Một vài ẩn dụ về dịch Covid-19

Một vài ẩn dụ về dịch Covid-19

Dịch Covid-19 mà cũng có ẩn dụ sao? Ẩn dụ ấy được tổ chức như thế nào về mặt ngôn từ? Chúng có gì khác với ẩn dụ trong văn chương? Và cách biểu đạt về dịch Covid-19 trong tiếng Việt có gì  đặc biệt?
Lúc đầu để chỉ tên gọi virus gây nên bệnh viêm đường hô hấp cấp, người ta gọi là Corona, sau đó là virus corona mới (ncov). Đến tháng 02/2020, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính thức gọi tên Covid-19 (corona, virus, disease, năm 2019). Tuy vậy, các tên gọi này vẫn được sử dụng thay thế cho nhau, tùy theo nhu cầu diễn đạt.
Đây là những thuật ngữ, những danh từ khoa học mà về nguyên tắc là đơn nghĩa. Thực tế, có không ít trường hợp, người ta gọi đó là loại Virus Vũ Hán hay Virus Trung Quốc. Điều này, phần nào nói lên rằng tên gọi sự vật, hiện tượng không hoàn toàn võ đoán, cũng không hoàn toàn xuất phát từ những đặc trưng cố hữu của sự vật, hiện tượng mà có sự tham gia tái cấu trúc của trí não con người. Nói cách khác, con người luôn luôn ý niệm hóa mọi thông tin đầu vào từ các giác quan thu nhận được bằng con đường gián tiếp (ẩn dụ) hay trực tiếp (phi ẩn dụ), và ngôn ngữ không phản ánh thế giới theo kiểu một đối một mà chỉ có tính chất kích hoạt. Đây là điều quan yếu trong quá trình nhận thức của con người. Sự lý giải này khác biệt với cách hình dung có tính chất phản ánh luận tồn tại khá lâu trước đây.
Bài này thông qua một vài ẩn dụ ý niệm, thử phân tích cách ý niệm hóa dịch Covid -19 trên báo chí tiếng Việt và tiếng Anh.
1.    Ẩn dụ Virus Covid-19 là con người
Bên cạnh việc nhìn nhận Covid-19 như một đại dịch, là tâm chấn của một trận động đất, một cơn đại hồng thủy, một làn sóng tàn phá có sức di chuyển, lây lan rất nhanh… rất nhiều báo đài ở Việt Nam cũng như nước ngoài coi Virus covid-19  là kẻ thù hay kẻ thù vô hình (an invisible enemy). Trước hết là kẻ thù của giới y học, của chính quyền, của cộng đồng, sau đó là của quốc gia, liên quốc gia và cả thế giới: ASEAN – Hoa Kỳ, những đối tác cùng đánh bại Covid-19, xây dựng một khu vực bền vững và thịnh vượng… (Báo tiếng Việt). Vì là kẻ thù vô cùng nguy hiểm cho nên nhân loại không kể màu da, sắc tộc tìm cách chống lại, tìm cách tiêu diệt chúng. Hơn thế nữa, nó còn là tên sát nhân man rợ cướp đi không biết bao nhiêu sinh mạng, tên tội phạm phá toang hoang không biết bao nền kinh tế, làm chia rẽ, mâu thuẫn, ly tán biết bao cộng đồng, biết bao gia đình…, là kẻ phá bĩnh, là tên chọc gậy bánh xe làm tiêu tan biết bao sự nghiệp của nhiều chính khách, là tên giặc đâm bị thóc, chọc bị gạo, là nguyên nhân của nhiều cuộc khẩu chiến, không chỉ ở địa hạt chính trị mà cả kinh tế và ngoại giao.
Nói như văn hóa phương Tây, Covid-19 là vị khách không mời mà đến. Ai ai cũng sợ, cửa đóng then cài, bế môn tỏa cảng, nhưng người khách vô hình thoắt ẩn thoắt hiện, tưởng đã chết tạm thời, chết yểu lại bùng lên đứng dậy, chạy như tên lửa mà mỗi bước chân của nó là để lại hậu quả vô cùng khốc liệt. Người khách  ấy tưởng đã ra đi rồi nhưng có thể dễ dàng quay trở lại.
Qua cách biểu đạt của giới truyền thông, có thể hình dung Virus Covid-19 còn là người có quyền lực. Vì chỉ có quyền thì mới buộc trường học, xí nghiệp, nhà máy, nhà hàng… đóng cửa; có quyền mới buộc người ta giãn cách, cách ly; có quyền mới ngăn được người ta di chuyển từ vùng này đến vùng khác, từ quốc gia này đến quốc gia khác; vì là người có quyền lực mới ngăn cản được người ta vui chơi Noel, tiệc tùng ngày tết. Covid -19 còn là những chiến binh (warface) gan lì không dễ gì đầu hàng, thậm chí chúng lì lợm tiến hóa thành những chủng mới, thành nhiều biến thể mới nhằm lẩn trốn vaccine (Nhận định của báo chí tiếng Anh). Cuối cùng, sau nhiều phương án nhằm tiêu diệt Covid -19 không thành, nhiều quốc gia cực chẳng đã, nhìn nhận nó như một đối tác mà xã hội phải sống chung, cùng tồn tại và thích nghi với trạng thái bình thường mới như lời kêu gọi của Tổng Thống Idonesia (we must coexist with Covid-19, Jakowi calls on residents to adapt to new normal).
2.    Ẩn dụ đại dịch Covid-19 là một cuộc chiến tranh
Trong những lời kêu gọi mọi công dân cùng nhau chung tay chống dịch Covid-19, hay cảnh báo không được chủ quan trước kẻ thù, nhiều nguyên thủ quốc gia, nhiều chính khách xem việc đối phó với đại dịch là một cuộc chiến tranh thật sự: Việt Nam xác định tâm thế bước vào một cuộc chiến chưa rõ mức độ nguy hại của kẻ địch (Báo tiếng Việt). Và tất cả đều xác định chống dịch như chống giặc. Các quốc gia cùng nhau chia sẻ thông tin về bệnh dịch, hỗ trợ tinh thần và vật chất là những đồng minh trên cùng một chiến tuyến. Không kiểm  soát được tình hình bệnh dịch là vỡ trận hay thất trận.
Từ trận đánh (battle) với nhiều định ngữ như cam go, căng thẳng, sống còn… để chỉ cách thức phòng chống đại dịch, cụm từ tiền tuyến, hay ở tuyến đầu (front-line, on the front line) để chỉ những nơi trực tiếp điều trị bệnh nhân nhiễm bệnh viêm đường hô hấp cấp, cụm từ chiến đấu với Covid-19, hay chiến đấu chống lại Covid-19 (fighting Covid – 19, fighting against Covid-19) … số lần xuất hiện rất cao trên mặt báo. Đó là chưa kể trường từ vựng liên quan đến chiến tranh như chiến lược, chiến thuật, kế sách (miễn dịch cộng đồng), bước đi, bước đi khác biệt (chỉ cách chống dịch của Việt Nam) vũ khí, anh hùng, phong tỏa, cứ điểm, đối phó, tiêu diệt… tần suất cũng không phải là thấp trên các phương tiện thông tin đại chúng. Vì là chiến tranh nên nguyên thủ quốc gia, trưởng ban chỉ đạo chống dịch là tổng tư lệnh hay tổng chỉ huy. Chính Donald Trump cũng thừa nhận rằng mình là tổng thống thời chiến (wartime President). Khi nội dung đại dịch Covid -19 là đề tài tranh luận trong  cuộc tranh cử Tổng thống Hoa Kỳ, ông Donald Trump có lúc tuyên bố đã chiến thắng đại dịch trong khi ông Jone Biden lại cà khịa đối thủ của mình đã bất lực đầu hàng.
Trong cuộc chiến ấy, toàn bộ lực lượng chống dich được hình dung là quân đội. Phương pháp điều trị dịch là kỹ năng chiến đấu. Chuyên gia y tế, bác sĩ, y tá luôn ở mặt trận (bệnh viện, viện dưỡng lão, khu cách ly) phải chiến đấu giành giựt từng mạng sống. Họ là những chiến sĩ (chiến sĩ áo trắng). Họ là những vị anh hùng chiến đấu thầm lặng và đã có không ít người ngã xuống trong cuộc chiến chống đại dịch.
Trong cuộc chiến ấy, thuốc men, dụng cụ y tế, công cụ xét nghiệm là vũ khí; bộ đồ bảo hộ y tế là áo giáp, khẩu trang, thuốc sát trùng rửa tay là vũ khí chống độc hay vũ khí phòng vệ; nơi chứa dụng cụ điều trị dịch là kho đạn dược.
Có thể kể thêm nhiều từ ngữ chuyển nghĩa bị chi phối bởi ẩn dụ đại dịch Covid-19 là một cuộc chiến tranh trên các phương tiện báo chí. Có thể nói, tầm ảnh hưởng của ẩn dụ này rất rộng. Và khi tìm ra được vaccine ngừa Covid, nhiều hãng thông tấn Âu Mỹ xem đó như bom nguyên tử giúp kết thúc cuộc chiến tranh này (Like atomic bomb, Covid-19 vaccine will end war) và nhận định cuộc chiến bắt đầu ở Trung Quốc nhưng sẽ kết thúc ở Châu Âu hay Hoa Kỳ.
3.    Nhận xét:
Đại dịch Covid-19 là một sự kiện phức tạp không liên quan gì đến văn chương nhưng nhờ vào chiếc áo ẩn dụ mà người đọc thấy rõ ràng, dễ hình dung hơn bản chất của nó. Trong hai ẩn dụ trên, miền nguồn là con người (với nhiều dạng) và chiến tranh (với nhiều cách thể hiện), còn miền đích là đại dịch Covid-19. Thông qua những chi tiết cụ thể, hữu hình, vật chất, nhiều trải nghiệm, dễ hình dung ở miền nguồn bằng một phép ánh xạ, con người nhận hiểu được những tính chất trừu tượng, vô hình, phi vật chất, ít trải nghiệm, khó hình dung ở miền đích. Thao tác này rất gần với đặc điểm trí tuệ nhân tạo, nhất là trong việc huấn luyện máy móc, trong đó, tất cả  đều hướng tới phổ quát có tính nhân loại. Và quả nhiên, những phân tích bên trên đã thể hiện đặc điểm này khá rõ.
Tuy nhiên, theo quan sát của chúng tôi, có ba ẩn dụ ngôn ngữ rất phổ biến ở Âu – Mỹ  nhưng không thấy xuất hiện trên dòng truyền thông tiếng Việt. Đó là:
(i) Thông tin sai lầm về virus Corona [che giấu thông tin về virus Corona] là kẻ thù của các nhà khoa học. (Corona virus’s false information is the scientist’s enemy).
(ii) Virus Corona là động vật hoang dã. (Corona virus is a wild animal).
(iii) Đại dịch Covid là cuộc chiến tranh lạnh thứ hai. (Corona virus is the second cold war).
Do nhiều lý do khác nhau, ẩn dụ (i) liên quan đến vấn đề khá tế nhị về công tác ngoại giao của Việt Nam. Ẩn dụ (ii) và (iii), có lẽ do ảnh hưởng của yếu tố văn hóa.
Như vậy, vẫn có thể có đặc thù trong tư duy. Và bao trùm là, con người dùng ẩn dụ trước hết là để tư duy sau đó mới đến sáng tạo nghệ thuật.
30/12/2020
Trịnh Sâm
Theo https://vanhocsaigon.com/