Âm thanh cuối của nỗi đau tuyệt vời

Âm thanh cuối
của nỗi đau tuyệt vời

Như Bình là nhà văn nổi tiếng. Chị là văn nhân đúng nghĩa, dù công việc làm báo hàng ngày bận rộn. Thời gian còn lại đắm mình vào sắc màu trên toan. Thế nhưng, thi thoảng chị công bố một vài bài thơ. Đọc thơ Như Bình, tôi đều giật mình. Ngay nhà thơ Trần Quang Quý – Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật, nhà thơ cách tân về thi pháp trên cảm hứng “nguồn” cũng nhận xét: “Không ngờ thơ em hay thế!”. Chắc chắn, ý kiến này không phải để làm “mát lòng” một “mỹ nhân” của văn đàn.
Bài thơ “Âm thanh cuối”, được nhà văn Như Bình công bố trên diễn đàn văn chương online “Quán Chiêu văn” là một trong số đó.
“Cho em một ngày trốn khỏi hai ta.
Trốn khỏi những thành phố bụi mờ, những ô cửa vẫn nhìn em câm nín.
Trốn khỏi những mặt người lo âu bịt khẩu trang, ánh mắt chói lên dưới mũ bảo hiểm.
Trốn những mảng tường buồn ngủ. Những bóng cây tật nguyền trên phố.
Trốn vô định nỗi buồn”
Khổ thơ đầu đã cho thấy, dòng chảy của bức bối. Nhân vật “em” của Như Bình đang ở trong môi trường ngột ngạt, từ tình cảm thuộc về nhau, trong nhau của tình yêu đôi lứa, của hôn nhân; cho đến ngột ngạt của môi trường sống, nơi “Thành phố bụi mờ”. Và, không chỉ riêng thành phố của “em”, nơi “em” đang sống mà khắp thế giới “mặt người lo âu bịt khẩu trang”. Covid-19 đang là đại dịch toàn cầu. Thời đô thị hóa, đến nông thôn cũng biến dần màu xanh, con người ở làng quê cũng đã bị giam hãm trong những “mảng tường buồn ngủ”, “bóng cây tật nguyền”…, huống chi thị thành. Giữa thế giới ấy, sống trong môi trường ấy, “em” muốn “trốn vô định nỗi buồn”, nỗi buồn không định nghĩa được. “Trốn vô định”, muốn trốn lắm nhưng trốn đi đâu?
Thành phố này đến cái cây cũng chẳng được tự do xanh.
Cây đau đớn chịu hành hình để sống.
Em thương những cái cây trên phố chật đông người.
Cây thương em như thương một tuyệt vọng.
Phía sau mỗi câu thơ là một dấu chấm (.), có nghĩa đã là đầy đủ, đến nghẹn cảm xúc. Ở khổ thơ thứ hai này, người đọc dễ liên tưởng đến cây xanh đô thị, thời đại mà “chủ nghĩa tiêu dùng” lên ngôi. Về mặt trực quan, có thể nhìn thấy trên phố, dẫu thảm thực vật được trồng vì bóng mát, rộng hơn là sinh thái…nhưng chính nó đang bị “hội chứng” bê tông, nhà kính bức hại. Gốc bị chôn trong các hố bê tông, thân bị đóng đinh, trước mùa lụt bão bị cưa đốn. Cành cây như những cánh tay cụt, sần sùi, đau đớn, kêu cứu…Đấy là chưa nói, vì mặt tiền kinh doanh mặt phố, con người có thể bơm chất độc vào thân cây, “bức tử” nó, đâu còn được “tự do xanh”? Để xanh phải được quang hợp, để xanh không bị nhuộm màu.
Nhà thơ Thạch Quỳ có câu nói thú vị “Thơ nằm ngoài sự hiểu biết của con người về thơ”. Mỗi bài thơ, tác giả nào cũng viết bằng hai tay, tay phải viết cái phải phải, tay trái viết cái phải khác như quan niệm của nhà thơ Lê Đạt. Đó mới là thi ca. Ở khổ thứ hai, của “Âm thanh cuối”, đọc lên, người yêu thơ nghĩ ngay đến những vấn đề rộng lớn hơn, không chỉ của mỗi cá nhân mà cả cộng đồng dân tộc; không chỉ của một thành phố mà của nhiều thành phố; không chỉ của một quốc gia mà của cả toàn cầu.
Nhân loại, càng ngày càng phải đối mặt với nhiều thách thức. Chiến tranh hạt nhân cũng đúng, sự cạn kiệt về tài nguyên cũng đúng, ô nhiễm môi trường cũng đúng, sóng thần, sự va đập của các hành tinh vào trái đất cũng đúng, đều nói với nhân loại một sự thực về sự bành trướng cực độ của tính hiện đại sẽ quay lại hủy diệt nhân loại.
Cuộc sống càng hiện đại, càng mang đến quá nhiều tai họa: nguy cơ với sinh thái tự nhiên, sinh thái xã hội, sinh thái văn hóa, rừng bị hủy diệt, đất bị sói mòn, giống loài thoái hóa, tinh thần thất lạc, đạo đức xuống cấp, tâm thái mất cân bằng, tạo ra tai họa lớn uy hiếp sự sinh tồn của nhân loại. Con người ngày càng vuốt ve bản thân, tàn phá đa dạng sinh học để thỏa mãn nhu cầu ích kỷ. Nói đâu xa, mưa lũ miền Trung, sạt lở dồn dập năm 2020 có nguyên nhân từ nhân tai. Trong mùa mưa lũ đó, xã Cẩm Bình, Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh của nhà văn Như Bình cũng bị nhấn chìm.
Ngoài “nguy cơ cứng” còn “nguy cơ mềm”. Chủ nghĩa tiêu dùng và chủ nghĩa bá quyền văn hóa làm mất cân bằng sinh thái tinh thần.
Không phải ngẫu nhiên, cuối thế kỷ 19 Ernst Heinnrich Haeckel – nhà tự nhiên học người Đức nêu ra quan điểm sự mở rộng của sinh thái học trong mọi lĩnh vực. Văn học sinh thái, nghệ thuật sinh thái…phát triển và được nghiên cứu. Không phải ngẫu nhiên, các nhà triết học đã đề xướng phương thức khôi phục tinh thần mang ý nghĩa sinh thái văn hóa đó là quay trở lại với tự nhiên cảm nhận sự sống trên trái đất.
“Âm thanh cuối” của Như Bình là sự va đập của sinh thái bật lên thành thi âm trong thơ chị.
Cho em một ngày
Rũ bỏ hết những vô nghĩa
Rũ bỏ em.
Chạy như bay tới cánh đồng sau vụ gặt.
Quỳ xuống hôn một cọng lúa vừa cắt.
Nụ hôn có thể gây những vết xước.
Nhưng em thèm nghe tiếng khóc hoan ca của hạt gạo vừa rời khỏi cánh   đồng cúi đầu thơm trong vỏ trấu.
Hương thơm của lúa làm nước mắt em nghẹn lại.
Con người sống gắn với thiên nhiên và môi trường. Trong môi trường mọi thứ “ngột ngạt” như thế, chắc chắn “em” nhuốm ngột ngạt, cả hữu hình và vô hình, đến mức “em” muốn rũ bỏ tất cả, ngay cả chính mình. Đây là sự phát triển tất yếu của trạng thái tâm lý đến nút thắt cuối cùng. Về kịch, đó là lúc kịch tính được đẩy lên cao trào; về thơ đó là lúc cảm xúc chạm tới đau đớn, chạm vào cật lõi của xúc cảm. Như Bình trân quý thiên nhiên, nâng niu nó. Trong bài thơ này, tác giả cho nhân vật “em” chạy trốn, nhưng chạy đi đâu?
“Chạy như bay tới cánh đồng sau vụ gặt/ Quỳ xuống hôn một cọng lúa vừa cắt”; dẫu biết “Nụ hôn có thể gây những vết xước/ Nhưng em thèm nghe tiếng khóc hoan ca của hạt gạo vừa rời khỏi cánh đồng cúi đầu thơm trong vỏ trấu/ Hương thơm của lúa làm nước mắt em nghẹn lại”. Trong trẻo và thánh thiện, đỗ vỡ và hy vọng níu kéo.
“… Rồi tới lúc mọi bủa vây vỡ nát/ Mùa gọi về nắng mới ríu ran xanh/ Em tự do trên những vòm cây gạo cánh đồng tháng ba nức nở mùa hoa/  Em hí vang như con ngựa mơ về thảo nguyên xa”. Một hy vọng thật đẹp, không chỉ “em” trong bài thơ, không chỉ tác giả mà mọi con người về cuộc sống. Con người không thể tiếp tục “hủy diệt” không gian sống về vật chất và tinh thần của mình. Con người không thể tiếp tục sống chỉ nghĩ đến mình, “bóc ngắn cắn dài”, ruồng rẫy ngày mai.
Covid-19 xuất hiện từ năm 2019, là cảnh báo đau đớn. Chính nCoV giấu mặt này phá vỡ tất cả mọi cấu trúc mà con người đã thiết lập hằng trăm năm nay, trong đó có cấu trúc kinh tế, chuỗi logistics và cấu trúc văn hóa. “…mặt người lo âu bịt khẩu trang, ánh mắt chói lên dưới mũ bảo hiểm” không chỉ là trực giác. Khẩu trang đã “bủa vây” mọi vẻ đẹp sexy của làn môi, cánh mũi; hơn thế, “khẩu trang” bủa vây cả ý nghĩ, tư tưởng. Mũ bảo hiểm đâu chỉ là chiếc mũ bằng vật chất; trong thi ca, đó là thứ bủa vây “tiểu vũ trụ” tiếp nhận năng lượng từ “đại vũ trụ”, quang hợp ánh nắng chan chứa từ cuộc sống.
Em có thể gẫy cánh như con chim mơ về bầu trời.
Sẽ vỡ móng như con ngựa hoang bay trên mờ mịt lối.
Sẽ ngã chết như loài chim trong bụi mận gai.
Ôi âm thanh cuối cùng
Em quỳ xuống,
và cầu xin mãi mãi…”
Cần phải hành động, cần xác tín. Bởi hạnh phúc không tự nhiên mà có. Những vấn đề của cuộc sống, của thời đại cần có sự chung sức, đồng lòng của nhiều người. Để cứu vãn không gian sống cần sự chung tay của cả nhân loại. Covid-19 gây ra thảm họa toàn cầu, có ý nghĩa thức tỉnh. Không có cộng đồng dân tộc, không có quốc gia nào không bị “tấn công”. Để loại trừ những loại corona trong tương lai, cần tái tạo lại không gian sống. Với “không gian văn hóa” đó là sự chăm bẵm cái đẹp làm cho nó tốt tươi, lan tỏa trong tâm hồn con người, trong hành vi ứng xử nhân vị. Dẫu “Cần rất nhiều văn hóa và khổ luyện để sống tự nhiên”, (nhà thơ Lê Đạt), con người phải hành động.
Như Bình là nhà văn sinh ra từ nông thôn, tuổi thơ gắn với đồng quê thơm thảo. Trong một lần được phỏng vấn, chị tâm sự: “Nhờ đồng quê rơm rạ mà tôi lớn lên. Những bước chân vững chãi hôm nay, hẹp là phố thị, rộng là đường đời, đều nhờ những cú vấp ngã đầu tiên khi chân chạy lon ton trên đường làng. Quê giúp con người lớn lên và thủy chung đầy thân phận”. Khi con người yêu đến tận cùng, người ta mới dám xả thân, dâng hiến. Như Bình không ngoại lệ. “Em có thể gẫy cánh như con chim mơ về bầu trời/ Sẽ vỡ móng như con ngựa hoang bay trên mờ mịt lối/ Sẽ ngã chết như loài chim trong bụi mận gai/ Em quỳ xuống/ và cầu xin mãi mãi”.
Nhiều khán giả Việt Nam chắc chắn đã xem tiểu thuyết “Tiếng chim hót trong bụi mận gai” của của nữ văn sĩ người Úc Colleen McCullough, được xuất bản năm 1977. Tiểu tuyết có lời đề tựa ám ảnh: “Có một truyền thuyết về con chim chỉ hót có một lần trong đời, nhưng hót hay nhất thế gian. Có lần nó rời tổ bay đi tìm bụi mận gai và tìm cho bằng được mới thôi. Giữa đám cành gai góc, nó cất tiếng hát bài ca của mình và lao ngực vào chiếc gai dài nhất, nhọn nhất. Vượt lên trên nỗi đau khổ khôn tả, nó vừa hót vừa lịm dần đi, và tiếng ca hân hoan ấy đáng cho cả sơn ca và hoạ mi phải ghen tị. Bài ca duy nhất, có một không hai, bài ca phải đổi bằng tính mạng mới có được.Nhưng cả thế gian lặng đi lắng nghe, và chính Thượng đế trên thiên đình cũng mỉm cười. Bởi vì tất cả những gì tốt đẹp nhất chỉ có thể có được khi ta chịu trả giá bằng nỗi đau khổ vĩ đại“.
Như Bình đã phơi bản ngã trên văn bản, nguyện làm tiếng chim hót trong bụi mận gai. Cái đẹp nhân văn trước thiên nhiên và muôn loài, trong đó có mình chạm đến thấu cảm vĩnh cửu. Vì thế, tôi gọi “Âm thanh cuối” là âm thanh của nỗi đau tuyệt vời.
Nguyên văn bài thơ:
ÂM THANH CUỐI
Cho em một ngày trốn khỏi hai ta.
Trốn khỏi những thành phố bụi mờ, những ô cửa vẫn nhìn em câm nín.
Trốn khỏi những mặt người lo âu bịt khẩu trang, ánh mắt chói lên dưới mũ bảo hiểm.
Trốn những mảng tường buồn ngủ. Những bóng cây tật nguyền trên phố.
Trốn vô định nỗi buồn.
Thành phố này đến cái cây cũng chẳng được tự do xanh.
Cây đau đớn chịu hành hình để sống.
Em thương những cái cây trên phố chật đông người.
Cây thương em như thương một tuyệt vọng.
Cho em một ngày
Rũ bỏ hết những vô nghĩa
Rũ bỏ em.
Chạy như bay tới cánh đồng sau vụ gặt.
Quỳ xuống hôn một cọng lúa vừa cắt.
Nụ hôn có thể gây những vết xước.
Nhưng em thèm nghe tiếng khóc hoan ca của hạt gạo vừa rời khỏi cánh đồng cúi đầu thơm trong vỏ trấu.
Hương thơm của lúa làm nước mắt em nghẹn lại.
Rồi tới lúc mọi bủa vây vỡ nát.
Mùa gọi về nắng mới ríu ran xanh.
Em tự do trên những vòm cây gạo cánh đồng tháng ba nức nở mùa hoa.
Em hí vang như con ngựa mơ về thảo nguyên xa.
Em có thể gẫy cánh như con chim mơ về bầu trời.
Sẽ vỡ móng như con ngựa hoang bay trên mờ mịt lối.
Sẽ ngã chết như loài chim trong bụi mận gai.
Ôi âm thanh cuối cùng
Em quỳ xuống,
và cầu xin mãi mãi…
11/1/2021
Ngô Đức Hành
Theo https://vanhocsaigon.com/