Phong Lê và một số vấn đề lịch sử
văn học Việt Nam hiện đại
Đọc những công trình của Phong Lê rất dễ nắm bắt ý đồ học thuật
của anh, bởi nó thường được trình bày khái quát rõ ràng ngay từ "Lời nói đầu".
Trong "Lời nói đầu" cuốn "Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và
lý luận" (Nxb Khoa học xã hội, 2003) Phong Lê xác định nội dung phương
pháp, cách thức tiếp cận đối tượng nghiên cứu - văn học Việt Nam hiện đại, đó
là “khảo sát đối tượng trên bình diện thể loại, qua các giai đoạn lịch sử, gắn
với sự nhận diện gương mặt các tác gia tiêu biểu cho mỗi khu vực, mỗi thời kì;
sự miêu tả lịch sử về đối tượng gắn với việc đề xuất các vấn đề lý luận”.
Viết về Phong Lê khó, bởi tôi không cùng chuyên môn với anh,
mà tôi lại muốn viết về anh không chỉ ở phương diện tính cách, con người (về Viện
Văn sau anh nhiều năm, song tôi và anh cùng thuộc “dân bản địa” biết nhau đã
nhiều, hiểu nhau cũng lắm), mà chủ yếu viết về anh với tư cách một trong những
chuyên gia đầu ngành về văn học Việt Nam hiện đại trong thời điểm hiện tại.
Viết về Phong Lê tôi có ý thức thông qua một trong những đại diện
của giới nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại thấy được cuộc hành trình xuyên
suốt thế kỷ của nó với những nhọc nhằn tìm kiếm, những thành công và những hạn
chế không tránh khỏi.
Viết về Phong Lê tôi đồng thời muốn nhấn mạnh đóng góp của
anh xung quanh việc xây dựng Lịch sử văn học với tư cách một bộ môn khoa học, đặc
biệt từ sau thời kỳ Đổi mới.
Đọc những công trình của Phong Lê rất dễ nắm bắt ý đồ học thuật
của anh, bởi nó thường được trình bầy khái quát rõ ràng ngay từ Lời nói đầu.
Trong Lời nói đầu cuốn Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và lý luận (Nxb Khoa học xã hội, 2003) Phong Lê xác định nội dung phương
pháp, cách thức tiếp cận đối tượng nghiên cứu - văn học Việt Nam hiện đại, đó
là “khảo sát đối tượng trên bình diện thể loại, qua các giai đoạn lịch sử, gắn
với sự nhận diện gương mặt các tác gia tiêu biểu cho mỗi khu vực, mỗi thời kỳ;
sự miêu tả lịch sử về đối tượng gắn với việc đề xuất các vấn đề lý luận” (1). Định
hướng học thuật này đã manh nha ngay từ trong chuyên đề và tiểu luận đầu tiên của
anh: Mấy vấn đề văn xuôi Việt Nam 1945-1975 (Nxb Khoa học xã hội,
1972) và Văn và người (Nxb Văn học, 1976). Sự song hành “chuyên
luận” - “tiểu luận - phê bình” này kéo dài cho tới tận hôm nay (2), sau gần 50
năm, và tôi có cảm giác sự giao nhau giữa chúng, chính xác hơn, sự kết hợp của
chúng, sẽ cho ra bộ Lịch sử văn học Việt Nam hiện đại - nỗi khát khao
dằn vặt, món “nợ đời” mà Phong Lê phải trả, là cái đích để anh hướng tới. Có cảm
giác bất cứ thời điểm nào vào lúc này anh cũng có thể làm cho hai đường thẳng
song song này cắt nhau và trình làng bộ Lịch sử, song điều đó vẫn chưa xảy ra (3),
bởi những cuốn sách trong tương lai gần mà anh cho biết vẫn là “cặp bài trùng -
chuyên luận Hiện đại hóa và Đổi mới văn học Việt Nam thế kỷ XX (4) và
tiểu luận - phê bình Đến với tiến trình văn học Việt Nam hiện đại (5)? Sự
cấn cứ này, theo tôi, có thể xuất phát từ chỗ Phong Lê, với tư cách một chuyên
gia, ý thức được rằng thời điểm chín muồi cho bộ Lịch sử như mong muốn chưa tới,
rằng để xây dựng Lịch sử văn học như một khoa học, đòi hỏi khảo sát sâu hơn nữa
đối tượng nghiên cứu - văn học Việt Nam hiện đại, trên tất cả các khu vực, nắm
được yêu cầu lịch sử cơ bản của mỗi chặng đường trong tiến trình một thế kỷ phát triển của nó và những tìm tòi nghệ thuật đáp ứng những yêu cầu đó, soi rọi
chúng dưới ánh sáng lý luận và phương pháp luận hiện đại, đặng tìm ra những quy
luật tương đồng với quy luật phát triển văn học thế giới và những đặc trưng dân
tộc của nền văn học này. Đối với anh, cũng như hầu hết các nhà nghiên cứu cùng
thời, một thời gian dài là môn đệ trung thành của phê bình mác-xít, tiếp cận đối
tượng theo quan điểm xã hội học thuần túy, thì sự thay đổi cách nhìn và tiếp nhận
những phương pháp, lý luận mới, quả là điều không mấy dễ dàng. Anh đã vượt được
chính mình. Vẫn trên cơ sở định hướng nghiên cứu nêu trên, vẫn tuân thủ phương
pháp luận mà anh đã chọn và có lẽ sẽ theo đến trọn đời, song trong những công
trình gần đây, Phong Lê đã tạo một khoảng cách cần thiết đủ để nhìn nhận đối tượng
một cách khách quan ở những phương vị khác nhau và triển khai nghiên cứu bằng
cách thức tổng hợp và đa dạng hơn, trên một nền tri thức lịch sử - văn hóa - xã
hội rộng mở hơn. Từng bước một, rốt ráo, song kiên nhẫn và chắc chắn anh đang
tiến tới mục đích khoa học chính của đời mình: xây dựng bộ Lịch sử.
Bước ngoặt quan trọng trong nghiên cứu của Phong Lê diễn ra
ngay từ những năm đầu Đổi mới. Điều này khiến không chỉ người ngoài mà chính
anh cũng cảm thấy ngỡ ngàng. Trong cuốn Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử
và lý luận, Phong Lê chân thành thổ lộ: “Năm 1987, và nói đúng hơn, từ năm
1990, với khởi đầu là công trình Văn học và hiện thực (Nxb Khoa
học xã hội, 1990) là một giai đoạn mới trong công việc nghiên cứu của tôi - sau
30 năm sống và viết trong một bối cảnh, một quán tính quen thuộc - tưởng cứ thế,
và không có gì thay đổi. Thế rồi, gần như một phép lạ… Những năm 90 thế kỷ XX,
trong đó hơn một nửa thời gian làm công tác quản lý, là những năm tôi được gội
trong một bầu không khí của sự nghiệp Đổi Mới - những năm kích thích rất nhiều
cho những suy ngẫm, tìm tòi, qua nhiều hội thảo và công trình, để nửa sau 90
khi được thôi công việc quản lý, tôi có điều kiện dồn toàn tâm sức cho viết và
đọc” (6). Với anh, người trong cuộc, có thể đó là phép lạ, và, “phép lạ” này có
được là nhờ ở công cuộc Đổi mới (đại đa số người Việt chúng ta, mỗi khi có sự
thay đổi gì trong cuộc sống thường đổ cho khách quan, nếu mất thì tại số mệnh,
nếu được thì là nhờ “công lao” của những lực lượng siêu hình và siêu nhiên).
Trên thực tế, công cuộc Đổi mới - kết quả của sự nỗ lực toàn dân tộc, trong đó
có sự đóng góp đáng kể của giới trí thức, chỉ là “cú huých giải phóng năng lượng”,
là cơ hội để những gì từng e dè ấp ủ trong anh có được chỗ đứng đích thực dưới
ánh mặt trời để mà đơm hoa kết trái. Quá trình thay đổi về chất trong nghiên cứu
của Phong Lê, theo tôi, xuất phát từ chính bản thân anh. Nếu không đau đáu với
đời, không sống chết vì nghiệp, không đủ tư chất nhà nghiên cứu, thì Đổi mới
cũng chỉ là cơn gió thoáng qua trên mặt nước hồ phẳng lặng mà thôi. Những thay
đổi diễn ra trong sự nghiệp của Phong Lê không mấy khó hiểu, bởi anh không chỉ
được “gội trong bầu không khí của Đổi mới”, mà trước tiên, và điều này quan trọng
hơn, anh có may mắn ngay từ lúc khởi nghiệp đã được gội trong bầu không khí học
thuật của Viện Văn học thời Đặng Thai Mai, Hoài Thanh và những chuyên gia - những
nhân cách lớn khác. Một người say mê văn tài Nam Cao, kính trọng sự uyên bác
hàn lâm của họ Đặng, ngưỡng mộ Hoài Thanh với Thi nhân Việt Nam và
coi họ là bậc thầy của mình, một người cảm phục Vũ Ngọc Phan, có ý thức học hỏi
những bậc đàn anh tài năng như Cao Huy Đỉnh (7), người đó sớm muộn cũng sẽ thoát
khỏi hành lang chật hẹp của chủ nghĩa công lợi trong nghiên cứu vốn coi văn học
chỉ là “đinh ốc nhỏ”, là công cụ giáo dục và tuyên truyền, tiến dần tới những
giá trị thẩm mĩ đích thực, coi “văn học phải là văn học”.
Những người thầy, những bậc đàn anh ấy không chỉ cung cấp
cho Phong Lê tri thức chuyên môn, phương pháp nghiên cứu, mà còn là những tấm
gương, qua đó đã hình thành trong anh những phẩm chất quan trọng của nhà nghiên
cứu, đó là tinh thần dân chủ, sự cởi mở, thực sự cầu thị trong chuyên môn. Thiếu
tư chất này hẳn anh đã không thể đón nhận Đổi mới và đứng vào hàng ngũ của những
người tiên phong của phong trào này, và tất nhiên không thể cho ra được những
công trình quan trọng từ sau 1995 cho tới nay.
Chỉ cần đọc cuốn Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và
lý luận ta cũng nhận thấy rõ điều này. Cuốn sách xuất bản năm 2003, tức
hơn một thập niên sau Đổi mới, có 2 phần chính(8). Phần I gồm cụm bài về đề tài
văn học Việt Nam hiện đại viết vào những năm 1970 và bài tổng quan dài
hơi: Văn xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực xã hội chủ nghĩa viết
năm 1980 kết thúc cái thời kỳ mà anh gọi là “chặng đường học tập, tìm tòi, thể
nghiệm”. Phần II bắt đầu bằng công trình Văn học và hiện thực viết
năm 1990 mang tính bước ngoặt nêu trên và kết thúc bằng Văn học Việt
Nam trên hành trình của thế kỷ XX - tập hợp những bài viết từ
năm 1991 tới 1997 - giai đoạn chín muồi của Phong Lê với tư cách nhà nghiên cứu.
Với cấu trúc cuốn sách như vậy tác giả dường như không có ý định che giấu những
cực đoan, thậm chí ấu trĩ trong một số những nhận định chủ quan một thời của
mình về một số vấn đề lý luận và văn học sử. Có cảm giác anh chủ tâm cho người
đọc thấy anh không “phủ nhận sạch trơn” những gì từng tâm huyết, mà làm việc
theo cách: những gì chưa đúng thì nhìn nhận lại, những gì sơ lược thì làm sâu sắc
hơn, chưa đủ thì bổ sung thêm và… nghĩ tiếp! (ít nhất có hai công trình, một do
anh chủ trì (về Nam Cao), một của cá nhân, mang tiêu đề “nghĩ tiếp”). Đồng thời,
với cấu trúc sách như vậy Phong Lê đã tạo điều kiện cho người đọc có được sự so
sánh dễ dàng hai giai đoạn nghiên cứu, trước và sau Đổi mới, để thấy được sự đổi
mới trong tư duy, sự trưởng thành không chỉ bản thân anh.
Đặc điểm nổi bật của nghiên cứu giai đoạn đầu của Phong Lê đó
là sự hướng tâm triệt để cộng với “siêu diễn ngôn”. Nó làm ta liên hệ tới chủ
nghĩa cấu trúc hiểu một cách đơn giản nhất. Tuy nhiên, khác với “trung tâm”
theo chế định của chủ nghĩa cấu trúc, thường mang tính nội tại, “trung tâm” mà
phê bình, nghiên cứu Phong Lê hướng tới mang tính ngoại biên, nằm ngoài văn học (9).
Trung tâm này chi phối toàn bộ sự nhìn nhận, đánh giá hai bộ phận chính của đối
tượng nghiên cứu: văn học nửa đầu thế kỷ XX và văn học 1945-1975 và những lý giải
về các vấn đề cốt yếu của lý luận văn học, trong đó nổi bật là chủ nghĩa hiện
thực xã hội chủ nghĩa.
Trong tổng quan Văn xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực
xã hội chủ nghĩa (1980), ở phần “dẫn luận”, văn học giai đoạn 1930-1945
(văn học công khai) được đề cập lướt qua với mục đích làm nổi bật tính ưu việt
của văn học Cách mạng và nhằm khẳng định những nguyên tắc mới - hiện thực xã hội
chủ nghĩa trong sáng tác của các giai đoạn tiếp sau. Định tính văn học công
khai thời kì này, dựa vào luận điểm của Mác và Angghen trong Tuyên ngôn Đảng
Cộng sản, Phong Lê viết: “Chính sách văn hóa của bọn đế quốc đối với thuộc địa,
nhằm tạo một thế giới “theo hình ảnh của mình” chỉ nhằm phát triển các mặt tiêu
cực, phản động cho phù hợp với mục tiêu nô dịch của chúng. Do vậy vào những năm
20 và 30, nếu văn học Việt Nam, trong phần chính thống của nó, có chịu ảnh hưởng
của văn học phương Tây, thì sự tiếp thu ấy, trên cơ sở ý đồ thực dân, cũng chỉ
là một sự cưỡng ép nhằm sao chép y nguyên bộ mặt của văn hóa chính quốc, với
các dạng của chủ nghĩa lãng mạn tiêu cực, chủ nghĩa tự nhiên và các thứ chủ
nghĩa suy đồi khác mà thôi. Nói cách khác, đó là bộ phận có khả năng phục vụ đắc
lực nhất cho kiến trúc thượng tầng của chế độ thuộc địa” (10). Nhận định này có
phần cực đoan, nhưng nó cần thiết để đặt trong thế đối lập một bộ phận không nhỏ
trong văn học công khai 1930-1945 với văn học Cách mạng cùng thời, nhằm phủ nhận
cái trước, khẳng định, đề cao cái sau, chứng minh tính ưu việt vượt
trội của phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học. Và cái
lôgic thực dụng: cái gì không cần cho ta, cái ấy xấu, hoặc cái cần là cái tốt,
gần như xuyên suốt những nhận định tiếp theo: từ nhận định vấn đề lý luận chung
như chức năng văn học, phản ánh hiện thực, tới những vấn đề cụ thể như đề tài,
mô hình nhân vật - con người mới, thuyết phi bi kịch, chủ nghĩa lạc quan… trong
văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa. Thứ lôgic này không chỉ riêng của Phong Lê,
nó là lôgic của một thời, cái thời xem “văn học như một phương tiện”,
“một bánh xe”, “một đinh ốc” trong sự nghiệp cách mạng của giai cấp vô sản” (11).
Đọc Phong Lê ở phần I công trình này người ta có cảm giác bị
cuốn tuột theo dòng thác ngôn từ của những nhận định liên tiếp, những nhận định
có thể bắt gặp ở bất cứ ở đâu: đài, báo, ti vi, trên các cuộc họp, các cuộc
tranh luận, trong trường học, trên các giảng đường, trong bài viết và các công
trình... Từ cái dòng thác ngôn từ này hình thành “siêu diễn ngôn” - một thứ “vô
thức lịch sử”, trong đó “cái biểu đạt” và “cái được biểu đạt” liên hệ với nhau
theo một kiểu thức nhất định, lặp đi lặp lại, khiến “chưa đọc đã hiểu”. Thứ
“siêu diễn ngôn” có mặt khắp mọi nơi này nhập vào văn Phong Lê thời kỳ đầu khiến
có cảm giác nó “cứ phăng phăng” (nhận xét của Trịnh Bá Đĩnh). Khoa học là sự
tìm tòi, vật lộn khổ ải để tiếp cận chân lý, thế nên ngôn ngữ biểu hiện nó thường
là thứ ngôn ngữ đắn đo, cân nhắc. Ngôn ngữ một thời “phăng phăng”, bởi chân lý đã có sẵn, lại dường như bất biến, vĩnh hằng, chỉ cần minh họa… là đủ.
Từ điểm nhìn hiện tại, có khá nhiều luận điểm trong phần I
công trình Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và lí luận có thể
tranh luận, phản bác. Tuy nhiên, chúng ta không phải làm việc đó, bởi chính tác
giả đã tự tranh luận, phản bác và đặt lại nhiều vấn đề ngay trong phần II cuốn
sách mang tiêu đề Văn học và hiện thực viết năm 1990, mười năm sau
bài tổng quan Văn xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực xã hội chủ nghĩa nêu
trên. Trong Văn học và hiện thực, lần đầu tiên Phong Lê đặt vấn đề hiện đại
hóa, bên cạnh cách mạng hóa, như một yêu cầu cơ bản, cấp thiết của phát triển
văn học Việt Nam hiện đại. Vấn đề hiện đại hóa văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX được nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới từ cuối thập niên 1990 cho tới nay và mỗi
người có cách tiếp cận và cách thức nghiên cứu riêng(12). Với cách đặt vấn đề của
mình, Phong Lê đưa văn học công khai giai đoạn 1920-1945 trở về đúng vị trí của
nó. Văn học công khai được xếp ngang hàng với văn học cách mạng, và nếu có sự
“so le”, thì cũng do “có lúc yêu cầu này trội lên, có lúc nhường cho yêu cầu
kia”. Đánh giá lại văn học công khai nói chung, Thơ mới nói riêng,
Phong Lê viết: “... cũng có lúc, và kéo khá dài, một bộ phận sáng tác của trào
lưu này còn bị phê phán là quay lưng, hoặc thoát ly thời cuộc, thậm chí còn bị
kết tội là sự cổ vũ cho nhu cầu hưởng lạc, cho sinh hoạt cá nhân tư sản. Nhưng
trên khoảng lùi của thời gian, và với cái nhìn tổng thể các yêu cầu lịch sử thì
không phủ nhận một sự thật là: sự hiện diện của mảng văn học đó cũng là nhằm
thỏa mãn một yêu cầu lịch sử, cũng có những đóng góp nhất định trên các mục
tiêu giải phóng, trong đó có sự giải phóng con người; và nhất là trên sự canh
tân mạnh dạn của thể loại, ngôn ngữ, đưa tới những đóng góp lớn trên con đường
hiện đại hóa nội dung và hình thức văn chương” (13). Đặt trên cùng một bình diện,
Phong Lê nhấn mạnh sự cần thiết như nhau của hai dòng văn học - Cách mạng và
công khai, với tư cách là những bộ phận hữu cơ của một cơ thể sống động bao gồm
nhiều khuynh hướng sáng tác, kể cả chủ nghĩa tự nhiên và lãng mạn mà trước đó
không lâu anh còn xếp vào hàng ngũ “những thứ chủ nghĩa suy đồi”. Nền văn học
đa dạng đó làm cho người đọc “không thể hết kinh ngạc về sức chấn động của Bản
án thực dân Pháp hoặc câu chuyện Nhật ký chìm tàu của Nguyễn Ái
Quốc từ hải ngoại truyền về vào những năm 20 và 30; nhưng cũng không thể bỏ qua
sức ám ảnh bền lâu của những câu thơ Tản Đà nói về một hiện thực khác, với những
tâm trạng khác” (14). Như vậy, văn học Việt Nam 1930-1945 cho tới lúc này đã được
nhìn nhận một cách tổng thể, bức tranh văn học không bị xé lẻ và trong quan hệ
với hiện thực mỗi dòng văn học trong nó “có những biểu hiện, mục tiêu khác
nhau”, song với những thành tựu đạt được, chúng vừa là sự khởi đầu, vừa là điểm
tiếp nối tạo thành một dòng mạch chung chảy suốt thế kỷ. Điều này thể hiện rõ
nét trong đánh giá Thơ mới 1932-1945, một phong trào không còn bị coi là nơi
trú ngụ của cái “tôi” tiểu tư sản yếm thế, trốn tránh thời cuộc, mà được xem là
“cái nôi làm xuất hiện nhiều nhà thơ tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại, sẽ
là dấu nối, là sự gắn nối liên tục, làm nên gương mặt thơ Việt Nam thế kỉ XX” (15). Thế
hệ các nhà thơ chống Pháp, chống Mỹ với những đại diện xuất sắc của mình không
chỉ tiếp thu truyền thống yêu nước cách mạng, tính chiến đấu của các bậc tiền bối
trong dòng thơ ca Cách mạng 1930-1945, mà ẩn sâu trong tiềm thức sáng tác của họ,
đằng sau mỗi dòng thơ họ vẫn cảm nhận được cái mã cốt di truyền từ Nguyễn Du
qua Thơ mới.
Xuất phát từ sự nhìn nhận lại vai trò của văn học công khai
1930-1945, những đóng góp to lớn của nó đối với sự nghiệp hiện đại hóa văn học
dân tộc, với cái nhìn tổng hòa, quan niệm về tính thống nhất, sự phát triển
liên tục của văn học, Phong Lê đã đặt và lý giải lại gần như toàn bộ hệ vấn đề
của lý luận và lịch sử văn học như mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, văn học
và chính trị, chức năng văn học, nhân vật - con người mới trong văn học, vấn đề
chủ thể sáng tạo và phản ánh sự thật… Ngay cách đặt tên các tiểu mục của công
trình cũng làm nổi bật tính chất “nhận thức lại” của nó, chẳng hạn như Nhận
thức lại vị trí của chủ nghĩa hiện thực và vấn đề chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ
nghĩa. Có thể coi tiểu mục - bài viết này là “phản đề” của tổng quan Văn
xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực xã hội chủ nghĩa viết năm 1980 nêu
trên. Nếu như trong “tổng quan”, chủ nghĩa hiện thực, nhất là hiện thực xã hội
chủ nghĩa, được coi là “phương pháp sáng tác tốt nhất” (trên thực tế là duy nhất),
các phương pháp sáng tác còn lại như chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩa lãng mạn, chủ
nghĩa hiện đại… đều bị coi là “những nấm độc sặc sỡ trên thân cây gỗ mục”,
đều thuộc “những thứ chủ nghĩa suy đồi”, thì ở phần này quan niệm đó bị xem như
một sự “nghèo hóa” di sản văn học nhân loại, ngăn chặn sự phát triển phong phú,
đa dạng của văn học dân tộc. Vấn đề về chức năng văn học được bàn đến khá kỹ trong một tiểu mục khác với nhan đề khá dài Hệ quả của một cuộc giao lưu
văn hóa Đông Tây trong câu chuyện về chức năng văn học. Ở phần này tác giả lý giải vì sao chức năng giáo huấn lại được đề cao tuyệt đối trong truyền thống
văn học dân tộc và hệ lụy kéo dài của nó. Với cách nhìn mới, tác giả đã đặt cả
ba chức năng: giáo dục, nhận thức và chức năng thẩm mỹ lên cùng một bình diện,
xuất phát từ đặc trưng của văn học nghệ thuật với tư cách một lĩnh vực riêng biệt
của hoạt động tinh thần, đồng thời nhấn mạnh sự gắn kết hữu cơ và tính liên đới
giữa chúng, bởi thiếu một trong những chức năng đó sẽ mất đi tính chỉnh thể của
tác phẩm nghệ thuật. Để làm rõ điều này, trong bài Phê bình và tự phê bình,
Phong Lê nói tới những băn khoăn, day dứt, thậm chí là bi kịch của các văn sĩ lớn,
trong đó có Nam Cao, Hoài Thanh và Nguyễn Đình Thi, khi phải lựa chọn giữa nhà
văn - chiến sĩ và nhà văn - nghệ sĩ, giữa “phổ cập và nâng cao, kịp thời và lâu
dài, tuyên truyền và nghệ thuật”. Sự “nhận thức lại” cũng thể hiện rất rõ trong
bài viết Vấn đề con người nhìn từ sự nghiệp đổi mới đất nước. Phê phán chủ
nghĩa lạc quan dễ dãi, tính khuôn mẫu, sơ lược trong xây dựng con người mới -
nhân vật trung tâm của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, Phong Lê khẳng định:
“… nói đến một chân dung con người Việt Nam của thời đại thì chúng ta lại dè dặt.
Dường như để gây một ấn tượng, tạo một ám ảnh, thì có phần chắc con người trong
văn học lại đến từ những trang sách khác, thuộc thời gian khác, và không gian
khác, chứ chưa phải của ta, hôm nay” (16). Nguyên nhân của sự thiếu vắng những
nhân vật lớn trong văn học Việt Nam hiện đại tác giả nhìn thấy ở việc “chưa có
hoặc chưa đủ độ một thế giới nghệ thuật về con người, một thế giới bắt nguồn
từ đời sống, nhưng lại cao hơn đời sống, dựa vào đời sống nhưng lại thoát ra khỏi
đời sống” (17). Như vậy nhân vật “người thật, việc thật”, “người tốt, việc tốt”
một thời ca ngợi, không có chỗ đứng ở đây, bởi đó mới chỉ là chất liệu thô mộc,
chưa được bàn tay tài hoa của người nghệ sĩ tạo thành “thế giới nghệ thuật về
con người” có sức quyến rũ, ám ảnh lâu bền.
Còn rất nhiều vấn đề lí luận và văn học sử được tác giả “đặt
lại”, “nhận thức lại” mà trong phạm vi bài viết chúng tôi không thể đề cập hết
được. Có thể nói, cảm hứng chủ đạo trong các bài viết thời kỳ Đổi mới của Phong
Lê là cảm hứng “phê bình và tự phê bình”. Nghiên cứu văn học, qua những công
trình của Phong Lê sau Đổi mới, dần từng bước trở lại vị trí của mình - một
chuyên ngành khoa học. Và nói theo ngôn ngữ của lý luận hiện đại, thì đây là thời
kỳ của “giải cấu trúc”, tức không phải chịu sự hướng tâm nghiệt ngã, mang tính
độc lập nhất định, không “minh họa”, “ăn theo” sáng tác; “siêu diễn ngôn” máy
móc một thời dần chuyển sang ngôn ngữ của đời sống, sinh động và năng sản. “Nhận
thức lại” là bước quá độ để nghiên cứu Phong Lê chuyển sang cấp độ khoa học cao
hơn - cấp độ “nghĩ tiếp”.
Khi viết về Phong Lê không thể không đề cập tới những tiểu luận
phê bình - chân dung văn học đặc sắc - phân nửa gia tài của anh, bởi những công
trình này cung cấp cho chúng ta bức tranh sinh động về văn học Việt Nam thế kỷ XX qua những gương mặt cụ thể, những người “in được dấu ấn rõ nét trong nền văn
học Việt Nam hiện đại, ở tư cách người khai phá - tiên phong, hoặc đứng ở vị
trí hàng đầu, nói cách khác, là những giá trị văn chương bền vững, các vị trí
văn chương đỉnh cao” (18). Những chân dung này còn là sự bổ sung quan trọng cho
những chuyên luận nghiêng về lý thuyết nêu trên, làm cho nhiều luận điểm khoa học
trong đó trở nên sáng rõ hơn, tạo cơ sở cho việc xây dựng bộ Lịch sử văn học Việt
Nam hiện đại. Trong những tiểu luận - chân dung văn học ta bắt gặp một Phong Lê
khác, đời hơn, thơ hơn, có lẽ do sự tiếp xúc trực tiếp với văn và với
“người trong văn”. Quá trình viết bài này, mỗi khi mệt mỏi vì dòng thác diễn
ngôn cuồn cuộn với quá nhiều những “cần, phải” ở những trang viết trước Đổi mới,
tôi lại tìm tới những chân dung văn học được viết bởi một thứ ngôn ngữ bình dị,
mềm mại và trong sáng - thứ ngôn ngữ của Hoài Thanh, để cho tim, óc dịu đi. Ở
đây tôi không có tham vọng (đúng hơn là không thể) viết về tất cả những chân
dung văn học của Phong Lê (19). Tôi chỉ nói tới những chân dung mà bản thân yêu
thích, xem đó là những chân dung quan trọng, được viết kỳ công và hay nhất.
Đó là những chân dung Nguyễn Ái Quốc, Nam Cao và Hoài Thanh -
những nhà văn hội tụ đầy đủ phẩm chất của “người khai phá - tiên phong”, “vị
trí hàng đầu” và “giá trị bền vững”. Những chân dung này được viết đi viết lại
nhiều lần và chiếm số trang khá lớn trong các công trình của Phong Lê từ năm
2001 tới nay.
Ngay trong Lời nói đầu cuốn Văn học Việt Nam
hiện đại - những chân dung tiêu biểu (2001), Phong Lê bầy tỏ
lòng “mong muốn làm sáng tỏ chân dung văn học Hồ Chí Minh trong tầm vóc của một
anh hùng dân tộc và danh nhân văn hóa; người đứng ở đỉnh cao nền văn thơ cách mạng
Việt Nam; người gắn tuyệt vời cả hai phương diện văn hóa và cách mạng, cả hai
yêu cầu cách mạng hóa và hiện đại hóa” (20). Trong quá trình viết, luận điểm này
được Phong Lê nhấn mạnh nhiều lần, trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt những nghiên
cứu của anh về Nguyễn Ái Quốc - tác giả Việt Nam đầu tiên, từ những năm 20 đã
góp công đầu vào việc giải quyết hai yêu cầu lịch sử nói trên, tạo cơ sở để khắc
phục những so le lịch sử giữa dân tộc và thời đại (21). Để thấy được vai trò lịch
sử to lớn này của Nguyễn Ái Quốc đối với văn học dân tộc, trước khi đi vào phân
tích sáng tác của Người, Phong Lê đã khái quát tình hình mà anh cho là “mâu thuẫn”,
khi “văn học công khai, không có điều kiện đặt trực diện những vấn đề cơ bản của
thời đại, hoặc có lúc chủ tâm tránh, thì mang những đổi mới trong hình thức;
còn văn học cách mạng trực tiếp phô diễn nguyện vọng cơ bản của quần chúng, thì
về hình thức, lại chưa thể hoặc không đặt yêu cầu phải hướng tới sự cách tân (22).
Những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Ái Quốc, theo Phong Lê, tránh được “mâu thuẫn”
trên và với sáng tác của Người hai dòng chủ lưu của văn học 1930-1945 - công
khai và cách mạng, vốn tồn tại song song, đã bắt đầu có sự hòa nhập.
Để chứng minh luận điểm của mình Phong Lê đã đưa ra những bài
viết công phu về sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Ái Quốc, đặc biệt là Nhật ký trong tù. Tác phẩm này được Phong Lê nghiên cứu khá kỹ, từ khảo sát văn bản
trong cuộc hành trình kéo dài của nó trước khi tới được tay độc giả, tới những
phân tích văn bản, giúp độc giả có cái nhìn mới về tác phẩm lớn ngày càng có
nguy cơ bị “nhà trường hóa” này. Nhật ký trong tù, trên thực tế, là một
tác phẩm rất khó tiếp cận, bởi đây là một tác phẩm thơ dịch từ tiếng Hán, dù bản
dịch có “đỉnh” tới mức nào, vẫn không thể chuyển tải hết hồn cốt, tinh thần những
bài thơ cũng như vẻ đẹp toát lên từ sự dung dị, cô đọng của ngôn ngữ viết ra
nó… Chính vì vậy khi đọc những trang tâm huyết của Phong Lê người đọc vẫn muốn
tác giả đi sâu hơn nữa vào phương diện nghệ thuật của tác phẩm, phát hiện vẻ đẹp
của sự đối cực nghệ thuật: tính hiện đại trong hình thức thơ cổ điển.
Bên cạnh đó, Phong Lê còn dành nhiều công sức và trang viết
cho mảng văn xuôi của Nguyễn Ái Quốc, bởi tìm thấy ở đấy sự cách tân sáng tạo
rõ nét, tính cách mạng và tính hiện đại đan bện. Tất nhiên, không phải Phong Lê
là người đầu tiên đề cập tới vấn đề này. Ngay từ năm 1960, một người nước
ngoài, khi đọc thơ văn Nguyễn Ái Quốc, đã nhận xét về sự kết hợp giữa một “cốt
cách cổ điển” với những “sáng tạo hiện đại”, giữa truyền thống và cách tân, giữa
phương Đông và phương Tây (23). Một số chuyên gia khác về Nguyễn Ái Quốc cũng đã
có những chuyên luận, bài viết riêng về vấn đề này. Song, ở Phong Lê, đặc điểm
sáng tác của Nguyễn Ái Quốc, với tư cách người đóng vai trò rút ngắn “những so
le của lịch sử”, được nhìn nhận một cách tổng hợp, gắn với một hệ những vấn đề
liên quan tới hai dòng văn học, công khai và cách mạng, trước hết là vấn đề tiếp
nhận của chủ thể sáng tạo vốn văn hóa nhân loại, truyền thống văn hóa dân tộc,
vấn đề tiếp nhận của người đọc và sự tác động của văn chương… Trong bài viết
dài hơi Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh: Hành trình thơ văn - Hành trình dân
tộc, Phong Lê đưa ra nhận xét: “Nguyễn Ái Quốc đã viết với phong cách hiện đại
sắc sảo, chủ yếu cho công chúng chính quốc ở phương Tây. Nguyễn Ái Quốc đã viết
trong ý thức học tập cách viết của Anatôn Phrăngxơ, Anphôngxơ Đôđe, Lỗ Tấn,
Tônxtoi, những truyện ký, tiểu phẩm “hiện thực” lên án chủ nghĩa thực dân.
Nhưng chính người viết với phong cách hiện đại ấy rồi đây cũng sẽ là người rất
mực giản dị trong cách chọn lời, chọn chữ cho một áng văn chính trị như Đường
Kách mệnh (1927), hoặc chọn thể văn sao cho thích hợp với đông đảo quần
chúng như trong Nhật ký chìm tàu (1930)”(24). Trong những phần tiếp
theo, bên cạnh việc phân tích tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc gắn với những vấn đề
chính trị xã hội, Phong Lê đã có những trang viết chủ yếu nói về các hình thức,
thể loại đa dạng trong văn xuôi Nguyễn Ái Quốc, trong đó nổi bật chùm tác phẩm
sáng tác theo kiểu viễn tưởng, thông qua cái kỳ ảo, motip giấc mơ phản ánh thực
tại (Lời than vãn của bà Trưng Trắc), hoặc tiên đoán tương lai (Con
người biết mùi hun khói hay Nhật ký chìm tàu, Giấc ngủ mười năm).
Đáng tiếc số lớn những tác phẩm nêu trên đã bị thất lạc, chính vì vậy tác giả
công trình đã không có điều kiện khảo cứu, nghiên cứu trực tiếp văn bản, điều hạn
chế những phân tích nhằm làm nổi bật hơn nữa những cách tân sáng tạo của Nguyễn
Ái Quốc, chẳng hạn phân tích những ảnh hưởng do tiếp xúc trực tiếp sáng tác của
A. France, đặc biệt những tiểu thuyết bất hủ Trên đá trắng (1904); Cuộc
nổi dậy của những thiên thần (1914) của đại văn hào này đối với chùm
tác phẩm viễn tưởng nêu trên; hoặc so sánh loại hình chùm tác phẩm này với Giấc
mộng con và Giấc mộng lớn viết trước đó, vào thập niên đầu
thế kỷ, của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, người ngay khi ấy đã nhận thức
và sử dụng loại văn viễn tưởng để chuyển tải những nội dung chính trị, xã hội cấp
bách, phù hợp với sự tiếp nhận của công chúng bạn đọc vốn quen với những kiểu
truyện như Từ Thức gặp tiên hay những truyện thần tiên, kì ảo khác
trong kho tàng văn học dân tộc. Công việc sưu tầm, tìm kiếm những văn bản quý
giá này đặt lên vai thế hệ nghiên cứu trẻ tuổi và chúng ta hy vọng họ sẽ tiếp nối
công việc của các vị tiền bối một cách khoa học hơn.
Một điều nữa cần bàn liên quan tới sự gắn kết giữa tính cách
tân và tính cách mạng trong sáng tác của Nguyễn Ái Quốc, đó là quan niệm văn
chương của Người. Theo Phong Lê, Nguyễn Ái Quốc đã học hỏi và làm việc rất nhiều
để có thể cho ra những tác phẩm có giá trị nêu trên. Song chưa bao giờ Người tự
cho mình là nhà văn. Chưa bao giờ Nguyễn Ái Quốc có ý định viết tác phẩm để đời.
Mục đích duy nhất của cuộc đời, “ham muốn tột bực” của Người, đó là độc lập, tự
do cho dân tộc, bình đẳng bác ái cho mọi người. Người làm thơ viết văn cũng
chính là để phục vụ mục đích đó. Vì vậy tác giả của Nhật kí trong tù vẫn
có thể dễ dàng cho ra những câu thơ giống ca dao, dễ nhớ dễ thuộc. Nguyễn Ái Quốc
- lãnh tụ đã không bị rơi vào cái bi kịch luôn treo lơ lửng trên đầu các nhà
văn chuyên nghiệp: bi kịch của giá trị vĩnh cửu và cái cấp bách trước mắt, giữa
tính tinh tuyển và tính đại chúng của thơ văn. Cái bi kịch giữa văn học -
phương tiện tuyên truyền giáo dục và “văn học là văn học” mà Nam Cao, Hoài
Thanh, kẻ ít người nhiều, đều đã phải trải qua.
Có thể nói Nam Cao là nhà văn mà Phong Lê có nhiều duyên nợ
nhất. Anh đến với sáng tác của Nam Cao ngay từ các bài viết đầu tiên chung với
Huệ Chi từ năm 1960. Cho tới nay, sau gần năm mươi năm, đề tài Nam Cao vẫn trở
đi trở lại trong nghiên cứu của anh.
Nếu như vấn đề cơ bản nhất trong nghiên cứu sáng tác của Nguyễn
Ái Quốc, với tư cách “người khai đường, mở lối” cho văn học Cách mạng, là sự gắn
kết hai yêu cầu: cách mạng hóa và hiện đại hóa văn chương, thì qua sáng tác Nam
Cao, Phong Lê muốn nói tới đóng góp của dòng văn học công khai, đặc biệt là bộ
phận văn học hiện thực, đối với công cuộc hiện đại hóa văn học dân tộc. Công cuộc
hiện đại hóa diễn ra gấp rút và trong khoảng ba chục năm đầu thế kỷ văn học Việt
Nam đã trải qua một chặng đường mà các nền văn học lớn khác đã đi trong nhiều
thế kỷ. Chủ nghĩa hiện thực cổ điển thế kỷ XIX vừa mới đặt chân tới mảnh đất
văn chương Việt Nam đã dần bị thay thế bởi chủ nghĩa hiện thực kiểu Nam Cao,
trong đó những nhân vật điển hình được thay bằng những tip người, hoàn cảnh điển
hình thay bằng những mảnh đời vụn vặt. Những cốt truyện căng thẳng nói về những
điều hệ trọng vốn đặc trưng cho văn học hiện thực cổ điển, được thay bằng những
kiểu truyện không cốt truyện. Xây dựng những loại truyện như thế, nhà văn chủ định
lôi cuốn người đọc vào những tầng nghĩa ngầm ẩn bên trong và tạo một khoảng
không cho những suy tư và sự đồng sáng tạo của người đọc. Phân tích các truyện
ngắn của Nam Cao và tiểu thuyết Sống mòn, Phong Lê đi tới luận điểm về sự
chiến thắng của chủ nghĩa hiện thực kiểu mới trong sáng tác của nhà văn lớn
này. Cũng từ những phân tích tác phẩm, cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nam
Cao, Phong Lê đi tới kết luận về bước chuyển logic của ông sang dòng văn học
cách mạng. Khác với Nguyễn Ái Quốc, người thực hiện xuất sắc hai nhiệm vụ Cách
mạng hóa và Hiện đại hóa bằng sáng tác đa dạng của mình, Nam Cao đã đi từ đỉnh
cao của chủ nghĩa hiện thực - một trong những biểu hiện nổi bật của hiện đại
hóa văn học, xuống một thứ chủ nghĩa hiện thực thô sơ với sự mô tả bề mặt, tuyến
tính. Sáng tác thời kỳ “nhập cuộc” của ông là một bước lùi về nghệ thuật. Ở đây
nhiệm vụ hiện đại hóa đã nhường bước cho nhiệm vụ cách mạng hóa văn học, giá trị
bền lâu nhường bước cho những giá trị cấp thời, tính tinh tuyển nhường bước cho
tính đại chúng. Đây đồng thời cũng là nguyên nhân dẫn tới những băn khoăn của Nam
Cao về việc văn học trở thành phương tiện tuyên truyền thuần túy, tới sự “thèm
viết một cái gì đó cho đỡ nhớ” trong nhật ký Ở rừng, năm 1948. Song đây
cũng mới chỉ là nỗi băn khoăn, trăn trở, chưa thành bi kịch thật sự như ở nhiều
nhà văn thời kì sau này.
Đọc những bài viết về Nam Cao của Phong Lê (số trang có tới
vài trăm) độc giả cảm nhận rất rõ từng bước chuyển trong nghiên cứu của anh. Nếu
ở bài nghiên cứu đầu tiên, hay trong Văn và người (1976), sáng tác của
Nam Cao được nhìn nhận dưới góc độ xã hội học thuần túy và chân dung nhà văn mới
chỉ là những nét phác thảo, thì tới Văn học Việt Nam hiện đại - những chân
dung tiêu biểu (2001), chân dung Nam Cao đã được hoàn thiện, nghiên cứu
sáng tác của ông được bổ sung đáng kể với sự khảo sát khá kỹ cuộc đời tác giả,
môi trường xã hội, văn hóa và bước đầu kết hợp lối phân tích thi
pháp. Cho tới công trình Về văn học Việt Nam hiện đại - Nghĩ tiếp…
tiếp cận sáng tác của Nam Cao được mở rộng sang hướng nghiên cứu so sánh. Trong
bài viết Sêkhốp và Nam Cao (nhìn từ hai nền văn học), sáng tác của
Nam Cao được nhìn nhận trong tương quan so sánh với sáng tác của đại văn hào
Nga, người mà Nam Cao tôn làm thầy, từ điểm nhìn so sánh hai nền văn học, lịch
sử, văn hóa hai dân tộc. Tiếp cận Nam Cao theo hướng này, Phong Lê không chỉ
làm rõ thêm vai trò “người khai phá -tiên phong, vị trí hàng đầu” của Nam Cao
trong nền văn học dân tộc, mà còn cho thấy quy luật phát triển chung của chủ
nghĩa hiện thực cũng như những đặc trưng dân tộc của nó qua sáng tác của hai
nhà văn tiêu biểu này.
Dù những nghiên cứu của Phong Lê về Nam Cao có kỳ công, kỹ lưỡng
tới đâu, tôi vẫn muốn anh triển khai thêm những luận điểm đang còn dừng ở mức
nhận định, khái quát chung. Chằng hạn luận điểm về sự phát triển gia tốc thường
được nhắc tới trong nhiều bài viết của anh. Ở chân dung Nam Cao, Phong Lê cũng
gắn sáng tác của nhà văn với sự phát triển gia tốc như một đặc điểm nổi bật của
văn học công khai thời kỳ 1930-1945. Tuy nhiên, luận giải của anh về kiểu phát
triển này của văn chương mới chỉ dừng lại ở những quan sát hiện tượng bên ngoài
và thiên về cảm tính. Văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ, dưới ảnh hưởng của
văn hóa phương Tây và sự phát triển gấp rút của lịch sử, phát triển căng thẳng,
dồn nén, nhưng không bỏ qua bất cứ giai đoạn nào của tiến trình văn học nói
chung. Song, cái gọi là “giai đoạn” ở một nền văn học non trẻ phát triển tăng tốc
để giảm bớt so le lịch sử (theo cách nói của Phong Lê), hòa nhập vào dòng chảy
chung của văn học thế giới, như văn học Việt Nam, thường chỉ là những dấu hiệu
mờ nhạt. Trong một thời gian ngắn nó không thể làm kịp, làm kỹ những gì các nền
văn học lớn trên thế giới đã làm trong nhiều thế kỷ, nên chỉ chọn những gì phù
hợp với nhu cầu phát triển nội tại của mình. Chính vì thế, chủ nghĩa lãng mạn
trong văn học Việt Nam đầu thế kỉ diễn ra song song với chủ nghĩa hiện thực và
thường lẫn vào lối sáng tác này (trường hợp Thạch Lam), để cuối cùng nhường vị
trí hàng đầu cho văn học “tả chân” vốn “sốc vác hơn” trong việc thực hiện những
nhiệm vụ xã hội (cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực
diễn ra trong anh chàng văn sĩ Điền ở Trăng sáng của Nam Cao và chiến
thắng của cái thứ hai đối với cái thứ nhất trong lời phán quyết cuối cùng: văn
học không thể là ánh trăng lừa dối!). Sáng tác của một số nhà văn tiêu biểu
phát triển tuần tự, song thường lướt qua những cái không phù hợp với nhu cầu nội
tại và các “giai đoạn” trong đó cũng trở thành những “dấu hiệu”. Trong sáng tác
của Nam Cao có đủ dấu hiệu của các kiểu sáng tác, từ chủ nghĩa tình cảm, chủ
nghĩa lãng mạn tới chủ nghĩa tự nhiên, thậm chí chủ nghĩa hiện đại. Song ông đã
“cắm sào” nơi chủ nghĩa hiện thực và đã đưa nó lên đỉnh cao phát triển bằng những
truyện ngắn xuất sắc và tiểu thuyết Sống mòn của mình. Trang bị lý thuyết về sự phát triển gia tốc của văn học (trên cơ sở phát triển gia tốc lịch
sử), đi sâu phân tích những tác phẩm tiêu biểu của Nam Cao trên cơ sở so sánh với
sáng tác các nhà văn đương thời nói chung, các nhà văn theo khuynh hướng “tả
chân” nói riêng, mới thấy hết được tài năng cũng như những đóng góp quan trọng
của nhà văn này trong công cuộc hiện đại hóa gấp rút của văn học dân tộc nửa đầu
thế kỷ, điều tiếp tục diễn ra vào thập niên cuối thế kỷ, theo một đường
xoáy ốc diệu kỳ.
Trong số những người có đóng góp đáng kể cho công cuộc hiện đại
hóa văn học dân tộc còn phải kể tới Hoài Thanh, nhà phê bình văn học mà Phong
Lê giành nhiều tâm huyết xây dựng chân dung. Khác với chân dung của Nguyễn Ái
Quốc và Nam Cao, những người Phong Lê chỉ được tiếp xúc qua sáng tác, chân dung
Hoài Thanh được khắc họa trên cơ sở tiếp xúc với văn và với người. Tuy Phong Lê
không được chứng kiến thời kỳ “huy hoàng” của Hoài Thanh - “người khai mạc nền
phê bình văn học Việt Nam hiện đại”, chủ tướng phái “nghệ thuật vị nghệ thuật”
trong cuộc chiến nẩy lửa với phái “nghệ thuật vị nhân sinh”, tác giả của Văn
chương và hành động cùng Thi nhân Việt Nam, song anh lại được sống và
làm việc cùng Hoài Thanh ở Viện Văn học thời kỳ đầu - cũng có thể nói là thời
kì “huy hoàng” của Viện. Phải có sự đọc kỹ, quan sát kỹ và học hỏi kỹ Hoài
Thanh thì Phong Lê mới có thể đưa ra một chân dung mà qua đó người đọc nhận diện
được một thời đại văn chương trong đó có sự gắn kết chặt chẽ, tác động tương hỗ
giữa sáng tác và phê bình. Có sáng tác ấy thì có phê bình ấy, thứ phê bình
không nhằm liệt kê, mô tả đơn giản những gì đang diễn ra trong đời sống văn học,
mà đóng vai trò độc lập trong việc đánh giá, tổng kết và định hướng văn
chương. Hoài Thanh thời kỳ Thi nhân Việt Nam, theo Phong Lê, đã
hội tụ đầy đủ phẩm chất của một nhà phê bình hàng đầu, đó là sự chiếm lĩnh văn
hóa, tri thức nhân loại thông qua vốn tiếng Pháp giàu có, sự áp sát đời sống
văn học đương đại, ý thức trách nhiệm của một người trước cái công việc “đãi
cát tìm vàng” cực nhọc - từng đọc tất cả một vạn bài thơ để thấy được trong số ấy
có non vạn bài dở. Song, điểm nổi bật nơi Hoài Thanh, cái “tài năng hơn người”
của ông mà Phong Lê nhận thấy, chính là khả năng tổng quát, sự nắm bắt chính
xác, tinh nhạy đặc trưng thời đại mình đang sống, nhìn thấy trong nó “sự gặp gỡ
phương Tây là cuộc biến thiên lớn nhất trong lịch sử Việt Nam từ mấy mươi thế kỷ”.
Đây chính là “xuất phát điểm khiến cho bao nhiêu nhận xét lung linh, sắc sảo của
ông trở nên có ý nghĩa. Và cũng là điều đáng được coi là nền tảng mà bất cứ ai
đi vào văn học từ thơ hay văn xuôi đều cần phải biết” (25).
Ngày nay, hơn sáu mươi năm sau khi Thi nhân Việt
Nam ra đời, đối với chúng ta, các thế hệ sau được trang bị những kiến thức
nhất định về phương pháp luận và lý luận văn học hiện đại, chẳng hạn như lý thuyết văn học so sánh hay lý thuyết tiếp nhận, thì những vấn đề mà Hoài Thanh
nêu ra không có gì xa lạ. Song, ngay từ lúc phê bình văn học Việt Nam mới chỉ
manh nha, Hoài Thanh đã có được những quan niệm hiện đại về văn học, trên cơ sở
đó, bằng “con mắt xanh” của nhà phê bình đích thực, khám phá, phát hiện, về cơ
bản là chuẩn xác, những tài thơ, tổng kết đánh giá cả một “thời đại thơ”, thì
quả ông có tài hơn người thật. Phong Lê, người đứng trên lập trường, phương
pháp luận Mác xít, vẫn hiểu, yêu và nể phục cái tài của ông, thì quả văn chương
chưa và sẽ không bao giờ là thứ “độc chiếm” của riêng thứ lý luận nào. Cái Đẹp
văn chương là thế giới vô tận, người ta có thể đứng ở các góc độ khác nhau để
mà nhìn nhận nó.
Xuất phát từ sự hiểu, yêu là sự đồng cảm. Phong Lê hiểu cái
tài và con người Hoài Thanh, nên đồng cảm sâu xa với bi kịch cuộc đời ông, người
đã phải chối bỏ đứa con tinh thần của mối tình đầu với văn chương, để mãi tận
cuối đời mới nhìn nhận lại nó. Nếu là Rembrandt (26), thì ở hoàn cảnh này, ông sẽ
phải đổi vị trí của hai nhân vật cha-con, và đặt lại tên bức tranh nổi tiếng của
mình - “Sự trở về của người cha lưu lạc”. Cái Đẹp của văn chương chắc phải là
cái Đúng, vì người ta có thể lang thang vòng vèo, có thể đi lạc, song rốt cuộc
vẫn hướng tới nó.
Xuất phát từ sự hiểu và đồng cảm, Phong Lê đã khẳng định những
đóng góp của Hoài Thanh cho văn học dân tộc không chỉ giai đoạn trước 1945, mà
còn các giai đoạn sau này, bảo vệ ông trước sự xâm hại nhân cách. Anh khẳng định:
“Có thể nói mà không phân vân: ông đã chân thành và trung thực đến cùng trong
yêu mê và say Thơ mới; và ông cũng đã chân thành và trung thực đến cùng trong
phủ định Thơ mới và Thi nhân Việt Nam khi đã nhận ra được một chân lý nào đó. Có điều chân lý ông tìm ra có khớp được với chân lý khách quan của cuộc
sống hay không lại là chuyện khác. Ông đã bị thời đại quy định nghiệt ngã, cũng
như tất cả chúng ta, cũng như rộng ra khỏi chúng ta” (27). Cái Đẹp văn chương,
cũng như cái Đẹp nói chung, mong manh, song không dễ chết, kể cả ở vào những thời
nghiệt ngã nhất.
Rồi ra sẽ có những người viết về Hoài Thanh và Thi nhân
Việt Nam hay hơn Phong Lê, song những trang viết thấm đẫm nhiệt huyết và sự
cảm thông sâu sắc của một người thời gian dài từng là người đồng thời với Hoài
Thanh, người cùng có đức tính như ông - trung thực với bản thân, chắc sẽ không
nhiều.
Nếu có gì cần nói thêm về chân dung Hoài Thanh, thì chỉ là niềm
mong muốn có được sự bổ sung trên cơ sở so sánh Thi nhân Việt Nam, Văn học
phải là văn học với Văn chương và hành động, luận điểm khoa học chủ đạo
về sự kết hợp giữa tính cách mạng và tính hiện đại trong văn học công khai 1930-1945
ở mảng Phê bình của
nó.
Cuối cùng, ở phần kết của bài viết, tôi xin mạo muội đưa ra một
nhận xét nhỏ. Đọc Phong Lê đôi khi ta cảm thấy ngợp, ngợp không phải chỉ vì khối
lượng công trình, mà còn bởi các vấn đề đưa ra luôn được bổ sung, điều chỉnh.
Có cảm giác cái khối lượng đồ sộ những chất liệu văn học, giống như căn phòng
làm việc ngồn ngộn sách vở, cần được chỉnh trang, sắp xếp một cách hệ thống,
“có định hướng” với những bổ sung và loại bỏ. Cái “định hướng” này không là gì
khác, ngoài định hướng tới một bộ Lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, niềm kỳ vọng
không chỉ riêng Phong Lê. Có cảm giác cái chất liệu văn học - thứ “bột” để “gột
nên hồ” - Lịch sử văn học, đã có đủ, song cần làm cho “tinh” hơn. Và
điều quan trọng là cách “gột”, sao cho thứ “bột” hữu cơ ấy tạo nên một cơ thể sống.
Nói cách khác, muốn xây dựng Lịch sử văn học, như một khoa học, đòi hỏi phải có
phương pháp chuyên biệt giành cho nó - điều, hy vọng, Phong Lê sớm chiếm lĩnh.
Bài viết về Phong Lê có lẽ là một trong những bài viết khó
khăn nhất của tôi. Khó, bởi vừa viết tôi vừa phải đọc anh, học anh. Nếu có điều
gì sai sót thuộc lĩnh vực văn học Việt Nam trong bài viết, tôi hy vọng sẽ nhận
được sự thông cảm nơi anh và các đồng nghiệp. Bài viết này nên xem như “một cái
nhìn từ phía bên” mà đôi lúc cũng giúp được điều gì đó cho người “ở phía trong” 1.
Chú thích:
(1) Sđd, tr.5-6.
(2) Qua một loạt các công trình như: Văn học
Việt Nam hiện đại - lịch sử và lý luận, 2003; Văn học Việt Nam hiện đại -
những chân dung tiêu biểu, 2001; Một số gương mặt văn chương học thuật
Việt Nam hiện đại, 2001; Người trong văn, 2006.
(3) Trong công trình Về văn học Việt Nam hiện đại - Nghĩ
tiếp… (2005) bắt đầu hình thành sự kết hợp giữa chuyên luận và chân dung. Tuy
nhiên đó mới chỉ là tập hợp các bài viết và sắp xếp vừa theo tiến trình, vừa
theo tính vấn đề.
(4) Chuyên luận này, theo tác giả, dự định sẽ in quý 2 năm
2008 gồm gần 450 trang.
(5) Cuốn phê bình tiểu luận dự định sẽ in vào quý 3 năm 2008
dày trên 400 trang.
(6) Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và lý luận. Nxb. Khoa
học xã hội, 2003, tr.7.
(7) Qua những chân dung xuất sắc của anh về
những bậc tiền bối này.
(8) Cách chia này là của chúng tôi để dễ theo rõi và phân
tích, đồng thời để nhấn mạnh sự khác biệt giữa hai giai đoạn trước và sau Đổi mới
trong nghiên cứu của Phong Lê.
(9) Có thể thấy rất rõ “trung tâm” ở đây là những quan điểm Mác
- Lênin về văn hóa, văn học với tính Đảng, tính giai cấp nghiêm ngặt, được thể
hiện trong các văn kiện của Đảng, từ Đề cương văn hóa Việt Nam - 1943
tới những Nghị quyết về văn hóa văn nghệ của các Đại hội Đảng và những ý kiến của
các vị lãnh đạo Đảng lĩnh vực này ở những giai đoạn lịch sử khác
nhau với những yêu cầu thực tiễn khác nhau. (Tôi còn nhớ thời kỳ mới về công
tác ở Viện Văn học, những năm 1970, tôi cùng một số bạn trẻ được tham gia công
trình do giáo sư Hồ Tôn Trinh chủ trì có tên Đảng ta bàn về văn hóa, văn
nghệ. Tôi được phân công đọc và trích những ý kiến của các đồng chí Võ Nguyên
Giáp, Lê Duẩn, Nguyễn Chí Thanh bàn nói về văn học nghệ thuật. Những ý
kiến của các đồng chí lãnh đạo Đảng về văn học nghệ thuật được tập hợp lại
thành một quyển in rônêô. Hiện công trình đó đã bị thất lạc).
(10) Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử.
và lý luận, Sđd, tr.13.
(11) Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và lý luận,
Sđd, tr.47.
(12 Chẳng hạn, trong công trình tập thể Quá trình hiện đại
hóa văn học Việt Nam 1900-1945 (Nxb. Văn hóa thông tin, 2000), các tác giả
xem xét vấn đề hiện đại hóa văn học Việt Nam giai đoạn đầu trên cơ sở những biến
đổi mang tính bước ngoặt ở các mặt đời sống xã hội (kinh tế, văn
hóa…) và quá trình văn học Việt Nam tiếp nhận văn học phương Tây, sự gia nhập của
nó vào quỹ đạo văn học thế giới; Trong công trình Nhà văn tiền chiến và
quá trình hiện đại hóa trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX cho tới 1945 (Nxb.
Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005), nhà phê bình Vương Trí Nhàn xác định hướng giải
quyết vấn đề hiện đại hóa văn học giai đoạn nêu trên bằng cách “đối lập toàn bộ
văn học Việt Nam thế kỷ XX với nền văn học từ thế kỷ XIX trở về trước, đối lập
văn học hiện đại với văn học trung đại” (Sđd, tr.22).
(13) Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và lý luận, Sđd,
tr.518-519.
(14) Sđd, tr.522.
(15) Sđd, tr.520.
(16) Sđd, tr.717.
(17) Sđd, tr.718.
(18) Văn học Việt Nam hiện đại - Những chân dung tiêu biểu. Nxb.
Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.9.
(19) Có khoảng trên 60 chân dung văn học và văn
hóa, học thuật nằm chủ yếu trong 4 công trình của Phong
Lê xuất bản từ năm 2001 tới 2005.
(20) Văn học Việt Nam hiện đại (những chân dung tiêu biểu). Nxb.
Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.9.
(21) Sđd, tr.142.
(22) Sđd, tr.32 Thật ra ở đây không có gì là “mâu thuẫn”,
nếu đọc trang 516-517 trong Văn học Việt Nam hiện đại - lịch sử và lý luận,
trong đó Phong Lê xác định khá rõ những đặc điểm của văn học cách mạng.
(23) Budaren: Nghiên cứu văn học, số 7-1960.
(24) Văn học Việt Nam hiện đại (những chân dung tiêu biểu). Sđd,
tr.33.
(25) Vương Trí Nhàn: Nhà văn tiền chiến và quá trình hiện
đại hóa trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX cho tới 1945. Nxb. Đại học
Quốc gia Hà Nội, 2005; tr.7-8.
(26) Rembrandt (1606-1609) Họa sĩ vĩ đại người Hà Lan, người
vẽ bức tranh nổi tiếng Sự trở về của đứa con đi hoang (1668-1669).
(27) Văn học và công cuộc Đổi mới; Nxb. Hội Nhà văn;
1994; tr.58-59.
Hà Nội, tháng 5.2008Nguồn: vienvanhoc.org.vnTheo http://hanamtv.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét