xây nhà cho 2 con ở riêng. Nếu sau này hậu thế Bách & Khoa có thể thu về phần đất đó mà dựng thành nhà tưởng niệm cho ông cố mình - nhà văn NHT, sẽ còn là đại phúc.

“Hôm qua là 49 ngày mất nhà văn NHT, tôi đến thắp cho ông nén nhang. Thấy ngôi nhà của ông vẫn giữ nguyên như trước, bàn thờ ông đặt ở ngôi nhà cũ nơi ông từng ở. Hai người con trai của nhà văn không có ý định thay đổi bất cứ thứ gì trong ngôi nhà cũ của bố, kể cả cánh cổng bằng gỗ.

Dự định 100 ngày nhà văn mất sẽ xuất bản cuốn sách tập hợp những bài phỏng vấn và bài viết về ông. Một ấn bản kỉ niệm NHT bằng tiếng Anh sẽ xuất bản tại Mỹ cũng đang được xúc tiến.

(Uông Triều)

Cơ khổ! Là chúng tôi cứ mau mắn xía vô đại sự nhà người. Mô hình khu tưởng niệm NHT hẳn có trong đầu các bạn hiền cố nhân, như họa sĩ Thiết Cương. Đúng không nào?

“Hôm qua, ngày lập hạ, mưa tầm tã, tôi vào thắp nhang 50 ngày anh NHT và sorry anh: N.Q.Thiều và tôi muốn ra mắt 1 cuốn sách chọn lọc những bài viết về anh Thiệp dịp này nhưng đành phải delay, vì muốn có 1 cuốn sách đẹp thì cần phải có thêm thời gian."; “trên bàn thờ anh Thiệp có 1 đĩa khoai lang luộc, món mà anh Thiệp rất thích.” (Lê Thiết Cương)

Và viễn cảnh (không xa) thế nầy sẽ là đẹp mặt cho tình văn hữu nước nhà lắm lắm. Vị khách quý cắt băng khánh thành nhà tưởng niệm NHT vẫn lại là thi sĩ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch đương nhiệm HNVVN - người mấy năm trước đấy từng cất lời ai điếu bi hào dọc một làng văn Hà Thành.

Lại vĩ thanh:

Với cách thức quen thuộc và hữu hiệu là bán sách đấu giá, NHT lại đang được bá tánh ta Tây trong-ngoài VN tưởng niệm có tính dài lâu theo 3 tiêu chí “xanh - sạch - xinh”. Nhất Thiệp rồi còn gì!

Theo trang cá nhân của siêu ký giả Huy Đức và một số báo chí:

“Đấu giá Tướng Về Hưu dùng tiền trồng rừng tưởng niệm nhà văn NHT

"Nhân lễ giỗ 49 ngày nhà văn NHT (8/5/2021), một người thân thiết của ông, họa sĩ Lê Thiết Cương và nhà sưu tập sách Nguyễn Duy Cường (Sách Vipen) quyết định bán đấu giá bản in đầu tiên cuốn sách đầu tay của nhà văn: tác phẩm Tướng Về Hưu.”

Vậy chúng ta nên có thơ rằng:

Hoan hô họa sĩ Thiết Cương

Và nhà sưu tập Duy Cường… Hoan hô!

Rồi coi tiếp:

“Giá khởi điểm là 3 triệu VND. Xin mời các bạn bắt đầu, phiên đấu giá sẽ kết thúc vào lúc 16:45 phút ngày 8/5/2021. Tiền bán sách sẽ được dùng để cùng VARS trồng một cánh rừng (khoảng 5000 cây, tương đương 50 triệu VND) nhằm tưởng niệm nhà văn NHT. [...] Bạn bè và những bạn đọc yêu mến nhà văn cũng có thể tưởng niệm ông bằng cách Góp Một Cây qua tài khoản của CtyTNHH Xã hội Trồng và Phục hồi Rừng VN…”

“Xin mời các bạn đọc bài giới thiệu của nhà thơ Nguyễn Duy về sự ra đời khó khăn của Tướng Về Hưu [...] “cũng long đong lận đận như số phận tác giả, như một điềm báo”. Nhà thơ Nguyễn Duy viết cho chúng tôi ngay sau khi biết ý tưởng đấu giá cuốn sách này."

“Ý tưởng đấu giá xuất phát từ vợ chồng giáo sư Peter Zinoman – Nguyệt Cầm - bạn của NHT. Hôm 14/4, họ chuyển tiền tới một dự án trồng và phục hồi rừng trong nước với nội dung: “GS Peter Zinoman trồng cây tưởng niệm nhà văn NHT”. Cả hai muốn trồng 70 cây – bằng số tuổi thọ của nhà văn.”

Theo báo giới, cuộc đấu mở màn bằng 9 triệu và sang ngày sau mức giá cao nhất lên đến 50 triệu VNĐ. Chưa rõ khi bài vở bần tăng soạn xong thì “rừng sách Thiệp” được bao nhiêu? Mô Phật!

5) "Thiệp học", chuyên ngành mới

Tiểu truyện NHT còn hứng chí mà “hậu hậu đậu” (tức là hậu hiện đại nhưng có thể chưa thành) thêm tiểu tiết nữa...

Phục vụ cho Tiểu truyện NHT, dưới đây sẽ diễn đạt bằng văn phong khác, cùng nội dung lá thư gửi các cơ quan liên ngành và các đại gia đề nghị thành lập một chuyên ngành mới mang tên "Thiệp học".

Mục đích, yêu cầu: Các cơ quan chức năng, cụ thể Viện Văn học VN về chuyên môn, và Hội Nhà văn VN về tổ chức và in ấn, nên nghĩ ngay và luôn, đầu tư thích đáng cho 1 bộ môn mới: chuyên ngành "Thiệp học". Chưa cần tới một hội đồng tái xét thành tựu và quá trình sáng tạo văn học, chỉ theo dư luận 35 năm qua về con người và tác phẩm NHT, nhất là sau khi nhà văn nhớn qua đời đã thấy đó là việc đáng làm và làm được.

So sánh: Chí ít cũng như chuyên ngành "Trịnh (Công Sơn) học", dù chưa thấy thành hình bài bản, quy củ song qua các nghiên cứu, phê bình, dư luận VN và quốc tế, "Trịnh học" đã là một thực thể phi cơ chế. Chớ nên để “Thiệp học” đi theo vết nhạc đó!

Cầm đèn chạy trước ô tô phát nữa, chúng tôi đã liều bút tiến cử vừa đúng 21 quý vị dự phần xây dựng chuyên ngành "Thiệp học". Rất vững tin, bằng sự quán sát trách nhiệm văn chữ, bằng tình yêu văn chương, bằng thẩm quyền văn đàn... đội ngũ giáo sư, phê bình gia, văn sĩ, ký giả, dịch giả, nghệ sĩ tinh hoa (ít nhất trong miếng mảng NHT) sẽ đảm nhiệm vững vàng một dự án “Thiệp học”.

Do thiếu thời gian và quan hệ, với đa số, chúng tôi chưa thể tham kiến từng người. Vội, chúng tôi rất vội kịp nộp quyển cho họa sĩ tối giản Lê Thiết Cương đang đốc thúc mỗi nửa ngày, gom bài vở in sách khóc Thiệp 100 ngày ^[1]. Nghĩa tử nghĩa tận. Thông cảm giùm. Dù sao cũng chả lo, già nửa các chư vị đã là văn hữu thân sơ với “đèn” rồi, thưa “ô tô”...

Song le, đến phút 89 của việc thảy bài, có văn hữu và biên tập viên thân tình khuyên nên tạm lấy Danh Sách 21 Ứng Viên Tham Gia Chuyên Ngành "Thiệp học" ra khỏi bản đăng báo mạng này. Tránh cho các chính chủ có cảm giác bị áp đặt hoặc chủ quan vô phép.

Thưa quý độc giả, ai đồng ý (cần có chuyên ngành "Thiệp học" với những thành viên trong Danh Sách 21 chưa hiển lộ nói trên) giơ tay, chúng tôi biểu quyết nhé?

Là thi sĩ (nghĩa là mơ với Thiệp), chúng tôi hình dung tiếp...

Hội thảo khai mở chuyên ngành "Thiệp học" sẽ được tổ chức trong thính phòng hội nghị lớn nhất của Viện Văn học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội VN, tại 20 Lý Thái Tổ, Hà Nội, VN; với đề tài "Lại đi tìm NHT lần nữa" (Chuẩn. Nguyên đầu bạc từng khóc ngay sau khi Thiệp mất, "hồi 2001 mình đã làm sách gồm 54 bài phê bình trái chiều về NHT và tin là sau đây vẫn còn phải đi tìm NHT lần nữa".)

Chưa biết liệu phe phản biện xung trận đông đảo như xưa, nhưng ắt hẳn Ban tổ chức sẽ mời VIP không thể vắng mặt, nhà nghiên cứu, phê bình Bùi Việt Thắng (người mà NHT từng nói trong bài Trò Chuyện Với Hoa Thủy Tiên Và Những Nhầm Lẫn Của Nhà Văn:

“Trong bài phê phán tôi, Bùi Việt Thắng có chỉ ra chi chít những nhầm lẫn của tôi. Tôi không sợ, vì đơn giản nếu tôi sợ thì tôi đã chẳng phải là nhà văn. Nhà văn không đưa ra những bài học luân lý. Nhà văn chỉ kể chuyện. Phật tổ đã nói: "Mở miệng là đã sai rồi". [...] chân lý rốt ráo trong cuộc sống chính là sự nhầm lẫn. Chúng ta chỉ có được những giây phút ngắn ngủi của sự ổn định ôn hòa...")

[Mao Tôn Cương tí: Nhà em chịu bác. Chả luận lý bình phê nào địch lại với thầy trò Phật - Thiệp nhỉ?]

Dẫu không chức vị gì, nhưng cũng có tiểu truyện khủng này, tức là có tí công ăn cơm nhà thảo thỉnh thư lập chuyên ngành "Thiệp học"; hơn tí nữa lại cũng quen biết thân sơ các kiểu với không ít VIP trong Ban tổ chức, không nhẽ không được mời tham luận? Đã thủ sẵn bài, chúng tui sẽ giựt tít: "Thà chết, quyết không khai NHT trong đống rơm!"

13.

Vậy lại có thơ rằng

Bất tri tam thập ngũ dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Thiệp Huy ^[2]

Vancouver, 20/3 - - 7/7/2021

[Nhân 100 Ngày Thiệp]

Đỗ Quyên

---------------

PHỤ LỤC: NGUỒN TRÍCH DẪN CHÍNH

“NHT & bộ sưu tập” gồm hơn 200 bài vở mới cũ trên báo chí, trang mạng đa số sau ngày 20/3/2021.

Với sự kiện NHT ra đi, mạng xã hội FB của nhiều văn hữu hiển nhiên là nguồn đa diện đa chiều đa ngôn nhất về ý tưởng, tư liệu, thông tin: Nguyễn Hồng Hưng, Lê Thiết Cương, Bảo Sinh, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Văn Thọ, Hoàng Hưng, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Hữu Sơn, Phan Nhiên Hạo, Lã Nguyên, Nguyễn Hưng Quốc, Lê Minh Hà, Thuận, Văn Giá, Nguyễn Hoàng Diệu Thủy, Trương Hồng Quang, v.v... và lại v.v... Ôi kể sao hết được!

Các báo mạng đi nhiều bài vở: viet-studies.net/culture, trieuxuan.info, diendan.org, vanvn.vn, vanviet.info, trannhuong.net, bbc.com, vanchuongviet.org, v.v... và cũng v.v... Ôi vẫn kể sao hết được!

Xin trình trước bộ sưu tập (đã chọn lọc so với danh sách bài có trong Phụ lục của Tiểu truyện NHT) qua 4 phần: 1) Ra đi; 2) Ảnh hưởng, dư luận; 3) Phê bình, nhận định; 4) Chân dung. Thứ tự sắp xếp theo mức độ gần xa với Tiểu truyện NHT.

1) Ra đi

Hội Nhà văn VN: "Cáo phó lễ tang nhà văn NHT"; vanhocsaigon.com 22/3/2021

HNVVN/ Nguyễn Quang Thiều: "Điếu văn vĩnh biệt nhà văn NHT"; vanvn.vn 24/3/2021

BBT Saigoneer: "NHT, One of Vietnam's Most Celebrated Writers, Passes Away"; saigoneer.com 30/3/2021; phần điếu văn do Võ Thị Như Mai dịch ra tiếng Anh

BBT Văn Nghệ; Văn Nghệ số 13/202, baovannghe.com.vn 25/3/2021

Hữu Việt: "Thương tiếc nhà văn NHT"; nhandan.com.vn 24/3/2021

"Tiễn biệt nhà văn NHT"; sggp.org.vn 24/3/2021

"NHT trong mắt những người cầm bút"; VOV5 23/3/202

"Nhà văn NHT ra đi, để lại nhiều cảm xúc trân trọng"; bbc.com 20/3/2021

"Nhà văn NHT qua đời, vẫn còn sách ‘chưa được in’"; nguoi-viet.com 21/3/2021

Diễn Đàn (Paris): "Vĩnh biệt nhà văn NHT (1950 - 2021)"; diendan.org 24/3/2021

"Nhà văn NHT qua đời ở tuổi 71"; voatiengviet.com 20/3/2021

"Đấu giá cuốn Tướng Về Hưu’ của NHT", vanvn.vn 7/5/2021

Hạnh Đỗ: “Nhớ, viết và đoán về NHT" (Ra mắt sách "Về NHT"; tienphong.vn 6/7/2021

2) Ảnh hưởng, dư luận

Thomas A. Bass: "NHT: Nhà văn tái định nghĩa văn chương VN"; Mekong Review, Mar 2021; Nguyễn Trung Kiên dịch, vanviet.info 28/32021; Trần Minh dịch, danchimviet.info 2/4/20212

"Nguyên Ngọc viết về NHT"; trieuxuan.info 21/3/2021; vanviet.info 3/11/2020

Bùi Văn Phú: "NHT: Viết là đứng trong sự nguy hiểm về tình cảm, tài chánh và chính trị"; Thời Báo San Jose 3/10/1998

Katharina Borchardt: "Phỏng vấn nhà văn NHT: Vui mừng chiến thắng và vết hằn của chiến tranh VN"; Neue Zürcher Zeitung 7/5/2015, Trần Huê dịch, Diễn Đàn Việt Nam 21; diendantheky 21.6.2015.

"Nguyễn Huy Thiệp vào danh sách xét giải Nhà nước", vnexpress.net 17/3/2021

"NHT: Người đạt đỉnh cao nghệ thuật của truyện ngắn"; tuoitre.vn 21/3/2021

Châu Hồng Thủy: "Người về đích sớm"; Người Bạn Đường (Moskva) số 13 - 2001;

Mai Anh Tuấn: "Bốn thập niên viết văn của NHT"; zingnews.vn 23/3/2021

Günter Giesenfeld: "Người bạn Đức nhớ NHT"; trannhuong.net 4/4/2021

Hoài Nam - Mai Anh Tuấn - Thiên Trúc: "Vĩnh biệt NHT:“Những ngọn gió Hua Tát” đã về trời..." antgct.cand.com 30/3/2021

"NHT - hiện tượng độc đáo của văn đàn"; vnexpress.net 24/3/2021

BBC: "NHT 'đã có sẵn giải thưởng trong lòng bạn đọc', 26/3/2021

"Nguyễn Trường, Hoàng Hưng, Lê Thiếu Nhơn, Nguyễn Anh Tuấn viết về NHT"; trieuxuan.info 24/3/2021

Vĩnh Phước: "NHT - “như những ngọn gió”, Văn Nghệ Quân Đội số 962 - 4/2021

Nguyễn Văn Thọ: "Người lạ’ giữa dàn đồng ca"; vnexpress.net 24/3/202

Đỗ Quang Nghĩa: "Đọc văn NHT là nhận ra chân dung xã hội thời ấy"; bbc.com/vietnamese 15/6/2020

Trần Mạnh Hảo: "Những ai dám “cả gan” in truyện ngắn “Tướng về hưu” của NHT trên báo Văn Nghệ?"; trannhuong.top 24/3//202

Nguyễn Duy: "Về sự ra đời khó khăn của Tướng Về Hưu, tập sách đầu tay của NHT"; Truong Huy San FB 6/5/2021

3) Phê bình, nhận định

Huỳnh Như Phương: "NHT – người đạt đỉnh cao của nghệ thuật truyện ngắn"; vanvn.vn 22/3/2021

Trần Đình Sử (1990): "Thử tìm cái lí bên trong của nghệ thuật NHT"; chungta.com 28/3/2021

Trương Chính (1990): "Bút pháp NHT"; trieuxuan.info 21/3/2021

Peter Zinoman (1992): "Liệu NHT có khớp với nhãn hậu hiện đại"; Mai Anh Tuấn dịch, vannghequandoi.com.vn 21/3/2016

Nguyễn Hữu Sơn (2019): "Nhận diện những sáng tác về đề tài lịch sử của NHT"; trieuxuan.info 23/3/2021

Nguyễn Hữu Sơn (2001): "Những cách đọc và thử đọc NHT"; trieuxuan.info 30/3/2021

Nguyễn Thanh Văn: “Tản mạn văn hoá văn nghệ và… văn gừng (24 & 25): Văn chương Nguyễn Huy Thiệp – thông điệp của đắng cay và hy vọng”; vanviet.info 5 & 7/7/2021

Vũ Nho: “Đọc "Thi pháp truyện ngắn hiện đại", tiểu luận - phê bình của Bùi Việt Thắng, NXB Thanh Niên, 2020”; vnca.cand.com.vn 20/5/2021

Đỗ Lai Thúy: "NHT và một chiến lược kể chuyện khác", nguoidothi.net.vn 7/5/2021

Nguyễn Thị Minh Thái: "Gió Hua Tát không ngừng thổi trong văn chương NHT…"; Sách tuyển tập "Về NHT", NXB Dân Trí 2021

Trần Đình Sử: "Nghệ thuật tự sự trong Tướng Về Hưu của NHT"; FB Trần Đình Sử 21/3/2021, taodan.com.vn

Đoàn Cầm Thi: "Văn chương và triết học - Nghĩ về NHT và François Jullien"; talawas.org 7/2/2008

Văn Giá - Mai Anh Tuấn: "Truyện NHT: Trần trụi, đau xót mà bay bổng"; RFI 24/3/2021

Đỗ Ngọc Yến: "Nhà văn NHT Sở cầu hay… bất sở cầu?"; vanvn.vn 21/3/2021

Bùi Công Thuấn: "Nghệ thuật "giấu mặt" của NHT"; toquoc.vn 14/5/2012; và "NHT là người thế nào"; Văn Nghệ TP.HCM số 199 - 25/4/2012

Jackhammer Nguyễn: "NHT và cảm nhận lịch sử"; baotiengdan.com 24/3/2021

Đặng Văn Sinh: "Khi thợ săn mất súng - đọc Muối Của Rừng của NHT"; trieuxuan.info 21/03/2021

Nguyễn Đức Tùng: "Đọc truyện Muối Của Rừng của NHT"; vanviet.info 1/4/2021

Đặng Phương Lan: "Tiểu thuyết Tuổi 20 Yêu Dấu - hồi chuông cảnh báo về giáo dục thế hệ trẻ", dantri.com.vn 30/3/2021

4) Chân dung

NHT: "Diễn văn nhận Giải thưởng Premio Nonino của Ý năm 2008"; Văn Chương 360 1/4/2021

NHT (2008): "Nói chuyện một mình"; vanvn.vn 20/3/2021

NHT (2003): "Vô danh và hữu danh"; vanhien.vn 21/03/2021

Nguyên An: "Có một văn nhân NHT", baovannghe.com.vn 23/4/2021

Thụy Khuê: "Kỷ niệm với NHT"; nguyenhuythiep.free.fr, vanviet.info 22/3/2021,

Phạm Thị Hoài: "Một nét lẻ loi nghiêng lệch góc trời"; procontra.asia 30/3/2021

Nguyễn Linh Khiếu: "Nhà văn NHT - Rơi vào bẫy của tạo hóa", vanchuongphuongnam.vn 28/32021

Vi Thùy Linh: "Thương nhớ nhà văn NHT: Những ngọn gió vẫn thổi từ Hua Tát"; vanvn.vn 24/3/2021

Khuất Bình Nguyên: “Vàng lửa”, baovannghe.com.vn 25/6/2021

Uông Triều: "Quãng trầm NHT"; vanvn.net 19/12/2020

Đặng Thân: "Hình như là “cởi quần” (tienve.org 2006); “NHT (“cởi quần” & tai biến)”; Dang Than FB 20/3/2021

Peter Zinoman: "NHT và tôi"; tiasang.com.vn 10/4/2021

Nguyễn Đình Đăng (2004): "Nhà văn VN của tôi"; ribf.riken.jp

Nguyễn Hưng Quốc: "NHT, bi kịch của một nhà văn nhược tiểu"; baotiengdan.com 22/3/2021

Uông Triều: "NHT: Hỏa diệm sơn cô độc"; vannghequandoi.com.vn 21/3/2021

Nguyễn Anh Tuấn: "NHT với điện ảnh"; vanchuongviet.org 29/3/2021

Vinh Huỳnh: "Cứ sống cứ yêu hết mình"; FB Văn+ 2/4/2021

Trung Trung Đỉnh: "Chất thầy giáo của NHT còn mạnh"; tienphong.vn 21/3/2021

Vi Thùy Linh: "NHT - người trị vì ngai vàng trong thế giới truyện ngắn VN đương đại"; laodong.vn 28/3/2021

Nguyễn Văn Thọ: "NHT: Bóng dài đổ mãi"; vietnamnet.vn 21/3/2021

Hoàng Nhật: "NHT - Dòng sông đã chảy về trời"; tapchisonghuong.com.vn 19/5/2021

Việt Chiến: “NHT và chuyện viết tiểu thuyết võ hiệp có thơ”; thanhnien.vn 21/3/2021

Thế Dũng (2000): “Tất cả chúng ta vẫn còn đang đi trên đường”; tuyển tập Gió Đi Dưới Trời, VIPEN 2013

Hà Mi: "Từ Anh Quốc nhớ về NHT, một nhà văn lương thiện"; bbc.com 22/3/2021

Võ Thị Xuân Hà: "Nguyễn Huy Thiệp - minh triết cả khi giã biệt cõi thế"; thanhnien.vn 21/3/2021

Lê Thiết Cương: "Chút hồi ức về nhà văn NHT"; nld.com.vn 24/3/2021

Mai Diệp Văn: "Kỷ niệm với nhà văn NHT"; vanhien.vn 21/3/2021

Phan Nhiên Hạo: “Về việc Nguyễn Hưng Quốc đăng hai bức thư của NHT”; litviet.wordpress.com 25/3/2021

Chú thích:

^[1] Tin giờ chót:

Bingo! Sách tiễn Thiệp đã ra lò bởi bàn tay và trái tim Cương & Nhóm làm sách:

“Vào xóm Cò “thăm” chị Trang và anh Thiệp. Đặt lên bàn thờ cuốn “Về Nguyễn Huy Thiệp”, vừa ra khỏi xưởng in, mực chưa ráo. Có 1 bó đài sen và mấy củ khoai luộc, mẹ chuẩn bị giúp. Nhớ những buổi chiều, uống trà ăn khoai lang luộc ở G39, anh Thiệp hay lẩm nhẩm câu “Đạo quy ư phác”/ Đạo bao giờ cũng quay về cái chỗ giản dị.” (Lê Thiết Cương FB, 18/6/2021).

Ơn Phật nhân duyên bản cô đọng (2 ngàn từ), phiên bản ngắn nhất “về cái chỗ giản dị” của biên khảo “Nguyễn Huy Thiệp - Tiểu truyện cuối cùng" cũng đã được thành chút khói hương nơi xa dịp này.

Vài thông tin sách “Về Nguyễn Huy Thiệp”: Giá bìa: 186.000 VNĐ; Nhà sách Liên Việt (18/111 Nguyễn Phong Sắc, Cầu Giấy, Hà Nội). Điện thoại: 024.39728316 – 0396.705.075; Email: lienviet18@gmail.com; https://www.facebook.com/lienvietbook. Ra mắt sách trực tuyến FB: 20-22h 4/7/2021.

^[2] Liên văn bản với câu tự trào của đại thi hào Nguyễn Du. Khỏi dẫn bản nguồn, chỉ xin 2 lời chú: a. Đã thay “tam bách” bằng “tam thập ngũ”; b. Theo giáo lý có Tam thập ngũ phật danh lễ sám văn gồm 35 đức Phật.

1/8/2021

Đỗ Quyên

Nguồn: Bản rút gọn 13 chương "Nguyễn Huy Thiệp - Tiểu truyện cuối cùng"

Theo https://www.vanchuongviet.org/

VĂN THƠ NHẠC

Thứ Năm, 22 tháng 10, 2026

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Giai điệu trầm quê hương của Trần Vạn Giã

Báo cáo vi phạm