Lũy tre làng quê

Lũy tre làng quê 

Tuổi thơ tôi có nhiều kỷ niệm sâu lắng về lũy tre làng. Bây giờ ở phố, đi đâu thấy lũy tre lại thấy lòng bồn chồn, rạo rực. Những thảm xanh vươn lên trời mây, sừng sững, bề thế, vững chãi và rất gần gũi. Cho tới bây giờ tôi vẫn nhớ như in hình ảnh anh em tôi nằm trên chõng tre đặt dưới lùm tre, kĩu kịt buổi trưa hè. Gió từ đồng xa thổi về mát lộng. Tiếng gió xạc xào trên lũy tre cứ đi dần vào giấc ngủ, êm đềm như lời ru. Chộn rộn nhất là thời khắc hoàng hôn buông xuống, khi những áng mây chiều chuyển màu vàng đậm hoặc hồng tươi, sắc tím hoàng hôn như từ lũy tre làng ùa ra, hòa vào ngọn gió cũng là lúc những đàn cò trắng bay về tổ. Tôi thích ngắm những đàn cò trắng bay về lũy tre làng, dưới mặt đất khói lam chiều, cơm nhà ai đang thổi, ấm áp làm sao! Tôi cũng không thể nào quên được những mầm măng tre vừa nhú lên khỏi mặt đất sau mưa. Những búp măng nhọn hoắt, đầu xanh, bẹ vàng, thân trắng, như ẩn chứa những sức mạnh thần kỳ, sức vươn mạnh mẽ. 

Sở dĩ tre nhiều như thế vì tre luôn gắn liền với đời sống thường nhật của người dân. Hầu như mọi thứ trong nhà đều từ tre mà ra. Trong cuộc sống hàng ngày, gần như trăm thứ tre đều “có mặt”. Từ cái nhỏ nhất là que tăm, đôi đũa, cái chổi tre đến cán dao, rựa, cuốc, gầu tát nước, cho đến ngôi nhà tranh tre, chiếc chõng tre trưa hè… Các dụng cụ sản xuất trong gia đình cũng thật phong phú. Cái rá để vo gạo, đãi đậu; cái rổ để đựng rau cỏ, hoa quả; cái hộc chứa cỏ cho trâu bò ăn, chứa phân trâu, phân bò đi thu gom được; cái sàng lỗ nhỏ để sàng sảy; cái thúng để nhà nông chứa các nông sản như thóc, gạo, đậu; đến cả cái thang, cái đòn gánh… hết thảy đều được làm từ cây tre nguyên liệu. 

Một trong những vật dụng chứa đựng hồn quê, gắn liền với đời sống sinh hoạt mộc mạc chân quê của nhà nông, đó là chiếc chõng tre. Chõng tre là một cái giường cơ động, tiện dụng, có thể kê ở đầu hè, ngoài vườn, dưới bóng mát của bốn bề cây lá xanh tươi. Mùa hè nằm chõng tre mát rời rợi, hơn cả giường cao chiếu rộng trong phòng máy lạnh ngộp thở sau này. Bên cạnh chõng tre, ở quê tôi, còn có giường tre. Đến cả cái tấm bình phong bề thế vừa trang trí vừa để chắn gió kê ở ngoài hiên nhà, cũng làm bằng tre. Ở vùng sông nước, các dụng cụ đánh bắt cá cũng có nguồn gốc từ tre, như cái nơm, cái đó, cái lờ, cái đăng, vó tôm, vó bè, cái giỏ đựng tôm cá, cái cần câu… 

Các vật dụng làm từ cây tre ở làng quê thời xưa có thể nói, nhiều vô kể. Qua bàn tay khéo léo và khối óc sáng tạo của người nông dân, cây tre bỗng hóa thân thành những đồ dùng gia đình vừa tiện dụng, vừa đẹp mắt. Vợ tôi mới đây mua những cái rổ, cái rá, cái thúng, cái sàng, cái nơm, cái đó, cái lờ… với các nan tre được vót chuốt nuột nà cùng với kỹ thuật đan lát điêu luyện nhưng lại rất bé đem về nhà. Tôi hỏi: “Mua chi vậy?”. Bà bảo để cho các cháu thấy mà biết chứ bây giờ làm sao chúng nó thấy! Rõ ràng đó không chỉ là các đồ dùng, các vật dụng mà là các tác phẩm, thể hiện sự khéo tay, óc thẩm mĩ tinh tế và ẩn chứa cả tâm hồn, tính cách của người đã làm ra các đồ dùng mộc mạc ấy. 

Tre không chỉ gắn với đời sống vật chất mà còn gắn với đời sống tinh thần của người dân quê tôi. Cánh diều bay cao bát ngát, tiếng sáo diều réo rắt vang xa… cũng đều có nguồn gốc từ cây tre thân thuộc. Khung diều được làm từ phần cật của những thân tre đực; sáo diều cũng là những ống tre được khoét gọt công phu. 

Tre không sang trọng mà dân dã. Trong tiềm thức tôi, tre trúc được xem như biểu tượng khí phách của người quân tử, cho tinh thần bất khuất và sức sống mãnh liệt của người quê.

Cứng mà dẽo dai, đổ mà không gãy, biểu trưng cho tinh thần và khí độ an thiên tự tại. Tre, trúc biểu lộ tính cách của một dân tộc có tiết tháo, phẩm hạnh và kiêu hùng, ngoan cường nhưng hiếu hoà, độ lượng. Tre trúc đi vào đời sống tâm linh như một nét văn hóa. Bâng khuâng thả hồn nghĩ đến lời người xưa “Bất biến tùy duyên, tuỳ duyên bất biến”, tâm của con người không thay đổi, nhưng để thực hiện bất cứ một việc gì cũng phải tuỳ theo thời cơ mà ứng biến. Như cây tre uốn theo chiều gió để không đổ ngã. Sau cơn bão táp, cây tre luôn luôn trở lại với tư thế và bản chất “thanh tâm quân tử” của mình. Con người ta cũng vậy. Nhân phẩm của mình không hề biến đổi, hành động phải thuận theo thời thế, nắm bắt cơ hội, nhưng bản chất trong sáng không hề đổi thay. 

Lũy tre tự bao đời bao bọc, chở che cho làng quê ở nhiều nơi giờ đây chỉ còn trong ký ức. Lớp trẻ sau này ở quê lớn lên chắc không thể nào hình dung ra lũy tre làng. Về quê bây giờ từ phía xa nhìn không còn thấy lũy tre bề thế vòm xanh nữa. Người ta chặt tre để có đất thay đổi cây trồng, phát triển kinh tế gia đình. Người ta chặt tre, lấp cát, đắp nền bán đất. Nhiều làng quê nay đã dần dần đô thị hóa. Người ta chặt hết các bụi tre để xây dựng nhà mới. Thay vào nhà ngói năm gian khiêm tốn dưới lũy tre là những nhà cao tầng, nhà mái bằng đổ tấm bê tông. Lũy tre làng thân thương và gắn bó, nay còn đâu?… Tre, loài cây từng được coi là biểu trưng của làng quê nay ở nhiều nơi không còn bóng dáng. Các vật dụng gắn liền với đời sống vật chất và tinh thần của người dân quê đã kể ở trên nay được thay thế bằng các đồ dùng làm từ nhựa, sắt, i-nốc, từ đủ thứ nguyên liệu khác ngoài tre. Bây giờ, ở quê, tre, lũy tre, rặng tre, bờ tre, khóm tre, bụi tre, đọt tre… dường như chỉ còn tồn tại thấp thoáng trong ký ức của những người cao tuổi. Hồn tre còn bảng lảng đâu đây trong đời sống vật chất và tinh thần của người dân quê tôi…

Lê Trung Ngân

Theo https://bacsiletrungngan.wordpress.com/