Những ngày xưa neo giữ
Lạc vào ngày
xưa” là tập thơ thứ tư của bác sĩ, tác giả Phạm Việt Đức. Và, sau tất cả những
gì đi qua của dặm trình thơ trước, có những nỗ lực đổi mới theo cách của mình,
Phạm Việt Đức giờ bỗng lại “Lạc vào ngày xưa”. Ngày xưa ở đây chính là cái “nết”
làng, phông văn hóa làng được bồi đắp bao đời ở miền sông nước sông Đà, trung
du Thanh Thủy (Phú Thọ), đã trở thành những giá trị sống có ý nghĩa... trong
tâm thức cộng đồng.
“Ngày xưa” của Đức
không chỉ trên chất liệu quê làng khá đậm đặc, đó là những thi ảnh dòng sông,
con đò, con đường rơm rạ, mùa hoa xoan, mùa ổi, cải vàng, vũ điệu cá rô, gạo
quê, tháng Giêng... mà còn cả ở hình thức nghệ thuật, mang đậm nét truyền thống
ca dao, dân ca đó là thể loại thơ lục bát. Tập thơ có đến 17 bài lục bát, gần một
nửa tập thơ, dùng dằng dẫn vào cõi xưa. Và vì vậy, có thể nói Phạm Việt Đức
không phải “lạc” một cách ngẫu nhiên, mà “chủ động”. Thực ra là hồn thơ còn lưu
giữ quá sâu nặng “hồn làng” trong người thơ trung du này, đến nỗi đặt nó trong
thời “hiện đại hóa” đang biến động và tác động cả tốt cả xấu, thì căn cốt văn
hóa làng vẫn cứ thảng thốt âm vọng và “luyến láy” trong anh.
Thảng thốt và gợi
bắt đầu từ hoa xoan, mùa hoa xửa xưa thân thuộc của làng trung du: “Thế là
hoa xoan cũng nở/ Dập dìu cờ phướn hội đông/ Tháng Ba lặng lờ con nước/ Vắng ai
lẻ cả dòng sông!”. Cái mùa hoa, cánh mỏng rơi từng cánh mỏng, “Mà hoa
xoan tím nao lòng” (Hoa xoan). Hay tháng Giêng, vận trình của thiên nhiên,
tháng khởi của năm, trong cái nhìn của Phạm Việt Đức, vẫn là cái duyên quê nền
nã: “Mùa đi chạm cánh đào phai/ Lúng la lúng liếng mắt ai chưa chồng/
Chuông chùa ấm một miền không/ Khói hương cứ lặn vào trong muộn màng”. Để
rồi: “Tháng Giêng như chuyến đò ngang/ Nối từ năm trước nối sang năm này/
Nối trời bằng sợi mưa bay/ Nối anh bằng nỗi nhớ này về em” (Tháng Giêng).
Và ở đó là đất quê nghèo khó nhưng giàu thương mến. Nghèo khó và thương mến, đã
trở thành giá trị “cổ điển” của quê làng trung du, thành gốc rễ của nghĩa nhân,
nguồn cội: “Quê nghèo đất thắm mồ hôi/ Trượt trơn dốc sỏi ngã rồi còn
thương/ Nón mê đội những mùa tương/ Giàn trầu nao nức nẻo đường chỉ tay...”. Đất
quê ấy, đất sỏi ruồi và đá ong, những mùa sim chín, bằng giọng lục bát giản dị
và trong sáng, không cố điệu đà luyến láy hay cấu trúc câu ngắt nhịp..., như
nét quê bình dị dẫn những lời nhắn nhủ đừng quên “ngày xưa”, đừng quên nghĩa
tình, dù thời gian phôi pha: “Trám bùi để nhớ đắng cay/ Sắn thơm để nhớ những
ngày đói no/ Bến sông để nhớ con đò/ Trăng suông để nhớ tàu mo cuối vườn” (Làng
đồi).
Nhưng làng đã đổi
thay. Đó là ngữ cảnh tất yếu của của đời sống xã hội đang ngọ nguậy hiện đại; tất
yếu của một nền sản xuất cũ, nền nếp của một làng quê cũ, dẫn dắt bởi một xã hội
đang “chợ hóa”, kể cả đạo đức và lối sống nhiều tha hóa, đáng báo động khi người
ta phải kêu lên về sự trấn hưng văn hóa. Thì cái “Phố làng” ở trung du khó cưỡng
lắm thay: “Người làng lẫn với những ai/ Quần nâu, áo gụ đã phai lâu rồi/
Quán xưa thành quán bia hơi/ Nhà xưa nhà nghỉ thành nơi hẹn hò/ Bây giờ cổ tích
cánh cò/ Bây giờ ai nhớ góc bờ ruộng xa...”. Phạm Việt Đức đã thốt
lên “Làng vẫn làng đấy mà xa/ Bây giờ...”. Quả hồn thi sĩ vẫn cứ “mê
điệu” quần gụ, áo nâu xa lắc. Liệu có còn không, những cuộc hò hẹn của lứa đôi
dưới bờ tre trăng sáng, bờ đê gió lộng... lãng mạn quê làng một thời? Bây giờ
đã là “Phố làng” rồi thì bờ tre xưa “gió mát trăng thanh” là cái nhà nghỉ, quán
karaoke... mọc lên nhan nhản đấy thôi?!
Phố làng còn thế,
đi xa hơn là phố thị thì sao? “Hàng tồn bán giữa chợ đêm/ Ế chồng lên ế, tồn
thêm hàng tồn!/ Rằng thời dư dả phấn son/ Để đôi mắt liếc mãi còn đong đưa/ Lơ
ngơ lẫn với lọc lừa/ Mình tôi lẫn với thiếu thừa đêm nay!/ Buôn đêm để trả lãi
ngày/ Cầm lên cả những rủi may phận người/ Chợ đêm bán nói mua cười/ Bán thương
mua nhớ, bán vui mua buồn” (Chợ đêm). Chợ đêm là một trong những bài lục
bát hay, hay ở sự bình dị của ngữ nghĩa mà vẫn neo thăm thẳm nỗi người, trong
những câu đối ngữ, đối trạng: hàng tồn - chợ đêm; dư dả phấn son - mắt còn đong
đưa; mình tôi - thiếu thừa; buôn đêm - trả lãi ngày; bán nói - mua cười; bán
thương - mua nhớ; bán vui - mua buồn... để nói cái bấp bênh đời chợ, đời người
“Cầm lên cả những rủi may phận người”!
Yêu làng quê, yêu cái “ngày xưa”, nên dù thơ quan tâm về đời
sống xã hội đang xáo trộn, hay thơ viết về tình yêu, thì vẫn giọng thơ nền nã,
nhớ nhung quê làng ấy: “Anh về thăm lại ngày thương/ Tưởng tà áo trắng còn
vương trong chiều/ Tưởng còn ngấn cổ ai kiêu/ Tưởng còn gió thoảng những điều
bâng quơ/ Anh về thăm lại ngày thơ/ Tặng nhau quả ổi đến giờ còn thơm/ Làng
mình lắm rạ nhiều rơm/ Nhà mình bố mẹ sớm hôm tảo tần/ Anh về thăm lại một lần/
Cơn mưa mùa hạ cho gần nhau hơn/ Để nghe tí tách dỗi hờn/ Để nghe những bước đường
trơn ngại ngùng” (Lạc vào ngày xưa). Điệu thơ cứ thong thả, từ tốn trữ
tình mà nói được bao niềm quê bẫng lẫng, se sắt, thấm cảm.
Tinh thần làng,
tinh thần “ngày xưa” trong tư tưởng thơ của Phạm Việt Đức là lấy đất làm trung
tâm. Đất sản sinh mùa màng, đất là con đường từ ấu thơ lẫm chẫm đến những bước
đi xa, đất là con đường của tình yêu..., dù những điều ấy không mới. Anh chiêm
nghiệm: “Cao cũng là đất/ Nối vào mênh mang/ Thấp cũng là đất/ Mở ra mùa
màng/ Gần cũng là đất/ Một chuyến đò ngang.../ Nói bằng im lặng/ Sống bằng bao
dung/Lòng ta chật hẹp/ Đất rộng vô cùng” (Đất). Khi bộc bạch tình yêu của
tuổi bốn mươi, thì đất vẫn là nơi “sinh tình”, bày tỏ tình yêu của một thời
trong trẻo: “Đất đâu kê được trời bằng/ Đời sống mang cả dùng dằng mà
trôi/ Thơ tình tôi viết cho tôi/ Cho thời dại dột, cho thời trong veo” (Thơ
tình tuổi bốn mươi).
Rõ ràng, đất là
biểu tượng gốc gác của tinh thần và nhịp sống “ngày xưa” mà Phạm Việt Đức coi
là nơi trở lại nguồn cội. Đến đời con cháu hiện tại vào đại học, nghĩa là, thế
hệ mới của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 mà người ta đang nhắc đến, để không bị
tụt hậu với thế giới thì nhà thơ vẫn khuyên con mình phải nhớ những điều
này: “Đất thâm trầm/ Cho người biết bao dung/ Con thấy không/ Làng xóm khuất
sau lưng/ Là thương mến cả đời ta mắc nợ/ Là tuổi thơ con ở đó/ Mảnh sân nhà/ Lẫm
chẫm bước đầu tiên” (Tiễn con vào đại học).
Phạm Việt Đức rất
được chú ý từ hơn chục năm trước, trong số rất ít những cây bút trẻ ở Phú Thọ.
Nhưng có lẽ do công việc nghề y quá nhiều bận rộn, mà chữa bệnh không thể lơ
đãng nên anh viết thưa ra. Và để dễ “nhập tâm” trong những khoảng thời gian
không thể bám bàn, anh chọn làm thơ lục bát (Đức tâm sự thế). Phạm Việt Đức
không xu thời chạy theo ngôn ngữ “tân kỳ”, cấu trúc lạ của một số người trẻ...
Anh lấy cái giản dị, đằm thắm mà gợi, mà “chạm” vào những niềm quê, da diết nhớ
thương - đấy là trục, là sợi dây xuyên suốt, kết nối những tâm sự về người, về
“nết” làng, văn hóa cội rễ làng thấm sâu trong đất, trong cây, trong mùa, trong
tháng, trong nắng, trong mưa... Và những nuối tiếc khi nó không còn những nét
xưa nữa. Đó là cái thuận nhưng cũng có thể là cái thiếu của anh, bởi nếu không
tìm được nội hàm phản ánh mới, sẽ dễ lặp những cái “ngày xưa” đã quen của người
khác, hay của chính mình.
30/7/2019 
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét