Vài kỷ niệm với văn nghệ sĩ tôi quen biết

 

... Vài kỷ niệm với văn nghệ sĩ tôi quen biết

Sau năm 1975 đời sống bị xáo trộn, gia đình tôi lâm vào hoàn cảnh khó khăn, túng quẫn, tôi đem tủ sách nhà ra trải tấm bạt ở vỉa hè đường Lê Lợi để bán, tại đây tình cờ tôi gặp các thầy học cũ cũng ra đây bán sách như tôi: thầy N. thầy VC, thầy L.L.Y. Thầy trò gặp nhau trong hoàn cảnh như vậy, tôi mừng mừng, tủi tủi, nghe lòng rưng rức một nỗi xót xa …

Chợ sách tự phát dọc đường Lê Lợi tồn tại không được bao lâu thì nhà nước dồn vào con đường Đặng thị Nhu sau hãng máy may Sinco, một con đường vắng vẻ  của Saigon. Tôi chán nản về đóng một chiếc xe giống như xe hủtiếu  để  bán trước cổng nhà và cũng để tiện bề chạy trốn khi bị  đuổi.

      Một buổi sáng, Đoàn thạch Biền đến thăm tôi, cùng đi với anh có một người đàn ông đứng tuổi, tầm thước, đểhàng ria mép rậm trongt6 rất ngầu. Đoàn thạch Biền giới thiệu là Mường Mán, anh chững chạc, ít nói, chỉ nói khi cần thiết và khi có người nào hỏi.

Trông anh không giống một chút nào với Mường Mán mà tôi đã  mường tượng lúc chưa gặp mặt.  Đọc anh, tôi gặp một Mường Mán nho nhã, thư sinh, qua những bài viết thơ mộng, mượt mà, hợp với tâm trạng tuổi trẻ lúc bấy giờ chứ không phải “rừng rú” như bút hiệu “ngồ ngộ” của anh, âu cũng là điều thú vị giữa văn thơ và người viết.

 

    Khi tờ Áo Trắng ra đời, Đoàn thạch Biền đến  kêu tôi về phụ anh một tay trong khâu thực hiện. Ban biên tập gồm : Đoàn thạch Biền, Đinh tiến Luyện, Đỗ trung Quân, sau này có Mường Mán. ‘Tòa soạn” được anh Lê Hoàng cho “tạm trú” tại NXB(Nhà xuấtbản) Trẻ. Biên tập Áo Trắng là một nữ biên tập viên trẻ trung, xinh đẹp của Nhà xuất bản, cô Trần Hữu Khánh. Hầu như tất cà sách của Nguyễn nhật Ánh xuất bản tại đây đều do cô biên tập. Ngoài công việc biên tập cô còn là dịch giả nhiều tác phẩm nổi tiếng do Nhà Xuất bản Trẻ phát hành.

   Một buổi trưa  Nhà Xuất bản tổ chức sinh nhật cho cô, ngồi làm việc tôi để ý thấy chút chút lại có người mang quà đến gởi, tôi lặng lẽ ra chợ Bến Thành lựa một giỏ hoa thật đẹp mang về tặng như món quà Áo Trắng gởi cô rồi chuẩn bị ra về. Bỗng Khánh nói như ra lệnh :

- Anh đứng đó, chưa được về đâu.

Rồi cô quay lại nói với các biên tập viên đang ngồi gần :

- Ông này nhát gan lắm, phải làm cho ổng sợ.

Tôi chẳng biết chuyện gì sẽ xảy ra thì Khánh đến gần ôm hôn tôi một cái làm chân tay tôi run lập cập.

Bây giò nhớ lại thấy thật tiếc, tự hỏi tại sao lúc đó mình không biết ôm hôn lại?

Tại đây có một “ căn tin” lợp tôn thấp lè tè do con gái anh Phạm chu Sa đứng bán. Nhờ khoảng sân khá rộng, sát vách báo Tuổi trẻ và báo Phụ nữ nên là nơi tập trung nhiều phóng viên,  nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ tới đây  trao đổi, lấy tin, tán dóc rất ồn ào.

  Bảo vệ NXB Trẻ là một phụ nữ, chị Định. Chị vui tính và đặc biệt là hầu như chị quen mặt, biết tên tất cả các phóng viên cũng như những người hay ra vào căn tin trong khuôn viên Nhà xuất bản

   Một buổi sáng, khi tôi vừa đến thì thấy chị đứng khóc trước cổng, cùng lúc đó có Bùi Giáng mang bị, đeo đồ lỉnh kỉnh trên người vung gậy đi tới. Ông ngạc nhiên dừng lại hỏi thăm, khi biết chị Định vừa bị mất chiếc xe đạp, ông lặng lẽ ngồi xuống, mở bị lấy gói Basto, lột vỏ bao thuốc làm giấy, mượn tôi cây bút viết gì đó rồi trao cho chị Định, chị mếu máo cầm tờ giấy đưa lại cho tôi, trước cảnh tượng như vậy tôi không biết làm gì hơn là đọc cho chị nghe hai câu thơ của Bùi Giáng vừa làm tặng chị :

“ Bài thơ gởi tặng chị hai

 Người còn thì của lai rai vẫn còn”

Khi tôi quay lại tìm Bùi Giáng thì ông đã đi xa rồi, đang vung gậy múa may phía trước. 

  Sài gòn là một thành phố sôi động, người tứ xứ dổ về đây mưu sinh đủ mọi thành phần, đường phố lúc nào cũng kẹt xe, người ta chen lấn lưu thông tất bật, hối hả trên mọi nẻo đường, nhưng với Bùi Giáng thì  ông không hề bị ảnh hưởng chút nào, ông xem thế giới ta bà này như một cõi để ông đến giải khuây và thưởng ngoạn :

 

Sài gòn, Chợ lớn rong chơi.

                                             Đi lên đi xuống đã đời du côn

Những gì bắt gặp, trông thấy bên ngoài của một Bùi Giáng như say như tĩnh, như điên đảo ấy còn có một  con người khác, trong một cảnh giới khác, đầy ắp tình người, bao dung và lãng mạn :

                                             Tuổi thơ em có buồn nhiều

                                             Hãy xin cứ để bóng chiều bay qua”

    Đọc hai câu thơ Bùi Giáng tôi rùng mình, khắp người nổi da gà, bỗng dưng tôi nhớ  mấy câu thơ Tố Hữu viết về Nguyễn Du :

                                            Tiếng thơ ai động đất trời

                                             Nghe như non nước vọng lời nghìn thu

Thơ ông đã làm lay động lòng người, rúng động đất trời như một cơn giông bão

Bên chiếc bàn nhỏ sát góc căn tin có một người đàn ông đứng tuổi ngồi uống bia một mình với bịch đậu phộng rang, ông đạp xe đến đây đúng giờ và đều đặng mỗi ngày, người đàn ông đó là nhà văn, dịch giả Trần Phong Giao nhưng anh lại nổi tiếng với vai trò một Thư ký tòa soạn. Thập niên trước năm 1975 người viết trẻ nào được anh chọn bài đăng trên Bán nguyệt san VĂN coi như đã bước một chân vào ngưỡng cửa văn học, đó là điều bất thành văn nhưng người viết nào cũng đều ngầm hiểu như vậy.

Anh ngồi đó nhâm nhi ly bia trông cô độc như một thiền sư, tôi hay lân la bên anh hỏi chuyện xưa, anh nói năng từ tốn, nhỏ nhẹ, tôi thích thú

như ngày nào cứ trông chờ VĂN ra để tìm đọc mục Tin Văn… Vắn Những người xuất hiện trên Văn đa số đều thành danh và nổi tiếng như ; Y Uyên, Nguyễn Mộng Giác, Kinh Dương Vương, Trần Hoài Thư, Mường Mán, Ngụy Ngữ,  Mang Viên Long, Nguyễn Lệ Uyên,  Hạc Thành Hoa, Vũ Hữu Định, Nguyễn Bạch Dương, Đynh Trầm Ca, Phạm Chu Sa, Nguyễn Nho Sa Mạc, Nguyễn Đức Sơn, Cao Thoại Châu, Tần Hoài Dạ Vũ, Hoàng Đình Huy Quan, Phạm Cao Hoàng, Võ Chân Cửu, Đặng Tấn Tới, Yên My, Phạm Ngọc Lư…(dĩ nhiên trong một bài viết như thế này sự thiếu sót các tên tuổi không làm sao tránh khỏi )

Một buổi trưa giữa tháng năm, trời nóng như đổ lửa, tôi thấy Đoàn thạch Biền ngồi đọc bản thảo trong căn tin, mồ hôi nhễ nhại, thỉnh thoảng anh lấy tay quẹt mồ hôi trên trán, dường như anh để tâm hết vào trong xấp bản thảo,  tôi có cảm tưởng anh chẳng hề biết nóng là gì. Bàn bên cạnh, Nguyễn văn Hiên và Vũ Hoàng đang ngồi uống bia. Nguyễn văn Hiên lấy giấy viết gì đó đưa cho con gái anh Phạm chu Sa, dường như trên môi cô bé có thoáng nụ cười, cô bé mang bia và ly đá để trước mặt Đoàn thạch Biền cùng tờ giấy của Nguyễn văn Hiên vừa trao cho cô lúc nãy, tôi dòm vô đọc ké :

“ Một chai cho chú Thạch Biền

              Nói rằng chú Nguyễn văn Hiên tính rồi”

  Vừa lúc đó Mường Mán từtrong NXB.Trẻ bước ra, vẻ mệt mỏi, anh hấp tấp lấy xe, giơ tay chào rồi chạy thẳng. Tôi nói với Vũ Hoàng và Nguyễn văn Hiên :

       -  Nghe nói Mường Mán đang chuyển nhà từ Cần thơ về Saigon, chắc vì vậy nên vội vã.

   Nguyễn văn Hiên khều tôi :

- Hôm nào gặp Mường Mán nhờ cậu nói là tớ khuyên ông ấy đổi cái bút hiệu, may ra cuộc đời sẽ sáng sủa hơn.

       -   Nghĩa là thế nào ?

      -   Làm chủ bao giờ cũng khá hơn… làm mướn    

Rồi Nguyễn văn Hiên cười hề hề :

- Mường Mán là Màn Mướn, mà màn mướn thì làm sao khá được…hôm nào Mường Mán ở Cần thơ lên cậu nói giúp tớ như vậy.

Tôi xua tay :

      -  Nói giúp kiểu này dễ bị ăn đòn, tôi ớn lắm !

-  Cậu phải giải thích và đưa ví dụ cho Mường Mán hiểu..như Vũ Hoàng là Vãng Hù, mà Vãng Hù tức hủ vàng, nhờ  vậy nên Vũ Hoàng mới tậu chiếc Dream mới cáu...đây nè.

 Nguyễn văn Hiên vừa nói vừa cầm chùm chìa khóa bấm một cái, bỗng còi báo động của chiếc xe Vũ Hoàng kêu lên inh ỏi. Đoàn thạch Biền làm rớt xấp bản thảo xuống đất, quay lại nhìn chằm chặp vào Nguyễn văn Hiên 

- Làm hết hồn…

Vũ Hoàng, Nguyễn văn Hiên là  nhạc sĩ trong nhóm “ Những người bạn”, Nguyễn văn Hiên tính tình phóng khoáng, hào sảng, tôi gọi anh là “chuyên gia nói lái”.  Nói lái như Nguyễn văn Hiên là kiểu nói lái mà Vũ Đức Sao Biển gọi là nói lái “trời sầu đất thảm”.Khi Trịnh Công Sơn và Từ Huy mất, nhómNhững người bạn” cũng tan rã.

Góp ý vui của Nguyễn văn Hiên cho Mường Mán không ngờ như một lời tiên tri.Hiện giờ Mường Mán làm chủ một nhà hàng nổi tiếng ở Phú Nhuận.Đó là nhà hàng Ruốc. Nhà hàng của anh chuyên về ẩm thực truyền thống Huế

Buổi chiều cuối năm, bộ mặt Sài gòn bỗng dưng thay đổi, đường phố thênh thang, xe cộ thưa thớt. Sài gòn như một người quanh năm tất bật giờ được nghỉ ngơi.Tôi và em tôi đến nhà hàng Ruốc vào buổi chiều ngày cuối năm lúc trời còn những vạt nắng sót lại trên những tòa cao ốc. Anh em tôi mỗi năm găp nhau có một lần, anh Mường Mán đưa chúng tôi đi xem tranh, anh giải thích và nói chủ đề từng bức, khoảng hơn 40 bức tranh được anh vẽ trong vòng 10 năm, đến nhà hàng Ruốc, đúng hơn là vào một ngôi biệt thự, yên tĩnh, thanh lịch đẹp nhất nhì thành phố,  vào đây như lạc đến một thế giới khác, yên ả khác hẳn cảnh xô bồ náo nhiệt ở bên ngoài. Tôi cảm tưởng đây là nơi trưng bày tranh sơn dầu của Mường Mán hơn là một nhà hàng.

Lâu quá mới gặp, anh lan man nói về ngày xưa. những lận đận giờ cũng đã qua rồi. Trong câu chuyện Mường Mán có nhắc đến Trần từ Duy (Đông Ki Rét), đã mất năm 2015, người có công quyên góp anh em trong giới văn nghệ để in thơ và xây mộ cho nhà thơ tài hoa mệnh yểu Vũ hữu Định.

      Trần từ Duy là người có những lời  phát ngôn gây chấn động, trên chẳng sợ trời, dưới không sợ đất, giữa chẳng nể thần linh, tính anh bộc trực, trong đầu nghĩ gì, miệng phán ra câu đó.  

Một lần Trần từ Duy đang nhậu, có nhóm bạn đồng hương từ Quảng nam bước vào, người quen dắt Trần từ Duy qua giới thiệu, vừa bắt tay nhóm bạn mới anh vừa nói : 

                            “Khổ vì bạn 

                         Khốn nạn vì đồng hương “

 

Một người trong nhóm nổi giận, đập bàn, xách ghế muốn ăn thua đủ với Trần từ Duy, nhờ bạn bè ra tay can ngăn, nếu không chẳng biết chuyện gì sẽ xảy ra.  

  Hồi mới mở nhà hàng Quán xay gió, bạn bè đồng nghiệp đến ủng hộ rất đông, anh nói với tôi

- Tao có nguy cơ bị giàu rồi.

    Sau này,  lúc đến thăm Mường Mán tại nhà hàng Ruốc,  Trần từ Duy có thêm nhà hàng Đất sét, anh lại nói với Mường Mán ;

- Không biết làm sao cho nghèo bớt 

 Trần từ Duy “ tính khí ầm ào như gió bão miền Trung, nói năng rổn rảng như sóng vỗ vào ghềnh đá” đúng như Trần Hoàng Nhân đã nhận xét.

  Nhưng ở trong  một “cảnh giới” khác anh lại rất nghiêm túc :

«Lên non làm sãi quét chùa

             Tiện tay quét những được thua đời mình

              Sân chùa ta quét sạch tinh

              Tâm ta quét mãi vô minh vẫn còn vô minh »

     Hoặc lãng mạn, đầy ắp chất thơ của một người nghệ sĩ :

   «    Anh biến mất những cũ mèm tháng chạp

                 Nghe đời mình hớn hở những giêng hai

     Anh thấy anh ngồi với ban mai

                  Rất nhiều nắng và rất nhiều chim chóc nữa »

         Trần từ Duy thường đọc hai câu thơ của Bùi Giáng làm tặng anh để tự giới thiệu về mình. 

« Gã tên là Trần Từ Duy

                    Lão Bùi Giáng gọi là Duy Từ Trần »

    Hai câu thơ của Bùi Giáng không ngờ lại ứng nghiệm với Trần từ Duy, anh lìa bỏ trần gian đầy những đau thương và sầu muộn nầy lúc tuổi đời còn rất trẻ.

 

KIM TUẤN

…những bước chân âm thầm

 

         Khoảng 9,10 giờ sáng một ngày vào năm 1972, khi đi ngang qua khán đài phía ngoài sân vận động thành phốVũng Tàu. Thượng Thuật đưa tay chỉ lên nói :

- Ông bận áo chemie ngắn tay ngồi phía trái trên khán đài là 

Kim Tuấn, ông ngồi bên cạnh bận đồ lính là Du Tử Lê.

        Tôi nhìn theo ngón tay Thượng Thuật thấy một người đàn ông đứng tuổi, mập mạp, nước da hơi đen, mang kiếng, giờ tôi mới biết đó là nhà thơ Kim Tuấn. Người mà tôichỉ biết tên chứ chưa bao giờ gặp mặt và  người ngồi bên cạnh ông cũng là người nổi tiếng trong giới văn học lúc bấy giờ, nhà thơ Du Tử Lê.

Hôm đó là ngày “ NGƯỜI CÀY CÓ RUỘNG” được tổ chức tại Vũng Tàu, quan chức và giới Văn nghệ sĩ Saigon xuống dự rất đông.Thượng Thuật rủ tôi đi coi.

        Hồi còn ở Vũng tàu tôi rất “nể” Thượng Thuật, cái gì anh cũng biết nhất là giới Văn nghệ sĩ, anh rành rẽ và nói vanh vách tên tuổi từng người. Tôi nể nhất là anh quen biết Mường Mán, có lần Mường Mán xuống Vũng tàu thăm anh. Mãi sau này khi làm việc chung với Mường Mán tôi mới biết người mà Thượng Thuật quen là Mường Mán giả.

      Mười chín năm sau,  tôi gặp lại người đàn ông ngồi trên khán đài ngày nào ở Vũng Tàu tại “tòa soạn” tập san Áo Trắng, nhà thơ Kim Tuấn. Tôi  vui mừng được gặp lại anh. Anh hiền lành, nói năng nhỏ nhẹ, lúc nào cũng cười và có cái tật là… hút thuốc liên tục. Anh sốnghòa đồng, dễ gần gũi và không hề có khoảng cách giữa một người đã thành danh, nổi tiếng với những người thuộc thế hệ lớp sau mình.

  Kim Tuấn có một người con traitheo học trường chuyên văn Nguyễn Du, hàng ngày anh phải đưa đón. Trong lúc chờ đợi cậu “ quí tử” anh thường ghé chỗ xe bán báo của tôi ở đầu đường Nguyễn Trãi ngồi chơi, anh đem theo những bài thơ vừa viết xong còn đầy dấu bôi xóa đọc cho tôi nghe, đó là những năm 1994-1995. Thơ anh óng ả, mượt mà, thấp thoáng một nỗi buồn man mác, không giống khuôn mặt rắn rỏi pha chút gì hơi “bụi” của anh.

Chuyện Kim Tuấn đọc thơ gợi tôi nhớ lại một giai thoại.

    Sau năm 1975,nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cùng với một số văn nghệ sĩ đi “thực tế” . Đó là khoảng thời gian anh viết nhạc phẩm” Em ở Nông trường, em ra biên giới”, trong số văn nghệ sĩ đi thực tế với Trịnh Công Sơn có nhà thơ Hải Bằng, hằng đêm ông làm thơ và cứ vừa thức dậy, việc làm đầu tiên là Hải Bằng tìm Trịnh Công Sơn để đọc thơ cho anh nghe, đến nỗi Trịnh Công Sơn phải làm 2 câu thơ gởi  cho Hải Bằng để nói lên tâm trạng của mình:

“ Ở đời sợ nhất đau răng.

              Nhì là mỗi sáng Hải Bằng đọc thơ”

 

  Thơ Kim Tuấn đầy tình người và tình yêu quê hương nên đã được những nhạc sĩ nổi tiếng như: Phạm Duy, Phạm Đình Chương, Từ Công Phụng… phổ nhạc nhưng chỉ có hai tác phẩm được nhiều người biếtđến, đó là:“Anh Cho Em Mùa Xuân”của Nguyễn Hiềnvà “Những Bước Chân Âm Thầm” của Y Vân.

Năm 2003 Áo Trắng dời về đường 3 tháng 2, quận 11.

Vì hơi xa, nên những người cộng tác thỉnh thoảng mới đến chứ không thường xuyên như lúc còn ở đường Lý Chính Thắng.

         Một hôm Kim Tuấn bất ngờ xuất hiện, anh nói :

- Lâu quá, lên thăm chơi chứ chẳng có bài vở gì.

Nhìn thấy anh có vẻ mệt mỏi, tôi hết sức cảm động.Gần trưa, tôi tiễn anh ra về, không bao giờ tôi nghĩ đó là lần gặp gỡ cuối cùng.

 

Anh mất vào một đêm tháng 9 năm 2003 sau khi tham dự buổi văn nghệ và phát quà cho trẻ em nghèo tại trường Thăng Long ở quận 4. Đó là ngôi trường Anh văn và dạy nghề dành cho trẻ em lang thang, cơ nhỡ do người Anh tài trợ mà anh là Hiệu trưởng. 

      Bây giờ, mỗi lần đi ngang qua đường Sương Nguyệt Ánh ở quận 1, tôi lại nhớ đến anh, vì lúc sanh tiền, anh thường nói với tôi: “ đây là con đường đẹp nhất Saigon, hai bên có hai hàng cây cổ thụ cao vút, cành lá tỏa ra như một vòm cung che mát suốt ngày”.

      Kim Tuấn không còn nữa nhưng mỗi lần Tết đến cùng với Xuân Và Tuổi Trẻ của La Hối, Ly Rượu Mừng của Phạm Đình Chương, Xuân Miền Nam của Văn Phụng, Hoa Xuân của Phạm Duy, Anh Cho Em Mùa Xuân, thơ Kim Tuấn được Nguyễn Hiền phổ nhạc vẫn là những nhạc phẩm không thể thiếu vì những giai điệu, những ca từ đã thấm đẫm trong lòng người yêu nhạc.                 Saigon, những ngày lập đông

                                                               PHẠM THANH CHƯƠNG

               VÀI KỶ NIỆM VỚI NHỮNG VĂN 

NGHỆ SĨTÔI QUEN BIẾT (tiếp theo)

 

 

Nhà văn  SƠN NAM

&

                                    Ông KHAI TRÍ

( hai chuyên gia đi bộ)

 

 

     Viết về nhà văn Sơn Nam thoạt nhìn như chuyện dễ nhưng thật sự là việc làm cực kỳ khó vì suốt một thời gian dài ông sống “bàng bạc” với tất cả mọi người. Theo Đào Tăng, (anh của nhà văn Đào Hiếu) người đã cưu mang nhà văn Sơn Nam trong hơn 10 năm trên căn gác trong ngôi nhà cấp 4 của mình tại Gò Vấp thì suốt ngày ông la cà từ quán cà phê này qua quán xép nọ, hết đám giỗ nhà này qua đám giỗ nhà khác với những người lao động nghèo trong xóm và hầu như ông không bao giờ tham dự tiệc tùng, sinh nhật, đám giỗ của những nhà giàu. Nên khi được tin tại Bình Quới có dựng tượng của Sơn Nam, mấy bà bán quán, bán hàng xén, những chị bán cà phê xáo xào bàn tán, hỏi nhau :

- Ông Sơn Nam còn sống mà sao người ta lại dựng tượng vậy cà?

  Năm 2004 nhà điêu khắc Trần Thanh Nam tạc tượng nhà văn Sơn Nam tại làng du lịch Bình Quới thuộc bán đảo Thanh Đa trong lúc Sơn Nam còn mạnh khỏe, năm đó ông vừa tròn 78 tuổi. 

  Đây là một việc hi hữu, vì thường tình người ta chỉ ca tụng, viết sách, dựng tượng cho một người nổi danh khi đã qua đời nhưng với nhà văn Sơn Nam là một điều ngoại lệ, chưa từng có.

 

  Đào Tăng nói khi chở Sơn Nam ra Bình Quới xem tượng, lần đầu tiên ông thấy Sơn Nam cười rạng rỡ và liền gọi điện thoại về cho con gái ở Mỹ tho ;

- Trời ơi !trên này ba còn sống mà họ tạc tượng cho ba rồi, đẹp lắm, gia đình và hết thảy con cháu sắp xếp lên đây ba dẫn đi xem.

 

      Một buổi sáng cuối tháng 11.2004, khi đến làm việc tôi thấy một nhóm người vây quanh đang nghe Sơn Nam nói chuyện gì trong sân Nhà xuất bản Trẻ, tôi dựng xe và chen vào đám đông nghe ké.  Khi biết ông bức xúc nói với các biên tập viên về việc hai ngôi mộ cổ ở đường Nguyễn tri Phương trong quận 10 bị đập bỏ.( Theo ban quản lý di tích  thì đây là 2 ngôi mộ có từ đầu thế kỷ 19 nhưng vì nằm trên lề đường làm mất vẻ mỹ quan đô thị nên quận xin di dời ).

       Thấy vậy, tôi nói với ông :

-   Chuyện nhà nước họ làm, chú bận tâm làm chi cho mệt.

      Ông huơ huơ điếu thuốc đang hút dở, nói như luyến tiếc một điều gì từ trong sâu thẳm lắm :

-Đúng như người xưa đã nói, chẳng sai chút nào. Rồi ông đọc :

“ Vị qui tam xích thổ

                                    Nan bảo bá niên thân

                                   Ký qui tam xích thổ

                                   Nan bảo bá niên phần”

 

Dịch Nghĩa:( Khi chưa về với ba thước đất

                              Mạng sống chắc gì được trăm năm

                              Khi đã về với ba thước đất

Chắc gì giữ được phần mộ một trăm năm)

 

     Phỏng dịch :“ Khi chưa về với đất nhà

                              Chắc gì sống đến tuổi già trăm năm

                              Nhưng khi về với đất nằm

                              Chắc gì giữ được trăm năm mộ phần”

 

  Một lần đi làm về tình cờ tôi thấy ông từ trong chiếc xe 7 chỗ đang xách đồ bước xuống, tôi dừng lại hỏi thăm mới biết ông ở miền Tây vừa về đến đây thì chiếc xe  bị thủng lớp, tôi phụ ông đưa túi đồ lỉnh kỉnh vào vệ đường để ông đón xe về Gò Vấp. Tôi nói :

- Trời sắp mưa, để tôi chở chú về kẻo ướt hết.

         Ông lục tìm gói thuốc :

          -Nó nói đưa tao về tận nhà, ai dè đến đây xe nổ bánh.

          -Chú về Mỹ Tho thăm cháu à?

          -Không, họ mời tao về dự khánh thành nhà truyền thống Nam Bộ, có diễn văn, tiệc tùng, xe đưa đón, nhưng nghĩ lại thấy tức cười…

           -Là sao vậy chú?

           -Tao Sơn Nam mà họ cứ gọi là Nam Sơn, không lẽ họ tưởng tao là chủ hãng xe đò…!Rồi ông cười ha hả.

Nhà xuất bản Trẻ là nơi gắn bó mật thiết với ông. Trong một thời gian dài Áo Trắng “đóng đô” tại đây nên tôi may mắn có nhiều cơ hội được tiếp xúc với ông, tôi chưa bao giờ thấy ông chạy xe, dù bất cứ loại xe gì, lúc thì ông Đào Tăng chở, lúc thì ông đi bộ hay xe ôm, có một thời gian tôi thấy nhà thơ Bùi Chí Vinh hay chở ông trên chiếc Honda cup. Ra đường ông ăn bận đàng hoàng, áo bỏ trong quần, đội mũ phốt trắng và lúc nào trong túi áo cũng có gói thuốc lá mang theo. Tôi có một điều thắc mắc mà hồi đó không biết hỏi ai: là lúc nào tôi cũng thấy ông cũng thiếu tiền, mặc dù với ngòi bút sung mãn cùng với tên tuổi của ông, nhuận bút sách cũng như những bài viết trên các tờ báo lớn họ trả cho ông không hề nhỏ.

    Sau này, khi nghe ông Đào Tăng kể lại thì mỗi lần Nhà xuất bản ứng tiền hay ông nhận nhuận bút một bài báo,  ra đường gặp ai nghèo khó là ông cho, có khi về đến nhà chẳng còn đồng nào. Đào Tăng là người viết báo tự do, ông cũng là người gần gũi Sơn Nam trong trong một quãng thời gian dài,ông cho biết Sơn Nam chỉ viết vào buổi sáng. Ông chuẩn bị giấy, máy chữ để sẵn trên bàn khoảng 9 giờ tối thì ông đi ngủ, 3 giờ sáng ông thức dậy pha một ly cà phê uống rồi đánh máy liên tục cho đến 6,7 giờ thì ông ngưng, nếu không có việc phải đi đâu thì ông ra đường la cà các quán cóc vỉa hè, thăm chỗ này, viếng chỗ nọ cho đến tối.

 Theo nhà thơ Phạm Sỹ Sáu, một biên tập viên nhiều năm gắn bó với ông thì Sơn Nam có thói quen rất lạ: là không bao giờ tặng sách cho ai dù người đó thân quen đến cỡ nào, ông cho rằng nếu người đọc quí trọng người viết thì phải bỏ tiền ra mua và ông sẵnsàng ký tên trong sách để lưu niệm.

      Trong một bài viết về Sơn Nam, nhà thơ Phan Hoàng nhắc lại một giai thoại, khi Nguyễn Quang Sáng chưa viết văn thì Sơn Nam đã là một nhà văn có tiếng . Nguyễn Quang Sáng đem những câu chuyện li kỳ ở quê mình kể cho Sơn Nam nghe để ông làm cốt truyện. Sơn Nam nói;

     -Vùng đó tao không biết, tao thấy rặng cây từ xa thôi, mày cũng có chữ nghĩa, viết đi!

Từ đó, Nguyễn Quang Sáng cầm bút viết và trở thành một nhà văn tên tuổi sau này.

 

  Ở Sài Gòn có hai người tiếng tăm lừng lẫy mà người ta thường thấy hay đi bộ ngoài đường là nhà văn Sơn Nam và ông Khai Trí.

( Ông Khai Trí tên thật là Nguyễn Hùng Trương chủ nhà sách Khai Trí tại Saigon từ năm 1952 đến 1975). 

Người ta ít biết tên thật của ông mà chỉ gọi ông là “ông Khai Trí”. Năm 1991 ông sang định cư tại Hoa Kỳ đến năm 1996thì về lại Sài gòn. Ông bỏ công sưu tầm, tuyển chọn, biên soạn đủ loại bộ môn và in thành sách như một cách gìn giữ những  truyền thống và tinh hoa của dân tộc mà ông sợ rồi sẽ bị mai một.

Năm 1998 ông xuất bản một tập sách “hoành tráng” có tựa đề là: THƠ TÌNH VIỆT NAM VÀ THỀ GIỚI CHỌN LỌC trên một ngàn trang do ông đứng tên tuyển chọn.

Khi ra đường ông Khai Trí thường xách chiếc giỏ lác, áo quần tề chỉnh, ông đi khắp hang cùng ngõ hẻm, bất cứ chỗ nào có bán sách cũ là ông đến để tìm mua những cuốn sách cỗ, thuộc loại quí hiếm, người ta nói ông có một đam mê sách kỳ lạ mà không một người nào có. 

Nhà sách Khai Trí nay là nhà sách Sài Gòn trực thuộc hệ thống Fahasa từ năm 1976

Một buổi chiều tôi đến căn phòng hơi tối ở đường Phan Thanh Giãn cũ theo thư hẹn để nhận sách biếu, ông ký tên vào sách và nói lời xin lỗi vì trích bài đăng vào tuyển tập mà chưa có” sự đồng ý” của tác giả.Khi tiếp xúc tôi mới cảm nhận được sự “dễ mến” và cách làm việc cẩn trọng của ông.

Ông Khai Trí mất năm 2005 với cả tấm lòng vì sách và trọn một đời cũng dành cho sách mặc dù chỉ là để "gió cuốn đi”

Ba năm sau khi ông Khai Trí, người thường đi bộ khắp các nẻo đường, hẻm hóc ở Sài Gòn qua đời, tháng 8.2008 Sài Gòn mất thêm một người cũng thường đi bộ nữa, nhà văn Sơn Nam.

Hai người nổi danh trong hai lĩnh vực khác nhau nhưng hai ông cùng sống chết, gắn bó một đời với sách.

Tôi chưa bao giờ thấy Sơn Nam khen ai hay chê ai, duy có một lần ông nói:

- Có tay này ở An Giang, không biết đọc ở đâu, tao chỉ nhớ được hai câu:    

“Giang hồ ta chỉ giang hồ vặt

Nghe tiếng cơm sôi cũng nhớ nhà”

- Thằng này… được đó mậy!

- Hai câu ấy của Phạm Hữu Quang, ảnh mất rồi chúạ!

Ông hút thuốc, im lặng không nói gì, dường như mọi việc được thua, còn mất đối với ông là chuyện bình thường, hẳn nhiên trong cuộc sống phù du tạm bợ của kiếp làm người.

Sài Gòn, 10/2/2017

Phạm Thanh Chương

Theo https://www.vanchuongviet.org/