Ký ức và văn học - Cộng sinh và sáng tạo

Ký ức và văn học
Cộng sinh và sáng tạo

Viết là con đường phục dựng và tái tạo quá khứ, là hình thức lưu giữ, trao truyền ký ức. Tự truyện, hồi ký, tiểu sử… là những thể loại mà ký ức đóng vai trò tối thượng.
Trong thần thoại Hy Lạp, cuộc hôn phối của thần Zeus và nữ thần Mnemosyne (nữ thần Ký ức) đã sinh ra các nữ thần Muse (những nữ thần Thơ ca). Câu chuyện thần thoại này dù là kết quả của thế giới quan thần linh chủ nghĩa, song lại thể hiện được cái nhìn tinh tế và sắc sảo về tâm lí học sáng tạo. Ký ức chính là cội nguồn của nghệ thuật, trong đó có văn học. Đến lượt mình, văn học lại tác động trở lại ký ức theo nhiều cách khác nhau. Vì vậy, có thể nói, giữa ký ức và văn học tồn tại một quan hệ cộng sinh, cùng tương trợ lại cùng mở ra những chân trời sáng tạo cho nhau.
Mối quan hệ này thể hiện trên nhiều phương diện. Trong đó, nhìn từ phía ký ức, có thể thấy được vai trò vô cùng quan trọng của ký ức đối với sáng tạo văn học. Trước tiên, có thể thấy, ký ức thực sự là một trong những chủ đề quan trọng của văn học. Ở góc độ này, ký ức vừa là chất liệu văn chương, lại vừa là một trong những động lực thúc đẩy nhà văn cầm bút. Viết là con đường phục dựng và tái tạo quá khứ, là hình thức lưu giữ, trao truyền ký ức. Tự truyện, hồi ký, tiểu sử… là những thể loại mà ký ức đóng vai trò tối thượng.
Nói đi, ký ức – một tác phẩm mang dáng dấp hồi ký/ tự truyện của nhà văn người Nga Vladimir Nabokov – hoàn toàn được kiến tạo từ những mảnh ký ức của tác giả về những người thân trong gia đình và quãng đời đã qua của ông. Ký ức về những sự kiện trong tác phẩm và những tác động của những sự kiện đó lên các nhân vật không chỉ làm hiển lộ thân phận con người trong cơn ba đào của lịch sử mà còn góp phần phục dựng bối cảnh xã hội đương thời từ góc nhìn cá nhân chân thực, sinh động và sâu sắc hơn bất kì một trang sử nào. Viết ký ức, do đó, là viết một lịch sử nhân bản và sống động. Nhưng đọc ký ức, trước tiên và sau cùng, là xác định được một chân dung tinh thần, một gương mặt văn chương của người viết – chủ thể của ký ức. Nói đi, ký ức trở thành một trong những cuốn tự truyện nổi bật của thế kỷ XX còn bởi sức ám ảnh của những ký ức cảm xúc mà Nabokov miêu tả trong tác phẩm. Sự kỳ dị, lạ thường trong suy nghĩ và xúc cảm của Nabokov tạo nên sự khác biệt rất lớn so với các tác phẩm cùng thể loại và góp phần khẳng định tài năng văn chương của tác giả. Ký ức, với tư cách là chất liệu phi hư cấu, tự thân đã có thể là sinh mệnh của những tác phẩm trong thể loại này.
Song ký ức trong văn học, không chỉ dừng lại như là con đường để “đi tìm thời gian đã mất” (Marcel Proust). Ký ức còn trở thành động lực của sự sáng tạo khi viết về ký ức – đặc biệt là những ký ức chấn thương – lại cũng vừa là cách để chủ thể được nhấc gánh nặng ký ức ra khỏi tâm trí. Việc tái hiện những nỗi đau mà bản thân từng đối mặt ẩn chứa rất nhiều ý nghĩa. Trước tiên, theo Almos Golberg, tự thuật lại chấn thương là cách kháng cự lại nguy cơ bị đồng nhất hóa bởi các cách biểu đạt của các thế lực trấn áp, cách chống lại sự hư vô hóa bởi tình trạng im tiếng của chính chủ thể. Mặt khác, viết về ký ức chấn thương là đối mặt với nó. Sự trình diễn lại những chấn thương, sự thuật lại những nỗi đau còn mang ý nghĩa quan trọng, tích cực đối với các chủ thể. Dẫu rằng điều này buộc chủ thể phải sống lại một lần nữa sự kiện gây chấn thương, nhưng nó lại có tác dụng làm hồi phục, xoa dịu, thậm chí ít nhiều chữa lành thế giới tinh thần của họ, giúp họ có thể chịu đựng được các chấn thương. Các nghiên cứu tâm lý đã chỉ ra, việc có thể kể lại các sự kiện đau buồn giúp con người giải tỏa được những gánh nặng tâm lý. Viết về ký ức, từ góc độ này mang tính năng kép: vừa là để lưu giữ ký ức, vừa là để lãng quên.
Các nghiên cứu về ký ức văn hóa của Jan Assmann đã đề cập đến vấn đề ký ức “văn học”. Bản thân văn học đã mang tính ký ức vì các tác phẩm xuất hiện sau đều mang vác và vận chuyển những lớp trầm tích ký ức về hình thức thể loại. Ký ức về thể loại có thể được biểu hiện ở hai hình thức. Trước hết, tác phẩm văn học nào cũng được xác định về mặt thể loại dựa trên những đặc điểm thể loại của nó. Các đặc điểm của thể loại chính là ký ức về thể loại. Ở một dạng thức khác, nhà văn có thể sử dụng ký ức thể loại để kiến tạo nên một tác phẩm dung chứa được nhiều thể loại, thậm chí từ đó tạo ra một thể loại mới. Bản chất ký ức của văn học còn được thể hiện ở tính liên văn bản của tác phẩm khi nó có thể chứa đựng ký ức về những văn bản/ tác phẩm khác, hoặc vô thức, hoặc hữu thức.
W.G. Sebald, nhà văn, học giả người Đức quan trọng sau Thế chiến thứ hai, trong tiểu thuyết của mình đã liên tục pha trộn, lai ghép các thể loại khác nhau, tạo nên cái gọi là “thi pháp hỗn hợp” dung chứa các đặc tính của nhiều thể loại khác nhau: hư cấu và phi hư cấu, tiểu sử và tiểu thuyết, chính sử và dã sử… Ngoài ra, việc Sebald sử dụng các tác phẩm của các tác giả khác (Stendhal, Kafka, Borges…) hay những chi tiết tiểu sử của các tác giả văn học (Nabokov, Kafka, Stendhal…) như một chất liệu để kiến tạo nên các truyện kể cũng là một dạng thức gọi dậy và di truyền những ký ức văn học trong tác phẩm của mình. Việc tái tạo những ký ức văn hóa này không chỉ phản ánh cái nhìn lịch sử của Sebald, những dự cảm về sự tàn hủy của cả ký ức, hiện tại và tương lai, mà còn mở ra những khả thể của việc viết từ phương diện nội dung đến hình thức nghệ thuật từ góc độ ký ức.
Mối quan hệ giữa ký ức và văn học không mang tính chất một chiều, mà là sự cộng sinh. Ký ức, một mặt, là nguồn cội của sự sinh thành, là chất dưỡng nuôi cho hình hài một tác phẩm. Nhưng vì văn học là nơi ký ức được ký gửi, nên văn học trở thành phương tiện vận chuyển ký ức về phía tương lai. Văn học là một kho lưu trữ ký ức, không chỉ của cá nhân mà còn của nhóm, tập thể, cộng đồng, dân tộc, quốc gia và cả nhân loại. Năng lực dung chứa và chuyên chở ký ức của văn học vượt qua rất nhiều giới hạn. Văn học có thể có ký ức của câu chuyện trăm năm hoặc một khoảnh khắc. Văn học có thể có ký ức của câu chuyện xuyên biên giới hoặc một điểm bất kỳ trong không gian. Văn học có thể giữ lại ký ức về cuộc đại chiến thế giới, cũng có thể giữ lại ký ức của một mùi hương, một cảm xúc tế vi. Và văn học còn có thể vĩnh cửu hóa mọi ký ức mà nó mang vác như cái cách mà Marcel Proust, với Đi tìm thời gian đã mất, đã vĩnh cửu hóa khoảnh khắc cái bánh madeleine gợi dậy quãng đời niên thiếu của mình, trở thành cái bánh “huyền thoại” trong nghiên cứu về Proust và về lãnh địa của ký ức.
Phương tiện của ký ức, theo quan điểm của các nhà nghiên cứu ký ức, rất đa dạng, từ di tích cho đến tàn tích, từ đài tưởng niệm cho đến vật lưu niệm, từ tác phẩm văn học cho đến nhiếp ảnh, từ ngôn ngữ cho đến cơ thể con người… Song khả năng tự sự hóa ký ức và tái tạo ký ức của văn học linh hoạt hơn cả. Bản chất của ký ức là phân mảnh và vụn vỡ, vì ký ức luôn luôn được “nhớ lại” – một hoạt động tâm lí không phải lúc nào cũng cho một kết quả chính xác như nó vốn có. Sự thực của ký ức trong các tự sự văn học là một sự thật được tường thuật lại, nó không chỉ bị chi phối bởi sự sai lệch của quy luật hồi nhớ mà còn được sửa chỉnh lại cho phù hợp, vừa vặn với ý hướng sáng tạo của tác giả. Đây là lúc ký ức được sáng tạo lại trong văn học. Và tùy vào thành công của tác phẩm mà ký ức giờ đây có thể được mang một vóc dáng, thậm chí là một bản mệnh mới khi nó có thể dịch chuyển từ vùng hư cấu sang phi hư cấu, từ dã sử sang chính sử, từ ngoại biên vào trung tâm… Tại đây, người ta có thể thấy được rõ nhất quyền năng của văn học đối với ký ức: đó là tạo ra ký ức. Trong các tác phẩm của Mạc Ngôn, Diêm Liên Khoa – những gương mặt tiêu biểu của văn học đương đại Trung Quốc – ký ức về những giai đoạn lịch sử không thể quên của đất nước được hình thành từ sự hư cấu hóa những sự thực. Người đọc khi bước chân vào thế giới của những vùng đất quá khứ trong sáng tác của hai ông sẽ tự động lưu giữ những ký ức ấy như là một lớp ký ức đầy chân thực và sinh động.
Những năm nửa sau thế kỷ XX trở lại đây, ký ức là một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm nhiệt thành của các nhà nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khác nhau, như xã hội học, sinh học, y học, thần kinh học, văn hóa học, chính trị học, văn học… Các khái niệm khác nhau về ký ức và các loại ký ức, cơ chế hoạt động và vai trò của ký ức trong đời sống cá nhân và tập thể ở mọi phương diện của nó không ngừng được xác định, phân tích và giải mã. Tất cả tạo nên cái gọi là “quả bom ký ức” hay “cơn sốt ký ức”.
Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này phần lớn bắt đầu từ dự cảm về một nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng: sự lãng quên của con người trong thời đại công nghệ đa phương tiện. Sự bùng nổ gần như khó kiểm soát, sự dễ dàng của việc nhân bản, lưu trữ, mã hóa và truy xuất của hình ảnh và thông tin… thay vì hỗ trợ con người trong việc ghi nhớ quá khứ thì lại khiến họ lãng quên ký ức nhiều và nhanh hơn. Nhưng ký ức là bản sắc, là căn tính, là tương lai không phải chỉ của một cá nhân đơn lẻ mà nó là của cả một tập thể, một cộng đồng, một dân tộc, một khu vực. Lãng quên ký ức sẽ dẫn đến những xáo trộn và mất mát cho chủ thể của nó.
Ở Việt Nam, chỉ vài ba thập kỷ nữa thôi, những nhân chứng sống của những sự kiện lịch sử quan trọng và nổi bật của đất nước ta, trong đó có các cuộc chiến tranh, sẽ biến mất hoàn toàn. Ký ức của thế hệ thứ nhất đã vĩnh viễn không thể được tìm thấy, chỉ còn lại “hậu ký ức” (Marianne Hirsch) của thế hệ thứ hai và của những thế hệ kế tiếp. Nguy cơ ký ức về một quá khứ gần của dân tộc bị lãng quên, bị biến dạng, bị phân mảnh, bị chiếm dụng… là không thể phủ nhận. Làm thế nào để không thất lạc ký ức và chống lại sự hư vô hóa ký ức trong một thế giới mà sự hình thành một ký ức cũng trở nên khó khăn hơn bao giờ hết như hiện nay? Mối quan hệ cộng sinh và sáng tạo giữa ký ức và văn học đặt cho văn học trách nhiệm phải dự phần vào việc tìm kiếm một câu trả lời khả dĩ cho nan đề cấp bách này, vì như nhà văn W.S. Sebald từng xác định, rằng cốt lõi đạo đức của văn chương chính là ký ức.
19/11/2023
Võ Nguyễn Bích Duyên
Theo https://vanhocsaigon.com/