Lược sử báo chí Việt Nam
Tổng trưởng Văn hóa
Giáo dục Và Thanh niên
VIỆT NAM CỘNG HÒA
BỘ VĂN HÓA GIÁO DỤC
và THANH NIÊN
Nghị Định số
1445/VHGDTN/KHPC/HV
ngày 29 tháng 6 năm 1974 ấn
định chương
trình Quốc-Văn giảng dạy
lớp Mười hai kể
từ niên khóa 1974-1975.
Chiếu Hiến Pháp Việt-Nam
Cộng-Hòa ngày 01-04-1967.
Chiếu Sắc-Lệnh số
394-TT/SL ngày 01-09-1968 và các văn kiện kế tiếp ấn định thành phần Chánh-Phủ.
Chiếu Sắc-Lệnh số 33-GD
ngày 19-09-1949 ấn định chức chưởng của Bộ Trưởng Quốc-Gia Giáo-Dục.
Chiếu Nghị-Định số
193-NĐ/GD ngày 14-10-1953 ban hành chương trình Trung-Học trên toàn quốc và các
nghị-định bổ túc và sửa đổi kế tiếp.
Chiếu Nghị-Định số
1152A-GD/KHPC/HV/NĐ ngày 26-06-1970 hợp thức hóa chương
trình đã được cập nhật hóa.
Chiếu đề nghị của Nha
Trung Học.
Nghị-định
ĐIỀU I. – Nay
bổ túc Nghị Định số 1867-GD/KHPC/NĐ ngày 04-10-1971 ban hành chương trình cập
nhật hóa áp dụng từ niên khóa 1971-1972 bằng các điều khoản sau đây.
ĐIỀU II. – Môn
Quốc Văn được giảng dạy tại lớp Mười Hai kể từ niên khóa 1974-1975 với số giờ
hàng tuần được ấn định trong bảng phân phối giờ đính hậu.
ĐIỀU III. – Các
môn Sử-Địa, Triết, Sinh-Ngữ II, Cổ-Ngữ và Toán được tu chính ứng với số giờ
hàng tuần được ấn định lại trong bản phân phối giờ.
ĐIỀU IV. – Tổng
số giờ hàng tuần các môn ở lớp Mười Hai ghi trong Nghị-định số
1867-GD/KHPC/HV/NĐ ngày 04-10-1971 vẫn không thay đổi.
ĐIỀU V. – Tất
cả các điều khoảng trái với nghị định bổ túc này đều bải bỏ.
ĐIỀU VI. – Thứ-trưởng,
các Phụ-Tá, Đổng-Lý văn phòng, Tổng Thơ Ký, các Giám-Đốc chiếu nhiệm vụ thi
hành nghị·định này.
SAIGON, ngày 29 tháng 06
năm 1974
TỔNG-TRƯỞNG VĂN-HÓA
GIÁO-DỤC VÀ TN
NGÔ-KHẮC-TỈNH
Chương I : Phân Chia Các
Thời Kỳ Lịch Sử Báo Chí Việt Nam
1. Tổng Quát
a)Tiêu chuẩn hoạt động của
báo chí
Báo chí Việt Nam trong
tiến trình 100 năm kể từ 1865 tới 1965, đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau với
nhiều sắc thái tương phản. Lý do của sự tương phản này là do các biến cố bên
ngoài cũng có mà do sự chuyển mình của báo chí cũng có. Chính vì thế, cuộc hành
trình của báo chí Việt Nam kể từ lúc phôi thai tới những năm gần đây đã được
nhiều người phân chia thành nhiều chặng đường để mô tả những thay đổi quan trọng
đánh dấu những bước tiến của nó.
Báo chí, cũng như mọi
ngành hoạt động văn hóa xã hội khác, luôn luôn thu nhận tầm ảnh hưởng của các
biến cố ngoại cảnh để tự tìm đường tiến hóa cho thích hợp. Nói như vậy có nghĩa
là báo chí không phải là một sinh hoạt đứng riêng rẽ trong xã hội. Trái hẳn lại
báo chí bị ảnh hưởng bởi lịch sử chính trị, các biến chuyển xã hội, các cuộc
chiến, cũng như mọi biến cố thời sự có tầm vóc lớn không bị thu hẹp vào một địa
phương. Nhờ đó mà báo chí tiến qua các giai đoạn mà cải tiến mà lớn mạnh.
Nhưng khi nhìn vào tiến
trình 100 năm của báo chí Việt Nam, mỗi người nghiên cứu bước đi của nó theo một
cái nhìn khác nhau. Từ cái nhìn khác nhau đó, các học giả tiền phong trong vấn
đề này mới đưa ra những quan niệm khác nhau trong việc phân chia các thời kỳ lịch
sử báo chí Việt Nam. Người thì phân chia lịch sử đó theo tiêu chuẩn lịch sử đất
nước. Người thì phân chia căn cứ vào các hoạt động của chính báo chí. Người thì
phân chia các giai đoạn theo các tiêu chuẩn văn hóa. Và cuối cùng, có người đã
tổng hợp tất cả những tiêu chuẩn này để hệ thống hóa tiến trình của báo chí. Dĩ
nhiên chúng ta không thể khẳng định ưu và khuyết điểm của mỗi quan niệm vì quan
niệm nào cũng có phần chính xác và vững chắc. Ở đây chúng ta chỉ phân tách các
sự kiện trong tiến trình của báo chí và thử tìm xem có một đường lối nào khác,
hữu hiệu hơn, để phân chia các thời kỳ mà báo chí Việt Nam đã trải qua hay
không.
2. PHẢI CHỌN NHỮNG TIÊU
CHUẨN NÀO ĐỂ PHÂN CHIA CÁC GIAI ĐOẠN
Người đã căn cứ vào tiêu
chuẩn các hoạt động của báo chí để phân chia các giai đoạn trong tiến trình báo
chí là nhà văn Thê Húc. Dưới con mắt ông, báo chí Việt Nam, kể từ ngày khai
sinh vào 1865 đã chuyển mình qua bốn giai đoạn để đi tới hiện trạng của nó ngày
nay. Theo ông, mỗi giai đoạn này được đánh dấu bằng những hoạt động của chính
nó, và hoạt động đó đã được bộc lộ qua nội dung cũng như hình thức. Sự phân
chia của Thê Húc được trình bày như sau :
1. Giai
đoạn dự bị 1865-1913
b) Tiêu chuẩn ý thức
chính trị
Người thứ hai có công
theo dõi tiến trình của báo chí Việt Nam là nhà báo lão thành Trần Tấn Quốc.
Trong bài nói chuyện về chủ đề «Lịch trình tiến triển của báo chí nước nhà
qua các giai đoạn 1862-1956», ông đã phân tách các chặng đường mà báo chí đã
đi qua. Nhưng trong bài nói chuyện trên, ông chỉ đề cập tới báo chí miền Nam và
chỉ nhắc sơ tới báo chí miền Bắc như là để dẫn chứng mà thôi. Trái với Thê Húc,
Trần Tấn Quốc không phân chia các giai đoạn theo báo chí mà lấy ý thức chính trị
ra làm căn bản để phân biệt. Dưới con mắt của ông, báo chí Việt Nam trong suốt
tiến trình 100 năm chỉ được phân chia thành hai giai đoạn như dưới đây :
1. Giai
đoạn vô ý thức của báo chí thuở ban đầu 1862-1925.
Quan niệm của Trần Tấn Quốc
cho thấy rằng báo chí Việt Nam kể từ lúc phôi thai cho tới 1925 hoàn toàn ở vào
tình trạng « vô ý thức ». Nó hoạt động như một con người, hay sinh vật nào đó sống
mà không có trí giác, không biết mình làm gì, cũng chẳng có liên hệ đến đất nước
mình đang sống. Nhưng những biến cố năm 1926 đã làm làng báo chợt tỉnh vùng ra
khỏi cơn mê để lãnh lấy trách nhiệm đối với quốc gia. Từ « vô ý thức » đến « ý
thức », báo chí Việt Nam dưới con mắt Trần Tấn Quốc đột nhiên vùng dậy để nhận
biết chính mình và gánh lấy nhiệm vụ, chỉ nhờ hai biến cố chính trị xảy ra trên
lộ trình báo chí.
c) Tiêu chuẩn các biến cố
thời sự (chính trị, xã hội, văn hóa và phát triển báo chí)
Quan niệm thứ ba về sự
phân chia các giai đoạn báo chí là quan niệm tổng hợp của nhà văn Nguyễn Ngu Ý.
Con mắt của Nguyễn Ngu Ý nhìn vào tiến trình của làng báo Việt Nam với nhiều
khía cạnh hơn con mắt của hai học giả đi trước là Thê Húc và Trần Tấn Quốc. Với
quan niệm tổng hợp đó, Nguyễn Ngu Ý đưa ra một cách phân chia khác, với 4 giai
đoạn trong đó những cái mốc phần ranh giới có thể là biến cố chính trị, văn hóa
mà cũng có thể là các biến cố xã hội hay của chính làng báo xứ sở. Tiến trình của
báo chí Việt Nam dưới con mắt của Nguyễn Ngu Ý có 4 chặng dưới đây :
1. Giai
đoạn lệ thuộc (báo chí do người Pháp chủ trương) 1865-1917.
Như vậy, tiến trình 100
năm của báo chí Việt Nam do Nguyễn Ngu Ý vạch ra cho mọi người thấy rõ ràng từ
khi xuất hiện, báo chí nước ta đã chuyển mình theo hai điều kiện : điều kiện thứ
nhất là chính vì hoạt động của nó (giai đoạn 1 và 4). Và điều kiện thứ hai là
vì ảnh hưởng của các biến cố ngoại cảnh (giai đoạn 2 và 3). Nhưng cũng theo
ông, những ranh giới phân chia không phải hoàn toàn cứng nhắc vì trong bất cứ
giai đoạn nào, người quan sát cũng vẫn tìm thấy những hoạt động dị biệt với ý
nghĩa chung của giai đoạn đó.
d) Tiêu chuẩn lịch sử
Ngoài những tiêu chuẩn
phân chia đã nêu trên, người quan sát báo chí Việt Nam có thể phân chia các tiến
trình của báo chí theo tiêu chuẩn nào khác hay không ? Câu trả lời nằm ngay nơi
tiểu đề của phần này, đó là tiêu chuẩn lịch sử. Nếu căn cứ vào tiêu chuẩn lịch
sử mà phân chia các giai đoạn trong tiến trình của báo chí, chúng ta sẽ tìm ra
được một quan niệm khác biệt với các nhà học giả tiền phong như Thê Húc, Trần Tấn
Quốc, Nguyễn Ngu Ý. Cái khía cạnh đúng hay sai xin để tùy người đọc quyết định,
ở đây, người viết chỉ đề nghị việc phân chia các giai đoạn báo chí theo lịch sử
đất nước để từ đó chúng ta theo dõi bước đi của làng báo xứ nhà.
Căn cứ vào tiêu chuẩn lịch
sử, chúng ta phân chia báo chí như thế nào ? Dĩ nhiên ngày khai sinh của báo
chí vẫn phải là theo các quan niệm cũ (1865). Sau thời kỳ phôi thai, báo chí
Việt Nam đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi một biến cố lịch sử vĩ đại có liên quan đến
vận mệnh toàn thể dân tộc. Đó là Hòa ước 1884 hay còn gọi là Hòa ước Patenôtre
qui định việc đặt Việt Nam dưới sự bảo hộ của người Pháp. Theo các tài liệu được
sưu khảo, báo chí xứ ta bước một bước lớn nhờ biến cố vĩ đại này. Hòa Ước 1884
đã đem lại sự phẫn nộ cho Triều Đình Huế cũng như các nhà ái quốc Việt Nam. Và
chính sự phẫn nộ đó đã được biểu lộ một cách kín đáo trên báo chí, đến nỗi nhà
cầm quyền Pháp phải dành những tờ báo của họ để đánh lạc hướng niềm công phẫn
nói trên. Theo lịch sử đất nước, ta có thể nói rằng chính biến cố 1884 đã ghi
cái mốc đầu trong tiền trình « bán ý thức » của báo chí.
Cái mốc thứ hai trên tiến
trình này là cuộc Thế chiến Thứ Nhất 1914. Từ tình trạng « bán ý thức » báo chí
tiến qua tình trạng « ý thức » với sứ mạng của mình. Thật vậy, khi tiếng súng của
cuộc Thế Chiến bùng nổ bên kia đại dương, dân ta đã nhìn nhận thấy sự liên hệ
giữa Việt Nam và thế giới, trong khi báo chí nhìn thấy trách nhiệm đối với đất
nước. Lịch sử Việt Nam cũng bởi cuộc Thế Chiến mà đi vào một khúc quanh và ảnh
hưởng của nó xâm nhập vào báo chí. Như vậy, ta có thể nói rằng thời kỳ từ Hòa Ước
1884 tới ngày bùng nổ Thế Chiến thứ nhất chính là giai đoạn thứ hai của báo chí
Việt Nam.
Từ khúc quanh 1884, lịch
sử Việt Nam trở nên cực kỳ sôi động. Ý thức quốc gia và trách nhiệm không còn
là một cái gì quá xa lạ đối với những người làm báo. Và suốt từ đó cho tới ngày
khai hỏa cuộc Thế Chiến thứ hai, dư luận báo chí đã đi vào giai đoạn « ý thức
cao độ » đối với lịch sử. Trong giai đoạn này, người ta đã làm báo vì lý tưởng
dùng báo chí làm phương tiện đấu tranh. Dẫn chứng cho lập luận này là tờ La
Cloche fêlée của Nguyễn An Ninh cũng như bao nhiêu tờ báo khác xả thân đòi thực
hiện những tư tưởng dân chủ cấp tiến.
Nhưng ngày kết liễu Thế
chiến thứ hai, báo chí lại đi vào một giai đoạn mới cùng với bước chân của lịch
sử đất nước. 1945 là cái mốc lớn đánh dấu bước đi này, và báo chí từ đó xoay
sang giai đoạn thương mại hóa. Mặc dầu thế, nó vẫn không phải là hoàn toàn xao
lãng trách nhiệm của mình, cho nên báo chí vẫn được gắn liền với tiến trình lịch
sử và vẫn đấu tranh quyết liệt trong những cơn nguy biến. Nhưng với đà tiến hóa
của kỹ thuật, làng báo đã được coi như một ngành khai thác tân tiến nặng tính
chất thương mại, có lẽ một phần cũng vì đà sống cơ khí tiến bộ du nhập vào xứ sở
ta từ Âu châu.
Tới đây, có thể tạm chia
các thời kỳ báo chí Việt Nam theo tiêu chuẩn lịch sử như dưới đây :
1. Giai
đoạn phôi thai 1865-1884.
Có lẽ không ai có thể
hoàn toàn hài lòng với sự phân chia tiến trình báo chí theo các tiêu chuẩn trên
đây. Người quan sát báo chí vẫn còn khao khát một tiêu chuẩn nào khác để hình
dung một tiến trình hợp lý hơn và xác thực hơn. Thưa đó là cách phân chia các
giai đoạn lịch sử báo chí theo tiêu chuẩn văn hóa và kỹ thuật.
Sở dĩ chúng ta cần phối hợp
cả hai yếu tố văn hóa và kỹ thuật thành một tiêu chuẩn bởi vì những biến chuyển
trong tiến trình của báo chí đòi hỏi cả hai yếu tố này.
Theo tiêu chuẩn trên, cái
mốc đầu tiên xin được đặt ở năm 1915. 40 năm sau khi báo chí Việt Nam xuất đầu
lộ diện. Tại sao vậy ? Lý do là vì trong 40 năm đó mặc dầu báo chí có biến chuyển
theo các sự kiện lịch sử hay chính trị, nhưng chẳng thay đổi là bao về mặt văn
hóa và kỹ thuật. Suốt trong 40 năm, nội dung tờ báo có khác nhau nhưng về
phương diện văn hóa, phải đợi mãi tới 1915 mới xuất hiện một biến cố đặc biệt.
Đó là sự chuyển hướng của báo chí từ chính trị vào đời sống văn hóa, với sự góp
mặt đầu tiên của những cây viết tên tuổi mới cùng với những chủ đề mới. Các chủ
đề này đưa người đọc vào vấn đề phát triển học thuật Đông, Tây, phổ biến tư tưởng
triết học, đồng thời đề cao văn hóa quốc gia. Đây là thời kỳ báo chí nhận thức
được rằng nhiệm vụ của mình không hẳn chỉ ở trong lãnh vực chính trị mà còn ở cả
trong lãnh vực văn hóa nữa.
Nhưng giai đoạn đó chưa
phải là giai đoạn nhảy vọt. Cái mốc của bước tiến nhảy vọt về văn hóa phải là
năm 1930, khi cả làng báo nối gót nhau chuyển mình theo chiều hướng mới. Đây là
năm những tờ báo phụ nữ đầu tiên xuất hiện trên văn đàn. Cùng với những tờ báo
đó, báo chí Việt Nam ồ ạt lột xác, xuất hiện với những bộ mặt khác lạ hơn và
nội dung phong phú chứa đựng toàn những món ăn tinh thần mới như thơ văn trào
phúng, tin tức thể thao, kịch trường, tiểu thuyết dài, tranh hí họa. Như một
cơn gió mát, báo chí đã được dân chúng đón nhận niềm nở. Nhờ sự niềm nở đó, báo
chí bước xa hơn trong việc cải tiến xã hội, chỉ trích các bất công, hướng dẫn
dư luận trong cách sống, đóng góp vào việc phục hưng và kiện toàn văn hóa.
Chúng ta có thể coi giai đoạn này như một cách mạng báo chí, so với thời gian
trước.
Nhưng thời gian nhảy vọt
không kéo dài lâu. Biến cố năm 1946 đã lại lôi kéo báo chí về với sứ mạng lịch
sử. Với cuộc cách mạng mùa thu 1945, báo chí lại trở thành lơ là với văn hóa và
đặt nặng vai trò chính trị. Cùng với chiều hướng đó, báo chí còn dấn thân phục
vụ độc giả theo chiều hướng thương mại. Cho nên giai đoạn sau 1945 có thể chỉ
coi là giai đoạn « tất cả cho độc giả », báo chí trở thành những cơ sở giao dịch
và phát triển kinh tế.
Để kết luận phần này, ta
có thể phân chia các thời kỳ báo chí theo tiêu chuẩn văn hóa như dưới đây :
1. Giai
đoạn phôi thai 1865-1915.
Trong số những người phân
chia các giai đoạn lịch sử báo chí, có người chỉ nhìn vào con số độc giả để
dùng nó như một thước đo bước tiến của báo chí. Cái nhìn này tuy có phần hạn hẹp,
nhưng vô cùng chính xác, mặc dù rằng nó không phản ảnh được nhiều khía cạnh
liên quan đến báo chí.
Với cái nhìn đó, ông ta
đưa tầm mắt vào con số độc giả cũng như hình thức của tờ báo để dựng những cái
mốc phân chia, nhưng không đặt tên các giai đoạn trong tiến trình của báo chí.
Cái mốc đầu tiên được đặt vào năm 1865, với Gia Định Báo, nghĩa là ngày báo chí
phát sinh tại nước ta. Mốc thứ hai được đặt ở năm 1924, với Trung Lập Báo, tờ
báo đầu tiên của Việt Nam làm theo quan niệm Tây phương với các bài nói về đời
sống dân chúng, và các bản kẽm in hình sinh hoạt người dân lên trang nhất, tạo
được một số độc giả lớn.
Năm 1929, năm sanh của tờ
Thần Chung, được dùng làm cái mốc thứ ba vì tính chất sôi động về mặt chính trị
của nó. Tuy Thần Chung không cải tiến hơn Trung Lập Báo nhưng đã thu hút được
con số độc giả kỷ lục. Cuối cùng, cái mốc chót được đặt vào cuối năm 1929 khi
Phụ Nữ Tân Văn ra mắt. Mang tiếng là báo phụ nữ, Phụ Nữ Tân Văn lại bao gồm cả
những mục dành cho nhiều loại độc giả khác nhau, lại đẹp về hình thức nên thành
công mỹ mãn.
Xin đưa quan niệm phân
chia lịch sử báo chí dưới cái nhìn vào con số độc giả như dưới đây :
1. Giai
đoạn 1 : 1865-1924 (không có tên)
Người chót đưa ra nỗ lực
phân chia các giai đoạn lịch sử báo chí Việt Nam được đề cập tới trong cuốn
sách này là Linh Mục Thanh Lãng, một người đã từng đóng góp rất nhiều cho các
công trình khảo sát báo chí. Trong nhiều tác phẩm, đặc biệt là trên tờ Văn Bút,
dưới tựa đề « Báo chí Việt Nam và 100 năm xây dựng văn hóa », LM Thanh Lãng đã
phân tích lịch sử sinh hoạt của báo chí qua 100 năm mà ông chia ra làm bảy thế
hệ. Đây là một quan điểm vô cùng độc đáo và xác thực, khác hẳn với lối phân
chia của các nhà khảo sát báo chí từng được mô tả trong các đoạn trên.
- Thế Hệ « Bình Tây Sát Tả
» 1862-1900 : Thế hệ này, thời gian mở đầu của
báo chí Việt Nam, là thế hệ người Việt nổi lên chống Pháp và chống sự truyền
giảng Công Giáo. Bối cảnh lịch sử lúc đó khá sôi động, với nhiều biến cố nhắm
vào việc đấu tranh chống ngoại xâm. Nhưng có điều lạ là báo chí trong thế hệ
này lại đứng ngoài cuộc đấu tranh đó, không tham dự vào thời cuộc. Với 5 tờ báo
có mặt, 4 ở Sàigon và 1 ở Hànội (Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo), những người làm
báo chỉ đặt nặng công cuộc truyền bá văn minh Pháp kèm theo việc phổ biến đôi
chút cổ văn Việt Nam.
Không ai có thể dễ dàng
khẳng định việc phân chia các giai đoạn lịch sử báo chí theo tiêu chuẩn nào là
hợp lý hơn tiêu chuẩn nào, vì mỗi tiêu chuẩn phân chia chỉ phản ảnh một khía cạnh
của tiến trình báo chí. Tuy nhiên chúng ta có thể nhìn vào những tiêu chuẩn đó
để đưa ra một vài nhận xét tổng quát về quan niệm của người đã làm công việc
phân chia tiến trình báo chí.
Người đầu tiên, Thê Húc,
cho chúng ta thấy ông có cái nhìn tường tận về báo chí, nhưng cái nhìn đó chỉ
giới hạn vào cái nhìn của người làm báo mà thôi. Sự phân chia của ông hoàn toàn
căn cứ vào những sinh hoạt nội bộ làng báo, nghĩa là mọi ranh giới phân chia đều
phản ảnh những biến cố liên quan đến hoạt động của báo chí. Báo ra mắt, báo
đóng cửa, báo do người Pháp chủ trương, báo do người Việt chủ trương, báo phát
triển, báo phân hóa v.v… Tất cả mọi biến đổi của báo chí được Thê Húc sưu tầm,
đánh giá, nghiên cứu để rồi lựa ra những biến đổi quan trọng làm cái mốc cho
các thời kỳ của tiến trình báo chí.
Vậy sự phân chia theo
tiêu chuẩn hoạt động của báo chí, như Thê Húc đã làm, mang những tính chất gì ?
Câu trả lời có thể là sự phân chia đó chính xác, đầy đủ, nhưng… phiến diện.
Chính xác vì nó đã căn cứ vào những sự kiện có thực. Đầy đủ vì nó đã căn cứ vào
hết mọi biến đổi đáng kể trong tiến trình báo chí 100 năm qua. Nhưng phiến diện
vì nó chỉ phản ảnh những sinh hoạt của riêng báo chí mà thôi, trong khi báo chí
không phải là một sinh hoạt riêng rẽ trong xã hội. Nó là một phần tử trong một
cộng đồng, nó phân phối ảnh hưởng của nó ra ngoài, đồng thời tiếp nhận ảnh hưởng
của các sinh hoạt khác vào trong. Như vậy việc phân chia các thời kỳ lịch sử
báo chí theo tiêu chuẩn của Thê Húc rất cần được bổ khuyết cho được thêm hoàn hảo.
Người bổ khuyết cho Thê
Húc có thể là Trấn Tấn Quốc. Ông vốn là một nhà báo, nghĩa là làm báo, viết báo
và sống bằng nghề báo. Nhưng khi phân chia các giai đoạn lịch sử báo chí, ông
không đóng vai người làm báo mà lại đóng vai chính khách, nhìn vào các biến cố
chính trị để cắt đoạn con đường mà báo chí đã đi qua. Thật vậy, T.T. Quốc, khi
đi tìm ranh giới cho các giai đoạn, không để ý tới việc báo ra mắt, báo đóng cửa,
báo phát triển như Thê Húc. Ông chỉ để ý tới việc báo chí có ý thức được nhiệm
vụ chính trị của mình không mà thôi. Cũng chính vì quan niệm đó mà T.T. Quốc chỉ
chia tiến trình báo chí ra làm hai : giai đoạn vô ý thức và giai đoạn ý thức.
Đối với T.T. Quốc, tiến
trình báo chí, cả 100 năm dài, chỉ mang duy nhất một cái mốc giữa đường là năm
1926, năm mà nhà cách mạng Phan Châu Trinh về nước và chết. Đây là biến cố
chính trị, hoàn toàn bắt nguồn từ lịch sử chính trị và chỉ ảnh hưởng tới báo
chí chứ không phải là một biến cố của báo chí.
Như vậy, cái nhìn của
T.T. Quốc đối với báo chí, đối với một người làm chính trị có thể là đầy đủ,
nhưng đối với người làm báo thì quả là thiếu sót. Cái nhìn đó không cho chúng
ta một hình ảnh đầy đủ về các giai đoạn lịch sử báo chí, và cũng không cho thấy
gì ngoài một cái mốc duy nhất, hơi bé nhỏ, trên con đường quá dài và đầy rẫy biến
cố.
Trên con đường dài và đầy
rẫy biến cố đó, Nguyễn Ngu Ý đã đứng ra cắm bốn cái mốc, căn cứ vào những tiêu
chuẩn khác nhau và cho chúng ta một quan niệm tổng hợp về các giai đoạn trong
tiến trình của báo chí. Trong cái nhìn của Nguyễn Ngu Ý, ta thấy có tiêu chuẩn
chính trị, tiêu chuẩn văn hóa, và cả tiêu chuẩn phát triển báo chí. Nguyễn Ngu
ý có cái nhìn của một nhân vật vừa là chính khách, vừa là người làm báo, vừa là
người làm văn hóa. Đủ bằng đó tiêu chuẩn được thu gọn vào tầm mắt của Nguyễn
Ngu Ý khiến chúng ta thấy quan niệm của ông có phần đầy đủ hơn những quan niệm
trước, và vẫn chính xác như vậy.
Nhưng nếu đứng trên một vị
trí khác, đi tìm sự hoàn hảo trong sự phân chia các giai đoạn báo chí, thì cái
nhìn của Nguyễn Ngu ý vẫn chưa thể được chấp nhận. Lý do là vì trong khi dùng một
quan niệm tổng hợp để phân chia, Nguyễn Ngu ý không tận dụng được mọi biến cố lớn
nằm ở mỗi khía cạnh. Nói một cách giản dị hơn, đã tổng hợp thì không nói được
chi tiết, và ngược lại, đã nói tới chi tiết thì không thể tổng hợp được nhiều
tiêu chuẩn. Chắc hẳn chính Nguyễn Ngu Ý cũng đã nhận thức được điều này nên khi
làm cuộc phân đoạn, ông đã nói là « xin tạm phân chia cho dễ trình bầy chứ sự
phân chia của ông không có gì là khẳng định ».
Ngoài những quan niệm của
các học giả tiền phong, người phân chia lịch sử báo chí theo tiêu chuẩn lịch sử
quốc gia có lẽ cũng không thể nào đưa ra một hình ảnh đầy đủ và hoàn hảo. Lịch
sử chỉ ảnh hưởng tới báo chí trên một khía cạnh nào đó, không hoàn toàn làm cho
báo chí lột xác hay nhảy vọt được. Chúng ta có thể tưởng tượng báo chí như một
con tầu, ảnh hưởng của biển cả, của thời tiết, của giông tố có thể khiến cho nó
chuyển hướng vào một thời gian nào đó chứ không thể làm cho con tầu này biến
thành một con tầu khác.
Như vậy người phân chia lịch
sử báo chí theo tiêu chuẩn lịch sử cũng không tránh khỏi cái phiến diện của người
phân chia theo tiêu chuẩn chính trị. Tuy nhiên, tiêu chuẩn lịch sử cho chúng ta
một hình ảnh rõ rệt hơn, với ba cái mốc trên con đường 100 năm của báo chí. Mỗi
cái mốc đó giới thiệu một thời kỳ mà báo chí chuyển hướng, nhất là về phương diện
ý thức trách nhiệm và tranh đấu. Cái nhìn của người phân chia báo chí theo tiêu
chuẩn này có vẻ liên quan đến người viết sử nhiều hơn là một người làm báo hay
chính khách. Nhưng dầu sao tiêu chuẩn này cũng có thể dùng để bổ khuyết cho việc
phân chia lịch sử báo chí theo tiêu chuẩn chính trị vì sự liên hệ hỗ tương giữa
chính trị và lịch sử.
Riêng về tiêu chuẩn văn
hóa, nó có phải là cái thước chính xác nhất để đo bước tiến của báo chí hay
không. Câu trả lời có lẽ cũng không ai khẳng định được. Lý do là vì nó cũng
phản ảnh những biến đổi của làng báo Việt Nam qua tiến trình một trăm năm,
nhưng chỉ cho thấy một mặt của những biến đổi đó, trong khi tiến trình của báo
chí thì rất « đa diện ». Phân biệt các giai đoạn báo chí theo tiêu chuẩn
văn hóa, cũng như theo các tiêu chuẩn riêng rẽ khác, không thể cho chúng ta một
cái nhìn toàn diện và đầy đủ. Tiêu chuẩn văn hóa chỉ thích hợp cho người làm
văn hóa và người viết báo vì sự hỗ tương giữa hai giới này.
Nếu có nới rộng ra thêm nữa
thì tiêu chuẩn văn hóa có thể có ích cho những ai nghiên cứu về báo chí trên
phương diện xã hội mà thôi.
Nói như vậy, người viết
có ý muốn nhấn mạnh rằng chỉ một tiêu chuẩn văn hóa mà thôi không thể cho chúng
ta một cái nhìn thích hợp cho đủ các giới như giới chính trị, giới sử gia, giới
kinh tế. Với quan niệm đó, ta có thể thấy ngay rằng đo bước tiến của báo chí bằng
cái thước văn hào thì cũng chẳng khác gì đo bằng cái thước lịch sử, cái thước
chính trị riêng rẽ. Kết quả đo được cũng sẽ mang tính chất phiến diện mặc dù nó
đầy đủ trên một khía cạnh nào đó nằm trong tầm ảnh hưởng của tiêu chuẩn đó.
Trong khi đó, việc phân
chia giai đoạn báo chí bằng tiêu chuẩn độc giả mang nhiều tính chất thống kê
hơn là phân tách. Việc phân chia như vậy cho người đọc một ý niệm về sự lớn mạnh
của báo chí như một vật hữu hình chứ không phải một sinh hoạt xã hội và kỹ thuật.
Con số độc giả tăng chắc chắn phản ánh sự phát triển của báo chí, nhưng trên một
bình diện khác, có ai chắc chắn rằng giá trị của báo chí là tùy thuộc vào sự
gia tăng con số độc giả.
Nói đúng ra, tiêu chuẩn độc
giả trong việc phân chia giai đoạn báo chí cho chúng ta một kết quả nằm trong
lãnh vực kinh tế, với mãi lực báo chí tính bằng con số. Tiêu chuẩn này chỉ có
giá trị khi được dùng để bổ khuyết cho các tiêu chuẩn phân chia khác quan trọng
hơn để người nghiên cứu tìm được một ý niệm đầy đủ về tiến trình của báo chí.
Như thế, cái nhìn vào con
số độc giả gia tăng là cái nhìn của một nhà kinh tế đi tìm một con đường gia
tăng mãi lực, hay một nhà thống kê muốn ghi lại những biến đổi mang tính chất
thương mại của báo chí. Cái nhìn đó chẳng ảnh hưởng bao nhiêu đối với nhà chính
trị, nhà viết sử hay nghiên cứu xã hội. Tuy nhiên nó không phải là không cần
thiết cho chúng ta trong khi phân chia tiến trình báo chí Việt Nam trên mọi
khía cạnh.
Cuối cùng, việc phân chia
lịch sử báo chí theo tiêu chuẩn thế hệ tuy có đầy đủ và khá xác thực nhưng cũng
chỉ nhằm khảo sát tiến trình của báo chí về phương diện ý thức mà thôi. Phương
pháp phân chia này nhấn mạnh vào các biến cố lịch sử và bỏ sót một số yếu tố
khác đánh dấu bước tiến của làng báo Việt Nam suốt quá trình 100 năm sinh hoạt.
4. KẾT LUẬN
Báo chí là một sinh hoạt
gắn liền với các ngành sinh hoạt khác trong xã hội. Ảnh hưởng giữa nó đối với
xã hội là một ảnh hưởng hỗ tương, nghĩa là nó chi phối các sinh hoạt xã hội
trong khi tiếp nhận sự chi phối từ bên ngoài vào nội bộ của mình.
Vì lý do đó, báo chí
không bao giờ đứng riêng rẽ trong không gian và thời gian. Nó không phải là sản
phẩm độc lập. Mọi biến đổi xã hội, chính trị, lịch sử, kinh tế, đều có tầm ảnh
hưởng đến báo chí, lúc đầu tạo cơ hội cho báo chí phát sinh và sau đó giúp báo
chí phát triển. Nhưng chính trong khi báo chí phát triển, nó tạo nên những biến
đổi, dù xa dù gần, đối với các ngành sinh hoạt khác.
Như vậy chúng ta làm sao
phân tách được báo chí một cách đầy đủ và chính xác. Làm sao chúng ta có thể
nói báo chí Việt Nam bước đi từ một giai đoạn này tới một giai đoạn khác ? Mọi
tiêu chuẩn phân chia, như chúng ta thấy trong phần trước, đều chỉ có giá trị
trên một phương diện nào đó chứ không thể dùng để đo báo chí trên mọi mặt. Có
tiêu chuẩn chỉ thích hợp cho người làm báo. Có tiêu chuẩn chỉ thích hợp cho người
làm chính trị. Và cũng có tiêu chuẩn khác chỉ thích hợp đối với một số người
khác không ở trong hai ngành sinh hoạt nói trên.
Cái khó là ở chỗ đó. Khi
nghiên cứu và phân tích báo chí, chúng ta không thể chỉ để mắt nhìn vào một
khía cạnh mà thôi. Cái nhìn như thế sẽ hạn hẹp, thiếu sót, và chẳng đáp ứng được
nhu cầu tìm hiểu của người phân tích. Thí dụ một tiêu chuẩn chính trị của Trần
Tấn Quốc không thể cho một người nghiên cứu báo chí về phương diện kinh tế một
hình ảnh nào về con đường kinh tế mà báo chí đã đi qua. Ngược lại, chỉ riêng
tiêu chuẩn kinh tế, căn cứ vào con số độc giả mua báo, cũng chẳng có giá trị là
bao đối với người nghiên cứu báo chí về phương diện văn hóa.
Để tìm ra một cái thước
đo vừa chính xác, vừa đầy đủ, vừa thích hợp cho mọi quan niệm khác nhau, có lẽ
chúng ta không còn cách nào hơn là tổng hợp tất cả các tiêu chuẩn đã nói ở trên
để phân tích tiến trình của báo chí. Dĩ nhiên, một cuộc phân tách căn cứ vào tất
cả các tiêu chuẩn đó rất chính xác, nhưng cũng vô cùng phức tạp và khó khăn.
Nói chung, khi phân chia
các giai đoạn trong tiến trình của báo chí, tiêu chuẩn nào cũng là cần thiết và
không thể bỏ sót. Làm được như vậy thì cái nhìn của chúng ta mới đủ các góc cạnh
phản ảnh mọi tiến triển của làng báo Việt Nam.
Chương 2 : Những Gì Đã Xảy
Ra Trong Tiến Trình 100 Năm Của Báo Chí Việt Nam
1. Tổng Quát
a) Cảnh lệ thuộc của
báo chí
Trong tiến trình 100 năm
của báo chí Việt Nam, những biến cố quan trọng xảy ra khi đơn lẻ, khi dồn dập
chi phối một cách trực tiếp sự trưởng thành của ngành báo chí. Nhìn về quá khứ,
bất cứ người quan sát nào cũng có thể thấy được những biến cố này, qua các tài
liệu được ghi nhận, nhưng tiếc rằng chưa ai mô tả được hết mọi biến cố này một
cách đầy đủ.
Lý do chính gây nên sự
thiếu sót là vì trong thời kỳ phôi thai xa xưa, việc ghi nhận và lưu trữ các dữ
kiện chưa được hoàn hảo khiến cho các nhà nghiên cứu và quan sát gặp nhiều khó
khăn sao lục, tìm tòi cũng như lượng giá. Các thời điểm liên quan tới các hoạt
động của ngành báo chí thường không được chính xác, gây nên nhiều mâu thuẫn và
làm cho người quan sát trong nhiều trường hợp bị lạc đường. Dường như một khuyết
điểm lớn của những người đi trước là không căn cứ vào những bút tích, tài liệu
hay chứng từ mà lại chỉ dựa vào trí nhớ khiến cho những kẻ đi sau chìm vào nhiều
mối nghi ngờ không giải tỏa nổi. Rồi từ chính khuyết điểm đó, người quan sát
sau không có cách nào phối kiểm lại các sự kiện đã qua đành phải dựa vào sự hồi
tưởng của các bậc đàn anh mà ghi lại được một phần nào những giai đoạn và diễn
tiến của báo chí, với hy vọng rằng góp nhặt được nhiều chừng nào hay chừng đó.
Tuy vậy, kết quả ghi nhận
được cũng không đến nỗi quá nghèo nàn. Công lao lớn về điểm này là nhờ một tập
tài liệu quí giá tưởng bị thất lạc đã lâu : đó là những trang giấy cũ đăng bài
« Thử tìm long mạch của tờ báo ta » do Đào Trinh Nhất viết trên tờ « Trung Bắc
Chủ Nhật » số 101 ra ngày 9-3-1942. Bằng một công trình tỉ mỉ và đầy thiện
chí, Đào Trinh Nhất đã hồi tưởng lại quá khứ để tìm xuất xứ, nguồn gốc mà từ
đó báo chí Việt Nam đã xuất phát. Tài liệu này được coi như một chìa khóa mở
cho những người làm báo sau này nhìn thấy quãng khơi nguồn của long mạch tờ báo
Việt Nam, hay một tài liệu nồng cốt giúp cho những người khảo sát báo chí nhận
diện được thời gian khai sinh của làng báo tại xứ này.
Một khi đã tìm được «
long mạch » rồi, người khảo sát báo chí Việt Nam có thể tiếp tục đi tìm những
diễn biến kế tiếp một cách tương đối dễ dàng, nhất là những dữ kiện lịch sử quốc
gia từng chi phối sinh hoạt của ngành báo chí. Các tài liệu sử học, cũng như những
công cuộc nghiên cứu của nhiều sử gia, được coi là khá đầy đủ, giúp cho những
người đi sau có được một kho tàng dồi dào tin tức để chọn lọc và xây dựng những
thiên điều tra tỉ mỉ về cuộc hành trình 100 năm của báo chí. Nói cho đúng ra,
trong suốt cuộc hành trình đó, chỉ có các biến cố lịch sử là có tầm ảnh hưởng mạnh
vào sâu xa nhất đối với báo chí, trong khi các hoạt động của báo chí tự nó
không chi phối nó được bao nhiêu. Do đó, kẻ quan sát tiến trình của báo chí Việt
Nam đương nhiên phải tự tạo cho mình một quan điểm thiên về sử học.
Một điểm đáng tiếc của những
người đã từng thực hiện cuộc khảo sát về báo chí Việt Nam mà công lao còn để lại
cho tới ngày nay là chỉ giới hạn cuộc khảo sát của họ vào các sinh hoạt báo chí
tại miền Nam, với rất ít ghi nhận liên quan tới báo chí tại miền Bắc kể cả từ
lúc phôi thai vào năm 1865 cho tới những giai đoạn sau này.
Trong thời kỳ khai sanh,
báo chí Việt Nam không mang được sắc thái của chính mình mà phải lệ thuộc gần
như hoàn toàn vào chính quyền bảo hộ thời đó. Báo chí Việt Nam trong chặng đường
đầu tiên khi xuất hiện chỉ là một công cụ của nhà nước Pháp, trong đó có sự
đóng góp nhỏ nhoi của một số người Việt làm việc cho nhà nước bảo hộ.
Những tờ báo đầu ra mắt tại
Việt Nam đều là do các chủ nhân ông người Pháp đứng tên. Họ là những nhà cầm
quyền da trắng, và dĩ nhiên những chủ nhân ông da trắng này biến báo chí thành
cái loa cho họ phổ biến tin tức theo ý muốn của nhà nước thời đó. Trên mặt báo,
đôi khi các chủ nhân ông da trắng vẫn viết những bài có luận điệu làm báo để
khai phá trí tuệ dân bản xứ, nhưng trên thực tế, quyền lợi của giới chủ nhân da
trắng chính là động lực thúc đẩy họ khai sinh tờ báo đầu tiên tại Việt nam.
Dưới đây, trong một bài
viết của viên Chủ Báo người Pháp, trên tờ « Lục Tỉnh Tân Văn », người
Việt nam có thể nhận thấy rõ ràng « lòng tốt » của giới chủ nhân Pháp dưới
chiêu bài thương dân bản xứ :
« BIẾN CÁO NAM NHƠN
» : « Nay tôi tỏ cùng liệt vị trong lục
châu rõ, tuy tôi là người Lang Sa mặc lòng, song qua ở Nam Việt đã lâu, thông
thuộc phong tục và thời vụ của người An Nam hết. Cho nên thấy người An Nam có
tánh không lo việc ăn học nghề nghiệp cho văn minh tấn bộ mà so sánh cùng các
nước, thì tôi đem lòng thương và buồn cho người An Nam lắm. Vì vậy, tôi mới đứng
xin nhà nước mà mở nhà nhựt trình này đặt hiệu là Lục Tỉnh Tân Văn, đặng có kiếu
tỉnh người An Nam, lo việc thương mãi, ăn học nghề nghiệp, mà tranh đua quyền lợi
cùng Chệt với Chà. Ấy cũng là hữu ích cho liệt vị, xin liệt vị phải biết, chớ
khá gọi tôi là tham tiểu lợi ».
Những người Việt nam cộng
tác với người chủ Pháp trong làng báo lúc đó cam tâm làm cái bóng của các chủ
nhân da trắng, hoặc nhân thời cơ lợi dụng chức vụ của mình và tờ báo mà phổ biến
chữ quốc ngữ, phổ biến tư tưởng Âu Tây cùng khoa học, kỹ thuật và giới thiệu
tinh hoa nền cổ học cũng như kho tàng văn chương đất nước. Trong số những người
này, hầu hết là những quan lại ngoan ngãi, muốn an thân cầu vinh, hoặc khá hơn
thì cũng chỉ là những học giả ôn hòa muốn xuôi mình theo phong trào tân học và
bỏ rơi khuynh hướng bảo cổ. Một vài trường hợp, họ là những nhà Nho thất bại, yếm
thế, chán nản sau khi con đường cách mạng mà họ noi theo chẳng đưa tới kết quả
nào. Mặc dầu vậy, nhờ tài năng và công lao của họ, họ đã gây được ít nhiều ảnh
hưởng tốt cho chữ quốc ngữ. Nhưng kết quả này không bù lại được những bất lợi
mà họ đã vô tình gây nên, khi đóng vai trò những công cụ để thực hiện một chính
sách có lợi cho thực dân trong giai đoạn phôi thai của làng báo.
b) Những tờ báo mới
xuất hiện
Năm 1859, thành Gia Định
thất thủ vào tay quân Pháp. Ba năm sau, triều đình Huế không còn cách nào giải
tỏa được áp lực của Pháp nên đành phải nhường mất 3 tỉnh miền đông. Tới 1865,
tờ báo đầu tiên của nước ta ra đời. Đó là tờ Gia Định Báo, và từ đó tới nay
làng báo xứ này đã tốn không biết bao nhiêu giấy mực và công lao để duy trì được
sự tồn tại của mình.
Qua bao nhiêu biến thiên
của lịch sử, những số báo đầu tiên của tờ Gia Định Báo đã thất lạc hết không
ai còn lưu trữ được. Tới nay, Thư Viện Quốc Gia chỉ còn giữ được những số báo
in vào năm 1880, nghĩa là năm thứ 16 sau ngày ra mắt. Những số báo này về hình
thức gồm có 4 trang cỡ 32x25 phân. Mỗi tháng báo được in 4 lần, mỗi lần vào
ngày thứ 3 trong tuần.
Vào thời kỳ đó, việc phát
hành báo khác hẳn lề lối bây giờ. Ai muốn mua thì tới dinh quan Thượng lại tại
Saigon cho người nhà báo biên tên, mua trót cả năm thì trả giá 20 francs, mua
6 tháng giá 10 francs, còn mua 3 tháng thì phải trả 5 francs.
Về nội dung, tờ Gia Định
Báo đăng tải khá nhiều tiết mục, chia ra làm hai phần chính : phần công vụ và
phần tạp vụ. Trong phần công vụ, tờ báo phổ biến những tin tức liên quan tới hoạt
động hành chánh của nhà nước thuộc địa, tin thuyên chuyển hay bổ nhiêu các nhà
cai trị người Pháp, hoặc những bố cáo của nhà nước. Trong phần tạp vụ, tờ báo
phổ biến những lời rao linh tinh liên quan tới đất đai, nhà cửa, án lệ. Ngoài
hai phần trên, tờ Gia Định Báo ngay từ thời đó đã dành riêng một mục quảng cáo
nơi trang 4, chứa đựng những lời rao mua, bán, cầm thế đồ đạc.
Muốn tìm hiểu tờ báo đầu
tiên của Việt Nam một cách tường tận hơn, chúng ta có thể đọc tập « Lịch trình
tiến hóa sách báo quốc ngữ » do Nguyễn Khánh Đàm xuất bản, trong đó tờ Gia Định
Báo được mô tả như sau :
« Người làm tờ
báo thứ nhất ở nước ta là một người Pháp, thủy sư Đô Đốc Bonard. Ông này có
mang theo một ít chữ, một cái máy in và mấy người thợ in, ông lập nhà in ở
Saigon và đã xuất bản tờ báo thứ nhất lấy nhan đề là Bulletin de l’expédition
de la Cochinchine để đăng những nghị định và công văn của chánh phủ. Năm 1861,
Đô Đốc cho xuất bản tờ báo thứ hai nhan đề là Bulletin des Communes viết bằng
chữ Hán. Đó là một cơ quan để hiểu dụ cho dân.
Ngay hồi đó, chánh phủ
Nam kỳ cũng dự định xuất bản một tờ báo quốc ngữ, nhưng chữ dấu gửi đúc ở bên
Pháp mãi đến tháng giêng năm 1864 vẫn chưa xong, tờ báo quốc văn vì thế mà chậm
ra đời mất hai năm. Trong hai năm chờ đợi đó, ông Phó Đô Đốc Roze xuất bản một
tờ báo thứ hai đề là Bulletin du Comité Agricole et Industriel de la
Cochinchine mục đích để nghiên cứu về nông nghiệp và công nghệ xứ này và mở rộng
công cuộc đấu xảo hàng năm để khuyến khích hai nghề đó.
Tờ báo này xuất bản liên
tiếp từ năm 1865 tới 1881, cộng tất cả 21 số. Bởi vì có tờ báo Pháp đó nên ta
đã được thấy người Việt Nam viết báo bằng chữ Pháp đầu tiên là Trương vĩnh Ký.
Mấy năm qua đi, người ta
như không để ý đến việc làm báo quốc văn ở Nam kỳ nữa. Mãi tới năm 1867, ông
Kerguda đang làm thống đốc Nam Kỳ có mời Trương Vĩnh Ký ra làm quan. Trương
Vĩnh Ký từ chối và xin lập một tờ báo quốc văn đề là Gia Định Báo. Gia Định Báo
là thủy tổ báo chí quốc ngữ ở xứ ta. Nghị định cho phép báo ra đời được ký
ngày 1-4-1865, mà lại ký cho một người Pháp tên là Ernest Potteaux, thông ngôn
của chính phủ Nam Kỳ.
Mãi tới 16-9-1869 mới có
nghị định của Thủy sư Đô Đốc Ohier giao hẳn tờ báo đó cho Trương Vĩnh Ký.
Trương Vĩnh Ký là ông tổ nghề báo quốc văn ở xứ ta ». Từ khi được Trương
Vĩnh Ký trông nom, với sự cộng tác của Tôn Thọ Tường, Paulus Huỳnh Tịnh Của,
Trương Minh Ký, nội dung tờ báo bớt khô khan và thêm phần phong phú : có bài khảo
cứu, nghị luận, có mục sưu tầm tục ngữ ca dao, thi ca và cổ tích ».
- Đông Dương Tạp Chí
(1913-1916)
Số báo Đông Dương Tạp Chí
đầu tiên ra mắt vào ngày 15-5-1913 tại Bắc Kỳ và vốn là ấn bản đặc biệt của tờ
Lục Tỉnh Tân Văn trong Nam. Đông Dương Tạp Chí ra đời giữa một khung cảnh lịch
sử khá đặc biệt. Đó là thời gian mà bên Âu Châu, Đức và Pháp đang đi dần vào cuộc
xung đột, trong khi ở Việt Nam, các nhà cách mạng cho rằng thời cơ đang tới để
tranh đấu dành độc lập cho xứ sở. Những biện pháp mạnh đã được đem ra áp dụng
chẳng hạn như những vụ ném bom tại Hà Nội.
Với bối cảnh lịch sử đó,
tờ Đông Dương Tạp Chí ra đời với một sứ mạng gần như rõ rệt mà ai cũng có thể
nhận ra được : đó là chống lại mọi biện pháp võ trang của phong trào tranh đấu
dành độc lập và kêu gọi người Việt hợp tác với nhà nước bảo hộ. Ngay trong những
số báo đầu tiên, người ta đã thấy những bài viết đả kích dữ dội các nhà cách mạng
Việt Nam chủ trương dùng sắt máu chống lại nhà cầm quyền Pháp. Chẳng những vậy,
lại còn có những bài tường thuật các phiên Hội Đồng Hình như với ngụ ý cảnh cáo
những người chủ trương tranh đấu bằng biện pháp mạnh, đồng thời tung ra nhiều
luận điệu xuyên tạc thấp kém nhằm hạ giá các nhà cách mạng Việt Nam.
Ngay trong số báo đầu
tiên, Đông Dương Tạp Chí đã biểu lộ phần nào sứ mạng của nó, qua bài viết tựa đề
« lời chủ nhân tổng luận » :
« Bỗng đâu giấc
mơ màng chợt tỉnh, mở mắt ra đã thấy cuộc bình yên tan nát mất rồi.
Trái phá đâu hai hòn độc
địa. Chết một viên Nam quan, chỉ vì tội trung nghĩa với quốc gia. Rồi không
dưng lại mất hai Ông Lang Sa, một viên đã kỳ cựu ở đất này, nhiều phen đã yêu mến
người bổn quốc.
Than ôi, việc hại nước An
Nam ấy lại do tay một người An Nam.
Đây thoạt mới nghe tin,
lão gia ruột thâm, gan tím, mở miệng ra cũng phải kêu một tiếng căm thù.
Giờ chắc hẳn ai cũng đã
rõ các mục đích hẹp hòi của chúng nó. Không có lý tưởng nào cao xa nên phục.
Chữ Quê hương, câu Độc lập, chẳng qua bọn nó chỉ dùng làm áo ngoài che lòng
nham hiểm. Chủ nghĩa riêng của chúng nó chỉ có việc khôi phục chuyên chế mà đàn
áp đồng bào.
Đồ mọt giun, đồ khỉ trá,
đồ vô học. Chúng nó nói vì nghĩa quốc gia mà làm nên việc độc ác. Đến khi hỏi đến
thì lại muốn kiêu căng, ai ngờ bởi kiêu căng mà rơi mất mặt nạ, để ai nấy đi
guốc được trên đầu.
…Mấy năm nay, chúng nó vè
vè khác chi nhặng bên tai, thấy Lăng Sa yên lặng, cứ tuần tự mở mang, nó ngỡ rằng
vô ý, không phòng, tưởng châu chấu đá nổi voi. Biết đâu là nhà nước không khi
nào rời mắt trông nom cho dân Bảo Hộ, lúc nào nguy biến cũng sẵn sàng che chở
cho dân ».
Đó là về mặt chính trị,
còn về mặt văn hóa, tờ Đông Dương Tạp Chí cũng kể là có công lao trong việc
truyền bá chữ quốc ngữ để dịch thuật tư tưởng Tây Phương, đăng tải những bài khảo
cứu, luận đàm tương đối vững chắc. Công lao của tờ báo này một phần lớn là do
Nguyễn Văn Vĩnh tức là người đứng chủ trương. Ông Vĩnh vốn là một công chức của
nhà nước Bảo Hộ, năm 1906 đã từng được cử sang dự cuộc đấu xảo của Pháp tại
Marseille, Cùng hợp tác với ông Vĩnh là François Henri Schneider, một cựu công
chức pháp đứng ra sáng lập tờ báo. Về phía người Việt, Tờ Đông Dương Tạp Chí được
sự góp mặt của các ông Phạm Duy Tốn, Nguyễn Văn Tố, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim,
Phan Kế Bính và Nguyễn Đổ Mục. Tuy ở hai phái tân và cựu học khác nhau, những
nhân vật này đều có tiếng tăm trong giới văn học.
Đông Dương Tạp Chí là tờ
báo xuất bản hàng tuần. Trong giai đoạn đầu, tờ báo thiên hẳn về thời sự, mỗi
tuần có một bài « Tổng thuật » các sự việc xảy ra, một bài « Đại luận »
về thời sự, các điện báo hoàn cầu và các tin tức thương mại mà tờ báo cho rằng
giới doanh thương cần phải biết. Nhưng qua giai đoạn sau, kể từ 1915 trở đi, tờ
báo tách dần khỏi tính chất thời sự để tiến vào địa hạt văn hóa. Vì sự chuyển
mình này nên tờ báo bỏ hẳn phần thông tin thường tuần, trong khi giới thiệu những
mục văn học mới như mục dịch tiểu thuyết Pháp sang quốc ngữ, mục quốc ngữ, mục
văn chương, mục luật lệ An Nam, mục dạy về cách trí, mục kinh tế gia tộc, mục
giáo khoa, và mục dạy quốc văn cho người Pháp. Chẳng những vậy, tờ báo còn để
dành chỗ cho những mục không thường xuyên về triết học, luận lý học.
Tới khoảng cuối năm 1916
thì sự chuyển mình của Đông Dương Tạp Chí được coi là hoàn tất, tờ báo nhắm thẳng
vào địa hạt văn hóa chứ không còn liên hệ với thời sự và chính trị. Nhờ sự chuyển
mình này mà Đông Dương Tạp Chí thực hiện được nhiều công lao đóng góp vào nền
văn hóa quốc ngữ.
- Nam Phong Tạp Chí
(1917-1934)
Khác với tờ Đông Dương Tạp
Chí là tờ báo mà nhà nước Bảo Hộ muốn dấu kín khuynh hướng và xuất xứ, tờ Nam
Phong Tạp Chí ra đời một cách công khai để lộ chủ trương của nhà cầm quyền
Pháp. Sáng lập tờ báo này là viên Trưởng Phòng Chính Trị Phủ Toàn Quyền Louis
Marly, còn người chủ trương là ông Phạm Quỳnh, một viên chức Trường Viễn Đông
Bác Cổ. Ông Phạm Quỳnh tốt nghiệp Trường Thông Ngôn vào năm 1908. Ông vốn có
khuynh hướng cổ võ chế độ quân chủ lập hiến nên thường viết bài về khuynh hướng
này. Phụ tá của ông là Nguyễn Bá Trác, một vị thâm nho từng xuất ngoại bôn ba
và tham gia cuộc tranh đấu chống thực dân.
Nam Phong Tạp Chí xuất bản
hàng tháng. Ngay trong tờ báo số 2 ra trong tháng 3-1917, bài viết của Phạm Quỳnh
đã giới thiệu rõ khuynh hướng của tờ báo này :
« …Trong nước ta ngày
nay, không những là những người thuần cựu học mà không thích dụng thời thế, những
người thuần tân học cũng không ưng thuận với quốc dân. Người nọ thiếu cái gốc
mà người kia thiếu cái ngọn cây vậy. Chi bằng ta tiếp ngọn nọ vào cái gốc kia lấy
một giống cây riêng cho cái vườn Việt Nam ta ?
Nhà nước Bảo Hộ tất sẵn
lòng mà giúp ta gây nên một tư trào mới. Cái thiên chức của nước Đại Pháp xưa
nay vẫn là đi dạy cho các dân các nước biết phát triển cái quốc túy của mình
khiến cho mỗi dân mỗi nước biết nhìn cái « nhân cách » riêng mà sống
theo cái nhân cách ấy, chớ nước Pháp chưa từng bao giờ lấy sự đồng hóa các dân
khác theo như mình làm một cái lương hảo chính sách. Hết thảy quốc dân đều một
lòng khuynh hướng vào một mục đích chung, thế sao chẳng có ngày đạt được. Biết
đâu ? Đến ngày ta có đủ tư cách mà quản trị lấy công việc ta thì nhà nước hẹp
gì mà chẳng cho chúng ta quyền tự trị. Cái lượng lớn ấy không phải là trái với
chính sách của nhà nước Bảo Hộ, mà thực là hợp với cái lý tưởng, cái lịch sử của
nước Đại Pháp.
Nhưng trước hết, ta phải
cố công cùng sức mà làm, ăn học hành cho xứng đáng cái lòng hy vọng kia, cái lượng
lớn lao ấy.
Bản báo cũng muốn giúp một
phần nhỏ trong các công cuộc lớn ấy. Bản báo cũng muốn vun trồng lấy cái gốc học
ở trong nước mà đưa cái tư tưởng của quốc dân vào đường chính đáng.
Cái tôn chỉ của bổn báo rất
là thiết thực, cái ý hướng của bản báo rất là phân minh. Còn sự thực hành được
hay chăng thì không dám nói được.
Ngay tập thứ nhất mới xuất
bản, gọi là có mấy lời phiếm luận để cùng với các bạn đọc báo giải chút lòng si ».
Trong tác phẩm « Nhà Văn
Hiện Đại », Ông Vũ Ngọc Phan đã nhận định về Nam Phong Tạp Chí như sau :
« Nhiều người thanh niên trí thức đã có thể căn cứ vào những bài trong
Nam Phong Tạp Chí để bồi bổ cho cái học còn khuyết điểm của mình. Thậm chí có
người đã lấy Nam Phong làm sách học mà cũng thâu thái được tạm đủ tư tưởng học
thuật Đông Tây. Muốn hiểu những vấn đề về đạo giáo, muốn biết văn học sử cùng học
thuật tư tưởng nước Tầu, nước Nhật, nước Pháp, muốn đọc thi ca Việt Nam từ đời
Lý, Trần cho đến ngày nay, muốn biết thêm lịch sử nước Nam, tiểu sử các đấng
danh nhân nước nhà, muốn am tường các vấn đề chính trị, xã hội Âu Tây và cả những
học thuyết của mấy nhà hiền triết cổ La-Hy, chỉ đọc kỹ Nam Phong là có thể hiểu
biết được. Một người chỉ biết đọc quốc ngữ mà có khiếu thông minh có thể dùng tạp
chí Nam Phong để mở mang học thức của mình ».
Hầu hết các nhà khảo sát
báo chí về sau cũng phải nhận định như vậy. Nam Phong Tạp Chí có thể được coi
như một ngôi trường thu hẹp, luôn luôn mở cửa đón nhận học trò tự mọi nơi, mọi
giới, và ở mọi trình độ. Sự đóng góp của tờ báo này chẳng những hữu ích cho nhiều
người vào thời kỳ đó mà còn tỏ ra bổ ích lâu dài như một thứ tài liệu dành cho
nhiều năm về sau. Các nhà phê bình văn học cho rằng Nam Phong Tạp Chí đã tiếp
tay nhóm Đông Dương Tạp Chí để đưa quốc văn tiến thêm một bước nữa, và văn học
sử nước nhà có bổn phận phải ghi công lao của kẻ đã chủ trương tờ báo này.
- Các tờ báo khác (xuất bản
trong thời gian từ 1865 tới 1917)
Ngoài 3 tờ chính yếu :
Gia Định Báo, Đông Dương Tạp Chí và Nam Phong Tạp Chí, trong thời gian lệ thuộc
chính quyền bảo hộ, báo chí nước ta còn có sự góp mặt của một số báo khác nhưng
chẳng có tờ nào đặc biệt về hình thức cũng như về nội dung. Tất cả những tờ báo
này đều là công cụ của nhà nước bảo hộ, lần lượt xuất hiện và được xếp theo thứ
tự mà Nguyễn Ngu Ý đã trình bầy trong số Bách Khoa tháng 1 năm 1966 như dưới
đây :
1865 : Gia
Định Báo (báo tuần, Ernest Potteaux sáng lập)
2. THỜI KỲ BÁO CHÍ ĐI VÀO
Ý THỨC QUỐC GIA (1918-1929)
Năm 1918, đại chiến thứ
nhất chấm dứt. Pháp ca khúc khải hoàn sau bốn năm gian khổ vì khói lửa. Trong
những năm này, dân các xứ thuộc địa và bảo hộ đã cùng nhau đưa lưng gánh vác
cùng « mẫu quốc ».
Chính vì sự gánh vác
chung đó mà nhà nước bảo hộ đã phải nhớ lại những lời hứa cùng dân thuộc địa
trước đây. Nào là hứa cho tự do ngôn luận, nào là hứa trao quyền độc lập. Tất cả
những lời hứa này đã được chính quyền thực dân đưa ra khi kêu gọi lính thuộc địa
tòng chinh, hoặc hô hào dân thuộc địa mua quốc trái và giữ gìn an ninh trật tự.
Sau khi chiến tranh chấm dứt, nhà nước bảo hộ thấy rằng dân trí các xứ thuộc địa
đã mở mang rất nhiều nên phải nhớ lại lời hứa cũ và cố gắng thực hiện không nhiều
thì ít. Vả lại, nếu sai lời hứa và cứ tiếp tục bóp nghẹt quá có thể đưa tới
tình trạng tức nước vỡ bờ chẳng có lợi gì cho chính quyền bảo hộ.
Nhờ những lời hứa đó mà
người Việt Nam được quyền ra làm chủ báo. Làng báo Việt nhân cơ hội này chuyển
mình mạnh mẽ. Ở Bắc, Nguyễn Hữu Thụ ra tờ Thực Nghiệp Dân Báo vào năm 1920,
trong khi Bạch Thái Bưởi cho xuất bản tờ Khai Hóa Nhật Báo vào năm 1921.
Tại Nam Việt, Nguyễn Kim
Đính xuất bản tờ Đông Pháp Thời Báo, ra những ngày thứ hai, thứ tư và thứ sáu mỗi
tuần. Tờ báo này sống được 6 năm từ 1923 tới 1929. Cũng trong năm 1923, tờ Khoa
Học Tạp Chí ra đời và sống cho tới năm 1926. Trong thời gian này, cả Hội Truyền
Giáo cũng cho ra 1 tờ báo lấy tên là Trung Hòa Nhật Báo, xuất bản 1 tuần 2 kỳ.
Tới năm 1924, tờ L’Impartial, một cơ quan ngôn luận binh vực quyền lợi người
Pháp tại Đông Dương được cho ra chào đời ấn bản tiếng Việt của nó là tờ Trung Lập
Báo. Tờ này sống được tới năm 1933 thì đóng cửa.
Về phần tạp chí, người ta
không quên được tờ Hữu Thanh, một tờ bán nguyệt san có uy tín khá vững chắc
trong nền văn học nghệ thuật và ý thức dân tộc. Chủ trương của tờ báo này là «
nương tựa vào nước Pháp mà tiến lên con đường văn minh ». Nhóm chủ trương là Hội
Bắc Kỳ Công Thương Đổng Nghiệp gồm nhiều nhân vật có tăm tiếng, nhưng uy tín của
tờ báo chỉ dựa vào những bài viết giá trị của nhà thơ lỗi lạc ngày đó là Tản Đà
Nguyễn Khắc Hiếu và « Ông Nghè » Ngô Đức Kế. Về phần Tản Đà, ông thường sáng
tác những bài thơ đầy ý nghĩa yêu nước, kêu gọi mọi người đoàn kết với nhau để
đạt mục đích chung là tranh đấu dành độc lập. Trong khi đó, Ngô Đức Kế đưa ra
những bài viết hoàn toàn nằm trong phạm vi văn học, chống đối lại chủ trương đề
cao truyện Kiều của Phạm Quỳnh.
Khảo sát về báo chí trong
giai đoạn này, chúng ta không thể bỏ qua mà không nhìn tới khía cạnh pháp lý ảnh
hưởng tới sinh hoạt báo chí. Nhà nước Bảo Hộ tuy giữ đúng lời hứa trước đây là
cho phép người Việt ra báo, nhưng lại tìm cách kềm kẹp báo chí Việt bằng những
đạo luật khắt khe. Khắt khe nhất trong số này là đạo luật ban hành ngày
29-7-1881, cho phép xuất bản báo không cần xin phép trước, với điều kiện người
chủ trương phải là người… Pháp. Đối với người Pháp, đạo luật này quả thật là dễ
dãi, ai muốn ra báo chỉ phải nộp đơn tại biện lý cuộc trước 24 tiếng đồng hồ và
không phải chịu chế độ kiểm duyệt. Khổ một điều là đạo luật này không được áp dụng
khi người chủ trương tờ báo là người Việt.
Vì không được hưởng sự dễ
dãi của đạo luật 1881, các nhà báo Việt Nam đã khôn ngoan chơi đòn « gậy ông đập
lưng ông » bằng cách mượn một người Pháp đứng làm quản lý, rồi xuất bản một tờ
báo tiếng Pháp, và dùng ngay nó làm phương tiện đấu tranh cùng với các nhà cách
mạng. Số báo loại này (do người Việt sáng lập nhưng do người Pháp đứng tên chủ
trương) phát triển khá mạnh tại miền Nam.
Trong khi các báo Pháp ngữ
sống mạnh, thì các báo Hán Văn kéo dài sự tồn tại của nó một cách lây lất không
lấy gì làm vững chãi. Dư luận báo chí chia ra làm hai, một phe chủ trương loại
dần các bài viết bằng chữ Hán vì cho rằng Hán Văn không còn đóng được vai trò
văn hóa trong giai đoạn đó, còn phe kia vì nặng lòng với cổ nhân, vẫn muốn duy
trì các tác phẩm Hán Văn trên báo chí. Nhưng rồi theo đà thời gian, luật đào thải
đã đưa tới tình trạng các bài viết bằng chữ Hán thưa dần, rồi lui vào dĩ vãng.
Báo Pháp ngữ càng ngày càng thắng thế, lan tràn cả sang địa hạt văn hóa cổ của
người Việt. Trong số các báo Pháp ngữ, nổi bật nhất là tờ « La Cloche
Felée » của nhà cách mạng Nguyễn An Ninh, người đã dùng ngay báo Pháp để
chống lại người Pháp, công kích chế độ thực dân, để giới thiệu và cổ võ những
tư tưởng dân chủ Âu Tây.
Vì có chủ trương, đường lối
rõ rệt như vậy, Nguyễn An Ninh phải đón nhận nhiều đòn tấn công của nhà nước bảo
hộ. Trong suốt tiến trình báo chí nước ta, không có một tờ báo nào bị khủng bố,
đe dọa, áp lực nhiều bằng tờ La Cloche Felée, và mọi nhà nghiên cứu báo chí đều
nhận rằng chưa có ai làm báo với nhiều lý tưởng như Nguyễn An Ninh cả. Ông trải
qua một thời kỳ vô cùng vất vả, khó khăn và nguy hiểm khi chủ trương và điều
hành tờ báo này. Có những trường hợp tờ báo bị nhà cầm quyền Pháp khủng bố đến
nỗi không còn ai dám hợp tác, khiến ông chủ báo đành phải tự mình xoay xở mọi
điều, từ viết bài, in báo, xếp báo và bán báo. Nhà in báo cũng không bao giờ được
an toàn, phải di động nay đây mai đó, và ngay cả người đọc báo cũng không được
yên thân. Thế mà tờ báo sống được mới là chuyện hi hữu.
Nguyễn An Ninh, một người
nổi tiếng thông minh xuất chúng ngay từ ngày học tiểu học tại Pháp và đậu cử
nhân Luật, khi về nước không chịu đi tìm cuộc sống nhung lụa trong hàng ngũ
quan lại mà chỉ thích đi làm báo. Ông thích « dùng báo tiếng Tây để chửi
Tây », và vì vậy mà tờ báo của ông nhiều lần bị Tây làm cho khốn đốn, một
đôi lần đình bản tạm rồi lại sống lại. Nó sống được vì nó là tờ báo của những
người yêu nước, và nhờ nó mà Nguyễn An Ninh trở thành thần tượng của giới trẻ
thời đó.
Một điểm khác đáng chú ý
về sinh hoạt báo chí trong giai đoạn này là chính những tờ báo Pháp ngữ đã mở
đường cho cuộc đấu tranh tư tưởng chống lại người Pháp và để cho các báo Việt
ngữ noi theo. Đây là một nghịch lý theo một nhà quan sát, nhưng trên thực tế,
báo chí Việt ngữ, đáng lẽ mở màn cuộc chiến chống Pháp bằng ngòi bút thì lại ngồi
chờ cho đến khi các báo Pháp ngữ khai chiến đã đời rồi mới tà tà nhập cuộc. Có
nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sự dấn thân của các báo Việt ngữ vào cuộc đấu
tranh chống Pháp thực sự không phải do sự dẫn đường của báo chí Pháp ngữ mà chỉ
là do những biến cố lịch sử trọng đại khích động dư luận đương thời.
Thực vậy, mọi người Việt
trong thời gian này đều mang một tâm tư chung hướng về đất nước, và một khi có
biến cố quan trọng xảy ra, mọi người cùng chia xẻ với nhau nỗi buồn vui tập thể
hay bất mãn với nhà cầm quyền Pháp. Với một tâm tư như thế, tin Cụ Phan Bội
Châu bị bắt ở Thượng Hải và giải về Hà Nội để đem ra xử tại Hội Đồng Đề Hình
vào ngày 23-11-1925 đã làm cho dư luận giao động tột độ. Ngàn người như một người
đều phẫn uất về vụ án này sau đó, lại người như một người cùng đau buồn vì cái
tang chung là cụ Phan Chu Trinh vĩnh viễn ra đi vào năm 1926 tại Saigon. Nỗi
phẫn uất và sự buồn đau của cả nước lúc đó đã được báo chí biểu lộ một cách
trung thực và sôi nổi trong cả hai biến cố.
Trở lại với sinh hoạt báo
chí, sau tờ La Cloche Felée, một tờ báo mới đã xuất hiện mang tên Đông Pháp Thời
Báo do hai nhà tân học có tâm huyết chủ trương là Diệp Văn Kỳ và Nguyễn Văn Bá,
với sự hợp tác của hai nhà văn miền Bắc là Tản Đà và Ngô Tất Tố. Hai ông Kỳ và
Bá trông coi phần thời sự chính trị, còn Tản Đà và Ngô Tất Tố phụ trách các mục
văn chương. Tờ báo này cũng chủ trương nuôi dưỡng tinh thần ái quốc chống Pháp
nhưng không mấy hữu hiệu.
Cho tới một thời gian
sau, vào năm 1929, Tản Đà và Ngô Tất Tố tách rời khỏi tờ Đông Pháp Thời Báo để
xuất bản một tờ báo riêng mang tên là Thần Chung, dư luận khắp nước mới thấy rõ
cường độ đấu tranh của hai người chủ trương tờ báo. Bài viết nào cũng mang sự
nhiệt thành đối với quốc gia dân tộc, và bài nào cũng là một mũi dùi nhằm vào
chính quyền thực dân. Chỉ tiếc rằng tờ báo này không thọ được lâu dài, đình bản
vào năm 1930, dù có sự góp mặt của nhiều cây viết tên tuổi và ái quốc như Phan
Khôi, Phan Văn Hùm, Đào Trinh Nhất và Bùi Thế Ni.
Một tờ báo khác cũng từng
được dư luận nhắc nhở tới nhiều là tờ An Nam Tạp Chí xuất bản vào năm 1926 do Tản
Đà Nguyễn Khắc Hiếu chủ trương với mục tiêu hun đúc lòng ái quốc và tình đoàn kết
trong quần chúng. Song song với tờ An Nam Tạp Chí là tờ Hà Thành Ngọ Báo (1927)
của Hoàng tích Chu. Cùng với sự hợp tác của những khuôn mặt lớn trong làng báo
lúc đó là Tạ Đình Bính, Phùng Bảo Thạch và Tam Lang Vũ Đình Chí. Tất cả những
nhân vật này hợp lại với nhau thành một « équipe » hoạt động dưới quyền điều
khiển của Bùi Xuân Học. Cùng hoạt động với nhau như vậy, mỗi người đóng góp một
ít công lao và cải tiến tờ Ngọ Báo rất nhiều, khiến cho tờ này nổi bật hẳn lên
về hình thức cũng như về nội dung, với nhiều thay đổi lạ khác hẳn với lề lối
thường của những tờ báo ra trước. Nhưng có lẽ vì mới lạ quá trở thành lập dị, tờ
báo bị dư luận chỉ trích nặng nề và giảm sút sự hoạt động để rồi phải ngưng hoạt
động.
- Báo Đông Tây (1929 tới
1932)
Hoàng Tích Chu, sau ngày
thất bại với Hà Thành Ngọ Báo, vẫn cố gắng đeo đuổi nghề làm báo để thực hiện
lý tưởng của mình. Hợp với một số các nhà báo tên tuổi trong nhóm cũ như Tạ
Đình Bích, Phùng Bảo Thạch, Tam Lang, và thêm Á Nam Trần Tuấn Khải, Hoàng Tích
Chu cho xuất bản tờ Đông Tây và vẫn muốn cải tổ làng báo để thoát ly khuôn mẫu
cũ. Ngoài những người đã kể trên, Hoàng Tích Chu còn có sự cộng tác của Nguyễn
Nam Sơn, Tô Ngọc Vân, Trần Quang Trân, Lê Phổ và Đỗ Mộng Ngọc. Ê kíp này được
coi là hoàn hảo về việc cải tiến cả hai phương diện nội dung và mỹ thuật của tờ
báo.
Trong thời gian đầu, Đông
Tây xuất bản hàng tuần, nhưng sau đó, nhờ đã tổ chức tương đối quy củ, đổi sang
1 tuần 2 kỳ, và chính tới lúc này mới là lúc mà Hoàng Tích Chu và Đỗ Vân có dịp
phô trương tài nghệ làm báo, đưa ra nhiều sáng kiến độc đáo đổi hẳn bộ mặt báo
chí. Về hình thức, Đông Tây rất sáng sủa, mang sắc thái một tờ báo ngoại quốc,
áp dụng đúng các kỹ thuật trình bầy và ấn loát của báo chí Âu Châu. Thêm vào
đó, ngay trang ngoài, tờ báo thường xuyên cho đi những tranh hí họa khiến độc
giả chú ý và tờ báo có vẻ nhẹ nhàng. Về nội dung, nhóm viết bài đã sử dụng 1 lối
hành văn giản dị, trong sáng và không kém xúc tích. Đặc biệt lối văn này thiên
về văn nôm, ít chữ Hán, và ít chú trọng tới âm điệu, chỉ cần làm sao cho diễn đạt
được ý tưởng một cách chính xác mà thôi. Điều này trái ngược hoàn toàn với nhiều
tờ báo do nhóm cựu học chủ trương, văn chương nặng nề, tràn đầy Hán Tự, lại bị
gò bó vào những điển tích xa xưa.
Trong khung cảnh sinh hoạt
của báo chí thời đó, tờ Đông Tây được coi như thành công vượt bực. Nó là một luồng
gió mới thổi vào căn nhà cổ kính, đưa lại rất nhiều thoải mái cho người đọc.
Không phải tự dưng tờ Đông Tây đạt được thành quả đó. Đây là công lao của Hoàng
Tích Chu, sau rất nhiều ngày nghiên cứu và qui tụ được một số những cây viết
tân học, có óc thực tế, muốn dùng báo chí để mang những kiến thức mới tới cho
người đọc chứ không nhằm cổ võ sự duy trì nền văn học cũ xuất phát từ « cửa Khổng
sân Trình ».
Muốn nhận thấy rõ luồng
gió mới mà tờ Đông Tây đã thổi vào làng báo, chúng ta hãy đọc qua bài xã thuyết
sau đây do Hoàng Tích Chu viết : « Làm báo ở nước nhà chưa thể gọi là một
nghề được. Vì ta chưa có trường dạy chuyên khoa, lại chỉ coi như một ngón trò
chơi. Con cóc nhẩy ra, con cóc nằm đấy, thơ. Cho ngay đến hồi người làm báo
cũng như mọi người lao động khác, ăn lương tháng hay tính tiền dòng, ta vẫn coi
như một món phụ trong đời kiếm miếng : bần cùng mới đi viết báo. Viết báo là thế
nào ? Cũng như thảo bài luận nhật khắc trong làng Nho ? Cũng như viết bài văn đầu
ghế nhà trường. Một số người đều tưởng vậy ».
Ngoài lối văn xã thuyết
như bài trên đây, Hoàng Tích Chu còn có biệt tài viết lối văn hài hước châm chọc
người đời một cách nhẹ nhàng hoặc ca tụng các nhân vật thời sự một cách tế nhị.
Nhờ lối văn này mà tờ Đông Tây lôi cuốn được độc giả và tạo nhiều nguồn dư luận
sôi nổi.
Trong khi tại miền Bắc và
miền Nam, phong trào báo chí phát triển khá rầm rộ thì tại miền Trung, dư luận
vẫn chìm lắng gần như yên lặng. Có lẽ những người viết báo gốc miền Trung đều
dồn tới hai miền Bắc và Nam để hoạt động vì chính tại quê họ không tìm được môi
trường thích hợp để ra báo. Mãi cho tới khoảng cuối năm 1927, dân miền Trung mới
bắt đầu nhập theo hai miền anh em để cho ra tiếng nói đầu tiên của họ là tờ báo
Tiếng Dân, xuất bản vào ngày thứ tư và thứ bảy mỗi tuần. Trong lời phi lộ, người
chủ trương tờ Tiếng Dân cho thấy khuynh hướng và xuất xứ của tờ báo như sau :
« Theo tâm lý chân chính của quốc dân mà phô bầy trên mặt giấy, công lý
là hướng đường đi, công lợi là nơi qui túc, không thiên vị về đảng phái nào,
không cổ động về ảnh hưởng trống. Đối với đồng bào, xin làm vị thuốc đắng, đối
với chính phủ, xin làm người bạn ngay ».
Tờ Tiếng Dân mang một sắc
thái rất độc đáo ; nó không phải là tờ báo của một người, nó cũng không phải là
tờ báo của một nhóm chủ trương. Nó là tờ báo của tất cả mọi người, vì nó là một
tổ hợp trong đó có rất nhiều cổ phần ai muốn mua cũng được. Dân miền Trung đã tự
nguyện đóng góp bằng cách mua các cổ phần này để tài trợ cho các hoạt động của
một chí sĩ cách mạng là Huỳnh Thúc Kháng. Ở hai miền Bắc và Nam, nhiều người vẫn
lầm tưởng rằng Tiếng Dân là tờ báo của riêng Huỳnh Thúc Kháng. Cũng có người
cho rằng đó là tờ báo của « Công Ty » Huỳnh Thúc Kháng. Nhưng thực ra, các phần
hùn của dân chúng trong tờ báo này là sự biểu lộ lòng ái quốc cũng như sự ngưỡng
mộ đối với nhà cách mạng Huỳnh thúc Kháng.
Suốt mười mấy năm góp mặt
với các đồng nghiệp trong làng báo, tờ Tiếng Dân lúc nào cũng làm cho nhà cầm
quyền nể nang, và được dân chúng quí trọng. Nhưng rồi tình thế mỗi ngày một bất
lợi, không cho phép nó thực hiện được nhiệm vụ đối với đồng bào mà phải đăng
toàn những bài của Phòng Thông Tin Tuyên Truyền và những bài do Tòa kiểm duyệt
sửa lại thì tờ báo này đành đóng cửa vào năm 1943. Cùng xuất hiện và cũng cùng
chết với tờ Tiếng Dân hồi đó có tờ Thần Kinh Tạp Chí, xuất bản hàng tháng cũng
tại miền Trung, chủ trương phổ biến tin tức, có kèm phụ trương bằng tiếng Pháp.
- Phụ nữ Tân Văn
(1929-1934)
Tờ Phụ Nữ Tân Văn vừa xuất
hiện tại miền Nam đã được độc giả tại cả ba miền đón tiếp niềm nở, vượt xa cả
uy tín của tờ Nam Phong Tạp Chí trước đây. Tuy Nam Phong cũng đạt được thành
tích khá cao, nhưng tờ này gồm những bài viết quá cao và nặng nề, nó là tờ báo
dành cho giới trí thức và bóng thực dân đứng đằng sau lưng nó khiến cho nhiều
người đọc cuối cùng mất cảm tình. Đến khi Phụ Nữ Tân Văn xuất hiện, mối cảm
tình đó đã được độc giả khắp nơi dành cho nó, vì nó chứa đựng toàn những bài viết
giản dị, dễ hiểu, nhẹ nhàng và bổ ích. Nhằm vào đối tượng rộng lớn là giới
trung lưu, tờ Phụ Nữ Tân Văn đã vượt khỏi tầm mức địa phương và trở thành tờ
báo có tầm vóc quốc gia, lan tràn khắp cả ba miền.
Bài viết của một độc giả
dưới đây sẽ cho chúng ta hiểu lý do tại sao tờ Phụ Nữ Tân Văn được tiếp đón nồng
hậu tại cả hai xứ bảo hộ Bắc và Trung :
« Danh nghĩa thì
vẫn là tờ báo của phụ nữ, nhưng ai đọc nó cũng thấy có cái hạp ý mình và không
có một vấn đề thời cuộc nào mà nó không nói đến.
So sánh với những tờ báo
trong Nam như Đông Pháp Thời Báo hay Thần Chung thì nó ôn hòa hơn. Nhưng so
sánh với những báo ngoài Bắc lúc bấy giờ thì nó lại dám ăn, dám nói nhiều hơn.
Bởi thế nên Phụ Nữ Tân Văn có rất nhiều độc giả ở Trung và Bắc.
Hồi đó có cuộc khởi nghĩa
ở Yên Bái và vụ xử án những nhà cách mạng Việt Nam Quốc Dân Đảng, chính độc giả
ngoài Bắc lại trông đứng trông ngồi những số báo Phụ Nữ Tân Văn từ trong Nam gởi
ra để được nghe những lời nói can đảm binh vực cho những kẻ đã hi sinh cho giống
nòi và đất nước. Những lời nói như thế không thể có được ở báo giới miền Bắc hồi
bấy giờ ».
Người làm chủ bút tờ Phụ
Nữ Tân Văn là Đào Trinh Nhất, nhưng người làm cho tờ báo nổi bật với uy thế đặc
biệt là Phan Khôi, người từng được mệnh danh là « Ông Tú xứ Quảng với một thứ
lý luận độc đáo » và đã từng mở nhiều cuộc bút chiến dữ dội đả kích đạo Nho, tấn
công trường phái Nho học thời đó vốn gồm nhiều tay cự phách cỡ Phạm Quỳnh.
Phụ Nữ Tân Văn, tuy mang
danh nghĩa là « tờ báo của đàn bà » nhưng nặng về chính trị và văn học. Về mặt
chính trị, tờ báo đăng nhiều bài viết cũng như tiểu thuyết gợi ý thức dân tộc
và nuôi dưỡng tinh thần cách mạng, đặc biệt thiên tiểu thuyết « Mảnh Trăng Thu
» do một người tù chính trị từ Côn Đảo bí mật gửi về. Về mặt văn học, tờ báo cổ
võ cho thơ mới, tích cực phổ biến lối thơ này trên mặt báo cũng như đề cử một nữ
sĩ (thường ký tên là Manh Manh) đi diễn thuyết ở nhiều nơi để châm ngòi cho
phong trào thơ mới có cơ hội bùng lên. Chẳng những vậy, tờ Phụ Nữ Tân Văn còn đạt
được nhiều thành quả về xã hội chẳng hạn như lập học bổng giúp các học sinh
nghèo sang Pháp du học, xướng lập hội Dục Anh, tổ chức các cuộc đấu xảo về nữ
công, đặt ra « bữa cơm bình dân » để tài trợ những người thiếu thốn.
Với nhiều kết quả như thế
mà cuối cùng tờ Phụ Nữ Tân Văn vẫn phải đình bản vào ngày 20-12-1934, mặc dù
người chủ trương tờ báo là Ông Bà Nguyễn Đức Nhuận đã mất rất nhiều công lao
khó nhọc, biết kính hiền đãi sĩ, biết đối xử đẹp đẽ và trả thù lao xứng đáng đối
với những người hợp tác, có nhiều sáng kiến, và biết tán thành sáng kiến của
người khác.
Cuộc sống của tờ Phụ Nữ
Tân Văn tính ra chỉ có 5 năm, nhưng những gì mà tờ báo này đạt được quả thật vượt
cao hơn nhiều tờ báo khác sống lâu hơn nó. Và tuy đã đình bản rồi, tờ Phụ Nữ
Tân Văn vẫn còn để lại nhiều cảm tình cho độc giả.
*
Làng báo Việt Nam trong
thời kỳ phôi thai lệ thuộc vào thực dân Pháp, tính từ Gia Định Báo tới Phụ Nữ
Tân Văn, tuy còn non yếu nhưng cũng đã mang nhiều sắc thái độc đáo và hứa hẹn
nhiều triển vọng về mọi mặt. Những nhà khảo sát báo chí sau này đều nhận thấy rằng
trong giai đoạn khai sinh mà báo chí Việt Nam đã tiến mau với những thành quả
như vậy là điều khả quan hơn cả sự ước mong của những người làm báo thời đó.
Về phương diện chính trị,
báo chí nước ta trong suốt tiến trình đầu đã thành công trong việc gióng lên những
nguồn tư tưởng khơi động dư luận, làm ý thức dân tộc có cơ bùng dậy. Mặc dầu có
một vài tờ báo đi ngược lại chiều hướng này, đa số các báo còn lại đã đóng được
vai trò của mình tuy không trọn vẹn nhưng cũng khá tốt đẹp. Sự hoàn hảo trong
vai trò của báo chí mang tính chất tương đối xét vì hoàn cảnh lúc đó đã không
thuận lợi lại còn gây nên nhiều trở ngại. Thế mà báo chí đã can đảm chấp nhận
thử thách, bền chí bước đi qua chông gai nguy hiểm để đi tới mục đích thì đó là
một điều đáng thán phục. Trong một bối cảnh chính trị và lịch sử bất lợi của thời
lệ thuộc, những người làm báo bất cứ xứ nào dù có tài giỏi đến đâu cũng không
thể làm hay hơn được.
Bỏ qua phương diện chính
trị, mọi người khảo sát báo chí đều có đồng quan điểm rằng báo chí Việt Nam đã
thành công vượt bực về phương diện văn học. Trong phong trào cải tiến nền văn học
quốc ngữ, báo chí đã đi tiên phong với vai trò khai phá, nuôi dưỡng, tăng cường
và củng cố cuộc cách mạng văn chương, đưa tiếng Việt lên địa vị ngày nay. Công
lao đó của báo chí cần phải được mọi giới của thế hệ sau tuyên dương và ghi nhớ.
Ngoài ra, báo chí cũng còn đạt được thành quả lớn là du nhập những tư tưởng mới
của Tây Phương vào nền văn học cổ kính của người Việt.
3. MỘT MÙA TRĂM HOA ĐUA NỞ
(1930-1945)
BÁO CHÍ ĐI VÀO GIAI ĐOẠN
TRƯỞNG THÀNH ĐỂ HOẠT ĐỘNG VĂN HÓA VÀ CÔNG CUỘC ĐẤU TRANH XÃ HỘI.
Cùng với thời gian kể từ
ngày khai của báo chí vào 1865, số độc giả tăng lên mạnh mẽ đồng thời theo đà
phát triển của báo chí. Cùng theo tỉ lệ thuận với hai yếu tố này, tiếng Việt đã
cải tiến qua môi trường báo chí để tới khoảng 1930 thì đã trở thành một khí
cụ sắc bén của cuộc chiến tranh tư tưởng. Sau Gia Định Báo, Đông Dương Tạp
Chí, Nam Phong Tạp Chí, và Phụ Nữ Tân Văn, Tiếng Việt đã vượt hết đoạn đường
non yếu chập chững để đi vào giai đoạn trưởng thành vững mạnh. Ta có thể phân
tích con đường đi của tiếng Việt theo sự lượng giá rằng với Gia Định Báo, tiếng
Việt ở vào giai đoạn ấu trĩ, sang tới Đông Dương và Nam Phong Tạp Chí, nó bước
sang giai đoạn thiếu thời, và cho tới Phụ Nữ Tân Văn, Việt ngữ mới trở thành
già dặn.
Tới năm 1930, một biến cố
chính trị trọng đại đã đưa báo chí đi vào một khúc quanh mới. Đó là năm mà cuộc
khởi nghĩa Yên Bái của Việt Nam Quốc Dân Đảng xảy ra và thất bại, các nhà cách
mạng bị đàn áp dữ dội, và nhà cầm quyền Pháp tung ra nhiều cuộc khủng bố ráo riết
nhắm vào các đảng phái chính trị Việt Nam. Bị áp lực quá nặng, báo chí Việt Nam
đành phải tạm rời môi trường chính trị để bước sang môi trường văn hóa và xã hội.
Thêm vào biến cố chính trị
Yên Bái, năm 1930 cũng là năm mở đầu cho cuộc khủng hoảng kinh tế trên toàn quốc.
Tình hình kinh tế chung đã khiến mọi người lo âu, nhất là giới thương mại, chán
nản vì công cuộc làm ăn và sự biến chuyển của tình hình. Do đó, báo chí ít thu
hút được độc giả so với những năm trước, nhất là những tờ báo vừa nặng nề, vừa
đạo mạo như kiểu Nam Phong Tạp Chí, đầy những công trình khảo cứu tuy tỉ mỉ
nhưng quá khô khan. Tâm hồn con người lúc này không còn thích hợp cho lối văn
chương cổ kính, mà chỉ chờ đợi những bài viết nhẹ nhàng mang nhiều tính chất giải
trí.
Đúng vào lúc mà người đọc
khắp nơi mong đợi một tờ báo như thế thì Nguyễn Tường Tam, từ Pháp hồi hương,
xin xuất bản tờ « Tiếng Cười » vào năm 1930 với mục đích cống hiến người đọc một
món ăn mới vừa vui vừa lạ. Nhưng không hiểu sao khi nhà cầm quyền Pháp cấp giấy
phép thì Nguyễn Tường Tam vẫn chưa xuất bản. Sau này lý do được tiết lộ là vì
khó khăn tài chánh. Thế là « Tiếng Cười » không xuất hiện, và để thay thế nó, một
tờ báo chọc cười khác lấy tên là « Duy Tân » đã được Nguyễn Đình Thâu cho ra đời
vào năm 1931. Cột trụ của tờ này là Trần Khánh Giư, tức Khái Hưng.
- Phong Hóa và Ngày Nay
(1932-1940)
Tới năm sau nữa, Nguyễn
Tường Tam mới vượt qua được các trở ngại tài chánh để cho ra đời tờ Phong Hóa
cũng vẫn với mục đích chọc cười thiên hạ. Đây là tờ báo trào phúng rất tế nhị,
nhẹ nhàng và sâu sắc. Nhưng mục đích chọc cười này, theo Nguyễn Tường Tam,
không phải chỉ để mua vui cho người đọc mà nhằm một chủ trương cao xa hơn, đó
là chủ trương « dùng cười cợt để sửa đổi phong hóa, trước vui thích sau ích lợi,
lấy thiết thực làm căn bản, và lấy khôi hài trào phúng làm phương pháp ».
Tờ Phong Hóa quả xứng
đáng là một cơ quan ngôn luận dẫn đầu « phong trào cười ». Nó tự hào là có « số
in nhiều nhất so với các báo ở trong nước, nhờ đó mà ảnh hưởng của nó rất sâu rộng.
Nguyễn Tường Tam đạt được thành tích này không phải cho riêng mình mà cho cả
nhóm « cách mạng văn hóa » của ông là Nhóm Tự Lực Văn Đoàn.
Dù ảnh hưởng của tờ Phong
Hóa sâu rộng như vậy, Nguyễn Tường Tam vẫn chưa hài lòng. Năm 1935, ông cho ra
đời tờ báo mới mang tên « Ngày Nay » mang ít tính chất trào phúng hơn tờ Phong
Hóa, và chú trọng nhiều vào việc diễn tả cho mọi người dân thấy rõ sinh hoạt xã
hội trong buổi bấy giờ về mọi phương diện, cả hình thức lẫn tinh thần. Lời giới
thiệu dưới đây là do chính Nguyễn tường Tam viết trên tờ Ngày Nay vào số đầu ra
mắt :
« Ngày Nay, là tờ báo hiến
cho các bạn ngày nay.
Phong Hóa ra đời, chú trọng
về trào phúng và văn chương, được các bạn hoan nghênh, đã xô báo giới đi một bước
tiến khá dài, và đã từng phá tan bớt những hủ kiến nó làm mờ mịt khối óc người
ta, ta phải biết nhận việc đời bằng con mắt sáng suốt, rồi vui vẻ mà phấn đấu.
Ngày Nay là tờ báo thứ
hai của Tự Lực Văn Đoàn cũng cố đạt mục đích ấy, song theo phương thức khác.
Chúng tôi sẽ đưa các bạn đi từ rừng đến bể, từ thành thị đến thôn quê, xem các
trạng thái hiện có ở xã hội. Hiện trạng đó, các bạn cần biết và muốn biết hơn hết.
Chúng tôi sẽ đi nhận xét lấy mọi sự thực, nói lại để các bạn hay và sẽ chụp nhiều
ảnh xen vào bài để cho bài ấy được rõ rệt hơn. Như thế các bạn chỉ đọc qua cũng
như đã đi đến nơi.
Ngày Nay chẳng phải là cơ
quan tiến thủ giật lùi, mà cũng tự liệu sức mình, không dám nhận là tờ báo của
tương lai. Ngày Nay chỉ mong và chỉ muốn được là – theo nghĩa đầy đủ – tờ báo của
ngày nay.
Chúng tôi muốn cho tờ
Ngày Nay thành một tờ báo vừa vui vừa có ích, ai cũng cần đọc, ai cũng muốn đọc,
tờ báo lan rộng, nhiều người xem, sức mạnh của tờ báo là ở đó. Dựa vào sức mạnh
ấy dần dần sẽ mưu tính những công cuộc về xã hội, những việc cải cách khẩn yếu
mà các bạn và chúng tôi lúc nào cũng tha thiết ».
Ngày Nay ra mắt vào ngày
30-1-1935 và được tiếp đón rầm rộ. Người đứng giám đốc là Nguyễn Tường Cẩm, chủ
bút là Nguyễn Tường Lân, hai người này là anh và em của Nguyễn Tường Tam. Nhưng
kể từ số 6 trở đi thì chính Nguyễn Tường Tam đứng làm giám đốc.
Với nội dung bổ ích, hay
lạ, Ngày Nay là tờ báo bán mắc nhất trong nước, cũng một phần nhờ in đẹp, hình ảnh
nhiều. Bài vở thì quả là phong phú, với đầy đủ các mục điều tra, phóng sự, giáo
dục, tìm hiểu, văn chương. Nhưng rồi vì không chịu nổi chi phí trình bày cũng
như bài vở, tờ báo này phải tạm đình bản một thời gian khoảng 1 năm mới hồi
sinh được. Lúc này, tờ Ngày Nay không còn giống hình thức ban đầu của nó mà chỉ
gồm hai phần : một phần tiểu thuyết và một phần tìm hiểu, sống được cho tới năm
1940 thì bị nhà cầm quyền rút giấy phép vì lý do chính trị.
Ba năm sau, vào ngày
5-5-1943, tờ Ngày Nay lại hồi sinh lần thứ hai với một giám đốc mới : Nguyễn Tường
Bách, em của Nguyễn Tường Tam. Chủ trương của tờ Ngày Nay vào lần này là hoàn
toàn nhắm vào chính trị, như lời của người viết bài tái ngộ : « Tuy
tình thế có đổi thay, mà chí hướng vẫn nguyên một, như một sức mạnh vô hình, có
lúc co giãn, được dịp thì nổi bùng lên, mãnh liệt, không gặp thời lại ẩn tàng
trong im lặng. Ngày Nay đã tùy thời cơ mà xoay chiến lược, nhưng bao giờ cũng
hoài bảo một lý tưởng, theo đuổi một nhiệm vụ ».
Nhưng rồi cuối cùng vì cuộc
cướp chính quyền của Việt Minh, nhóm Tự Lực Văn Đoàn đành phải bỏ dở nhiệm vụ
đó, sau khi xuất bản số báo Ngày Nay cuối cùng số 16 ra ngày 18-8-1945. Dù tờ
báo Ngày Nay sống không được bao lâu, ai cũng phải nhận rằng trong vòng 100 năm
hoạt động của báo chí nước nhà, thật không có nhóm người nào làm báo có ảnh hưởng
sâu rộng đối với xã hội, đối với văn chương nghệ thuật như nhóm Tự Lực Văn
Đoàn. Nhờ có uy tín của Nhóm này, báo chí được coi là dẫn đường cho công cuộc
khai thông dân trí và xây dựng xã hội.
Trong tiến trình báo chí
nước ta, không phải chỉ có Nhóm Tự Lực Văn Đoàn mới chủ trương dùng tiếng cười
để cải tạo xã hội. Ngoài tờ Phong Hóa, độc giả, trong khoảng thời gian tiền chiến,
còn được một tờ báo khác chọc cười. Đó là tờ Loa, xuất hiện vào ngày 8-2-1932
do Bùi Xuân Học đứng làm Chủ Nhiệm. Bùi Xuân Học tuy điều khiển tờ báo này, lại
phải nhờ đến tài chọc cười của Côn Sinh, một họa sĩ nổi tiếng không kém Cát Tường
(Le Mur) của Nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Bằng những nét vẽ độc đáo và sâu sắc, Côn
Sinh đã tô điểm cho tờ Loa nhiều tác phẩm hí họa mà cả nước thưởng thức một
cách say mê nhưng cũng có dư luận cho là thiếu đứng đắn. Về phần văn học, Loa
không sánh được với Phong Hóa nhưng vẫn được độc giả ba miền chuộng đãi, một phần
lớn là nhờ tranh hí họa của Côn Sinh và bài vở nhẹ nhàng, vui ích. Mặc dầu vậy,
tới tháng 2 năm 1936 thì Loa chết vì bàn tay của nhà cầm quyền Pháp.
Loa chết được hai năm thì
đàn em của nó ra đời. Tờ « Vịt Đực » của nhóm Tam Lang, Vũ Bằng, Thượng
Sĩ, Thiết Can, ra số đầu vào 1938, sống được 1 năm rồi cũng theo Loa tạ từ làng
báo. Làng trào phúng thấy Vịt Đực tự dưng lăn ra chết bèn cho « Con Ong » ra
châm chọc thiên hạ được 34 số rồi cũng chết theo các báo đàn anh.
Trở lại với khuynh hướng
văn chương, làng báo Việt Nam vào thời kỳ Tự Lực Văn Đoàn còn có sự góp mặt của
một tờ báo nặng tinh thần quốc gia dân tộc, do Lê Tràng Kiều chủ trương, mang
tên Tân Thiếu Niên, chú trọng hướng vào giới trẻ. Cây viết nồng cốt của tờ báo
này là Vũ Trọng Phụng, một nhà văn tả chân từng làm dư luận sôi nổi với lối
hành văn táo bạo và thực tế của ông. Tờ Tân Thiếu Niên sống không được bao lâu
dù Lê Tràng Kiều là một nhà báo lão luyện đầy kinh nghiệm lại được tiếp tay bởi
những cây viết cừ khôi của đất Bắc như Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Nhược Pháp, và
Huy Thông.
Trước khi tờ Tân Thiếu
Niên ra mắt, giới phụ nữ ở Bắc cũng đã từng có một tờ báo riêng cho phái mình
vào năm 1930. Đó là tờ Phụ Nữ Thời Đàm do một hoa khôi Hà Nội đứng chủ trương
là cô Nguyễn Thị Xuyên tự Xuyên Đắc Mặc. Dù hướng vào phụ nữ, Phụ Nữ Thời Đàm
không đạt được tầm ảnh hưởng quan trọng như tờ Phụ Nữ Tân Văn ở trong Nam, và
dù được sự tiếp tay đắc lực của nhà văn lớn Phan Khôi. Sau Phụ Nữ Thời Đàm, nữ
giới miền Bắc lại tìm cách lập một cơ quan ngôn luận khác để truyền bá tư tưởng
và nếp sống nữ giới. Bà Thụy An cùng chồng là nhà văn Băng Dương lập ra tuần
báo Đàn Bà Mới vào năm 1934 ở trong Nam, rồi lại ra Bắc lập một tờ khác lấy tên
là Đàn Bà, số đầu tiên ra mắt vào năm 1939. Cả hai tờ tuần báo này chẳng gặt
hái được bao nhiêu thành công dù có sự góp mặt của hầu hết các nhà nữ sĩ danh
tiếng như Ngân Giang, Vân Đài. Trong khi đó, tại Miền Trung, vì muốn đuổi theo
nữ giới hai miền chị em Nam, Bắc, cũng lập được tờ tuần báo Phụ Nữ Tân Tiến vào
năm 1932, duy trì được một thời gian mấy số rồi cũng đình bản.
Có lẽ lần đầu tiên trong
lịch sử báo chí Việt Nam, năm 1932 có xuất hiện một tờ báo dạy tiếng Anh cho độc
giả, mang tên tờ Văn Học Tạp Chí do hai nhà cựu học Dương Tụ Quán và Dương Bá
Trạc chủ trương. Ngoài tiếng Anh, tờ báo này còn dạy cả tiếng Quảng Đông nữa.
Và cũng là lần đầu tiên
trong lịch sử báo chí, độc giả khắp nước được thưởng thức một tờ báo chuyên về
tiểu thuyết. Đó là tờ Tiểu Thuyết Thứ Bảy, ra mắt năm 1934, đăng toàn truyện ngắn,
truyện dài, và phát đi cả Nam, Trung, Bắc. Nhóm chủ trương tờ báo này là Thanh
Châu, Ngọc Giao, Lê Văn Trương, Nguyễn Công Hoan, Lan Khai, Vũ Bằng, Tô Hoài,
Nam Cao, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, toàn những cây viết tiểu
thuyết cự phách hoạt động chung thành ê kíp yểm trợ cho người sáng lập là Vũ
Đình Long. Nhóm này đều có quan niệm rằng tiểu thuyết không phải chỉ có công dụng
giải trí mà còn có công dụng giáo dục, có thể sử dụng tiểu thuyết làm môi trường
thuận lợi cho việc giáo dục quần chúng. Mà thật vậy, Tiểu Thuyết Thứ Bảy đạt được
thành tích sáng chói. Ở khắp nơi, độc giả đón đọc một cách say mê những tiểu
thuyết do nhóm này viết. Chẳng những vậy, độc giả còn gửi về những truyện ngắn,
truyện dài để đóng góp vào kho tàng tiểu thuyết của tờ báo.
Khi nhận ra rằng « thị
trường » tiểu thuyết có cơ ăn khách, một nhóm khác bèn lật đật cho ra đời một tờ
báo khác, mang tên Phổ Thông Bán Nguyệt San, mỗi kỳ đăng trọn một tiểu thuyết,
hoặc một truyện ngắn của nhà văn nổi tiếng lúc đó là Nguyễn Công Hoan. Sự xuất
hiện của tờ Phổ Thông Bán Nguyệt San gây ảnh hưởng lớn tại miền Nam, khi các
đoàn ca kịch cải lương đều dựa theo truyện của Nguyễn Công Hoan đăng trên tờ
báo nầy để diễn lại.
Cuối cùng trong lãnh vực
này, tờ Tao Đàn xuất hiện, đóng vai trò của một tạp chí văn học, số đầu ra ngày
1-3-1939 với sự cộng tác của nhiều nhà văn nổi tiếng như Nguyễn Triệu Luật,
Nguyễn Trọng Thuật, Phan Khôi, Hoài Thanh, Trương Tửu, Lan Khai, Nguyễn Tuân và
nhà thơ Lưu Trọng Lư. Đặt nặng vấn đề văn học, tờ Tao Đàn đã chú trọng đặc biệt
vào cuộc đời sự nghiệp của các nhà văn, nhà thơ lớn đã khuất. Nhân cái chết của
nhà văn V.T. Phụng và nhà thơ Tản Đà, tờ Tao Đàn đã xuất bản hai số đặc biệt để
tưởng nhớ hai nhân vật này, mở đầu cho thông lệ mỗi khi một khuôn mặt lớn trong
văn học mất đi, các báo đều ra số kỷ niệm.
Tờ Hà Nội Báo, xuất hiện
vào năm 1936, do Lê Cường chủ trương và Lê Tràng Kiều trông nom, cũng là một biến
cố lớn đối với lịch sử báo chí. Biển cốc này thực ra không phải là thành tích của
tờ báo mà là do một tiểu thuyết đăng trên đó, tựa đề « Thị Mịch » của nhà văn tả
chân Vũ Trọng Phụng. Về sau, « Thị Mịch » đổi tựa đề là « Giông Tố », kể từ khi
tờ Hà Nội Báo giảm bớt phần văn học để thiên hẳn về chính trị. Cũng vì lý do
này mà tờ báo bị nhà cầm quyền đình bản. Liền sau đó, tờ Tinh Hoa ra mắt do
Đoàn Phú Tứ và Vũ Đình Liên điều khiển. Nặng về văn chương mỹ thuật, tờ Tinh
Hoa chỉ sống được 13 số. Rồi tới 1940 tờ Hà Nội Tân Văn của Vũ Đình Di và Vũ Ngọc
Phan chào đời, tiếp nối con đường của tờ Tinh Hoa nhưng quá nặng nề và gò bó
nên không sống được lâu.
Phải chờ cho mãi tới năm
1940 thì độc giả cả ba miền mới lại tìm được một tờ báo có uy tín không kém tờ
Ngày Nay và tờ Phong Hóa. Trung Bắc Chủ Nhựt, tên tờ báo mới xuất hiện, hội đủ
các điều kiện làm cho tờ báo thành công là có nhiều tin tức, tranh ảnh thời sự,
những bài nghiên cứu công phu, và những bài viết liên quan đến một chủ đề do tờ
báo chọn lựa. Điểm đặc biệt nữa là tờ báo này biết dung hòa nền văn hóa Đông
và Tây bằng cách giới thiệu các tư tưởng mới của Tây Phương song song với các
bài giới thiệu những nét đặc điểm của nền văn minh Trung quốc. Tờ Trung Bắc Chủ
Nhật được Nguyễn Doãn Vượng chủ trương, với sự cộng tác của Vũ Bằng và Đào
Trinh Nhất.
Riêng về kỹ thuật ấn loát
thì phải kể đến tờ báo hàng ngày Tin Mới của Bác Sĩ Nguyễn Văn Luyện là tờ báo
đầu tiên sử dụng hệ thống in rotative Buplex mỗi giờ chạy được 50.000 số báo.
Tại miền Trung, Kim Lai Tạp
Chí do Viễn Đệ làm Giám đốc ra mắt vào 1931, và tờ Sông Hương ra mắt vào 1936
do nhà báo lão thành Phan Khôi chủ trương. Phan Khôi, một khuôn mặt lớn trong
làng báo Việt Nam, lần đầu tiên đứng làm chủ báo. Tờ Sông Hương, nhờ tên tuổi của
Phan Khôi cùng với truyện của Vũ Trọng Phụng, đã thu hút được một số độc giả
đáng kể tại địa phương nhưng không lan tràn được sang hai miền Nam và Bắc, cho
đến khi Vũ Trọng Phụng tung ra một « đòn » quyết liệt là tiểu thuyết « Làm
Đĩ » gây xôn xao dư luận.
Cũng tại miền Trung, lần
đầu tiên một tờ báo trào phúng ra mắt độc giả. Tờ báo này lấy tên là Cười,
nhưng có lẽ dân miền Trung ít chịu cười nên tờ báo Cười chỉ ra được mấy số thì
chết không gây được tiếng cười nào cả.
Tại miền Nam, tờ Đồng Nai
xuất hiện năm 1932, do Đoàn Quan Tấn làm giám đốc, chủ trương tách rời khỏi các
vấn đề chính trị và chỉ chú trọng vào việc truyền bá các môn học. Lúc đầu, Đồng
Nai xuất bản mỗi tháng 2 kỳ, sau đó trở thành tuần báo, nơi thiên về các đề tài
xã hội. Tuần báo này thường xuyên mở các cuộc thi văn chương cho độc giả khắp
nơi tham dự, nhằm biểu lộ quan điểm của nhiều người khác nhau về một vấn đề xã
hội nào đó.
Tới năm 1934, một nhóm
nhà văn tại miền Nam mệnh danh Trí Đức Học Xá do Đông Hồ Lâm Tấn Phác đứng đầu
lập ra tờ báo Sống và nhà xuất bản Sống. Nhóm này, có cả Trúc Hà, Trúc Phong, Mộng
Tuyết, Băng Hải, Trùng Ngâm cộng tác, chủ trương tiến lên địa vị của Tự Lực Văn
Đoàn bằng cách đăng tải những tài liệu biên khảo công phu, sâu rộng, và đặc biệt
chú trọng vào hình thức của tờ báo làm sao cho sáng sủa và hấp dẫn độc giả.
Nhưng Sống chỉ kéo dài được tới năm sau thì chết.
Tới năm 1939, tờ Văn Lang
được một nhóm thanh niên cấp tiến chủ trương cho ra mắt chuyên về phổ biến các
phát minh khoa học, kỹ thuật. Người đứng điều khiển tờ này là Nguyễn Ngọc Bích,
một kỹ sư trẻ cùng với sự hợp tác của một số y sĩ, chuyên viên. Năm 1940, tờ
này nổi bật trong giới trí thức, khi có đăng những bài viết giá trị của các
nhà chí sĩ cách mạng. Cũng vì lẽ đó tờ báo bị đình bản. Kế tiếp nó là tờ Mai của
Đào Trinh Nhất và Vân Trình, cũng được nhiều giới ham chuộng, nhất là giới tiểu
tư sản. Tờ Mai chứa đựng nhiều tiết mục hay, vừa hấp dẫn vừa bổ ích cho người đọc.
Về hình thức, tờ Mai được trình bầy khá đẹp, thu hút được sự chú ý của độc giả
bằng màu sắc và tranh hí họa ngoài bìa. Về nội dung, Mai rất phong phú, và mới
lạ như tờ Ngày Nay của Nhóm Tự Lực Văn Đoàn.
Đó là những tờ báo tiêu
biểu và khá nổi bật trong giai đoạn tiền chiến. Hầu hết những tờ báo này đã cho
ta thấy một biến chuyển rõ rệt trong chiều hướng của báo chí : hầu hết đều nhắm
vào cuộc đấu tranh xây dựng xã hội, ít còn chú trọng tới việc hô hào đấu tranh
dành độc lập như trong thời gian trước đây. Vào những năm của thập niên 20, báo
chí đóng vai trò tiền phong trong công cuộc chiến đấu chống nhà cầm quyền, còn
trong thập niên 30, đối tượng của báo chí là mọi giai cấp quần chúng và xã hội
Việt Nam trên đà lột xác.
Ngoài những tờ kể trên
cũng còn một số báo khác đóng góp vào sinh hoạt làng báo trong thời kỳ này [1].
Nhưng hầu hết đều có chung một mục tiêu là nhắm vào xã hội hơn là chính trị.
Tuy vậy, không phải là không có những tờ báo tách rời khỏi mục tiêu này và
thiên hẳn về mục đích đấu tranh hoặc theo dõi, thông tin thời sự mà thôi. Ngoài
ra, cũng có những tờ báo đi vào khuynh hướng riêng rẽ như tờ Thể Thao Đông
Dương, ra mắt năm 1941 chỉ chuyên vào việc phụng sự phong trào khỏe.
Tới năm 1940, tình hình
chính trị quốc tế sôi nổi với việc Pháp đầu hàng Đức lại có ảnh hưởng tới báo
chí Việt Nam. Quốc Gia Pháp chọn Thống Chế Pétain làm Quốc Trưởng. Nhật lúc bấy
giờ đã tràn lên Đông Dương và sự kiện này cũng có liên hệ tới làng báo xứ ta.
Bán nguyện san Tân Á ra đời, đề cao mọi nỗ lực nhằm đạt tới sự thịnh vượng của
toàn vùng Đông Nam Á. Trong khi đó, chính phủ Pháp cũng tỏ ra dễ dãi đôi chút,
bớt xiết chặt báo chí hơn trước, và riêng đối với Nam Kỳ, nhà cầm quyền còn bảo
trợ cho nhiều nhân vật tên tuổi đứng ra xuất bản báo.
Nhờ không khí thuận lợi
đó, nhiều tờ báo mới đã ra mắt phụng sự độc giả, một số đi theo chiều hướng văn
học, còn một số vẫn duy trì chủ trương xã hội ban đầu. Trong những năm cuối
cùng trước chiến tranh, có một số tờ báo đáng gọi là tiêu biểu cho khuynh hướng
chung của những người cầm bút :
- Thứ nhất là tờ Tri Tân,
xuất bản năm 1941, của Nguyễn Tường Phượng, đặc biệt chủ trương phát triển văn
hóa mà thôi.
- Thứ hai là tờ Khoa Học
chuyên về mặt kỹ thuật và các phát minh mới.
- Sau đó là tờ Thanh Nghị
chủ trương truyền bá kiến thức tổng quát
- và cuối cùng là tờ
Thanh Niên chủ trương dẫn đường tuổi trẻ hướng về tương lai và lập sự nghiệp.
Một khía cạnh đặc biệt
khác của báo chí trong thời kỳ này là một số báo đã tự ý đồng hóa « xã hội » với
« lao động ». Trong khi khuynh hướng chung của báo chí là đóng góp vào công cuộc
xây dựng xã hội và xóa bỏ những thành kiến xã hội cũ thì một số báo khác chủ
trương đi vào một đường hướng riêng là phục vụ giai cấp lao động. Tiêu biểu cho
khuynh hướng này là tờ La Lutte xuất hiện năm 1933, tạm đình bản rồi hồi sinh
vào năm 1934 để mở đường cho cuộc tranh đấu chống thực dân và trở thành cơ quan
ngôn luận của giới lao động. Tờ Lao Động, tuy mang danh nghĩa là tờ báo của thợ
thuyền, nhưng cũng phong phú về văn chương. Độc giả theo dõi La Lutte có thể
thưởng thức văn, thơ, truyện ngắn, truyện dài, các mục trào phúng, hí họa khá đặc
sắc.
Theo gót La Lutte, tờ Le
Travail ra đời vào năm 1936, cũng nhằm phục vụ giai cấp lao động. Nó sống mạnh
cho tới 1938 thì bỏ tên Le Travail để đổi thành tờ Tranh Đấu viết hoàn toàn bằng
tiếng Việt. Ngoài hai tờ này, còn nhiều báo khác hướng vào giai cấp lao động,
như tờ Tháng Mười, và tờ Tia Sáng (1939) ra đời đúng lúc nhà cầm quyền bãi bỏ
chế độ kiểm duyệt và tạo một bầu không khí thoải mái cho báo chí phát triển.
Đây là thời vàng son của những tờ báo tự mệnh danh là cơ quan ngôn luận của những
người nghèo, những người vô sản, giai cấp đem cần lao đi xây dựng xã hội. Hàng
loạt báo mới xuất hiện, nhưng đáng tiếc rằng hầu hết những tờ báo này, trong
khi hăng say đi xây dựng xã hội lao động, đã bị lợi dụng một cách rất khôn
khéo. Những tờ Nhành Lúa năm 1937, tờ Hồn Trẻ năm 1935, tờ Tiến Bộ năm 1936 và
tờ Cấp Tiến năm 1938 đều làm công cụ tuyên truyền cho chủ nghĩa Mác-xít.
Suốt trong thời gian này,
về phương diện văn hóa và giáo dục quần chúng, có lẽ công lao của tờ Khoa Học
là lớn hơn cả. Tách rời khỏi sự ràng buộc của dư luận, đứng cách xa khung cảnh
chính trị, tờ báo này chuyên về công cuộc khảo cứu, truyền bá những sáng kiến mới,
và đưa những phát minh mới về nền khoa học tiến bộ của Âu Châu đến gần với cuộc
sống thường ngày của người Việt. Không viển vong, không nặng nề, cũng không cần
hình thức, tờ Khoa Học trình bầy rất giản dị, thô sơ ; nhưng nhờ khuynh hướng
giáo dục của nó mà được độc giả bốn phương theo dõi và ca ngợi. Chủ trương của
tờ Khoa Học được biểu lộ trong lời giới thiệu dưới đây : « Chúng tôi
nghĩ rằng một dân tộc mà chưa có một phần lớn người chuyên môn khoa học thì dân
tộc ấy hèn về phương diện vật chất. Nếu chưa có một phần lớn người hiểu chữ
khoa học một cách thâm thúy thì dân tộc ấy còn non về phương diện tinh thần.
Hèn vật chất, non tinh thần, dân tộc ắt bị diệt vong. Dân tộc ta dễ che mắt đi
đến bờ vực thẳm ấy. Ước mong rằng báo Khoa học là một đơn thuốc « giải mê
».
Có nhiều người cho rằng
quan điểm của người viết lời giới thiệu trên đây, ông Hoàng Xuân Hãn, người chủ
trương nhóm Khoa Học, nhưng ai cũng phải nhận rằng công lao mà nhóm này đóng
góp cho việc mở mang trí tuệ dân Việt ta không phải là nhỏ. Tờ Khoa Học, trong
suốt thời gian nó xuất hiện, đã được nhiều người coi như một ngôi trường mở cửa
giúp cho mọi tầng lớp mở mang trí tuệ và có một khái niệm rõ rệt về đà tiến bộ
mà những quốc gia tân tiến đã đạt được trong khi nước ta vẫn khư khư sống trong
nếp sống lạc hậu triền miên.
Cũng trong chiều hướng
làm báo để mở mang trí tuệ dân tộc, chúng ta phải kể đến tờ Thanh Nghị do một
nhóm thanh niên xuất thân từ trường Luật chủ trương. Nổi nhất trong nhóm này là
Đặng Thái Mai và Nguyễn Thiệu Lâu, một người viết về văn học và một người viết
về Sử địa trên tờ này.
Khi bước chân quân đội Nhật
đặt lên giải đất Đông Dương, không khí báo chí đã thay đổi nhiều so với thời
gian trước, vì những biến chuyển và nhu cầu chính trị trong thời gian này. Có
thể nói rằng thái độ chung của làng báo lúc này là dè dặt, chờ đợi trong khắc
khoải xem những dấu hiện trong hiện tại có ý nghĩa thế nào trong tương lai, dễ
dàng hơn hay khó khăn hơn đối với báo chí, và đối với đất nước.
Đến khi quân đội Nhật lật
Pháp tại Đông Dương thì báo chí đã thực sự giảm hoạt động để chờ đợi thời cơ mới.
Tại miền Bắc lúc này chỉ còn hai tờ nhật báo là tờ Đông Pháp và tờ Tin Mới,
trong khi ở trong Nam cũng vỏn vẹn có 3 tờ : Tin Điển, Saigon và Dân Báo. Riêng
tờ Đông Pháp ngoài Bắc, vì tình hình chính trị, đã tự đổi tên ra là tờ Đông
Phát. Bầu không khí chính trị quanh năm ngột ngạt và khó tiên đoán. Báo chí thu
mình vào cuộc sống èo uột, bấp bênh. Nói đúng ra không riêng gì báo chí giảm
sút hoạt động mà hầu như mọi ngành đều bị tình hình chi phối chung. Những biến
cố dồn dập xảy ra, với nhiều hậu quả, đã khiến cho mọi người lo âu và chỉ còn
biết chờ đợi.
Mãi lâu lắm bầu không khí
mới giảm bớt đôi chút ngột ngạt, và báo chí mới tạm hồi phục. Những tờ báo cũ
thì tăng cường hoạt động, trong khi một số báo mới ra đời, khi người Nhật đã
chính thức cầm quyền và tạm ổn định chính trị. Tờ báo ra đời đầu tiên trong thời
gian Nhật thuộc là tờ Ngày Nay, rồi tới tờ Kỷ Nguyên Mới do Nhóm Tự Lực Văn
Đoàn chủ trương, rồi đến tờ Tiến xuất hiện vào tháng 8-1945 tại Saigon, được
dùng làm cơ quan ngôn luận cho lực lượng thanh tiên tiền phong nhưng chỉ ra được
mấy số thì chết.
Báo chí chưa kịp hồi sinh
trọn vẹn thì biến cố 19-8-1945 diễn ra. Việt Minh lên cướp chính quyền, và tình
hình lại đầy bất trắc. Báo chí lúc này gần như ngưng hoạt động hoàn toàn chờ
xem động tĩnh. Riêng có một số báo bí mật do các lực lượng Việt Minh trước đây
từng phát hành lén trong dân chúng thì bây giờ in công khai bán đầy đường. Tờ đầu
tiên xuất hiện là tờ Cứu Quốc, tiếp theo nó là một lô những báo khác hoặc là cơ
quan ngôn luận chính thức, hoặc do các tổ chức Mác Xít chủ trương. Báo loại này
tung hoành khắp mọi nơi, còn những tờ báo thời trước thì im hơi lặng tiếng.
Nhưng không phải báo chí Mác Xít không có đối thủ. Việt Nam Quốc Dân Đảng lúc
đó nhanh tay cho ra hai tờ báo đối lập với Việt Minh, đó là tờ Chính Nghĩa xuất
bản hàng ngày, và tờ Việt Nam xuất bản hàng tuần.
Tại miền Nam, báo chí
cũng nhất loạt bị ngưng hoạt động. Lệnh cấm này là do Tướng Anh Gracey ban ra,
người được giao phó nhiệm vụ giải giới quân đội Nhật. Ngày 20-9-1945, ngay khi
nhậm chức đại diện quân đội Đồng Minh tại Việt Nam, Tướng Gracey cho ngưng mọi
hình thức thông tin tại Saigon. Thế là mọi người làm báo phải tạm giải nghệ cho
đến ngày cuối tháng 11 năm 1945, báo chí mới được phép hoạt động trở lại và
chuyển ngay sang một giai đoạn mới với những khuynh hướng mới vì cuộc chiến đã
mở màn.
4. BÁO CHÍ KHÁNG CHIẾN
(1945-1954) VÀ THỜI KỲ THƯƠNG MẠI HÓA CỦA BÁO CHÍ (1945-1965)
Ngay trong thời gian đầu
của cuộc chiến, báo chí đã mạnh dạn nêu gương trong việc đóng góp vào nổ lực
chung yểm trợ kháng chiến và chống thực dân. Mặc dầu gặp nhiều thử thách và đe
dọa, báo chí vẫn hiên giang làm tròn thiên chức của mình mà dân giao phó. Bất cứ
điều gì dân chúng trông chờ, báo chí sẵn sàng nói lên một cách thật vô tư.
Chính thái độ tích cực này làm cho nhà cầm quyền nổi giận và tìm cách khóa miệng
báo chí.
Khi nhà cầm quyền bắt đầu
gây áp lực với báo chí, sự đoàn kết trong làng báo lại bền chặt hơn bao giờ hết.
Để chống lại sự đe dọa của nhà cầm quyền, báo chí cũng áp dụng một thái độ quyết
liệt « ăn thua đủ ». Có lẽ một phần nhờ tinh thần ái quốc có sẵn trong người, một
phần nhờ hậu thuẫn sốt sắng của dân chúng, báo chí Việt Nam sẵn sàng gánh vác
mọi nhiệm vụ mặc dù nguy hiểm đang chờ. Chưa có thời gian nào trong quá khứ mà
báo chí đạt được một thái độ đồng đều và cứng rắn như vậy.
Tới năm 1947 thì nhà cầm
quyền buộc lòng phải áp dụng biện pháp mạnh đối với báo chí. Biện pháp mạnh đó
là việc bắt buộc mọi tờ báo Tết phải có sự kiểm nhận của Bộ Thông Tin mới được
phát hành. Làng báo lúc đó bắt đầu chấp nhận thái độ dè dặt để tránh né chứ
không còn buông thả như trước đồng thời cùng hợp nhau lại mong tìm một đường lối
dung hòa để thích ứng với tình thế nhưng cuối cùng vẫn không đạt được kết quả
nào. Trong khi đó nhà cầm quyền vẫn không thay đổi quyết định cũ là bắt buộc mọi
tờ báo phải tự ghép mình vào một định chế do nhà cầm quyền đặt ra để tránh những
trường hợp tự do ngôn luận bị lợi dụng gây xáo trộn xã hội.
Làng báo không còn cách
phản ứng nào khác hơn là công khai lên tiếng. Báo chí lúc đó có tất cả 17 tờ,
đều hợp nhau thành một « mặt trận báo chí » để yểm trợ lẫn nhau và chịu áp lực
chung của chính quyền. Trong khi nhà cầm quyền cứ đe dọa áp dụng biện pháp mạnh
hơn, báo chí cứ đoàn kết, lợi dụng thời cơ để tranh đấu dành độc lập tự do, chống
cường quyền, và bảo vệ đất nước. Với những mục tiêu đó, báo chí đã trở thành một
khối mang tên là Lực lượng Báo chí Thống Nhất Nam Bộ, và tạo được một sức mạnh
vô song, đủ sức đối chọi với những miếng đòn mà nhà cầm quyền sắp sửa tung ra để
dành quyền ưu thế.
Chịu không nổi sự khiêu
khích của báo chí, Thủ Tướng Nam Bộ Lê văn Hoạch tung miếng đòn mạnh nhất mong
quật ngã địch thủ : Ông ra lệnh đàn áp báo chí thẳng tay bằng cách đóng cửa tất
cả các báo, niêm phong tất cả các nhà in, và bắt nhốt hàng loạt ký giả truy
lùng được. Chẳng những thế, ông tung lính đi ruồng xét khắp mọi nơi, bắt được
nhà in nào in báo lậu thì cho phá luôn máy in, xé giấy báo, đồng thời đưa mọi
người liên hệ đem giam giữ hết.
Miếng đòn quá mạnh làm
báo chí ngất ngư, sửng sốt. Nhưng cũng chỉ một thời gian ngắn, giới cầm bút đã
hoàn hồn và tiếp tục cuộc tranh đấu. Những báo chết có báo khác ra thay thế
ngay, rồi lại tiếp tục chỉ trích khiêu khích nhà cầm quyền. Tình trạng giằng co
giữa nhà cầm quyền và báo chí kéo dài bất phân thắng bại.
Tới 1949, Ông Bảo Đại từ
Pháp trở về VN nhậm chức Quốc Trưởng. Không biết ông có nhìn thấy rõ tình hình
báo chí lúc đó hay không, nhưng vừa lập xong chính phủ thì ông ban hành chế độ
kiểm duyệt báo chí, cho áp dụng thật gắt gao khiến báo chí tạm thời phải khép
mình vào luật pháp.
Trên khắp lãnh thổ Nam Bộ
trong thời gian này, cuộc kháng chiến diễn ra thật ác liệt. Tại các vùng quê,
khẩu hiệu toàn dân kháng chiến được áp dụng triệt để trong khi tại thành thị,
báo chí tự nguyện làm hậu thuẫn cho cuộc đấu tranh chung. Khẩu hiệu của báo chí
lúc đó là chống thực dân xâm lược, và mọi người cầm bút đều tỏ ra tích cực
trong sứ mạng sát cánh cùng những người kháng chiến để đánh đuổi quân thù.
Trong giai đoạn này, báo chí cũng ở trong thế đoàn kết với nhau để tồn tại.
Trong số những tờ báo nổi bật, chúng ta phải kể đến tờ tuần báo Việt Tiến của
Lê Thọ Xuân, tờ Thế Giới của Dương Tử Giang, cũng là một tuần báo nặng về văn
chương và văn hóa mới, có sự góp mặt của những cây viết nhà nghề như Bình
Nguyên Lộc và Hồ Hữu Tường.
Tới khoảng 1959, mặc dù
cuộc chiến vẫn kéo dài, và tinh thần kháng chiến vẫn còn trong đầu óc người cầm
bút, báo chí lúc đó lại rẽ qua một chiều hướng khác vì nhiều lý do :
- Thứ Nhất, vì thiếu tự
do ngôn luận, người cầm bút không viết được hết những gì mình muốn viết.
- Thứ hai, cuộc kháng chiến
kéo dài đã mấy năm, tính chất thiêng liêng của nó đã giảm sút và những huyền
thoại về nó đã phai mờ dần.
- Cuối cùng, lý do làm
cho báo chí đổi hướng là trình độ kỹ thuật tân tiến giúp cho báo chí đi vào kỷ
nguyên « tự động hóa » để thỏa mãn nhu cầu mỗi ngày một gia tăng mạnh.
Tất cả những lý do trên
đưa báo chí vào giai đoạn thương mại hóa, phục vụ nhu cầu của độc giả. Ngoài
ra, lý do chính trị cũng góp phần cho sự chuyển hướng này. Tại miền Bắc, Việt
Minh sau mấy năm giành chính quyền, báo chí đã nhanh lẹ tách rời ngay và hướng
về chủ nghĩa quốc gia. Những tờ báo nào không đi theo đường lối đó thì chỉ còn
cách tự coi mình như một cơ sở kinh doanh sản xuất món hàng nào mà độc giả ưa
thích. Chính khía cạnh này đã khiến cho báo chí đạt được nhiều điều hay, mà
cũng mắc phải nhiều điều dở, vì lẽ nhu cầu của độc giả không phải cái nào cũng
hoàn toàn tốt đẹp.
Tiêu biểu cho báo chí
trong thời gian này tại miền Bắc là tờ Thời Sự của Nghiêm Xuân Thiện, xuất hiện
vào năm 1947. Còn ở miền Nam, tờ Thần Chung của Nam Đình là một trường hợp
đáng chú ý. Tờ này mở đường cho khuynh hướng thương mại hóa của báo chí, dành mọi
phương tiện để phục vụ độc giả. Để thành công, Thần Chung áp dụng một kỹ thuật
báo chí mới, đó là cung cấp tin tức thật nhanh, thật nhiều và thật đầy đủ. Về kỹ
thuật ấn loát, tờ Thần Chung dẫn đầu bằng loại máy rotative in nhanh và đẹp.
Ngoài ra, phải kể đến tờ Thế Kỷ xuất hiện tại Hà Nội vào 1950, tờ Đời Mới xuất
hiện năm 1952, và tờ Mới cũng ra đời cùng một năm với Đời Mới.
Nhận xét chung về sinh hoạt
báo chí trong giai đoạn thương mại hóa, đặc điểm nổi bật là sự vắng bóng của ý
thức quốc gia, cũng như sự xao lãng của người cầm bút xứ này đối với công cuộc
cải tiến xã hội. Trong thời gian trước, báo chí là công cụ chính của cuộc đấu
tranh chống thực dân và làm phương tiện thiết yếu cho việc xây dựng xã hội mới.
Bây giờ những tính chất đó đã lùi vào dĩ vãng để báo chí chỉ còn là một món
hàng cung cấp cho thị trường như mọi món hàng khác. Vì lý do này, người sản xuất
hàng đã phải tự nguyện chiều theo ý muốn của khách hàng để món hàng mình bán được
chạy.
Định luật cung cầu của
ngành thương mại đã đòi hỏi như vậy, làng báo bắt buộc phải noi theo nếu không
muốn bị đào thải. Hầu hết mọi tờ báo, dù là theo khuynh hướng nào, dù là mệnh
danh bằng chiêu bài tốt đẹp, hoa mỹ nào đi nữa cũng đã bắt đầu nhập cuộc chạy
đua tìm kiếm, thuyết phục và chiều lòng độc giả. Và để thắng trong cuộc chạy
đua đó, mỗi báo tung ra những đòn độc đáo nhất của mình hòng dành ưu thế.
Về hình thức, các báo cố
cải tiến sự trình bầy cho hấp dẫn hơn. Đây chính là lúc mà các báo áp dụng các
kỹ thuật tân tiến để lối ấn loát làm cho tờ báo sáng sủa, dùng mầu sắc để thu
hút sự chú ý, trưng các tranh hí họa ra bìa hoặc trang ngoài, đúng vào phần báo
nằm phơi trên xạp báo để người qua đường dễ nhìn thấy, và hơn tất cả, dùng một
« manchette » chạy mầu sặc sỡ để đánh át những báo đồng nghiệp. Những
người làm báo trong thời kỳ này cũng chịu khó nghiên cứu mọi lối trình bầy mới
lạ, độc đáo, nhưng bớt phần cầu kỳ, để mặt mũi tờ báo vừa gọn gàng, bóng bẩy, vừa
duyên dáng mà không có vẻ nặng nề cục mịch. Tất cả những cố gắng đó đưa tới
tình trạng báo chí thay hình đổi dạng, gần như biến thể hoàn toàn để nhằm mục
đích duy nhất là làm vừa lòng người đọc.
Nếu tờ báo chỉ đẹp về
hình thức không vẫn chưa phải là món hàng mà độc giả trông chờ. Phong trào
thương mại hóa báo chí không những « sửa sang sắc đẹp » của tờ báo mà còn gắng
làm sao cho tờ báo có nội dung phong phú, xúc tích, hấp dẫn hơn, và nói một
cách thực tế, nội dung đó chiều đúng ý độc giả. Tất cả những món ăn ngon, thơm,
mát, trong lành được những người cầm bút khó nhọc dọn lên để khách hàng là độc
giả thưởng thức. Thôi thì đủ mọi thứ, tin tức thời sự, nghị luận chính trị,
chuyện phiếm hàng ngày, chuyện vui đô thị, chuyện lạ đồng quê, tin tức kịch trường,
màn ảnh, giải đáp y học, giải đáp thắc mắc luật phát, gỡ rối tơ lòng, văn nghệ
giáo dục, các kiểu thời trang v.v… Tất cả những gì mà người làm báo tưởng rằng
độc giả ưa thích đều được xếp lên trang báo, mục thì trang ngoài, mục thì trang
trong, cố định một chỗ và xuất hiện thường xuyên vào một số ngày trong tuần để
độc giả khỏi mất công tìm kiếm. Chiều ý độc giả đến như thế, báo chí vẫn cảm thấy
chưa ổn, nhiều tờ bèn rao trên mặt báo rằng cần độc giả góp ý để cải tiến tờ
báo. Thế là thư tờ tới tấp gửi về, người xin thêm mục này, kẻ xin lập thêm mục
khác. Cứ như thế, trong tiến trình thương mại hóa, người làm báo nai lưng ra
chiều ý khách hàng, và theo đà này, các báo mỗi ngày một thêm nhiều mục, với dụng
ý thỏa mãn càng nhiều độc giả càng tốt.
Những người khảo sát báo
chí trong giai đoạn này cũng nên ghi nhận một điểm : đây là lần đầu tiên các
báo Việt Nam sáng chế ra mốt câu khách mới. Tại Saigon, tờ Thần Chung đã vượt
lên trên các báo đồng nghiệp bằng cách tung ra kiểu phụ trang đầy màu sắc sặc
sỡ rồi quảng cáo trên trang nhất về những gì chứa trong phụ trang đó. Các độc
giả thấy lạ bèn tìm mua, số bán nhờ đó tăng vọt. Nhưng rồi phụ trang không còn
là độc quyền của tờ Thần Chung, các báo khác thấy kiểu bán báo này ăn khách
cũng đồng loạt cho ra phụ trang, dần dần trở thành nhàm chán không còn lôi kéo
được độc giả nữa.
Ngoài những cải tiến vượt
bực về hình thức và nội dung, làng báo Việt Nam trong giai đoạn thương mại hóa
còn cải tiến cả hệ thống phát hành, làm cho tờ báo tới tay nhiều độc giả hơn và
tới mau hơn. Khẩu hiệu bây giờ là « tất cả cho độc giả, vì độc giả và hướng
về độc giả ». Với khẩu hiệu đó, làng báo đã phải huy động đủ mọi phương tiện để
phân phối báo. Đầu tiên là hệ thống cổ động nội ô thành phố được tăng cường
nhân số nhờ mức hoa hồng gia tăng. Làng báo chiêu mộ cả học sinh đi bán báo kiếm
tiền theo học hoặc những người muốn kiếm sống thêm trong giờ báo phát hành. Trước
đây, vì tình hình làng báo bấp bênh, mức độc giả thấp nên mức hoa hồng cũng
không lấy gì làm hấp dẫn. Bây giờ, vốn đã thương mại hóa, mức lời cao hơn đã
gây được sự tham gia đáng kể. Cùng với hệ thống cổ động gia tăng, các phương tiện
phân phối và chuyên chở cũng được tăng cường đúng mức. Hệ thống xe đò các tỉnh
xa đã được sử dụng để giao báo, trong khi các đường hàng không quốc nội cũng nhận
việc chuyên chở báo đi đủ các miền. Tất cả mọi phương tiện được phối hợp một
cách qui mô để tờ báo mau tới tay độc giả.
Làng báo Việt Nam chưa
bao giờ lại được kỹ nghệ hóa một cách cao độ như vậy. Công cuộc thương mại hóa
tiến nhanh bao nhiêu thì cuộc kỹ nghệ hóa đuổi nhanh bấy nhiêu. Hướng về độc giả,
báo chí chỉ muốn sản xuất cho mau, cho đẹp, cho hay để độc giả hài lòng. Tại
các tòa báo, sự làm việc không còn lẻ tẻ mang tính chất thủ công nữa mà đã được
tổ chức theo đường lối mới vừa hữu hiệu hơn, vừa giảm bớt chi phí. Với những
máy móc mới, làng báo đi dần vào kỷ nguyên tự động nhờ kỹ thuật tinh vi để giảm
bớt sức người. Phạm vi tin tức cũng nhờ kỹ thuật mà mở rộng, vượt qua làn mức địa
phương để bao gồm một phạm vi rộng lớn hơn trước. Tất cả đều phát triển, về
hình thức, về nội dung và về kết quả. Con đường thương mại hóa vào những năm
1952, 1953 cho thấy báo chí đã lột xác thoát ly được tình trạng chậm tiến lúc đầu.
Giữa lúc cuộc thương mại
hóa báo chí diễn ra tốt đẹp thì tình hình chính trị đột biến, tiếp theo những
ngày giao động bất ngờ vì tình hình quân sự khắp mọi chiến trường. Vào đầu năm
1954, những trận đánh ác liệt tại miền Bắc đã báo trước một màn đổi mới nào đó.
Mặt trận Na San bùng nổ dữ dội, mặt trận Ninh Bình cũng gia tăng cường độ,
trong khi tại Điện Biên Phủ, vùng lòng chảo chứa đựng « những lực lượng
thiện chiến nhất của quân đội viễn chinh Pháp » bị hàng loạt đại đơn vị Việt
Minh bao vây. Báo chí trên toàn quốc đều đua nhau theo dõi tình hình chiến sự tại
khắp các mặt trận để tiên đoán tình hình chính trị. Trên khắp các mặt báo, tin
chiến sự chạy dài đủ cỡ, và số độc giả cũng tăng vượt bực. Ai ai cũng nóng lòng
muốn tìm biết xem cuộc chiến đã tới đâu và màn kết cục sẽ ra sao. Chính tình
hình sôi động này đã tạo môi trường cho báo chí đi nốt thêm quãng đường thương
mại hóa.
Rồi cái gì phải đến đã đến.
Điện Biên Phủ thất thủ cùng với sự đầu hàng của những lực lượng viễn chinh Pháp
dưới quyền điều khiển của Tướng De Castries. Tại Genève, cuộc chiến tranh nước
bọt giữa Pháp và Việt Minh đã diễn ra và những cây bút sắp được hạ xuống để ký
kết bản hiệp định chia đôi đất nước. Báo chí từ giã tin chiến sự để xoay qua
tình hình chính trị. Cả làng báo xôn xao, tin 8 cột chạy khắp các báo. Ngày 20
tháng 7 năm 54, Hiệp Định Genève ra đời, đưa dân tộc ta vào một khúc quanh mới
của lịch sử. Trên khúc quanh đó, có làng báo Việt Nam.
NHỮNG TỜ BÁO NỔI BẬT
TRONG THỜI GIAN TIỀN VÀ HẬU GENÈVE :
- Thời gian 1950-1954
: Thần Chung, Dân Ta, Dân Đen.
Ngày 5-4-1954, nghĩa là
ngay từ trước khi Hiệp Định Genève được ký kết, nhà cầm quyền Ngô Đình Diệm đã
tiên liệu được những trường hợp báo chí bị lạm dụng để thực hiện các mưu đồ
chính trị cũng như làm xáo trộn an ninh xã hội nên đã ban hành một nghị định
ràng buộc các cơ quan ngôn luận vào một định chế hợp lý đối với cả phía chính
quyền lẫn báo chí. Đó là Nghị Định 275/PTT/TTK ngày 5-4-1954 ấn định một chế độ
chi phối sự sử dụng các cơ quan ngôn luận trong việc thông tin và hướng dẫn dư
luận.
Lý do mà Nghị Định 275 ra
đời được giải thích bằng sự phát triển của chính làng báo vào những ngày mà
tình hình chính trị giao động tột độ. Thời gian mấy tháng trước ngày Hiệp Định
Genève, làng báo xứ ta ở cả mọi miền đều đi theo một chủ trương chung là gợi ý
thức dân tộc chống lại sự chia cắt đất nước. Không một tờ báo nào mà không kêu
gào đoàn kết và bảo toàn sự thống nhất quốc gia trước nguy cơ phân tán. Vốn thừa
hưởng tinh thần đấu tranh từ cuộc chiến chống Pháp, báo chí cố đóng vai trò của
mình là nuôi dưỡng cuộc đấu tranh, và dù cho tiếng súng có ngừng nổ thì cuộc đấu
tranh đó vẫn phải tiếp tục để bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ cũng như tình ruột thịt.
Vào thời gian này, tính tổng cộng có tất cả 196 tờ báo đủ loại góp mặt trên đường
ngôn luận.
Nghị định 275 thực ra là
một định chế cần thiết đối với các nhu cầu của giai đoạn đương thời. Đến ngày
15-4-1954, nhà cầm quyền lại cho ra đời một nghị định khác, số 269/NĐ/BTT ấn định
rằng những người đã được cấp giấy phép mà không xuất bản báo thì không được quyền
cho người khác mướn « manchette » tờ báo đã được cấp. Mục đích của Nghị Định
269 là để chấn chỉnh tình trạng làng báo lúc đó, khi nạn cho mướn « manchette
» đã thực sự diễn ra. Lý do là vì sau ngày Hiệp Định Genève được ký kết, báo
chí tích cực đi vào chính trường, nấp sau những phe phái để gây xáo trộn. Nhà cầm
quyền thấy rằng cần phải hạn chế sự tích cực đó nên từ chối không cấp thêm giấy
phép ra báo. Lợi dụng một số báo đã đình bản, những nhân vật chính trị mới xuất
hiện trên chính trường bèn thương lượng để sử dụng những giấy phép đã có sẵn để
ra báo yểm trợ cho sự nghiệp chính trị của mình.
Báo chí trong thời gian
này đã mang một mầu sắc mới với tổng số 212 tờ. Mầu sắc mới này, theo sự khảo
sát của Linh Mục Thanh Lãng, là việc báo chí tích cực góp phần xây dựng chế độ
Cộng Hòa Nhân Vị, theo đường lối mà nhà cầm quyền vạch ra. Trong một thời gian
mấy năm liên tiếp, hầu như ít có biến cố nào lớn ảnh hưởng tới các sinh hoạt
bình thường của làng báo, vốn đã tự ghép mình vào kỹ luật chung của quốc gia.
Tới năm 1956, nhà cầm quyền
ban hành sắc lệnh số 23/TTP đình chỉ việc kiểm duyệt báo chí. Không khí đổi mới
hoàn toàn và trở thành thuận lợi cho sự phát triển của báo chí. Một số giấy
phép được cấp phát thêm và báo ngày, báo tuần mới nối gót nhau xuất hiện giúp
cho đường dư luận được phong phú thêm. Thời kỳ này được coi là thuở vàng son của
báo chí dưới chế độ Đệ Nhất Cộng Hòa, trong đó, chủ nghĩa Cộng Hòa Nhân Vị vẫn
được phát triển mạnh mẽ.
Một điểm đáng lưu ý trong
gian đoạn này là báo chí đã phải cạnh tranh ráo riết để tồn tại. Sự cạnh tranh
đó đã xảy ra theo hai chiều :
- Bên trong, báo chí cạnh
tranh với nhau trong làng, tự cải tiến về nội dung cũng như hình thức để đạt được
sự hữu hiệu hơn.
- Bên ngoài, báo chí phải
cạnh tranh với hệ thống truyền thanh đang hồi tung ra những chương trình mới hấp
dẫn hơn, và nếu báo chí không vươn lên thì số độc giả sẽ giảm dần để chỉ theo
dõi thời sự bằng cách nghe chương trình phát thanh mà thôi.
Tình trạng tốt đẹp đó kéo
dài cho tới năm 1959, khi nhiều biến cố chính trị xảy ra, và nhà cầm quyền nhận
thấy rằng báo chí đã khai thác ý nghĩa của những biến cố này vào những mục đích
phe phái. Để chận đứng sự lạm dụng đó, dụ số 13 đã được khai sinh, ấn định hình
phạt tù và tiền đối với những trường hợp báo chí dùng diễn đàn ngôn luận xúi giục
các hành động xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tạo những dư luận hoang mang trong
quần chúng. Mặc dầu vậy, nhiều vụ vi phạm luật lệ báo chí vẫn xảy ra và nhà cầm
quyền đã phải ban hành thêm Nghị Định 151/BTT/NĐ ấn định trách nhiệm của người
làm báo đối với an ninh chung của đất nước.
Sau đó chưa được bao lâu,
chính quyền Ngô Đình Diệm bàng hoàng về cả hai vụ Dinh Độc Lập bị ném bom và cuộc
đảo chánh của Tướng Nguyễn Chánh Thi lại buộc lòng phải xiết chặt báo chí thêm
nữa. Trong khi tình hình chính trị sôi động trở lại, chiến tranh cũng tái phát ở
nhiều nơi, và cả hai mặt đều tăng cường độ một cách mau chóng. Báo chí lúc này
phải đối phó với hai thử thách nặng nề : nạn độc tài trên bình diện chính trị,
và chiến tranh. Tuy vậy, những người cầm bút vẫn ngang nhiên tiến tới để làm
tròn sứ mệnh thông tin, với ý thức cách mạng đã manh nha và mỗi ngày một thêm
rõ rệt.
Tình trạng này kéo dài
cho tới khoảng 1962 thì thời cơ đã chín mùi. Chính quyền Ngô Đình Diệm, với đường
lối độc tài sẵn có, đã thẳng tay đàn áp các cơ quan ngôn luận một cách tàn bạo
y như đàn áp các nhà chính trị đối lập đang dương mũi dùi vào chế độ. Sang tới
1963 thì báo chí công khai tạo dựng môi trường cho cuộc cách mạng cuối năm.
Nhìn chung vào tình trạng
báo chí thời kỳ từ Hiệp Định Genève 1954 tới cuộc cách mạng 1963, chúng ta thấy
ngay địa bàn hoạt động của nó trải ra qua hai lãnh vực chính : chính trị và xã
hội. Còn một lãnh vực nữa, lãnh vực văn hóa, báo chí có góp phần sinh hoạt
nhưng không mấy nổi bật. Về phương diện chính trị, báo chí làm tròn sứ mạng tùy
theo nhu cầu đòi hỏi. Người làm báo trong thời gian này cũng có thể là nhà
chính trị, dùng báo chí làm phương tiện hoạt động song song với những hoạt động
trên chính trường. Nhưng cũng có những lúc báo chí tự dấn thân vào môi trường
chính trị khi xét thấy cần thiết. Còn về phương diện xã hội, báo chí tiếp nối
truyền thống cũ là góp phần nâng cao dân trí, đả phá những thành kiến sai lầm đồng
thời giới thiệu những nếp sống mới lạ và tiến bộ để xã hội có thể tiến tới một
khuôn mẫu tốt đẹp hơn. Hai vai trò chính trị và xã hội trên đây báo chí không
đóng cùng một lúc mà thường xen kẽ nhau một cách linh động tùy theo nhu cầu
giai đoạn của từng lãnh vực.
Nhưng trong khi thực hiện
những nhiệm vụ mà thời cuộc giao phó, báo chí cũng đã không tránh được những lỗi
lầm và sơ sót, chẳng hạn tình trạng lạm dụng quyền ngôn luận để mưu đồ những mục
đích riêng tư, hay trường hợp báo chí đã từ bỏ sứ mạng hướng dẫn dư luận của
mình để chạy theo những thị hiếu thấp kém của độc giả. Có lẽ vì lý do cạnh
tranh mang tính thương mại quá ráo riết nên một số báo không còn xứng đáng là
những cơ quan ngôn luận mà chỉ còn là phương tiện giải trí rẻ tiền.
Nói tóm lại, báo chí
trong thời kỳ hậu Genève (và tiền Cách Mạng) được chia ra làm hai giai đoạn :
giai đoạn đầu báo chí sống thư thái dễ dàng nhưng ít hiệu quả, còn giai đoạn
sau, báo chí đã lập công lớn bên cuộc đấu tranh chung của dân tộc.
6. BÁO CHÍ THỜI KỲ HẬU
CÁCH MẠNG
Linh Mục Thanh Lãng,
trong một bài viết trên tờ Văn Bút mang tựa đề « Báo Chí Việt Nam và 100 năm
xây dựng văn hóa » đã gọi thời kỳ hậu cách mạng 1963 là « thế hệ thác loạn của
báo chí ».
Thật vậy, năm 1964 mở đầu
cho một giai đoạn mới đối với sinh hoạt báo chí. Ngày 19-2-1964, nhà cầm quyền
ban hành Sắc luật số 2/64 công nhận quyền tự do ngôn luận và ấn định thể thức
truy tố các tội trạng do báo chí gây ra. Sắc luật này được coi là một biện pháp
biểu lộ thiện chí của chính quyền, muốn coi báo chí là một sinh hoạt cần thiết
của xã hội, đồng thời để cho người làm báo nhận thức được vai trò cao quý của
mình và đừng dùng vai trò đó vào mục đích tư lợi.
Hai tháng sau, cũng vẫn
trong chiều hướng đầy thiện chí đó, chính quyền lại cho ra đời Sắc luật số
10/64 ấn định quy chế xuất bản báo chí và đồng thời tổ chức nền báo chí Việt
Nam. Đây là một bước tiến mới đưa tới một không khí mới trong đó báo chí có một
chỗ đứng dễ thở hơn mọi thời gian trước. Chưa hết, tới ngày 20-7-1964, chính
quyền tăng cường thiện chí của mình bằng một sắc luật mới đình chỉ sự kiểm duyệt
đối với các nhật báo và tạp chí có giấy phép xuất bản của Bộ Thông Tin trên
toàn lãnh thổ Việt Nam Cộng Hòa. Bằng sắc luật này, sự cố gắng của chính quyền
trong chiều hướng nâng đỡ báo chí và người cầm bút được coi là trọn vẹn. Cuối
cùng, bằng Nghị Định số 908 ngày 19-12-1964, nhà cầm quyền dành mọi dễ dãi cho
việc xuất bản báo của các đảng phái chính trị.
Tất cả những văn kiện
pháp lý trên đây đều nhằm quy tụ vào một điều : Chế độ đệ nhị Cộng Hòa muốn xóa
bỏ mấy đòn mà chế độ trước đã từng đăng lên để đè nén báo chí. Trong một giai
đoạn lịch sử nào đó, chế độ cũ đã từng coi báo chí là kẻ thù nghịch với mình.
Chế độ mới muốn phá tan sự ám ảnh đó và làm đủ mọi thứ có thể làm được để coi
báo chí, hay tất cả những người cầm bút, là những người cùng đứng trên một chiến
tuyến. Người biểu lộ quan điểm này một cách rõ rệt và thành thật nhất là ông
Nguyễn Khánh, người một thời cầm đầu Hội Đồng Quân Nhân Cách Mạng, khi ông
tuyên bố rằng « sức mạnh của mỗi ngòi bút tương đương với một sư đoàn ». Tự do
báo chí trong thời kỳ ông Nguyễn Khánh nắm quyền cũng được coi là gần hoàn hảo,
ai muốn viết gì thì viết, kể cả viết những bài chống lại Ông Nguyễn Khánh.
Nhưng trong môi trường
thuận lợi đó, báo chí đã phát triển như thế nào ? Vẫn theo Linh Mục Thanh Lãng,
báo chí đã đi vào một cơn lốc. Vào cuối năm 1963, tổng số có 25 tờ báo. Tới năm
1964, con số này vọt lên 91. Hàng loạt tờ nhật báo ra đời và hàng loạt tờ đóng
cửa. Có tờ chỉ ra được 1 số ra mắt rồi tạ từ ngay. Sang tới 1965, rút xuống còn
47 tờ hoạt động trong hỗn loạn. Báo chí lúc đó như một khu rừng hoang, cây cối
mọc lên và đổ xuống không ngừng, trong khi mặt đất đã được làm cho tốt đẹp chuẩn
bị cho nhiều cây khác mọc tiếp, nhưng kết quả thu được thật chẳng có là bao. Hầu
hết các báo ít nhắm vào mục đích thông tin nghị luận như trước mà chỉ chú tâm
phổ biến loại văn chương sa đọa, hậu quả của một thời đại nhiễu nhương hỗn tạp
không ngừng.
Về phương diện chính trị,
các biến cố quan trọng vẫn liên tiếp xảy ra trong thời kỳ hậu cách mạng. Phe
phái xung đột nhau, tôn giáo kình chống nhau đã là những đề tài ngon cho báo
chí khai thác. Mỗi phe, mỗi tôn giáo đều có báo riêng, và những tờ báo này cứ
việc lãng quên nhiệm vụ thông tin trung thực để phục vụ quyền lợi phe nhóm.
Đứng trên một phương diện
khác, thời kỳ hậu cách mạng cũng còn được coi là thế hệ báo chí thương mại hóa.
Tất cả đều hướng về việc kinh doanh nhằm thu hút lời, và để đạt được mục đích
này, báo chí được kỹ nghệ hóa tới mức tối đa. Những kỹ thuật ấn loát mới được
đem ra áp dụng để tăng số phát hành, cùng với những máy móc tối tân nhằm giảm
nhân lực. Từ tình trạng này, báo chí lột xác với hai thay đổi lớn : hình thức mới
lạ hơn, còn về nội dung thì báo chí đánh mất gần như hầu hết giá trị của mình
vì chứa đựng quá nhiều những mục vô bổ chỉ nhằm chiều theo thị hiếu thấp hèn của
độc giả.
Cơn hỗn loạn của báo chí
vào thời hậu cách mạng đưa lại rất nhiều hiện tượng « quái đản » chưa từng thấy
xảy ra trong những thời kỳ trước hay tại bất cứ quốc gia nào khác trên thế giới.
Để tranh sống, báo chí đua nhau khai thác những chuyện hoang đường, hoặc theo
đám ăn tàn bằng cách hùa nhau yểm trợ, cổ võ cho những phong trào xã hội vừa bất
hợp pháp vừa phi luân lý. Ngoài trừ một số quá ít những tờ báo tương đối đứng đắn,
số còn lại trở thành công cụ khai thác chỉ để trục lợi, không thèm đếm xỉa tới
thiên chức của người cầm bút phụng sự dư luận.
Để kềm bớt sự phá sản
tinh thần làng báo, và cũng để một phần nào cứu vãn đà tuột dốc của làng báo,
chính quyền thời đó đã phải áp dụng một môn « thuốc đắng » : đặt ra chế độ phân
phối « quota » giấy để dẹp bớt những tờ báo thiếu đứng đắn. Theo chế độ này, giấy
in nhật báo sẽ được phân phối theo sự định lượng của Hội Đồng Báo Chí. Nhưng
chính từ « môn thuốc đắng » này một hiện tượng « quái thai » đã khai
sinh. Có những tờ báo gian manh, sau khi được cấp giấy phép, chỉ xuất bản một số
cho có mặt và được phân phối giấy rồi không tiếp tục hoạt động nhưng vẫn được
chia phần giấy cũ. Ngoài ra, có trường hợp hai tờ báo cùng in bài vở giống
nhau, dưới hai tên báo khác nhau, để giảm bớt chi phí biên tập. Những hiện tượng
này tuy hiếm nhưng đã xảy ra và được coi như là một thứ ung nhọt của làng báo.
Về phương diện văn hóa,
báo chí trong thời kỳ này cũng không đạt được một kết quả nào. Trong cơn hỗn loạn
sẵn có, báo chí không hề góp công lao làm cho nền văn hóa thêm phong phú. Chẳng
những vậy, nhiều tờ báo còn mở đường cho phong trào đầu độc quần chúng, nhất là
độc giả giới trẻ. Về phía báo ngày, các mục thông tin giáo dục càng ngày càng
ít đi, trong khi các mục giải trí dơ bẩn càng ngày càng tăng, nhất là những
truyện dài nhảm nhí ô uế. Phong trào này được báo chí mệnh danh là « những cải
tiến mới » của báo chí nhằm phục vụ bạn đọc. Trong khi đó, tình trạng ở các báo
định kỳ cũng không khá gì hơn. Hàng loạt tuần báo ra đời chỉ nhằm kích động óc
tò mò để cung cấp những kiến thức thấp hèn không cần cho trí tuệ, nhưng vẫn được
mệnh danh là những tờ báo xây dựng xã hội. Dưới những chiêu bài thật đẹp thật mới,
báo chí đưa ra những món ăn độc địa và tai hại cho dân tộc. Dĩ nhiên trong cơn
hỗn loạn đó còn có một vài tờ báo giữ đúng cương vị và trách nhiệm của mình là
khai sáng dân trí và giáo dục quần chúng nhưng số này quả là hiếm, đã thế lại
không sống lâu dài.
Mãi cho tới một ngày,
ngày 30-12-1969, nhà cầm quyền nhận thấy báo chí đang trên đà xụp đổ vì kiệt quệ
về vật chất và băng hoại về tinh thần, bèn cho ra một sắc luật mới nhằm chấn chỉnh
lại làng báo. Đó là Sắc luật 19/69 ấn định quy chế báo chí. Rồi 3 năm sau, vì
tình hình đặc biệt của quốc gia, nền Đệ Nhị Cộng Hòa cho ban hành Sắc luật 007,
sửa đổi một số điều khoản của Luật 19/69 và ấn định lại việc xuất bản cũng như
hoạt động báo chí. Một bầu không khí mới đã mở màn.
Chú thích:
[1] Các báo không mấy nổi
tiếng : 1930 La Revue Caodaisto1930 Khoa Học Tạp Chí1932 Chớp Bóng1932 Từ Bi
Âm1932 Hoàn Cầu Tân Văn1933 Dân Báo1933 Niết Bàn Tạp Chí1935 Kịch Bóng1935 Điển
Tín1936 Đại Đạo1936 Nữ Công Tạp Chí1936 Vì Chúa1937 Nay1937 Thế Giới Tân
Văn1937 Y Học Tạp Chí1938 Lao Động1938 Người Mới1938 Tự Do1938 Đuốc Công Lý1938
Phóng Sự1939 Ảo Thuật Tạp Chí1941 Bạn Đường1941 Đồng Thinh1941 Nghệ Thuật Việt
Nam1941 Ngòi Bút1941 Tri Tân1942 Khoa Học1943 Thanh Niên1945 Kỷ Nguyên Mới1945
Phục Hưng
Chương 3 : Ảnh Hưởng Luật
Pháp Đối Với Các Sinh Hoạt Báo Chí Việt Nam
1. Tổng Quát
a) Tóm lược sắc luật
Chúng ta đang sống trong
một thời đại kỳ diệu, đó là thời đại nguyên tử, phản lực và điện toán. Nhưng
còn quan trọng hơn nữa, chúng ta đang sống trong kỷ nguyên truyền thông đại
chúng qua phương tiện thực tế, phổ quát và hữu hiệu hiện nay là báo chí.
Truyền thông đại chúng
đóng một vai trò lớn lao trong đời sống hàng ngày của chúng ta hơn là nguyên tử
năng hay những chuyến bay liên hành tinh. Khả năng thâu nhận thế giới xung
quanh chúng ta tùy thuộc vào sự phán đoán, ghi nhận các sự kiện chung quanh, đặc
biệt là những tin tức mâu thuẫn nghịch lý với nhau và ở mức độ quá nhiều. Là những
con người sống liên hệ tới những con người khác trong tập thể, chúng ta luôn
luôn tiếp nhận sự chi phối từ bên ngoài, qua hình thức tin tức truyền đi bằng
báo chí, truyền thanh, truyền hình và phim ảnh. Các phương tiện truyền thông
này ngày một phát triển mạnh mẽ đáp ứng nhu cầu tin tức của con người.
Tại Việt Nam Cộng Hòa,
báo chí là một đặc quyền thiết yếu của người dân. Dưới chế độ dân chủ tự do,
chúng ta đang sống với tự do ngôn luận hay tự do báo chí. Nhưng chính sự tự do
đó đã nhiều lần bị lạm dụng và do đó, luật pháp phải đặt ra một giới hạn để
ngăn chận. Trong những năm qua, suốt tiến trình của báo chí, nhiều đạo luật, sắc
luật báo chí đã ra đời để bảo vệ quyền tự do ngôn luận, cũng như ngăn chận sự lạm
dụng quyền này. Khảo sát sơ qua các đạo luật báo chí, chúng ta sẽ nhìn thấy
hoàn cảnh tế nhị và khó khăn của báo chí qua những giai đoạn khác nhau, với những
sắc thái thay đổi liên tục tùy nhu cầu chính trị và thời sự. Qua những đạo luật
này, chúng ta sẽ tìm được một cái nhìn sâu xa và thực tế vào đời sống của báo
chí.
Nhận xét một cách tổng
quát, chúng ta có thể chia các văn kiện pháp lý liên quan tới báo chí Việt Nam
ra thành thứ tự 3 giai đoạn liên tiếp nhau :
- Trước hết là những văn
kiện mà nhà cầm quyền Pháp đặt ra để chi phối báo chí trong thời kỳ lệ thuộc. Về
giai đoạn này, luật pháp tỏ ra có phần dễ dãi đối với Nam Kỳ, trong khi đối với
hai miền bảo hộ Bắc và Trung Kỳ thì luật lệ khắt khe hơn.
- Sau đó là giai đoạn mà
nhà cầm quyền ban hành trong cả thời kỳ kháng chiến 1943 tới cuộc cách mạng
1963 : trong 20 năm đó, báo chí vẫn phải chịu sự ràng buộc gò bó do nhà cầm quyền
quy định tuy có dễ thở hơn một chút.
- Cuối cùng, kể từ 1963
cho tới ngày ban hành luật 007, báo chí đã được hưởng những quy chế khá rộng
rãi trong mọi hoạt động, nhưng cũng chính sự rộng rãi này, trong thời gian đầu
tiên sau cuộc cách mạng 1963, đã tạo nên một cơn thác loạn cho báo chí lao vào.
Đối với báo chí hiện đại,
có lẽ chỉ có hai văn kiện pháp lý được chú trọng hơn hết : đó là Luật 19/69 ấn
định quy chế báo chí, và đặt biệt là Luật 007 sửa đổi lại luật 19/69 trong hoàn
cảnh đất nước năm 1972.
Sau đây là các văn kiện
pháp lý chi phối báo chí và ảnh hưởng của nó trong các giai đoạn tiến triển của
báo chí :
2. LUẬT PHÁP ĐỐI VỚI BÁO
CHÍ THỜI KỲ PHÁP THUỘC ĐẾN 1-7-1949
- Sắc luật ngày 29-7-1881
về tự do báo chí tại Việt Nam, tương đối dễ dãi đối với Nam Kỳ nhưng khắt khe với
Bắc và Trung Việt.
- Sắc lệnh ngày
30-12-1898 buộc các báo Việt ngữ, Hoa ngữ phải xin phép trước mới được xuất bản.
- Sắc lệnh ngày 4-10-1927
liên quan đến quy chế báo chí tại Đông Dương ngoại trừ tại Nam Việt.
- Sắc lệnh ngày 30-8-1938
hủy bỏ các bản văn buộc báo chí Việt Ngữ và Hoa ngữ phải xin phép trước.
- Sắc lệnh ngày 24-8-1939
ấn định việc kiểm soát báo chí và ấn loát phẩm.
- Sắc lệnh ngày 27-8-1939
liên quan đến việc kiểm soát các loạt ấn loát phẩm, vô tuyến truyền thanh và
phim ảnh.
- Sắc lệnh ngày 24-8-1941
buộc phải có phép của cơ quan hành chánh địa phương mới được xuất bản báo chí.
- Sắc luật ngày
13-12-1941 đình chỉ thi hành điều 5 luật ngày 29-7-1881.
3. LUẬT PHÁP ĐỐI VỚI BÁO
CHÍ TỪ 1-7-1949 ĐẾN NGÀY CÁO CHUNG ĐỆ I CỘNG HÒA 1-11-1963
- Sắc luật số 36/TT ngày
19-9-1949 ấn định chức trưởng của Bộ Trưởng Bộ Thông Tin.
- Nghị định số
275/PTT/TTK ngày 5-4-1954 ấn định thể lệ kiểm duyệt các ấn loát phẩm xuất bản
trong nước.
- Nghị định số 269/NĐ/BTT
ngày 15-10-1954 cấm các chủ nhiệm báo không được cho người khác mướn hoặc khai
thác giấy phép xuất bản báo chí của mình.
- Dụ số 65 ngày
17-10-1955 qui định sự kiểm soát ấn loát phẩm ngoại quốc nhập cảng vào việt
Nam.
- Dụ số 7 ngày 1-12-1955
dành cho quốc gia độc quyền về vô tuyến truyền thanh và vô tuyến truyền hình và
xác định cho Nha Giám Đốc Đài Phát Thanh Quốc Gia quyền chuyên nhất khai thác
ngành này.
- Nghị định số 266/NĐ/BTT
ngày 14-12-1955 cho phép những cá nhân hoặc tổ chức nào muốn phát hành báo chí
thì phải có giấy phép của Bộ Thông Tin.
- Nghị định số 1/BTT/NĐ
ngày 5-1-1956 quy định thể thức kiểm soát ấn loát phẩm ngoại quốc nhập cảng.
- Sắc lệnh số 23/TTP ngày
19-2-1956 đình chỉ kiểm duyệt báo chí.
- Dụ số 13 ngày 20-2-1956
ấn định hình phạt tiền và hình phạt giam đối với những vi phạm luật lệ hiện
hành về báo chí và tất cả các phương tiện xuất bản phổ biến khác.
- Nghị định số 151/BTT/NĐ
ngày 29-6-1959 ấn định thể lệ nạp bản báo chí và xuất phẩm kỳ.
- Quyết định số
491/PT/NGT/QĐ ngày 25-8-1960 v/v thiết lập một Ủy Ban Liên Bộ để lựa chọn các
sách cho phép nhập cảng.
4. LUẬT PHÁP HIỆN ĐẠI ĐỐI
VỚI BÁO CHÍ TỪ 1-11-1963 ĐẾN NAY
- Sắc luật 2/64 ngày
19-2-1964 công nhận quyền tự do ngôn luận và ấn định thể thức truy tố các tội
trạng do báo chí gây ra.
- Sắc luật 10/64 ngày
30-4-1964 ấn định quy chế xuất bản báo chí và tổ chức nền báo chí.
- Sắc luật ngày 20-7-1964
đình chỉ kiểm duyệt đối với các nhật báo và tạp chí có giấy phép xuất bản của
Bộ Thông Tin trên toàn thể lãnh thổ Việt Nam Cộng Hòa :
*Nếu
sau một lần bị tịch thu vì lý do an ninh quốc gia hay trật tự công cộng, dù
chưa có bản án chung thẩm cho kỳ tịch thu trước, báo vẫn bị tạm thời đình bản.
- Sắc luật 19/69 ngày
30-12-1969 ấn định quy chế báo chí.
- Sắc luật 007 (nằm trong
Luật Ủy Quyền ngày 28-6-72) sửa đổi lại một số điều khoản Luật 19/69.
5. NHỮNG NÉT CHÍNH
CỦA SẮC LUẬT 007
Sắc luật 007/TT/SLU gồm
có 4 điều :
- Điều thứ I (Sắc
luật) : Sửa đổi một số điều khoản của luật số 19/69 ngày
30-12-1969, ấn định qui chế báo chí (gồm có 21 điều). Các điều khoản kể trên gồm :
Sắc luật này có 2 đặc điểm
sau đây :
1. Các
nguyên tắc căn bản về quyền tự do ngôn luận báo chí và xuất bản ấn định trong
điều 12 của Hiến Pháp đều được tôn trọng. Điều này có nghĩa là chúng ta vẫn chỉ
áp dụng chế độ khai báo đối với việc xuất bản báo chứ không phải chế độ xin
phép. Hơn nữa, chế độ kiểm duyệt cũng không được chấp nhận, mặc dù hiện nay Quốc
gia đang trong tình trạng chiến tranh và thiết quân lực.
- Nhằm
mục đích ngăn chận sự coi thường pháp luật này, nguyên tắc bất câu phát ngân
hình được áp dụng đối với báo chí vi luật.
Theo cơ quan ngôn luận Tiền
Tuyến số ra ngày 13-9-1972, ta thấy trên nguyên tắc, sắc luật 007 ra đời để đáp
ứng với tình thế cuối tháng 3-1972. Sắc luật này nằm trong phạm vi luật ủy quyền
của Tổng Thống ngày 28-6-1972 nhằm ngăn chận mọi xáo trộn tại hậu phương.
Với sự ra đời của sắc luật
báo chí 007, các báo đã cố gắng thích nghi để sống còn dù có rất nhiều nhật báo
hay báo định kỳ lên tiếng hay tạm thời đình bản để bày tỏ thái độ.
Tuy nhiên, theo bản tin
VTX ngày 16-9-72 có tất cả 29 nhật báo gồm có 17 Việt Ngữ, 11 Hoa Ngữ, 1 báo
Anh Ngữ cùng 5 tạp chí định kỳ Việt Ngữ đã điều chỉnh tình trạng theo sắc luật
007 để tiếp tục xuất bản kể từ ngày 16-9-1972 :
« Tin từ Nha Báo Chí
Bộ Thông Tin cho biết sau khi cứu xét hồ sơ khai nạp để điều chỉnh tình trạng
pháp lý qui định ở điều 4 mới, quy chế báo chí, kể từ 16-9-72 có 17 tờ nhật báo
việt ngữ được xuất bản gồm có các tờ : Bút Thép, Cấp Tiến, Chính Luận, Độc Lập,
Đông Phương, Đại Dân Tộc, Điện Tín, Sóng Thần, Hòa Bình, Quật Cường, Trắng Đen,
Thăng Tiến, Tranh Thủ, Tin Sáng, Tin Sống, Tiền Tuyến và Công Luận ; 11 Nhật
Báo Hoa Ngữ được tiếp tục xuất bản gồm các tờ : Á Châu, Kiến Quốc, Luận
Đàm, Luận Đàm Mới, Tân Văn Khoái Báo, Thành Công, Tân Việt, Nhân Dân, Viễn
Đông, Việt Hoa và Quang Hoa và một nhật báo anh ngữ là tờ Saigon post.
Ngoài ra, còn có 5 tạp
chí định kỳ cũng đã điều chỉnh tình trạng pháp lý gồm các tờ Văn Nghệ Tiền
Phong, Phụ Nữ Mới, Thẩm Mỹ, Tân Tiến và Sân Khấu Mới.
Nha Báo Chí còn cho biết
nhật báo Việt Nam và tuần báo Nàng vừa nộp hồ sơ khai báo (đã ký quỹ, sẽ xuất bản
sau khi được cấp biên lai chính thức)
Cuối cùng, Nha Báo Chí
cũng cho hay rằng các tạp chí định kỳ được miễn ký quỹ chiếu theo Sắc luật 007
được tiếp tục xuất bản kể từ ngày 16-9-72 gồm các tờ Tạp Chí Phòng Thương Mãi
Hoa Kỳ, Chấn Hưng Kinh Tế, Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp, Kinh Tế VN, Hiệp Sống, Liên Lạc,
Lửa Mến, Legio Maria, Mây Hồng, Minh Đức, Nông Dân, Nguồn Sống, Nhà chúa, Nhân
Dụng, Nghiên Cứu Hành Chánh, Ngàn Thông, Tuần San Phòng Thương Mại Công Kỹ Nghệ
Saigon, Phát Triển Xã Hội, Quan Thuế Nguyệt San, Quản trị Xí Nghiệp, Rạng Đông,
Nguyệt San Sử Địa, Sacerdof, Tin Vui, Tuổi Hoa, Thánh Tâm Chúa Giê-Su, Thành
Kính, Trái Tim Đức Mẹ, Tập San Quốc Phòng, Thông Tin Lao Động, Tin Tức, Tín Hiệu,
Từ Quang, Tạp Chí, Nguyệt San Tư Tưởng, Thằng Bờm, Tuổi Ngọc, Thiếu-Nhi và Nguyệt
San Xã Hội ».
Qua bản tin trên đây,
chúng ta thấy làng báo Việt Nam chuyển mình vào bầu không khí mới với rất ít
suy giảm về số lượng. Tính chung, tất cả có khoảng 30 tờ nhật báo tiếp tục cuộc
hành trình trên đường ngôn luận, và cũng chừng đó báo định kỳ, không kém hơn thời
gian trước khi Luật 007 được ban hành là bao nhiêu. không những thế, chỉ trong
một thời gian ngắn sau khi luật này ra đời, những tờ báo tạm ngưng hoạt động
cũng lục tục hồi sinh và hoạt động đều hòa như cũ.
Nói một cách trung thực,
cả hai văn kiện pháp lý chi phối sinh hoạt báo chí hiện đại. Luật 19/69 và 007
đều là những định chế cần thiết để đáp ứng nhu cầu cấp bách của quốc gia. Sắc
luật 19/69 ban hành ngày 30-12-69 nêu rõ rằng : « Quyền tự do báo chí là
quyền tự do căn bản trong chính thể Cộng Hòa Việt Nam, nhưng sự hành xử quyền tự
do đó không được phương hại đến danh dự cá nhân, an ninh quốc gia,
hay thuần phong mỹ tục. Báo chí không thể bị đóng cửa nếu không có quyết định của
cơ quan tư pháp ». Theo nội dung đó, luật pháp đã dành cho báo chí một môi
trường sinh hoạt rất thuận lợi, miễn là báo chí không lợi dụng chính môi trường
đó để thực hiện những điều phương hại trong ba lãnh vực : danh dự cá nhân, an
ninh quốc gia, và thuần phong mỹ tục.
Người làm luật cũng dựa
vào một căn bản chính xác khi viết văn kiện 19/69. Quan niệm đó là quyền tự do
thiên nhiên của con người phải được đặt trong khung cảnh sinh hoạt xã hội
chung và con người không thể lạm dụng tự do riêng để làm những hành động khiến
cho cộng đồng mà chính mình đã tự sát nhập vào phải tan rã. Cũng vẫn theo quan
niệm đó, báo chí là một sinh hoạt trong cộng đồng xã hội, nó phải tuân theo những
giới hạn nào cần thiết để bảo tồn sự an toàn và tồn tại của cộng đồng này.
Do đó, quyền tự do báo
chí phải được phân tích trên hai khía cạnh : khía cạnh thực hiện và khía cạnh
hành xử.
- Về khía cạnh thực hiện,
luật pháp luôn luôn chủ trương tạo và bảo vệ những quyền tự do căn bản của con
người, trong đó có quyền tự do báo chí.
- Về khía cạnh thịnh xử,
luật pháp chủ trương « trách nhiệm hóa » những người thụ hưởng quyền
tự do báo chí để duy trì quyền lợi của tất cả cộng đồng. Khi bảo vệ cộng đồng,
tất nhiên luật pháp đã gián tiếp bảo vệ các cá nhân hoặc thành phần trong cộng
đồng đó, dù đôi khi có những trường hợp sự bảo vệ này không được thể hiện một
cách rõ rệt.
Từ quan niệm này, người
khảo sát báo chí, khi nghiên cứu về ảnh hưởng của luật pháp, có thể rút ra ở một
kết luận rằng khi luật pháp giới hạn sự tự do ngôn luận vì nhu cầu an ninh
quốc gia thì chính sự giới hạn đó cũng đã đương nhiên bao hàm ý nghĩa bảo
vệ sinh hoạt của báo chí. Chính vì thế mà những giới hạn của luật pháp đối với
quyền tự do ngôn luận và báo chí không bao giờ được coi là phản với công lý.
Nhìn vào chi tiết, Sắc luật
19/69 và luật 007 đưa ra 4 giới hạn chính đối với các sinh hoạt báo chí ; tất cả
đều đáp ứng nhu cầu của cộng đồng quốc gia và xã hội trong 3 lãnh vực đã nêu
trên :
1. Bảo
vệ cá nhân các công dân chống lại sự lăng mạ và vu cáo.
Muốn nhận xét một cách
khách quan, chúng ta hãy tìm ra một thí dụ điển hình, qua nền báo chí của Hoa Kỳ,
để thấy rằng đã có rất nhiều trường hợp nhà cầm quyền Hoa Kỳ phải
thực hiện sự hạn chế quyền tự do báo chí để đáp ứng nhu cầu an ninh quốc gia và
bảo vệ cộng đồng xã hội Hoa Kỳ. Hai trường hợp cụ thể nhất là trong Thế Chiến
II, chính quyền Hoa Kỳ đã thành lập một chế độ kiểm duyệt thật là chặt chẽ.
Trong kỳ Thế Chiến I, Tổng
Thống Hoa Kỳ lúc đó là Wilson đã ra lệnh cho Bộ Chiến Tranh thi hành sự kiểm
duyệt những tin tức quân sự liên quan tới mối bang giao giữa Hoa Kỳ và Mễ Tây
Cơ.
Đến năm 1917, đạo luật về
vấn đề gián điệp đặt ra nhiều cách phạt trừng trị tất cả những người viết, in
hay xuất bản những sách vở có tính cách bất chánh, lăng mạ và phỉ báng đối với
hiến pháp Hoa Kỳ, hay đối với riêng ngành hành pháp Hoa Kỳ.
Năm 1941, với đạo luật về
« các quyền tự do trong thời kỳ chiến tranh », Tổng Thống Hoa Kỳ được quyền cho
hệ thống kiểm duyệt can thiệp bất cứ lúc nào vào những liên lạc giữa Hoa Kỳ và
những quốc gia liên hệ với Hoa Kỳ. Quyền này bao gồm cả sự kiểm soát những tin
tức chuyển vào lãnh thổ Hoa Kỳ, hoặc từ Hoa Kỳ chuyển đi bằng tầu thủy, xe lửa,
máy bay v.v… hoặc bằng hải điện tín vô tuyến điện hay bằng bất cứ phương tiện
nào khác.
Tổng Thống Hoa kỳ cũng có
quyền đặt ra những luật lệ riêng biệt ấn định sự hạn chế quyền tự do ngôn luận
và báo chí, ai vi phạm sẽ phải chịu những hình phạt tù hoặc phạt tiền, hoặc cả
hai, và bị tịch thu gia sản. Các đạo luật như vậy tại Hoa Kỳ thường được áp dụng
triệt để nghiêm khắc trong thời kỳ chiến tranh để giới báo chí Hoa Kỳ không thể
vô tình hay cố ý loan truyền những tin tức làm lợi cho quân địch.
Ngoài ra, Quốc Hội Hoa Kỳ
đã thông qua một sắc luật về an ninh nội bộ năm 1950 và một đạo luật khác liên
quan đến sự hạn chế quyền tự do báo chí để tránh làm lợi cho đối phương. Đây
là những đạo luật nhằm bảo toàn chủ quyền và nền độc lập của quốc gia Hoa Kỳ.
Nói tóm lại, trong thời
chiến tại Hoa Kỳ, người ta đã quan niệm rõ rệt quyền tự do của báo chí phải nhằm
phục vụ an ninh quốc gia và bảo toàn xã hội trong đó báo chí sinh hoạt. Luật lệ
tại Hoa Kỳ ghi rằng « Quyền tự do báo chí là quyền tự do phát triển ý kiến, quyền
bào chữa, quyền phê bình, quyền khiếu nại, chứ không phải là quyền tự do tiết lộ
những tin tức xét ra có hại đến vấn đề an ninh quốc phòng ».
Tại Việt Nam Cộng Hòa, một
quốc gia đang lâm chiến, luật lệ báo chí cũng quy định rõ rệt rằng « sự hành xử
quyền tự do báo chí không được phương hại đến danh dự cá nhân, an ninh quốc gia
hay thuần phong mỹ tục ». Giải thích điều căn bản đó, luật lệ báo chí ở đây
cũng đòi hỏi người cầm bút : không được dùng báo chí để phổ biến các luận
điệu, các tin tức thất thiệt, hoặc các tin tức có thật nhưng với dụng ý có thể
gây ra một trong những tác dụng sau đây :
1. Làm
phương hại nền an ninh quốc gia hay trật tự công cộng.
Xét như vậy, quyền tự do
báo chí đã được điều kiện hóa bởi những nhu cầu quan thiết hơn để bảo vệ xã hội,
môi trường chung trong đó có các sinh hoạt và quyền tự do nuôi dưỡng. Trên thế
giới, chính quyền tại mọi quốc gia đều phải hạn chế quyền tự do báo chí, dù dưới
hình thức này hay hình thức khác, vì quyền căn bản này là một con dao hai lưỡi
đối với sự tồn vong của xã hội.
Ảnh hưởng nguy hại hay
xây dựng của báo chí rất lớn lao vì đó là món ăn tinh thần thường nhật của con
người và mang lại cho con người những phán đoán có sẵn trên mọi vấn đề. Chính
vì vậy mà báo chí trở thành sức mạnh của những lực lượng xây dựng xã hội, đồng
thời cũng có thể trở thành những vi khuẩn giúp ích cho những lực lượng phá hoại
xã hội. Xã hội bắt buộc phải quy tắc hóa quyền tự do báo chí theo nguyên tắc tự
do của người này không xâm phạm tự do của người kia, để một cộng đồng có thể
dung hòa và tồn tại.
Không ai có thể nói rằng
sự hạn chế quyền tự do báo chí là không cần thiết. Những ai không chấp nhận như
vậy sẽ không thể giải quyết được những khó khăn chồng chất do báo chí gây ra,
và không thể dung hợp được quyền lợi của báo chí với quyền lợi của cộng đồng xã
hội là tập thể ở vị thế cao hơn báo chí. Nếu quyền tự do báo chí không được căn
cứ trên quyền tự nhiên và căn bản của con người thì sự hạn chế tự do báo chí
trong những chế độ chuyên chế là dựa vào ý chí nhân dân về phương diện lý
thuyết. Trong các chế độ dân chủ, nơi mà vô số ý kiến tư tưởng được tự do phô
diễn bởi từng cá nhân, vấn đề tự do báo chí rất gay go vì phải đặt ra một cái «
mốc luật pháp » tại đó những hạn chế về tự do báo chí được coi là vừa đủ, không
quá dễ dãi mà cũng không quá khắt khe. Thật vậy, các hạn chế không thể quá lỏng
lẻo để báo chí có thể tác hại cá nhân và xã hội, trong khi đó, chúng không thể
quá khắt khe để có thể làm phương hại tới tự do báo chí.
Do đó, sự nới rộng hay
thu hẹp mức độ hạn chế quyền tự do báo chí phải tùy theo thời kỳ riêng biệt, loạn
lạc hay thái bình, trình độ dân trí cao hay thấp, mức độ thụ cảm của con người
trong cộng đồng xã hội sâu sắc hay nông cạn. Như vậy, chúng ta có thể tạm kết
luận rằng chế độ báo chí có được tự do hay không KHÔNG phải là do luật pháp có ấn
định tự do báo chí hay không mà ở chính việc báo chí có hành xử quyền tự do ấy
một cách khôn khéo và hợp lý hay không. Tự do báo chí không phải là một nguyên
tắc cố định mà là một sự điều hợp linh động giữa các quyền tự do của con người
với quyền lợi của xã hội, của quốc gia, nói đúng ra là của vấn đề an ninh quốc
phòng, nhất là trong thời kỳ chiến tranh bùng nổ.
Theo lý thuyết trách nhiệm
xã hội của báo chí thì tự do ngôn luận phải thăng bằng với quyền tự do của kẻ
khác và quyền lợi cốt yếu của xã hội. Con người chỉ có quyền lợi về tinh thần
khi đảm nhận những nghĩa vụ về tinh thần, và cán cân công lý khó mà đo lường được
mức độ thăng bằng về tinh thần đó. Cho nên, ảnh hưởng của luật pháp đối với
báo chí chỉ là một sức chi phối ngoại hướng, không quan trọng bằng ý thức của
chính báo chí. Việc báo chí có hành xử được quyền tự do của mình một cách chính
xác hay không mới là điều quan trọng, và sự hành xử như vậy chưa thể được coi
là hoàn hảo trừ khi chúng ta có được một nền giáo dục khả dĩ nâng cao ý thức
con người, kể cả người cầm bút, người đọc, và người điều khiển xã hội, để đạt tới
một trình độ tự giác khả dĩ dung hòa được quyền lợi của cá nhân với quyền lợi
của tập thể.
Chương 4 : Những Khuôn Mặt
Lớn Của Làng Báo
1. Tổng Quát
Báo chí Việt Nam, suốt tiến
trình hoạt động 100 năm kể từ 1965, đã có sự góp mặt của một số đông đảo những
người cầm bút vừa chuyên nghiệp vừa tài tử. Từ lúc khởi thủy chào đời, báo chí
Việt Nam trải qua rất nhiều biến cố lúc suy lúc thịnh nhưng bất cứ vào thời
gian nào, giới cầm bút trong làng báo cũng vẫn kiên gan trung thành với lý tưởng
và hàng ngũ của mình. Sự trung thành đó phát xuất từ nhiều lý do khác biệt đối
với từng trường hợp riêng rẽ.
Đứng đầu hàng ngũ những
người cầm bút của làng báo, theo thứ tự thời gian, là giới quan lại phục vụ
chính quyền bảo hộ trong thời kỳ lệ thuộc. Giới này đi vào làng báo với rất ít
ý thức quốc gia dân tộc nhưng nặng lý tưởng văn hóa. Họ muốn làm báo để quảng
bá cho tiếng Việt Nam và du nhập tư tưởng phương Tây và nền văn hóa cổ truyền
Đông Phương mong tạo được một sự hòa hợp tốt đẹp đưa tới tinh hoa của nghệ thuật.
Mặc dù lớp người này, vì áp lực nặng nề về chính trị của chính phủ Pháp, không
đi đúng được đường lối của dân tộc ta trong công cuộc đấu tranh chung dành quyền
độc lập, nhưng không ai có thể phủ nhận công lao to lớn của họ trong công cuộc
xây dựng nền văn hóa nước nhà. Chính nhờ công lao đó mà Việt Ngữ có được con đường
tiến nhanh để đạt tới địa vị ưu thế sau này.
Sau ngày khai sanh của tờ
báo đầu tiên ở nước ta, các nhà cách mạng đã nhìn thấy ngay sức mạnh của báo
chí và ảnh hưởng của nó đối với lối sống quần chúng cũng như cuộc chiến đấu chống
thực dân. Những nhà chí sĩ Việt Nam đã mau lẹ nhập vào làng báo, hoặc bằng các
phương tiện riêng, hoặc lợi dụng ngay những tờ báo đã do chính phủ thực dân ấn
hành, để sử dụng báo chí làm một thứ khí giới hỗ trợ cho việc tranh đấu. Đây là
nhóm người cầm bút thứ hai trong hàng ngũ báo chí xứ ta. Họ không phải là những
nhà báo chuyên nghiệp, không làm báo vì báo chí nhưng làm báo vì chính trị.
Công lao của họ đối với nền văn hóa Việt Nam tuy nhỏ, nhưng trên phương diện ý
thức dân tộc và nền độc lập xứ sở, họ đã xây dựng được những thành tích vĩ đại,
những con đường vinh quang đưa người dân Việt Nam tới những chiến thắng chống lại
nhà cầm quyền thuộc địa.
Xen trong hàng ngũ báo
chí, đứng giữa những người cầm bút chiến đấu cho văn hóa và những người cầm bút
chiến đấu cho tự do là một số không ít những cây viết mang nặng lý tưởng xã hội.
Điển hình cho giới này là Nhóm Tự Lực Văn Đoàn và những đi theo ảnh hưởng của
nhóm này cùng chung lưng đấu tranh cho một xã hội Việt Nam tốt đẹp hơn trong thời
kỳ dân chúng Việt Nam còn sống trong cảnh khốn cực phát xuất từ chính sách thực
dân của người Pháp. Những « chiến sĩ xã hội » trong làng báo Việt Nam là những
người làm báo bán chuyên nghiệp, dùng báo chí làm một phương tiện xây dựng xã hội
mới, đấu tranh nhằm xóa bỏ một xã hội cũ bất công, bị kềm kẹp và bóc lột.
Nhìn qua những khuôn mặt
lớn đã mở đường và đóng góp công lao vào làng báo Việt Nam, chúng ta phải nhận
rằng, không phân biệt khuynh hướng của họ, tất cả những người này đều có ảnh
hưởng rất lớn đối với phương diện giáo dục, truyền bá văn hóa, chính trị và
thông tin.
Thật vậy, những người cầm
bút trong thời gian phôi thai của báo chí khoảng cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ
20 đã đóng một vai trò quan trọng trong việc giáo dục quần chúng và truyền bá
tư tưởng. Về phương diện này, họ là những người khai thông dân trí, ảnh hưởng của
họ trong nhiều trường hợp mạnh hơn cả ảnh hưởng của những ngôi trường dạy chữ
do chính phủ thuộc địa thành lập. Sự giáo dục phổ quát mà những người cầm bút
cung cấp không những nhằm vào giới trẻ đang cầm sách tới trường mà còn giúp ích
cho cả những người lớn đã vào đời, miễn là họ chỉ đọc được chữ quốc ngữ. Những
người làm báo trong giai đoạn này có thể tự hào đã đóng vai trò một người hướng
dẫn hay « sứ đồ » của thánh hiền để giáo dục quần chúng.
Không ai có thể phủ nhận
vai trò của những người làm báo Việt Nam trên bình diện văn học. Văn học của
chúng ta chỉ xuất hiện từ sau khi báo chí ra đời, với công lao của những người
đã khai sinh ra nó. Những người này đều là những tác giả đầu tiên của các tác
phẩm tiếng Việt. Huỳnh Tịnh Của, Phạm Quỳnh, Trương Vĩnh Ký chẳng hạn, những
người đã từng viết trên Gia Định Báo, Đông Dương Tạp Chí và Nam Phong, đã có ảnh
hưởng rất mạnh đối với nền văn hóa Việt Nam, điều mà các nhà khảo sát về sau
không ai chối cãi. Họ là những kẻ tiền phong đối với nền văn chương chữ nôm,
đưa tiếng Việt lên vị thế trọng yếu vào thời cận đại.
Xét chung về bình diện
văn hóa, những người làm báo trong giai đoạn khởi thủy đều là những chiến sĩ
văn hóa xả thân xây dựng xứ sở, nhất là những người hăng say chỉ trích lối học
từ chương cũ và đề cao lối học mới. Trong khi đó, cũng chính họ là những người
đóng vai trò chiến sĩ xã hội, có ảnh hưởng sâu rộng đối với quần chúng Việt
Nam, mặc dù ảnh hưởng này luôn luôn bị chính quyền thực dân kềm kẹp để giảm bớt.
Đứng trên quan điểm lịch
sử, chúng ta thấy vai trò của những người dùng ngòi bút để hướng dẫn quần chúng
đi theo chiều hướng cách mạng quốc gia và ý thức dân tộc nổi bật hơn hết cả. Họ
không phải là những người cầm bút chuyên nghiệp, nhưng ảnh hưởng của họ vượt hẳn
lên trên mọi giới khác trong làng báo. Họ xuất hiện giữa một khung cảnh đặc biệt,
với những biến cố đặc biệt, và do đó việc làm báo của họ mang một tính chất rất
đặc thù. Mang lý tưởng cao xa là dành lại độc lập từ trong tay người Pháp, những
người cầm bút đồng thời là các nhà cách mạng Việt Nam đã sử dụng báo chí một
cách thật hữu hiệu để khích động quần chúng toàn quốc dấn thân vào cuộc đấu
tranh chung chống Pháp. Tất cả những bài viết của họ đều kêu gọi lòng ái quốc,
ý chí căm thù ngoại bang, đề cao việc coi thường cái chết, thúc đẩy giới trẻ trở
thành những người hùng để đưa tinh thần dân tộc sống dậy. Mọi tác phẩm của họ
cũng đề cao sức mạnh của quốc gia, khi toàn dân đoàn kết dành lấy quyền sống từ
những kẻ đô hộ. Hơn tất cả những nhà cầm bút chuyên nghiệp, họ là những sĩ phu
cương quyết cho những nhà cách mạng làm báo là Phan Bội Châu và Phan Chu
Trinh, tác giả của những bài viết táo bạo gây ảnh hưởng vừa mạnh vừa lâu dài
trong quần chúng.
Trong phần sau đây, chúng
ta hãy nhận diện một số khuôn mặt lớn thuộc các khuynh hướng khác nhau nhưng đã
cùng đóng góp công lao cho nền báo chí Việt Nam.
TRƯƠNG VĨNH KÝ
Sinh năm 1832 tại Vĩnh
Long, ngay từ hồi 5 tuổi, ông đã bắt đầu học chữ Hán. Năm 1845, bỏ chữ Hán và bắt
đầu học chữ quốc ngữ, ông được gửi vào một trường Công Giáo. Tới năm 1859, ông
được nhà trường cấp nhiều học bổng để học các sinh ngữ khác nhau như Hy Lạp,
Pháp, Anh, Nhật, Tây Ban Nha.
Sau khi ông Trương Vĩnh
Ký tốt nghiệp và sau khi Gia Định Thành thất thủ, người Pháp đã giao phó cho một
Giám Mục tìm một người Việt Nam nói giỏi tiếng Pháp để thông dịch trong những
cuộc thương thuyết giữa hai chính phủ Pháp và Việt. Chính ông Trương Vĩnh Ký đã
được cắt cử vào chức vụ này. Sau khi ký kết Hiệp Ước 1862, ông đã được cử giữ
chức vụ thông dịch viên trong phái đoàn do Phan Thanh Giản cầm đầu sang Pháp.
Trong dịp nầy, ông Trương Vĩnh Ký đã viếng thăm khắp nước Pháp và một vài nước
khác ở Âu Châu như Tây Ban Nha, Ý, đồng thời có dịp làm quen với các danh nhân
Pháp như Victor Hugo, Paul Bert, Renan.
Sau chuyến đi này, khi về
nước, ông được chính phủ thuộc địa mời dạy học tại trường Collège des
Administrateurs stagiaires và trường Collège des Interprètes. Cuối cùng năm
1869, ông được giao phó đảm trách tờ Gia Định Báo với chức vụ Giám Đốc, tờ báo
này chính ông đã hợp tác viết kể từ ngày báo ra mắt vào năm 1865. Ông mất vào
năm 1898.
HUỲNH TỊNH CỦA
Sinh năm 1834 tại Bà Rịa
và mất năm 1907, ông Huỳnh Tịnh Của nổi tiếng tinh thông cả hai nền Hán Học và
Tây Học. Năm 1861, ông được cử giữ chức vụ Đốc Phủ Sứ và Giám Đốc Phòng Phiên
Dịch Tư Pháp của chính phủ. Chính ông đã đề nghị dùng chữ quốc ngữ thay chữ
Hán. Trong một bản điều trần gửi cho vua Tự Đức, ông đã yêu cầu nhà vua cho xuất
bản báo chí bằng chữ quốc ngữ để giáo dục quần chúng nhưng ông bị thất bại
trong việc này. Ông là một trong những người Việt Nam đầu tiên có sáng kiến
thành lập nền báo chí Việt Nam và một trong những cột trụ của tờ Gia Định Báo.
Trong ban biên tập, ông chuyên viết về những bài kể chuyện cổ tích Việt Nam.
Văn của ông thuộc loại giản dị và bình dân dễ hiểu.
Ngoài công việc của một
nhà báo, ông Huỳnh Tịnh Của là người đầu tiên soạn ra một quyển tự điển để chỉ
rõ nghĩa và cách viết chữ quốc ngữ khi tiếng nước ta còn trong tình trạng phôi
thai. Đó là một tài liệu rất quý được xem như là một cuốn sách căn bản vững chắc
để cho các nhà văn Việt Nam lúc bấy giờ dùng để viết cho đúng và chính nó cũng
đã giữ một vai trò quan trọng trong văn học sử cận đại cũng như trong đời sống
nền báo chí nước nhà.
NGUYỄN VĂN VĨNH
Ông Nguyễn Văn Vĩnh sinh
năm 1882, theo học Trường Thông Ngôn và sau khi tốt nghiệp, ông làm việc cho
chính phủ bảo hộ Pháp ở Bắc Kỳ. Sau chuyến đi của ông ở Pháp về ông xin từ chức
và bắt đầu làm thương mại. Lúc đầu ông hợp tác với một người Pháp tên Dufour để
mở nhà in.
Là một người rất thông
minh và say mê văn hóa Tây Phương, Nguyễn Văn Vĩnh ngay từ lúc đầu đã nhận thấy
các vai trò quan trọng của báo chí. Trong chuyến đi đầu tiên của ông sang Pháp
năm 1906 ông đã học hỏi về ngành báo chí. Đọc tờ Tin Vắn số 1 ra ngày
28-7-1935 chúng ta thấy ngay giấc mơ của ông đối với việc làm báo : « Năm
1906 tôi được cử vào phái bộ sang dự cuộc đấu xảo ở Marseille. Gian hàng của Bắc
Kỳ dựng liền với gian hàng của tờ báo Le Petit Marseillais. Ông chủ của tờ báo ấy
muốn làm quảng cáo cho báo mình đã khuân cả cái tòa báo vào trong trường đấu xảo
: xưởng máy, tòa soạn, trị đủ cả. Hằng ngày tôi thấy cái cảnh hoạt động trong tờ
báo ấy mà thèm, máy chạy ầm ầm, phóng viên đi lấy tin tới tấp. Tôi thấy như đam
mê cái nghề làm báo. Cả ngày tôi sang học hỏi hết cái này, cái nọ, ông chủ báo
ôn tồn giảng dạy cho tôi rất tử tế ».
Sau đó lúc trở về Việt
Nam, Nguyễn Văn Vĩnh cộng tác với ông Đỗ Thuận giữ phần chữ quốc ngữ của tờ
Đăng Cổ Tùng Báo. Ngoài ra ông còn chịu khó nghiên cứu học hỏi về kỹ thuật
ngành in nữa.
Sau khi tờ Đăng Cổ Tùng
Báo đình bản, Nguyễn Văn Vĩnh đảm nhiệm hai tờ báo khác bằng tiếng Pháp : tờ
Notre Journal (1908) và tờ Notre Revue (1910) và một tờ báo bằng tiếng Việt xuất
bản ở Saigon, tờ Lục Tỉnh Tân Văn. Năm 1913, với tư cách là chủ bút, Nguyễn Văn
Vĩnh quản nhiệm tờ Đông Dương Tạp Chí xuất bản ở Hà Nội năm 1913, rồi lại quản
nhiệm thêm một tờ báo khác là tờ Trung Bắc Tân Văn của FHF Schneider. Năm 1919,
vì sức khỏe yếu kém, ông Schneider rút lui và giao cho Nguyễn Văn Vĩnh trông
coi, khi đó ông Vĩnh đổi tờ báo này thành một nhật báo, đồng thời ông mua lại
luôn tất cả dụng cụ của nhà in Trung Bắc Tân Văn. Cũng vào năm 1919, tờ Đông
Dương Tạp Chí trở thành « Học Báo » tức là tờ báo có tính cách sư phạm do chính
Nguyễn Văn Vĩnh điều khiển. Ông Nguyễn Văn Vĩnh còn thành lập cùng với ông
Emile Veyrac, nhờ vào nhà in mua lại của Ông Schneider, một ban tứ thư lấy tên
là « Tư Tưởng Tây Phương » chuyên việc xuất bản những tác phẩm văn dịch từ Pháp
ngữ.
Năm 1931, với tư cách là
Giám Đốc và Chủ Bút, Nguyễn Văn Vĩnh còn điều khiển một tờ báo khác lấy tên là
L’Annam Nouveau tức là tờ báo mà ông Vĩnh cho ra đời trong dịp bút chiến giữa
ông Phạm Quỳnh chủ bút tờ Nam Phong về vấn đề « chế độ trực trị và chế độ quân
chủ lập hiến ».
Có một điều đặc biệt là
Nguyễn Văn Vĩnh chẳng những điều khiển và trông nom rất nhiều tờ báo nhưng ông
cũng viết rất nhiều. Ông viết hầu hết những bài báo từ xã luận đến tiểu thuyết,
dịch thuật, dưới rất nhiều tên ký khác nhau. Vì vậy, chúng ta có thể nói rằng
Nguyễn Văn Vĩnh là người đầu tiên đã biết lợi dụng và phát triển ngành báo chí
cũng như ngành ấn loát tại Việt Nam.
Ngoài những hoạt động
trong làng báo, Nguyễn Văn Vĩnh cũng rất thích bước chân vào sự nghiệp chính trị.
Năm 1907, ông là người Việt đầu tiên được bầu làm Hội viên của Hội Nhân Quyền
và cũng vào năm này ông vào giảng dạy ở trường Đông Kinh Nghĩa Thục do các nhà
ái quốc Việt Nam tổ chức. Sau đó, ông đắc cử vào Hội Đồng Tư Vấn Bắc Kỳ. Năm
1932, Nguyễn Văn Vĩnh được cử lần thứ hai vào phái bộ Việt Nam cùng với vua Khải
Định sang Pháp dự cuộc đấu xảo quốc tế tại Marseille.
Từ năm 1931, Nguyễn Văn
Vĩnh đề ra chủ thuyết trực trị cho Việt Nam, một chủ thuyết trái ngược với chế
độ quân chủ lập hiến do Phạm Quỳnh đề xướng. Ngoài ra, với những bút hiệu khác
như Tân Nam Tử, Trần Thị Loan, Nguyễn Văn Vĩnh đã viết nhiều bài sống động, thú
vị, dí dỏm. Tuy mang một tinh thần hoàn toàn thân Pháp, Nguyễn Văn Vĩnh đã góp
phần rất lớn vào việc thành lập nền văn học nước nhà.
Sau khi đã dành hầu như hết
cả cuộc đời cho báo chí mà vẫn không có được cuộc sống đầy đủ, Nguyễn Văn Vĩnh
thực hiện chuyến đi cuối cùng của đời ông : Ông sang Lào cùng với một người bạn
Pháp tên Clément với hy vọng tìm được vàng, nhưng vàng không thấy, ông lâm trọng
bệnh rồi mất vào ngày 2-5-1936.
PHAN KẾ BÍNH
Sinh năm 1875 ở Hà Đông,
Ông Phan Kế Bính đỗ cử nhân Hán Học và phụ trách phần Hán văn của tờ Đăng Cổ
Tùng Báo vào năm 1907. Ông cũng viết cho tờ Đông Dương Tạp Chí và trở thành
biên tập viên đắc lực nhất của tờ báo này.
Một thời gian rời Bắc Việt,
Ông Phan Kế Bính cộng tác với Lục Tỉnh Tân Văn ở Nam Kỳ. Năm 1914, ông trở về Bắc
viết cho Đông Dương Tạp Chí. Đến năm 1918 khi tờ Đông Dương Tạp Chí đổi thành Học
Báo, ông chuyên viết những bài xã luận cho tờ này. Ngoài tài học uyên bác về
Hán Văn, Phan Kế Bính còn nghiên cứu thâm sâu về môn văn chương quốc âm và các
phong tục nước nhà. Ông là một nhà báo kỳ cựu từng nổi bật trong thời gian cộng
tác với Đông Dương Tạp Chí, Trung Bắc Tân Văn, Học Báo.
Phan Kế Bính cũng đã từng
đạt được một văn nghiệp đáng kể. Ông viết nhiều về đủ mọi bộ môn : trước tác, dịch
thuật, nghị luận, khảo cứu. Các tác phẩm của ông trong thời gian làm báo gồm những
thiên truyện dài như Nam Hải Dị Nhân liệt truyện, Hưng Đạo Đại Vương truyện, những
thiên khảo cứu như Việt Nam Phong Tục, Việt Hán văn khảo, và các tác phẩm dịch
thuật như Tam Quốc Chí diễn nghĩa, Việt Nam nhất thống chí, và Đại Nam diễn lễ
toát yếu.
Phan Kế Bính có một lối
văn rất đanh thép, nhất là trong những bài nghị luận, nhưng trong các tác phẩm
dịch thuật, lối văn của ông rất tự nhiên, lột hết được tinh thần của nguyên bản.
Ngoài tên thật, Phan Kế
Bính còn có bút hiệu là Bưu Văn. Ông mất vào ngày 30-5-1921 tại quê nhà ở Hà
Đông.
PHẠM QUỲNH
Phạm Quỳnh sinh năm 1892,
lấy biệt hiệu là Thượng Chi, Hồng Nhân, người làng Thượng Hồng tỉnh Hải Dương.
Sau khi đậu bằng Cao đẳng Tiểu Học, và tốt nghiệp Trường Thông Ngôn, ông được cử
làm thư ký cho viện Viễn Đông Bác Cổ. Trong thời kỳ này, ông có dịp tham khảo
những tài liệu quý giá và nhờ vậy mà kiến thức của ông rất rộng rãi. Ông bắt đầu
cuộc đời làm báo năm 1913 bằng tờ Đông Dương Tạp Chí và rồi làm chủ bút cho tờ
Nam Phong Tạp Chí. Trong suốt mười năm làm báo, ông đã xây đắp cho nền quốc văn
một nền móng vững chắc và đã thâu thập tư tưởng văn hóa Âu Tây để làm giầu, bổ
khuyết cho nền văn hóa cổ truyền. Từ năm 1932, ông từ giã cuộc đời làm báo để
bước chân vào chính trường, lần lượt nắm giữ những chức vụ Thượng Thư Bộ Học,
Thượng Thư Bộ Lại kiêm Ngự Tiền văn phòng cho Hoàng Đế Bảo Đại. Năm 1942, sau
khi Việt Minh lên nắm chính quyền, ông bị kết án là thân Pháp và bị hạ sát.
Văn nghiệp của Phạm Quỳnh
rất lớn, gồm rất nhiều tác phẩm chia ra làm nhiều thể loại : loại dịch thuật với
những tác phẩm Phương Pháp Luận, Đời Đạo Lý, Lời cách ngôn của Marc
Aurèle, Tuồng Lôi Sích và Tuồng Hoà Lạc. Về trước tác phẩm, ông đã viết Mười
Ngày ở Huế, Một Tháng ở Nam Kỳ, Pháp Du Hành Nhật Ký và một số tác phẩm về tục
ngữ, ca dao Việt Nam. Ngoài hai loại trên đây, Phạm Quỳnh viết nhiều thiên khảo
cứu và nghị luận như Văn Học Nước Pháp, Khảo về Tiểu Thuyết, Bàn về quốc học,
Văn Minh Luận, cùng với một số tác phẩm về xã hội và tôn giáo. Những tác phẩm
trên có tính cách văn chương, chính trị và triết học. Những bài khảo cứu của
ông rất công phu. Văn Phạm Quỳnh, dù diễn tả trên mặt báo hay trên sách, cũng rất
hùng hồn, thường thường có giọng thiết tha. Tuy vậy, cũng có những bài viết quá
nặng nề vì dùng nhiều danh từ Hán Việt quá.
Phạm Quỳnh mất năm 1945
sau khi đã đóng góp một di sản quý giá cho làng báo và làng văn Việt Nam.
NGUYỄN BÁ HỌC
Nguyễn Bá Học sinh năm
1857 tại làng Nhân Mục, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông. Ông theo học Hán văn từ
hồi nhỏ nên rất uyên thâm Hán Học, sau lại đậu bằng Cao đẳng Tiểu Học Pháp nên
rất giỏi Pháp văn và chữ quốc ngữ. Ông dạy học hơn 20 năm và là một nhà mô phạm
gương mẫu. Đi vào làng báo, ông cũng trở thành một nhân vật nổi bật, với những
chuyện sáng tác, trú thuật.
Văn nghiệp của Nguyễn Bá
Học được giới làm báo tại Việt Nam cho là quan trọng ở tính chất khai phá vì
ông là người đầu tiên viết truyện ngắn theo lối mới. Các truyện ngắn của ông được
đăng trên Đông Dương Tạp Chí và Nam Phong Tạp Chí rất nổi tiếng lúc bấy giờ. Một
số truyện tiêu biểu khuynh hướng của Nguyễn Bá Học là Câu Chuyện gia đình, Câu
Chuyện Nhà Sư. Tuy ngày nay các truyện ngắn của ông đã trở nên cổ nhưng vẫn còn
chứa đựng tính chất luân lý đạo đức, giáo dục. Lối văn của Nguyễn Bá Học bình dị,
ít vẻ hoa mỹ nhưng ý tứ thâm trầm. Ông mất vào năm 1921.
PHAN KHÔI
Phan Khôi biệt hiệu
Chương Dân, sinh năm 1887 tại làng Bảo An, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông
đỗ Tú Tài Hán Học, từng cộng tác với rất nhiều báo. Các văn phẩm của Phan Khôi
phần nhiều là các bài nghị luận hoặc phê bình, hay khảo cứu đăng trong tờ Lục Tỉnh
Tân Văn, Đông Pháp Thời Báo, Thần Chung, Phụ Nữ Tân Văn, Phụ Nữ Thời Đàm, Nam
Phong, Tràng An, Sông Hương.
Phan Khôi xuất thân từ
dòng dõi nổi tiếng. Thân sinh của ông là Phan Trân, trước làm Tri Phủ phủ Điện
Khánh nhưng sau từ quan về nhà dạy học. Thân mẫu ông là con gái cụ Hoàng Diệu.
Năm 1907, Phan Khôi rời quê ra Hà Nội tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.
Trong cuộc biểu tình đòi giảm thuế xảy ra ở Quảng Nam vào năm 1908, ông bị bắt
giam cho đến năm 1914 mới được thả. Thoát khỏi nhà tù thực dân, ông lăn xả vào
cuộc đời làm báo, viết cho rất nhiều tờ tại cả miền Trung, Nam và Bắc. Năm
1945, ông đi theo Việt Minh.
Ngoài các bài viết báo,
Phan Khôi còn sáng tác rất nhiều tác phẩm. Ông còn nổi tiếng là nhà thơ Việt
Nam đầu tiên mở đường cho phong trào thơ mới, với bài thơ bất hủ « Tình
Già » :
Hai mươi năm xưa
Một đêm vừa gió lại vừa
mưa
Dưới ngọn đèn mờ, trong
gian nhà nhỏ
Đôi mái đầu xanh, kề nhau
than thở
« Ôi đôi ta thương nhau
thì vẫn nặng
Mà lấy nhau hẳn là không
đặng
Để đến nỗi tình trước phụ
sau
Chi bằng sớm liệu mà
buông nhau »…
Nhận xét chung về Phan
Khôi, các nhà phê bình văn học cho rằng ông tuy là một nhà cựu học nhưng tư tưởng
của ông rất mới mẻ. Ông phê bình rất táo bạo với lời văn hoạt bát, tự nhiên pha
lẫn dí dỏm khiến những bài báo của ông luôn luôn có đủ sức thu hút độc giả.
Ngoài ra, văn chương của Phan Khôi luôn luôn biểu lộ một sức sống mãnh liệt và
một tinh thần bất khuất gắn liền vào lương tri của con người cầm bút chỉ biết sống
theo lý tưởng của mình. Dù trong hoàn cảnh khó khăn đến mấy, Phan Khôi cũng xứng
đáng tiêu biểu cho người làm báo, làm văn chân chính, không hề run sợ trước bạo
lực và cường quyền, cũng như không thể bị tư lợi làm cho mất nhân cách. Tác phẩm
luận đề mang tên « Nắng Chiều » của ông, nội dung chứa đựng những lập luận vững
chắc, nhưng không được nhà cầm quyền Hà Nội cho phép xuất bản.
Những năm cuối cùng trong
đời, Phan Khôi đã chứng tỏ lối sống bất khuất của ông bằng cách tự do viết những
cảm nghĩ thực của ông trong tờ Nhân Văn Giai Phẩm tại Hà Nội. Vụ này đã gây sôi
nổi một thời gian trong giới báo chí Việt Nam ở cả hai miền, và cũng đã khiến
cho mọi người cầm bút tỏ lòng thán phục ông như một nhà văn còn giữ được những
tình cảm chân thực của con người giữa xã hội máy móc tàn bạo. Câu nói nổi tiếng
của ông dưới đây đã khiến ông phải đi vào cuộc sống tù đày sau khi gây nên vụ
án « Nhân Văn Giai Phẩm » :
« Khi ghét cứ nói rằng
ghét
Dù ai cầm dao dọa giết
Cũng không đổi ghét thành
yêu
Dù ai ngon ngọt nuông chiều
Cũng không đổi yêu thành
ghét ».
NGUYỄN TRỌNG THUẬT
Nguyễn Trọng Thuật sinh
năm 1882, lấy hiệu là Đồ Nam Tử, người xã Mạn Nhuế, phủ Nam Sách, tỉnh Hải
Dương.
Ông tinh thông Hán học,
trước đi dạy học sau viết cho khá nhiều tờ báo đặc biệt là Nam Phong Tạp Chí
và Đuốc Tuệ. Riêng trong tờ Đuốc Tuệ, ông ký tên là Tràng Thiệt cư sĩ.
Những tác phẩm của Nguyễn
Trọng Thuật gồm đủ mọi bộ môn : tiểu thuyết, khảo cứu, nghị luận và thơ. Năm
1925, cuốn tiểu thuyết mang nặng tính chất giáo dục của ông, tựa đề « Quả Dưa Đỏ
» đã được giải thưởng của Hội Khai Trí Tiến Đức. Đây là một tiểu thuyết luận đề
đặc sắc, đề cao sự chịu đựng của con người và thuyết duy linh, tin vào quyền
năng của thượng đế. Ngoài ra, ông viết cuốn « Thơ Ngụ Ngôn » gồm hai quyển,
một do chính ông soạn, còn một cuốn do ông diễn giải những bài thơ ngụ ngôn cổ
của Trung Hoa. Trong khi hoạt động về báo chí, Nguyễn Trọng Thuật vẫn ôm mộng
phát triển tiếng quốc ngữ, do đó ông đã sáng tác cuốn « Việt Văn Tinh Nghĩa »
nói về nguồn gốc tiếng Việt và bàn việc đặt văn phạm tiếng Việt theo tiếng Pháp
cho được chính xác và khoa học.
Nguyễn Trọng Thuật cũng
được ca ngợi là một nhà báo tài ba khi ông viết cho tờ Nam Phong Tạp Chí. Một
thời gian, tên tuổi ông vang dội trong làng báo nhờ cuộc bút chiến với Phan
Khôi trên tờ Phụ Nữ liên quan đến việc thẩm định nền quốc học vào năm 1931,
theo đó Ông Phan Khôi cho rằng nước ta chưa có được một nền quốc học.
Nguyễn Trọng Thuật, để đối
chọi lại Phan Khôi, đã viết rằng dân tộc nào cũng có những sáng tạo riêng nên
dù có chịu ảnh hưởng ngoại lai chăng nữa thì Việt Nam vẫn có một nền quốc học.
Quan điểm của ông cho thấy ông là một chiến sĩ văn hóa nặng lòng với việc phát
huy nền văn hóa cổ.
Vai trò của Nguyễn Trọng
Thuật trong làng báo Việt Nam còn quan trọng ở chỗ ông là người đầu tiên viết một
cuốn tiểu thuyết phiêu lưu (Quả Dưa Đỏ) khiến ông trở thành người tiên phong
trong trào lưu sáng tác. Trong khi đó, những bài khảo luận của ông, tuy không
xuất sắc bằng Phan Kế Bính nhưng cũng có công làm cho nền văn học Việt Nam thêm
phần phong phú.
Nguyễn Trọng Thuật mất
năm 1940 sau gần hai chục năm hoạt động trong làng báo kể từ Nam Phong Tạp Chí.
NGUYỄN VĂN TỐ
Sinh năm 1889, Nguyễn Văn
Tố lấy biệt hiệu là Ứng Hoà, xuất thân từ trường Thông Ngôn và Trường Luật Hà Nội.
Ông phục vụ cho Viện Bác Cổ Viễn Đông một thời gian rồi gia nhập phong trào
kháng chiến chống Pháp.
Gia nhập hàng ngũ những
người làm báo, Nguyễn Văn Tố khởi hành bằng tờ Đông Dương Tạp Chí, rồi tới Tri
Tân Tạp Chí và Đồng Thanh tạp chí. Ngoài ra, ông còn viết bài cho tập kỷ yếu của
Trường Viễn Đông Bác Cổ và tập kỷ yếu của Hội Trí Tri Bắc Kỳ.
Công lao của Nguyễn Văn Tố
đối với nền văn học Việt Nam cũng xuất phát từ những ngày ông viết báo. Ông
chuyên dịch những tài liệu hay từ Pháp ngữ sang Việt ngữ, cùng với rất nhiều
bài phê bình, khảo cứu, đính chính các tác phẩm văn học và lịch sử Việt Nam.
Ông cũng từng viết nhiều tác phẩm khảo cứu quan trọng như Đại Nam Dật Sử và Những
Ông Nghè Triều Lê.
Nhận định tổng quát về
Nguyễn Văn Tố, giới phê bình văn học cho rằng ông là một người làm báo vì lý tưởng
văn hóa, đồng thời là một học giả uyên thâm, một nhà khảo cứu thận trọng, một
người thiết tha với nền văn hóa dân tộc. Ông đã thực hiện được một việc rất cần
thiết mà nhiều nhà văn học chờ đợi là đính chính những sai lầm trong các tác phẩm
văn chương và lịch sử Việt Nam. Lối văn của ông nhẹ nhàng, lưu loát, ít dùng chữ
Hán nên rất bình dị.
Nguyễn Văn Tố mất năm
1947 khi đang hoạt động tại chiến khu chống Pháp.
NGUYỄN AN NINH
Ra đời năm 1900, Nguyễn
An Ninh dành suốt cả cuộc đời mình cho cách mạng và mất năm 1943 tại Côn Đảo.
Nếu như những người khác
sẵn sàng chấp nhận một cuộc sống do thực dân sắp đặt, chắc chắn Nguyễn An Ninh
có thể vinh thân phì gia trong cuộc đời nhung lụa… Nhưng ông đã từ bỏ tất cả mọi
đặc ân do người Pháp ban phát để chấp nhận một cuộc sống đầy gian nan thiếu thốn.
Nguyễn An Ninh nguyên quê
quán tại ấp Mỹ Hoà, Hóc Môn, Gia Định. Ngày đi học, ông được cấp hai học bổng để
theo học Trường Đại Học Hà Nội rồi qua Pháp đậu bằng Cử Nhân Luật. Trong thời
gian ở Pháp, ông đã du lịch sang Ý, Áo, Đức, Hoà Lan và Bỉ.
Ngày đi vào làng báo,
Nguyễn An Ninh còn rất trẻ, lạc quan và nổi danh về trí thông minh. Ông từng diễn
thuyết ở nhiều nơi về những cao trọng của thanh niên và được nhiều người hâm mộ
về tài hùng biện. Ngày 24-3-1925, Nguyễn An Ninh cầm đầu cuộc biểu tình ở
Saigon và bị bắt, truy tố ra toà. Tính tổng cộng, Nguyễn An Ninh đã phải vào tù
tất cả 5 lần nhưng vẫn không hề nản chí. Mỗi khi được thả ra, ông lại tiếp tục
tranh đấu cho cách mạng qua phương tiện báo chí của ông là tờ La Cloche Felée,
một tờ báo có sinh khí vũ bão tranh đấu chống nhà cầm quyền Pháp. Trong thời
gian đầu, tờ La Cloche Felée được phát hành mỗi tuần một lần, nhưng từ số 20 trở
đi, tờ báo này được đổi thành mỗi tuần 2 lần và trở thành cơ quan tuyên truyền
dân chủ với chủ trương ghi ngay trên mặt báo « Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân
vi khinh ».
Lịch sử báo chí Việt Nam
ghi nhận Nguyễn An Ninh là người đầu tiên bị nhà cầm quyền Pháp kết án nặng nề.
Lần đầu ra toà, ông bị 18 tháng tù. Lần sau 3 năm tù ở. Lúc đó chính là lúc ông
điều khiển tờ La Cloche Felée ở vào thời kỳ có ảnh hưởng mạnh nhất. Lần thứ ba,
Nguyễn An Ninh cũng lại vào tù vì tờ báo của ông, rồi đến lần thứ tư bị 5 năm
biệt xứ vì hành động chính trị. Lần cuối cùng, ông bị lưu đầy ra Côn Đảo cho tới
ngày bị bệnh mà chết.
Cuộc đời của Nguyễn An
Ninh là cuộc đời của một chiến sĩ. Trong suốt những ngày làm báo, ông chỉ mong
truyền bá những tư tưởng ái quốc và đề cao tinh thần bất khuất của người trí thức
trước sự tồn vong của đất nước. Ngoài tờ La Cloche, Nguyễn An Ninh cũng còn cộng
tác với một vài tờ báo tiếng Pháp theo cùng đường lối như tờ La Cloche nhưng ít
ảnh hưởng hơn. Rồi tới khi ông vào tù, tờ báo được giao lại cho Phan Văn Trường
điều khiển nhưng chỉ được một thời gian thì tờ báo đình bản.
Đối với quần chúng Việt
Nam, và nhất là giới trẻ, Nguyễn An Ninh là một thần tượng của cuộc đấu tranh
chống Pháp. Ông được ca tụng là người có một lý tưởng không thể lay chuyển được,
và lúc nào cũng sống với lý tưởng đó. Ngoài việc làm báo, Nguyễn An Ninh còn đi
về các tỉnh xa và các vùng nông thôn để sống với quần chúng, diễn thuyết, khơi
động tinh thần dân tộc. Ngay từ ngày còn đi học tại Pháp, ông cũng đã từng diễn
thuyết cho các sinh viên Việt Nam nghe và ông đã công khai đả kích chính sách
thực dân của người Pháp tại Đông Dương.
Một điểm đặc biệt khác về
Nguyễn An Ninh là ông sống thật liêm khiết và thiếu thốn từ ngày còn nhỏ cho tới
lúc lìa đời.
BÙI QUANG CHIÊU
Cộng tác với tờ Nam Phong
Tạp Chí của Phạm Quỳnh, Bùi Quang Chiêu không nổi tiếng được như Phạm Quỳnh
nhưng cũng đã đóng một vai trò quan trọng về những vấn đề văn học, nghệ thuật,
triết học. Ở miền Nam, nhà báo Bùi Quang Chiêu được nhiều người biết tới là nhờ
ông có chân trong Đảng Lập Hiến Đông Dương và là Giám Đốc của tờ La Tribune
Indochinoise.
Sanh quán tại Bến Tre,
chào đời năm 1873, Ông Bùi Quang Chiêu du học tại Algérie, bạn với Van
Vollenhoven là người sau này được cử làm Toàn Quyền tại Đông Dương. Sau khi thi
đậu Tú Tài tại Alger, Bùi Quang Chiêu vào học Trường Canh Nông tại Paris, ra
trường năm 1897 với bằng Kỹ Sư Canh Nông.
Về Saigon, ông làm việc
cho Viện Khảo Cứu Saigon, khi trường Canh Nông Huế thành lập, triều đình Huế mời
ông ra dạy. Năm năm sau, chính phủ Pháp bổ nhiệm ông làm Phó Giám Đốc Nha Canh
Nông ở Hà Nội. Năm 1907, ông được nhà nước giao phó chăm sóc thí điểm nuôi tầm
và dệt lụa ở Tân Châu. Năm 1913, ông trở lại Hà Nội để nghiên cứu vấn đề tơ lụa.
Tất cả những công việc này, dù đưa lại cho ông nhiều lợi lộc và danh vọng,
nhưng vẫn không lôi cuốn ông bằng nghề viết báo.
Bùi Quang Chiêu sống một
cuộc đời rất đa dạng : làm báo, làm chính trị, làm kinh thương, và tương đối
thành công trong cả mọi ngành hoạt động. Riêng trong ngành báo chí, ông luôn
luôn đi theo chiều hướng dung hoà giữa những ảnh hưởng tương phản và chủ xướng
chính sách « Pháp Việt đề huề ». Theo ông : « người Pháp đã góp phần thắt
chặt tình thân hữu Việt Pháp tạo nền móng vững chắc để từ đó Đông Dương sẽ vươn
lên đẹp đẽ và vững mạnh. Người Việt Nam đã từng yêu mến nhiều người Pháp có thiện
chí, mà họ xem như là bạn thân, là anh cả. Những người anh cả này sẵn sàng đền
đáp lại, giúp đỡ đàn em… »
HOÀNG TÍCH CHU
Hoàng Tích Chu là người
tiêu biểu cho phái làm báo chuyên nghiệp. Ông sinh năm 1897 và chết yểu vào năm
1932 nhưng đã giúp ích rất nhiều cho làng báo Việt Nam.
Sau khi du học ở Pháp về,
Hoàng Tích Chu chủ trương tờ Đông Tây, nhờ đó ông có đất đứng để làm đảo lộn tất
cả kỹ thuật làm báo cũng như phương pháp hành văn báo chí. Thời bấy giờ, văn
xuôi trên báo thường rất dài dòng, nặng về điển tích và dùng quá nhiều chữ Nho
không cần thiết. Hoàng Tích Chu đã giới thiệu lối hành văn đơn giản, sáng
sủa, khiến người đọc dễ lãnh hội hơn theo kiểu hành văn của báo chí
Pháp. Thoạt tiên các bạn đồng nghiệp của ông không mấy tán thành nhưng rồi họ bắt
chước theo. Quả là Hoàng Tích Chu đã mở một phong trào mới, cải tiến lối hành
văn không riêng gì cho báo chí mà còn giúp ích cho cả tiểu thuyết và truyện ngắn.
Năm 1927, Hoàng Tích Chu,
với sự cộng tác của Đỗ Văn Phối, đã điều khiển tờ Hà Thành Ngọ Báo, đánh dấu một
bước tiến mới so với các báo đã ra mắt trước đó. Cũng trên tờ báo này, Hoàng
Tích Chu đã phá lối văn mang nặng dấu vết biền ngẫu, chứa đựng toàn điển tích
Trung Hoa, và áp dụng lối văn mới gọn gàng, sáng sủa. Bằng lối văn này, ông đã
viết những bài xã luận thật sắc bén và hữu hiệu. Ngoài ra ông còn « cách mạng »
cả bộ mặt của tờ báo bằng cách thay đổi vị trí của các mục tin tức và xã luận để
làm nổi bật tính cách thời sự sốt dẻo của nội dung tờ báo.
Quả thật Hoàng Tích Chu
đã thực hiện một cuộc cách mạng trong làng báo Việt Nam. Lúc ban đầu, ông đã gặp
phản ứng dữ dội vì độc giả chưa quen với lối hành văn tắt, ngắn gọn mà họ chê
là quá vắn tắt, văn lai Tây, lập dị, khôi hài. Hậu quả là báo bán không được,
thiệt hại rất nhiều về phương diện tài chánh. Nhưng về sau, với trình độ dân
trí cao thêm, lối hành văn của ông đã được các báo khác khai thác một cách mỹ
mãn. Tuy vậy, trong cuộc đời làm báo, Hoàng Tích Chu đã mắc phải một khuyết điểm
lớn : đó là ông đã đề cao quá lố lối sống buông thả của Tây Phương và áp dụng
ngay lối sống đó cho chính mình. Cả nhóm người viết báo của ông sống rất phóng
túng, rượu chè, khiêu vũ, hút thuốc phiện và nói chuyện với nhau bằng tiếng
Pháp, trong khi làng báo Việt Nam sống rất đạo mạo và khép mình vào trong các
khuôn phép cổ. Chính nhóm Hoàng Tích Chu đã thúc đẩy thanh thiếu niên Việt Nam
vào con đường trác táng qua ảnh hưởng của tiểu thuyết và thơ.
Các nhà khảo sát lịch sử
Báo Chí Việt Nam cũng nhận định rằng, Hoàng Tích Chu, xuất thân từ tầng lớp trí
thức tư sản và sau một thời gian học tập về báo chí tại Pháp, khi trở về nước,
đã sống theo nền văn minh mới của Pháp nhiều hơn tập tục Việt Nam. Về cá nhân,
ông muốn mô phỏng nếp sinh hoạt Âu Châu, trong khi về nghề nghiệp, ông mô phỏng
kỹ thuật của Pháp. Khi làm báo, ông đặt nặng vai trò thông tin hơn vai trò giáo
dục quần chúng, và dĩ nhiên coi nhẹ khía cạnh luân lý, triết học và truyền thống
dân tộc. Kể từ thời Hoàng Tích Chu, các ký giả Việt Nam từ bỏ y phục lối cổ mà
mặc Âu Phục, đi đâu thì xách máy ảnh bên người cho thiên hạ biết ngay mình là «
thầy ký giả ». Hình ảnh một ký giả Việt Nam ngay từ ngày đó cũng đã không khác
một ký giả ngoại quốc.
Về phương diện văn học, ảnh
hưởng của Hoàng Tích Chu tuy có nhưng yếu ớt. Ông thường bị nhiều luồng dư luận
chỉ trích nặng nề về việc đề cao lối sống phóng túng, hưởng lạc cá nhân và thói
quen của ông là « thách đấu súng hay đấu kiếm » mỗi khi muốn kết thúc một cuộc
bút chiến trên mặt báo. Thói quen này ông cũng bắt chước theo các ký giả Tây
Phương vào cuối thế kỷ 19. Sự chỉ trích nặng nề nhất dành cho ông là việc phổ
biến tư tưởng lãng mạn của Tây Phương để chi phối giới trẻ Việt Nam làm va chạm
mạnh tới nền luân lý phong kiến Khổng Mạnh.
SƯƠNG NGUYỆT ANH
Các tài liệu văn học ghi
nhận quá ít về một nhân vật có tầm vóc quá lớn trong lịch sử báo chí : đó là Bà
Sương Nguyệt Anh, người chủ trương tờ báo dành cho nữ giới ra mắt lần đầu tiên
vào năm 1918, tờ « Nữ Giới Chung » (Tiếng Chuông của phái nữ).
Nữ sĩ Sương Nguyệt Anh là
con gái cụ Đồ Chiểu, lúc còn nhỏ theo cha học Hán văn nhưng sớm chuyển qua Âu học
cho tới ngày đỗ Cao Đẳng Tiểu Học thì nhập vào hàng ngũ làng báo bằng tờ Nữ Giới
Chung với mục đích giải phóng chị em phụ nữ khỏi bao nhiêu trói buộc của luân
lý phong kiến. Nữ sĩ Sương đã nuôi giấc mộng xã hội này ngay từ khi còn nhỏ
nhưng chưa có cơ hội thực hiện. Mãi cho đến khi phong trào báo chí nổi lên rầm
rộ và ảnh hưởng đời sống Tây Phương bắt đầu thấm vào xã hội Việt Nam qua ảnh hưởng
của những người làm báo cấp tiến như nhóm Hoàng Tích Chu, Sương Nguyệt Anh mới
quyết đứng dậy thực hiện lý tưởng xã hội của mình, và mở đầu cho phong trào báo
chí phụ nữ.
Nhưng trong cuộc đời làm
báo, Sương Nguyệt Anh không gặp được con đường bằng phẳng dễ dàng. Tờ Nữ Giới
Chung do bà chủ trương tuy có gặt hái được chút ít thành công nhưng đã gặp phản
ứng dữ dội vì lý do lúc đó phái yếu ở xứ ta vẫn còn thờ ơ với thời cuộc và thường
không ưa thích những cải tiến quá táo bạo dù những cải tiến này có lợi cho họ.
Tờ báo do đó phải đình bản nhiều lần, sau những số báo đầu tiên cổ động cho việc
phái yếu thoát ly gia đình để tham gia các công tác xã hội bị đả kích, bị chê
cười mỉa mai. Thiếu sự ủng hộ của đồng bào, tờ báo không có độc giả trong phái
yếu và chỉ lần hồi phát triển được trong những năm sau 1930. Tuy vậy, Sương
Nguyệt Anh vẫn không nản lòng và vẫn tiếp tục sống chết với nghề làm báo. Trong
lịch sử báo chí Việt Nam, nữ sĩ Sương Nguyệt Anh là người đầu tiên của phái nữ
góp mặt vào hàng ngũ những người cầm bút chuyên nghiệp.
ĐÀO TRINH NHẤT
Đào Trinh Nhất, một người
làm báo nhà nghề, gia nhập hàng ngũ những người làm báo vào năm 1929 với tờ «
Phụ Nữ Tân Văn » tại Saigon, do bà Chủ Nhiệm Nguyễn Đức Nhuận trông coi. Ngay
sau khi bắt tay cộng tác, Đào Trinh Nhất đã trở thành nổi tiếng hơn cả bà Chủ
Nhiệm. Năm 1942, Đào Trinh Nhất cộng tác với tờ Trung Bắc Chủ Nhật và viết nhiều
bài khảo cứu giá trị trên tờ này.
Công lao của Đào Trinh Nhất
đối với làng báo Việt Nam rất lớn. Tuy không là người đầu tiên khai sáng phong
trào báo phụ nữ, Đào Trinh Nhất là một chiến sĩ xã hội luôn luôn hướng về đại
chúng. Trong khi giữ chức chủ bút cho tờ Phụ Nữ Tân Văn, Đào Trinh Nhất đã chú
trọng tới các mục thường xuyên về ý kiến đối với thời sự, vấn đề giải phóng phụ
nữ Việt Nam, vấn đề tổ chức gia chánh, vệ sinh, khoa học và đặc biệt hơn hết là
mục dành cho nhi đồng.
Một điểm khác đã giúp cho
Đào Trinh Nhất thành công trong nghề làm báo là việc dùng tờ Phụ Nữ Tân Văn vào
khuynh hướng chính trị. Mặc dù tờ báo này, như danh nghĩa của nó, chỉ nhằm vào
đối tượng chính là lối sống nữ giới, nó đã được sử dụng để khơi động ý thức dân
tộc trong đám quần chúng đông đảo và thành công vượt bực. Cũng trong khi trông
coi tờ báo này, Đào Trinh Nhất đã kết hợp được những người cầm bút có thành
tích cách mạng để dễ dàng khích động dư luận.
Đào Trinh Nhất cũng được
coi là người làm báo nặng tinh thần xã hội.
NHẤT LINH (1906-1963)
Nhất Linh, một khuôn mặt
nổi bật trong làng báo Việt Nam và cột trụ của nhóm Tự Lực Văn Đoàn, sinh tại
làng Cẩm Giang, tỉnh Hải Dương, Quảng Nam. Tên thật của ông là Nguyễn Tường
Tam, và ngoài bút hiệu Nhất Linh, ông còn dùng bút hiệu Nhị Linh, Bách Linh.
Ông học Trường Bưởi Hà Nội,
đậu bằng Thanh Chung năm 1920 và làm thơ ký sở Tài Chánh. 6 năm sau, ông cho ra
đời cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông là cuốn « Nho Phong », sau đó sang Pháp du
học, đậu bằng Cử Nhân Khoa Học và trở về nước năm 1930. Kể từ đó ông lăn xả vào
nghề làm báo.
Bước đầu tiên của Nhất
Linh là điều khiển tờ Phong Hóa, do ông Phạm Hữu Ninh trao lại vào năm 1932. Tới
năm 1935, ông sáng lập tờ « Ngày Nay » gây một tiếng vang lớn. Năm 1945, ông từ
Trung Hoa trở về và chủ trương tờ Việt Nam để chống lại Việt Minh. Sau Hội Nghị
Genève, ông lập nhà xuất bản Phượng Giang và chủ trương giai phẩm « Văn Hóa
Ngày Nay ».
Song song với nghề làm
báo, Nhất Linh hoạt động chính trị chống Pháp, chống Việt Minh, chống mọi hình
thức thực dân, độc tài, và năm 1960, ông thành lập Mặt Trận Quốc Dân Đoàn Kết
chống chế độ Ngô Đình Diệm. Ngày 7-7-1963, ông dùng độc dược tự tử trước ngày bị
chế độ Ngô Đình Diệm đưa ra Tòa án xét xử. Cái chết của ông đã gây xúc động
mãnh liệt ở trong nước cũng như trên quốc tế. Trên cả hai phương diện chính trị
và văn hóa, Nhất Linh có một tầm vóc ít nhà văn khác sánh kịp.
Về phương diện văn hóa,
Nhất Linh là người có công lớn nhất trong thời tiền chiến, nhờ sự nghiệp của
ông trong ngành báo chí. Chính ông đã đưa tờ Phong Hóa từ chỗ không ai biết đến
chỗ có ảnh hưởng sâu rộng trong mọi giới Tự Lực Văn Đoàn. Và tờ Ngày Nay sở dĩ
có uy thế trội hẳn đối với các tạp chí khác một phần lớn cũng là nhờ tài tổ chức
của ông. Những tác phẩm ông viết nhất là loại luận đề không những đã mở một
chân trời mới cho cả một khuynh hướng văn chương mà còn gây được những thành quả
vĩ đại về phương diện xã hội.
Về phương diện chính trị,
Nhất Linh cũng được xưng tụng là nhà đại cách mạng có đủ thành tích chống thực
dân, chống độc tài vừa bằng tư tưởng, bằng hành động, qua báo chí và qua các
tác phẩm của ông. Cái chết đúng lúc của ông vào năm 1963 đã làm sáng thêm một
gương phấn đấu bất khuất. Sau khi ông mất, nhiều nhà bình luận cho rằng chính
cái chết của ông đã làm sống lại sự nghiệp chính trị và văn hóa của ông.
KHÁI HƯNG (1896-1947)
Tên thật là Trần Khánh
Giư, Khái Hưng sinh tại làng Cổ Am, huyện Vĩnh Bảo, tỉnh Hải Dương, con ông Tuần
Phủ Trần Mỹ.
Sau khi thi đỗ Tú Tài
Pháp, Khái Hưng làm giáo sư Trường Tư Thục Thăng Long và đi ngay vào làng báo
bằng tờ Phong Hóa, trên đó ông chuyên viết bài nghị luận. Năm 1932, khi tờ báo
này được trao cho Ông Nguyễn Tường Tam điều khiển, Khái Hưng chuyển hướng sang
địa hạt tiểu thuyết và dùng các tác phẩm của ông hỗ trợ cho lý tưởng xây dựng một
xã hội mới, đả phá nếp sống cổ hủ và chậm tiến.
Trong những năm hoạt động
chính trị, Khái Hưng vẫn không rời bỏ sáng tác. Năm 1941, ông và Hoàng Đạo bị
nhà cầm quyền Pháp bắt giam. Khi được thả ra, ông cộng tác với Nguyễn Tường
Bách xuất bản tờ báo mới lấy tên là « Ngày Nay Kỷ Nguyên Mới ».
Năm 1945, Khái Hưng cộng
tác với Nhất Linh làm tờ « Việt Nam » và viết những bài nghị luận chống đối
Việt Minh thay cho Tú Mỡ. Năm 1947, khi tản cư ra khỏi Hà Nội, ông bị bí mật thủ
tiêu.
Công nghiệp của Khái
Hưng trong địa hạt báo chí và văn chương rất lớn cả về lượng và phẩm. Ông viết
nhiều, và hầu như tác phẩm nào của ông cũng đạt được ảnh hưởng sâu rộng trong
quần chúng. Ông viết đủ các bộ môn tiểu thuyết, kịch, truyện ngắn, truyện nhi đồng.
Trên địa hạt văn chương, ông là cây bút cừ khôi nhất trong Nhóm Tự Lực Văn Đoàn
và là một nhà văn tiền chiến. Tuy một số tiểu thuyết của Khái Hưng ít gây được
dư luận sôi nổi nhất thời nhưng thường có giá trị vĩnh cửu và cho tới ngày nay,
khi đọc lại những tiểu thuyết của ông, độc giả vẫn cảm thấy say mê và thấy rằng
ông có một khả năng nhận định xác thực, tâm lý sắc bén với cách hành văn rất nhẹ
nhàng nhưng tinh tế.
NGUYỄN TUÂN
Sinh năm 1913 tại Thanh
Hóa, Nguyễn Tuân là một nhà văn, một nhà báo tiền chiến, nổi tiếng là con người
hào hoa và khinh bạc. Con người ông bộc lộ rõ rệt trong văn chương của ông qua
rất nhiều tác phẩm gồm tiểu thuyết, truyện ngắn và phóng sự thời đại.
Về phương diện báo chí,
Nguyễn Tuân không phải là người làm báo mà chỉ dùng báo chí làm môi trường sáng
tác. Ông viết trên các báo « Tiểu Thuyết Thứ Bảy, Tao Đàn, Hà Nội Tân Văn,
Trung Bắc Chủ Nhật ».
Nhận xét tổng quát, Nguyễn
Tuân thường có khuynh hướng mô tả một cách thơ mộng đời sống của giai tầng trí
thức Việt Nam vào cuối thế kỷ trước. Ông không nổi tiếng bằng các nhân vật cột
trụ của Tự Lực Văn Đoàn, nhưng có một bút pháp chải chuốt rất độc đáo, bay bướm,
đầy nghệ thuật.
THẾ LỮ
Tên thật là Nguyễn Thứ Lễ,
Thế Lữ sinh năm 1907 tại Hà Nội. Ông theo học và tốt nghiệp ngành mỹ thuật.
Cũng giống như Nguyễn Tuân, Thế Lữ dùng báo chí để sáng tác truyện và thơ, dưới
bút hiệu Thế Lữ và Lê Ta. Ông cộng tác với các báo Phong Hóa, Ngày Nay, và Tinh
Hoa.
Thế Lữ ít có công nghiệp
đối với làng báo Việt Nam nhưng về phương diện văn chương, ông là người mở đường
cho phong trào thơ mới nên địa vị của ông thật nổi bật trên văn đàn.
Về tiểu thuyết, Thế Lữ viết
cũng khá nhiều, hầu hết đều có tính cách mạo hiểm, trinh thám rất hấp dẫn.
HỒ BIỂU CHÁNH (1885-1958)
Hồ Biểu Chánh là một nhà
văn lớn của miền Nam, đồng thời là một nhà báo tên tuổi. Ông sinh tại làng Bình
Thành, tỉnh Gò Công. Ngay trong thời kỳ phôi thai của báo chí Việt Nam, Hồ Biểu
Chánh đã có mặt. Ông cộng tác với 6, 7 tờ báo ban đầu như Đông Pháp Thời Báo,
Nam Kỳ Tuần Báo, Phụ Nữ Tân Văn.
Văn nghiệp mà Hồ Biểu
Chánh để lại gồm 60 bộ truyện dài, 2 tập thơ và nhiều sách biên khảo. Các tiểu
thuyết của ông có tính cách tình cảm xã hội. Lối hành văn của ông giản dị, chân
thực, biểu lộ lối sống bình dị của người miền Nam.
PHI VÂN
Tên thật là Lâm Thế Nhơn,
Phi Vân sinh năm 1917 tại An Xuyên. Ông là một nhà văn và nhà báo kỳ cựu miền
Nam, từng cộng tác với hầu hết các nhật báo ở Thủ Đô kể từ 1938 tới nay.
Là người nặng ý thức dân
tộc, tranh đấu cho nền độc lập của đất nước, Phi Vân là một nhà báo có lý tưởng,
muốn dùng báo chí làm phương tiện hữu hiệu yểm trợ cho cuộc tranh đấu. Các tác
phẩm của ông đều đánh dấu từng giai đoạn đời sống dân quê miền Nam từ thời Pháp
thuộc cho đến ngày cuộc cách mạng 1963 bùng nổ. Nổi bật nhất trong số tác phẩm
này, cuốn « Đồng Quê » của ông đã được giải nhất cuộc thi văn chương của Hội
Khuyến Học Cần Thơ năm 1943.
Cùng với Hồ Biểu Chánh,
Phi Vân tiêu biểu cho những nhà báo và nhà văn lớn của miền Nam.
TẢN ĐÀ (1888-1939)
Tản Đà tên thật là Nguyễn
Khắc Hiếu, sinh tại làng Khê Thượng huyện Bất Bạt tỉnh Sơn Tây.
Thời còn nhỏ, Tản Đà được
người anh là Nguyễn Tái Tích nuôi cho đi học chữ Hán, đỗ Phó Bảng nhưng sau
chuyển qua Âu học. Tại Hà Nội, ngày còn đi học, Tản Đà say mê một cô hàng sách
tên Đỗ Thị Ái Khanh nhưng mối tình này tan vỡ vì mấy lần ông thi trượt. Sự kiện
này đã ảnh hưởng sâu xa đến cuộc đời và nguồn cảm hứng của ông trong thi văn.
Nhập vào làng báo, Tản Đà
viết cho Đông Dương Tạp Chí, Đông Pháp Thời Báo, giữ mục Thi Đàn cho Tiểu Thuyết
Tuần Báo và tờ Ngày Nay. Không những viết báo, Tản Đà còn làm báo, ông điều khiển
tờ Hữu Thanh và An Nam Tạp Chí nhưng cả hai tờ báo này không sống được lâu vì
thiếu thốn về tài chính cũng như tính tình nghệ sĩ của người điều khiển. Cũng
vì vậy mà nghề làm báo của Tản Đà không mấy khá, ông quay sang viết văn viết
thơ mướn, cuối cùng phải đi viết tuồng cho những gánh hát để mưu sinh.
Về phương diện văn học, Tản
Đà là một nhà thơ có sắc thái rất đặc biệt. Tư tưởng ông dù bị nền cựu học chi
phối, vẫn có tính chất tiến bộ nên thi ca của ông phản ảnh được ảnh hưởng Nho
Lão đồng thời biểu lộ sự tiến bộ của nền văn minh Tây Phương. Đó là một sự dung
hòa kỳ diệu mà ít nhà văn, nhà thơ khác tạo được, và đưa ông lên hàng thi sĩ
thiên tài. Trong làng báo, ông ít lừng danh như các đồng nghiệp đương thời vì
tính tình ông lãng mạn, ít chú trọng tới thực tế. Khi chủ trương tờ An Nam Tạp
Chí, ông lâm vào một hoàn cảnh rất bi đát phải xoay sở vất vả để cho tờ báo tồn
tại nhưng mặc dù vậy, ông vẫn tỏ ra khinh bạc và sống với những giấc mơ riêng của
mình.
Ông mất tại Hà Nội, trong
cảnh túng thiếu cùng cực. Báo chí Việt Nam chưa bao giờ có một nhà báo có lý tưởng
cao xa và nghèo khổ vất vả như ông. Trường hợp của Tản Đà là một hiện tượng lạ
ít thấy xuất hiện. Cũng chính nhờ vậy mà Tản Đà ghi được những nét sâu đậm
trong lịch sử báo chí Việt Nam.
NAM CAO (1914-1951)
Nam Cao tên thật là Trần
Văn Trí, sinh năm 1914 tại làng Đại Hoàng thuộc tỉnh Hà Nam. Sống thời thơ ấu
trong sự nghèo nàn, Nam Cao lớn lên phải ra đời tự lập sớm lại hay bệnh hoạn.
Ông có gia đình và đông con. Bản tính Nam Cao hiền hậu, thật thà và khiêm tốn.
Đời sống khổ cực của chính bản thân và sự bất công của xã hội lúc đó đã khiến
ông bi quan về cuộc đời. Sau ông đi theo phong trào kháng chiến chống Pháp và bị
đạn chết tại Ninh Bình năm mới có 37 tuổi.
Nam Cao vào làng văn
không gặp nhiều may mắn. Ông viết đủ các loại như tin tức, tiểu thuyết, thơ, kịch.
Vào làng báo, Nam Cao cộng tác với Tiểu Thuyết Thứ Bảy, Tiểu Thuyết Thứ Năm, Phổ
Thông Bán nguyệt san và tạp chí Văn Nghệ của phong trào kháng chiến. Các tác phẩm
của ông khá nhiều nhưng nay đã thất lạc và chỉ còn lại rất ít.
Làm báo cũng như làm văn,
Nam Cao là một con người đặc biệt được kể như một nhà văn hiện thực xã hội. Lúc
viết báo, ông muốn dùng các tác phẩm của ông để phơi bầy những sa đọa của chế độ
đương thời. Vì nhằm mục đích trên nên văn của Nam Cao thiếu bóng bẩy, chỉ nhẹ
nhàng, tự nhiên, và vô cùng chính xác.
BÌNH NGUYÊN LỘC
Bình Nguyên Lộc, hay Tô
Văn Tuấn, sinh năm 1915 ở làng Tân Uyên, tỉnh Biên Hòa. Bình Nguyên Lộc đi vào
làng báo rất sớm và cộng tác với các tờ Tiếng Chuông, Tiểu Thuyết Thứ Bảy, Nhân
Loại, Bách Khoa v.v… Ông cũng đã từng chủ trương một tạp chí riêng của ông và một
nhà xuất bản.
Bình Nguyên Lộc từng được
giới báo chí mệnh danh là một người có óc sáng tạo phong phú và viết không biết
mệt. Ông sở trường về loại chuyện dài, các tiểu thuyết tình cảm xã hội và tỏ ra
tha thiết yêu quê hương và văn hóa dân tộc. Văn ông giản dị, tự nhiên, linh động
và duyên dáng.
MỘNG SƠN
Mộng Sơn, một ngòi bút
phái nữ từng nổi bật trong làng báo trước đây, còn có bút hiệu khác là Sơn
Tiên, tên thật là Vũ Thị Mai Hương, sinh năm 1920 tại Trung Lao tỉnh Nam Định.
Bà thông minh, đọc sách nhiều, có một tầm kiến thức rộng rãi và từng tham gia
hoạt động chính trị chống lại phe Đệ Tam Quốc Tế.
Trong làng báo, Mộng Sơn
nổi danh ngay từ 1936 khi bà hợp tác với Nguyễn Vỹ để thành lập nhóm Tao Đàn Bạch
Nga, rồi sau đó liên tiếp đứng ra chủ trương nhiều tờ báo phụ nữ văn học. Bà là
chủ bút tờ Việt Nữ, rồi hợp tác làm tờ Đông Phương, và cộng tác với Phụ Nữ Thời
Đàm, Tri Tân, Tiểu Thuyết Thứ Bảy, Phổ Thông Bán Nguyệt San, Thanh Nghị, và Văn
Học Tạp Chí. Trong suốt những năm làm báo và viết báo, Mộng Sơn chú trọng vào
chủ đề phụ nữ Việt Nam và cải tiến xã hội. Bà viết riêng một tập khảo cứu nổi
tiếng mang tựa đề « Lược luận về Phụ Nữ Việt Nam » với chủ đích đặt lại vai trò
của nữ giới.
Trong số các khuôn mặt nữ
thuộc hàng ngũ báo chí, ít có người nào viết nhiều và cộng tác với nhiều báo
như Mộng Sơn. Ngoài ra, Mộng Sơn là một con người đa dạng : một nhà báo, một
nhà văn, một chính trị gia và nhà xã hội học. Tài năng của bà đã được chứng tỏ
trong những tác phẩm triết học và văn học sử do bà biên soạn.
THU VÂN
Thu Vân, tên thật là Lê
Thị Anh, sinh năm 1925 tại làng Long Hậu, quận Lai Vung tỉnh Sa Đéc. Theo học tại
ngoại quốc trong một thời gian dài, bà trở về nước và bắt tay ngay vào việc viết
cho các báo Văn Hóa Ngày Nay, Tân Phong và Văn Đàn. Trong khi đó bà cũng sáng
tác một số truyện dài, nổi tiếng nhất là cuốn Đất Mẹ.
Trong số những nhà văn nữ,
Thu Vân ít nổi tiếng hơn các đồng nghiệp của làng báo, lý do là vì các tác phẩm
của bà chuyên về phân tích tình cảm và tâm lý ở trình độ cao. Lối hành văn của
bà tương đối giản dị nhẹ nhàng.
Chương 5
Báo Chí Hôm Nay
Con đường hoạt động của
báo chí Việt Nam, nếu kể đúng 100 năm, sẽ kéo dài từ 1865 tới 1965 là thời gian
mà nền báo chí xứ ta đã trải qua đủ mọi biến cố thăng trầm để thoát cảnh phôi
thai mà trở thành già dặn. Trong khoảng thời gian đó, những người cầm bút,
chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp, đã đóng góp không biết bao nhiêu công lao
để nền báo chí có được chỗ đứng vững mạnh ngày nay. Họ đã sống với lý tưởng, đã
tranh đấu, đã hy sinh, và có những người đã hy sinh cả mạng sống của mình cho
báo chí. Cuộc tranh đấu của họ lúc bộc phát, lúc âm ỷ, nhưng liên tục và kiên
trì.
Nhìn lại đoạn đường mà nền
báo chí Việt Nam đã trải qua, những kẻ hậu sinh đang sống với nghề cầm bút
không thể không thán phục những người đi trước, những đàn anh đã mở con đường bằng
phẳng cho đàn em nối gót theo sau. Nhìn về quá khứ, những ai trong hàng ngũ báo
chí hôm nay phải lấy làm hãnh diện rằng làng báo Việt Nam đã có những vị tiền bối
can trường xả thân dùng cây bút làm lợi khí cho cuộc đấu tranh dành độc lập cho
xứ sở, xây dựng một nền văn hóa mới cho dân tộc, và kiến tạo một xã hội mới cho
các thế hệ sau. Chúng ta hãy kính cẩn nghiêng mình tỏ lòng ngưỡng mộ những chiến
sĩ đã đấu tranh trên mặt trận chính trị, mặt trận văn hóa cũng như mặt trận xã
hội.
Sang thời hiện đại, những
người cầm bút hôm nay có xứng đáng với những ước mơ của người quá cố hay không,
và nền báo chí Việt Nam ngày nay có được những lý tưởng cao đẹp như trong thời
gian 100 năm quá khứ thăng trầm của nó hay không.
Xin hãy nhìn vào thực trạng
của báo chí để trả lời. Thực trạng đó, thay vì giới hạn vào năm 1965 cho tới
ngày nay, cần phải được lui lại năm 1963 là năm có biến cố lịch sử trọng đại là
Cuộc Cách Mạng tháng 11. Cũng như trong quá khứ, các biến cố lịch sử thường được
dùng làm mốc thời gian đánh dấu những biến chuyển lớn trong làng báo, Cuộc Cách
Mạng tháng 11-1963 là một tấm bảng lớn đánh dấu sự chuyển tiếp của báo chí từ một
thế hệ bị kềm kẹp dưới thời Đệ Nhất Cộng Hòa sang thế hệ buông thả của những chế
độ hậu Cách Mạng. Thực trạng của báo chí, kể từ ngày đó cho đến nay chứa đựng đầy
rẫy những tính chất bi hài nổi bật, những mầu sắc đặc biệt mà ít có nền báo chí
nước nào có được.
Khi nhận định các sắc
thái của nền báo chí Việt Nam hiện đại, các nhà khảo sát đã đưa ra nhiều kết quả
khác nhau, người thì quá khắt khe lên án báo xứ ta đi vào cơn thác loạn sau những
ngày sôi động của lịch sử, người khác lại quá dễ dãi kết luận rằng khu rừng báo
chí sau ngày Cách Mạng năm 63 là một dấu hiệu đầy khích lệ của một nền báo chí
phát triển vượt bực. Có lẽ cả hai lời nhận xét trên đây đều có hơi mang mầu sắc
chủ quan, muốn tô mầu cho các sinh hoạt báo chí theo ý riêng của mình. Chúng ta
hãy thử nhận định các sinh hoạt báo chí Việt Nam theo một lăng kính khách quan,
qua nhiều phương diện.
Đầu tiên là phương diện LỊCH
SỬ. Trong quá khứ, vào thời kỳ khởi thủy, báo chí xứ ta đã đóng một vai trò
lịch sử tích cực, và sự hiện diện của báo chí trong khung cảnh lịch sử của quốc
gia thật là cần thiết, hầu như không thể thiếu. Ngày đó, để chống lại chế độ
thuộc địa, báo chí Việt Nam đã nhất loạt đứng thành một hàng ngũ kiên cố để
cùng nhau tạo thành một lực lượng đáng kể làm cho nhà cầm quyền thuộc địa phải
e ngại. Đây cũng là tình trạng của báo chí Việt Nam vào thời gian trước và sau
Cách Mạng 1963.
Thật vậy, ngay từ khi các
phong trào quần chúng chưa được ồ ạt tung ra, và nhà cầm quyền tiền Cách Mạng
chưa kịp diễn những ngón đòn ác liệt để phản ứng thì báo chí đã « ngửi » thấy
bước chân của lịch sử. Cho đến khi các lực lượng quần chúng nhất tề đứng dậy,
thì báo chí đã sẵn sàng tiếp ứng không hề chậm trễ. Trong cuộc Cách Mạng 1963,
sự đóng góp của báo chí phải được kể là ngang hàng với sự đóng góp của mọi lực
lượng khác đã có công triệt hạ chế độ đương thời.
Nhưng vai trò lịch sử của
báo chí không phải chỉ chấm dứt sau ngày Cách Mạng đã thành tựu. Trong giai đoạn
sau Cách Mạng, báo chí Việt Nam vẫn nuôi dưỡng ý chí đấu tranh, kiên trì hoàn
thành sứ mạng và kiên nhẫn chờ đợi những biến chuyển mới để khi cần có thể xuất
đầu lộ diện ngay và nhập cuộc. Những ai chỉ trích sự xô bồ của báo chí trong thời
gian này cũng có vẻ quá khe khắt, vì sau bao nhiêu năm bị gò bó, bây giờ gặp một
bầu không khí tốt để nảy nở, nó có trở thành ồ ạt cũng là lẽ đương nhiên. Xin
hãy nhìn vào nền báo chí Hoa Kỳ sau cuộc Cách Mạng 1774 để tìm thấy một điểm
tương đồng. Sau khi cuộc chiến tranh giành độc lập của người Mỹ đã thành tựu,
báo chí Mỹ cũng xô bồ như vậy nhưng chính trong sự xô bồ này có sự lớn mạnh phi
thường.
Sau phương diện lịch sử
phải kể tới phương diện KINH TẾ và XÃ HỘI. Sau
ngày Cách Mạng thành công, báo chí đã trở thành một « chất xúc tác » giúp cho mọi
ngành hoạt động kinh tế phát triển khả quan, vượt hẳn thời gian trước. Báo Chí
đi vào giai đoạn thương mại hóa triệt để và biến thành một môi trường thuận lợi
cho công cuộc doanh thương. Về phương diện này, chúng ta phải nhìn vào con số
nhật báo xuất hiện, cùng với khối lượng quảng cáo khổng lồ mới thấy được tầm
vóc của báo chí đối với đà phát triển kinh tế. Trong thời kỳ tiền Cách Mạng
1963, về mức độ quảng cáo thì không một tờ báo nào chiếm nổi 1 phần 3 diện
tích 8 trang giấy, và phải chờ tới thời kỳ sau Cách Mạng, dịch vụ quảng cáo
thương mại mới « thừa thắng xông lên » đạt tới địa vị thiết yếu của nó trong
khung cảnh thịnh vượng chung của mọi ngành hoạt động.
Khía cạnh xã hội của
nền báo chí Việt Nam cũng đã được biểu lộ một cách trung thực trong thời kỳ hậu
Cách Mạng. Báo chí hiện đại, như một tấm gương soi, đã phản chiếu rất chính xác
nếp sinh hoạt, khuôn mẫu, tình cảm và chiều hướng của dân chúng trên mọi ngả đường
mà vẫn không quên pha lẫn vào đó những truyền thống cố hữu của dân tộc. Trước
đây, báo chí ít phản ánh những nếp sinh hoạt trung thực của quần chúng nhưng
sau Cách Mạng 1963, mọi nếp sống của đủ các giai tầng xã hội đã được phơi bầy
trên mặt báo, qua sự diễn tả của những người cầm bút chung sống với họ, và bằng
những thiên phóng sự linh động và chân thực. Chỉ tiếc một điều mà báo chí trong
quá khứ cũng đã từng mắc phải, đó là một thiểu số ký giả thiếu lương tâm đã cố
ý phơi bầy những lối sống thác loạn ngoại lai để đầu độc giới trẻ mới bước chân
vào đời, chưa kịp có một nhận định chín chắn để tránh né. Thiểu số này không phải
là những người cầm bút có lý tưởng xây dựng xã hội như lớp đàn anh trong thời
gian trước.
Việc phổ biến lối sống
thác loạn của những lớp người hưởng thụ trong xã hội cũng đã khiến cho báo chí
bị chỉ trích nặng nề về phương diện VĂN HÓA. Người cầm
bút trong thế hệ trước đã dùng báo chí để phát huy văn hóa theo chiều hướng
truyền thống dân tộc, nhưng từ ngày Cách Mạng thành công cho đến nay, hầu hết
báo chí trở thành một môi trường thuận lợi biến nền văn hóa cổ của chúng ta
thành lai căng, xa lạ. Hầu hết những tờ nhật báo xuất hiện và tồn tại sau ngày
1-1-63 đã tự biến thành những khu đất tốt trên đó mọc đủ những thứ cỏ dại mà chủ
vườn không hề mong mỏi nhưng đành phải chấp nhận. Văn chương báo chí trong những
năm gần đây, nhất là những năm tiếp giáp biến cố lịch sử 1963, đã để lộ tính chất
sa đọa của nó.
Muốn giải thích được hiện
tượng này, cần phải nhìn vào con số đông đảo các nhật báo ồ ạt xuất hiện sau
ngày Cách Mạng. Làng báo lúc đó như một tập thể đặt nặng tính chất lượng nhưng
nhẹ tính chất phẩm. Với một số đông góp mặt trong làng như vậy, định luật đào
thải được áp dụng triệt để và tàn bạo hơn bao giờ hết. Để sinh tồn, các báo phải
đua nhau khai thác đủ mọi khía cạnh mong tạo được tính chất giật gân và câu độc
giả. Từ tình trạng đó, văn chương không còn là một phương tiện văn hóa mà trở
thành phương tiện thương mại giúp các nhật báo tìm ra sinh lộ giữa một cuộc chạy
đua ác liệt và dài hạn.
Riêng về phương diện này,
mọi nhà khảo sát báo chí đều đồng quan điểm rằng báo chí đã không giữ nổi vai
trò của mình trong đời sống văn hóa dân tộc một cách hoàn hảo. Bỏ rời môi trường
phát huy văn hóa, báo chí tự hạ mình xuống thành một món hàng buôn mà người bán
phải cố chiều theo ý khách để còn sống được mà tiếp tục cuộc hành trình. Trong
những năm của thập niên 40, báo chí cũng đã từng đi vào con đường thương mại
hóa nhưng chưa hề nhập cuộc một cách hết mình như vậy. Thời đó, nền báo chí Việt
cũng đã đặt nặng vấn đề kinh doanh để tồn tại và gần như xóa bỏ cả quãng đời đấu
tranh oanh liệt trước kia. Sau Cách Mạng 1963, cái chu kỳ thương mại hóa lại tiếp
diễn, ác liệt hơn, trọn vẹn hơn và làm nản lòng những người cầm bút trong hàng
ngũ ký giả có lý tưởng.
Nhưng nếu đặt khía cạnh
văn hóa của báo chí vào trong khung cảnh xã hội chung của dân tộc, chúng ta
không thể quá khắt khe để kết tội rằng văn chương sa đọa trên báo chí sau ngày
Cách Mạng 1963 là một sản phẩm do báo chí đơn phương tạo nên. Phải nhận rằng nó
là một sản phẩm chung do rất nhiều yếu tố góp phần cấu tạo, trong đó bối cảnh
xã hội là tác giả chính. Xã hội chúng ta, trong những năm tháng tiếp giáp cuộc
Cách Mạng 1963, là một sân khấu vĩ đại với đủ các diễn viên và đủ các màn thác
loạn tiếp diễn một cách khá ngoạn mục. Các diễn viên cũng có thể là những kẻ đã
từng xuất hiện trước đây, nhưng sau 1963, họ tái xuất giang hồ với những hia
mão mới và bối cảnh mới. Báo chí trong những ngày này chỉ làm công việc mà nền
báo chí bất cứ quốc gia nào cũng phải làm, đó là phản ánh một cách hoàn toàn
trung thực những hoạt cảnh xã hội đang diễn ra trên thực tế. Nó không hề bóp
méo sự thực, không hề gạn lọc chi tiết, và cũng không hề tô mầu thêm cho những
bức phông đã có sẵn mầu.
Một nhà báo quốc tế khi
nhận định về nền báo chí Việt Nam sau thời Cách Mạng 1963 đã viết rằng « báo
chí Việt Nam tương đối ít có ảnh hưởng, chỉ thiên về mục đích ủng hộ phe nhóm
và thường tạo tính chất giật gân ». Điều này quả thật có đúng trên thực tế. Sau
Cách Mạng 1963, báo chí Việt Nam gần như trở thành khí cụ tranh đấu hay cơ quan
ngôn luận của những lực lượng chính trị, tôn giáo, hay quần chúng. Hiện trạng
báo chí ngày nay cho chúng ta thấy rõ điều đó. Trong số những nhật báo còn góp
mặt trên thị trường, có lẽ không có tờ báo nào mà không có một lực lượng chính
trị làm hậu thuẫn ở sau lưng. Tất cả báo chí Việt Nam sau Cách Mạng 1963 đều đã
trở thành phương tiện phục vụ cho những quyền lợi riêng biệt. Cũng vì vậy mà ảnh
hưởng của báo chí trong thời hiện đại đã giảm sút rất nhiều, chỉ vì các quyền lợi
không thể dung hòa với nhau, và báo chí không còn là một phương tiện chung của
toàn dân, tranh đấu cho một lý tưởng chung của toàn đất nước, và hướng về một mục
tiêu chung của mọi người cầm bút.
Muốn có một cái nhìn vừa
tổng quát, vừa chính xác về nền báo chí hiện tại, chúng ta cần khảo sát tất cả
những nhật báo hiện đang phục vụ dư luận tại Việt Nam. Những nhật báo này dù
không phản ảnh hết những đặc tính của nền báo chí hậu Cách Mạng nhưng cũng cho
thấy những khía cạnh đặc biệt kết tinh từ một thời « báo chí trăm hoa đua nở »
sau ngày toàn dân hoàn thành Cách Mạng.
Nói về tầm ảnh hưởng của
báo chí hiện đại, chúng ta cần phải có một nhận định toán học hóa, nghĩa là dựa
vào các con số thống kê hoặc ước lượng tương đối chính xác để tìm ra chỉ số ảnh
hưởng. Vào một thời gian sau cuộc Cách Mạng 1963, làng báo Việt Nam có tất cả
khoảng 35 tờ nhật báo đủ mọi khuynh hướng phục vụ dư luận với số độc giả ước lượng
700.000 rải rác trên toàn quốc nhưng đa số quy tụ vào đô thành và các thị trấn.
Với con số độc giả đó, tính trung bình mỗi tờ nhật báo phục vụ cho dư luận của
khoảng 20.000 người.
Thời kỳ trên đây được coi
là mức hoạt động lý tưởng của làng nhật báo. Đối với một quốc gia với 17 triệu
dân như Việt Nam Cộng Hòa chỉ có 700 ngàn người đọc nhật báo là một điều lạc hậu
và bất cứ một nhà khảo sát báo chí ngoại quốc nào cũng phải lấy làm ngạc nhiên.
Nhưng tại xứ này, báo chí vẫn còn phải chịu đựng tình trạng chậm tiến chung, và
nếu lúc nào cũng có 700 ngàn độc giả như thời kỳ 1964-1965 cũng đã là một tình
trạng khả quan. Số dân còn lại của 17 triệu người, nếu không đọc nhật báo, có
thể theo dõi các chương trình truyền thanh, truyền hình, hoặc là các độc giả của
các tạp chí định kỳ.
Nhưng rồi những biến chuyển
về chính trị, kinh tế và xã hội trong những năm tiếp theo sau 1965 đã đưa mức ảnh
hưởng của báo chí hạ thấp xuống. Trước hết là số độc giả giảm sút, một phần vì
người dân đã cảm thấy chán theo dõi những biến cố xảy ra đều đều, và một phần
vì tình hình khó khăn về kinh tế. Vào những năm cuối của thập niên 60, con số độc
giả khắp trên toàn quốc ước lượng chỉ còn lại phân nửa. Trong khi đó, cuộc cạnh
tranh trong làng báo cũng đã trở nên ác liệt, và một số lớn nhật báo đã bị luật
đào thải chi phối. Từ 35 báo năm 1965, làng báo rút xuống khoảng 20 tờ vào năm
1969. Một đằng vì độc giả giảm sút, một đằng vì báo giảm sút, chỉ số ảnh hưởng
giữa tỉ lệ báo và độc giả đã khác đi nhiều, để rồi tới khoảng năm 1972, nền báo
chí Việt Nam đi vào một tình trạng cực kỳ khó khăn, khi 16 tờ nhật báo tranh
nhau khoảng 200 ngàn độc giả.
Ngoài khía cạnh ảnh hưởng,
nền báo chí hiện đại tại Việt Nam được nhận xét là mang quá nhiều tính chất giật
gân mà ít chú trọng vào phẩm chất tin tức. Nhìn vào bất cứ tờ báo nào ngày hôm
nay chúng ta cũng nhận ra điểm giật gân đó. Những tin tức trên mặt báo thường đều
do cùng một xuất xứ, nhưng tựa đề là sản phẩm riêng của mỗi tờ báo. Tính chất
giật gân nằm trong việc đặt tít tùy óc sáng tạo của người viết. Trong tất cả
các trường hợp, tựa đề của bài tin là một sự thổi phồng quá lớn trong khi chính
bài tin chẳng chứa đựng được bao nhiêu. Đây là một tình trạng mà có lẽ chỉ
riêng báo chí Việt Nam mới có, bắt nguồn tự cuộc tranh sống gay cấn hàng ngày.
Tin tức giống nhau, các báo chỉ còn cách chiếm độc giả bằng những hàng tít giật
gân trải đầy trên trang báo.
Đó là những đặc điểm
chính giúp chúng ta nhận diện nền báo chí Việt Nam hôm nay. Sau 100 năm được
tôi luyện trong hoàn cảnh lịch sử của đất nước, báo chí Việt Nam đã hoàn toàn
trưởng thành và đủ sức đảm nhiệm vai trò đối với dân tộc và thế giới. Những
thăng trầm liên tiếp trong thời gian 100 năm qua đã giúp báo chí Việt Nam mau lớn
mạnh, dù nó phát sinh sau nền báo chí của nhiều quốc gia khác. Nhìn vào lịch sử
báo chí thế giới, chúng ta thấy vào năm 1865, khi tờ báo Việt Nam đầu tiên xuất
hiện, thì báo chí Pháp đã sống được 200 năm, báo chí Anh đã ở vào thời hưng thịnh,
và báo chí Mỹ đã trải qua gần 100 năm hoạt động. Tới ngày nay, nếu đừng nói tới
những thiếu thốn về kỹ thuật thì chúng ta phải nhận định rằng báo chí Việt Nam
đã thành công, đã thực hiện được nhiệm vụ của mình trong những thời kỳ khó khăn
gay cấn nhất. Những người làm báo chân chính tại Việt Nam cũng có thể nghĩ như
vậy để tìm thấy niềm hãnh diện.
Các Tài Liệu Tham Khảo
-Lịch sử Báo Chí Việt Nam
của Huỳnh Văn Tòng
- Tạp Chí Bách Khoa (bài
của Nguyễn Ngu Í. số 25 ngày 15-1-1966)
- 41 năm làm báo của Hồ Hữu
Tường
- Giảng Văn của Vũ Quế
Viên
- Giảng Văn của Trần Bằng
Phong
- Văn hóa Nguyệt San (số
4-9-1964)
- Nghề Viết Báo của Tế
Xuyên
- Đặc San Truyền Thông Đại
Chúng (Số 1, 1974)
Phụ Bản Sơ Đồ : Các Giai
Đoạn Trong Tiến Trình Báo Chí V.n.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét