Bùi Giáng - "Thần tiên bất ngờ"

Trước Giải phóng, trong các vùng đô thị do chính quyền Sài Gòn kiểm soát, nhiều người hâm mộ Bùi Giáng. Thơ ông ra sao mà... Đại khái, đó là những bài thơ, chủ yếu sáu tám, thường có lời rất lạ, ý điển hình không rõ.

Thơ có thể không rõ ý mà vẫn cảm được thông qua nhạc điệu, như những bài Về Kinh Bắc của Hoàng Cầm. Nhưng đây thì... "Trong số những người yêu mến và kính phục Bùi Giáng, không ít người chưa từng đọc thơ (của BG)"(1) Chưa đọc mà mến phục! Hiển nhiên, như thế chỉ có thể do tâm lý ưa chuộng cái lạ.

Bỏ qua tiếng tăm, thơ Bùi Giáng giá trị văn chương thế nào?

Chúng tôi thấy trước tiên cần hình dung một đường ranh phân biệt thơ làm khi tâm trí bình thường và thơ làm khi tâm trí không bình thường. Nếu là thơ ở bên kia đường ranh, thì vấn đề giá trị không thể đặt ra. Thiết tưởng hầu hết thơ Bùi Giáng trước Giải phóng là "thơ bên kia". Trong số hiếm hoi những bài thuộc về bên này, có vài bài có ít nhiều giá trị. (Về tỷ lệ thành công rất thấp, thiết tưởng sự hâm mộ như vừa nói trên có lẽ khó tránh hoàn toàn trách nhiệm.)

Sau Giải phóng, Bùi Giáng vẫn sáng tác khỏe. Quan trọng, số thi phẩm có giá trị tăng lên hẳn so với trước. Tại sao? Hình như thi sĩ càng lớn tuổi càng nhiều lúc tỉnh. Thêm vào đó, bây giờ phong trào ưa lạ (tạm thời) mất khí thế.

Những khi tâm trí bình thường, Bùi Giáng cảm xúc ra sao? Hoàn cảnh vật chất thê thảm dễ làm rơi nước mắt. Ông tỉnh lại, biết mình đã "đứng phố ngồi hè" đầu đường xó chợ suốt bao nhiêu năm trời, và vẫn đang, và tuổi già, bèn ôm mặt khóc hu hu? Không hề. Đã xảy ra thăng hoa đẹp đẽ và vững vàng một triết nhân sinh.

Đọc thơ, gặp người làm thơ. Đây thường ta chỉ gặp một người tâm trí không bình thường. Nhưng, thỉnh thoảng, ta được gặp một ông "tiên" trong lốt một ông "điên". "Thần tiên bất ngờ"

Cụm những bài thơ làm khi tỉnh của Bùi Giáng có chỗ độc đáo. Hãy hình dung lại cái đường ranh ấy. Nơi người khác, tất cả thơ nằm rất xa biên giới, nghĩa là đều hoàn toàn tỉnh. Thơ tỉnh của Bùi Giáng cũng có bài hoàn toàn tỉnh, nhưng có những bài rất gần biên giới và có những bài ở đâu đó giữa rất gần và rất xa. Thế thì sao? Có phải đọc thơ "như sáo sậu" mãi, có lúc ta bỗng sinh chán? Đang chán như thế mà gặp thơ lơ lửng, ngay cả thơ chực vượt biên, tưởng ta có thể thấy dễ chịu. Tất nhiên nếu đọc lâu, ta cũng sẽ sinh chán, muốn quay về trung tâm của tỉnh, để thỉnh thoảng lại đi hướng ra biên mà "giải trí"...

Sau đây là một tuyển thơ Bùi Giáng. Thi sĩ từng phát biểu: "Thơ là cái gì không thể bàn tới, không thể dịch, diễn gì được (...) muốn bàn tới thơ, diễn dịch thơ, người ta chỉ có thể làm một bài thơ khác" và đã có làm như nói. Trong tuyển này có hai "bài thơ khác". Khi bàn thơ Bùi Giáng, chúng tôi nhiều khi cũng "làm bài khác".

"Anh lùa bò vào đồi sim trái chín"

"Anh lùa bò vào đồi sim trái chín / Cho bò ăn cỏ giữa rừng sim / Anh nhìn lên trời xanh đỏ chín / Anh ngó bốn bề cây lá gió rung rinh / Anh nằm xuống để nhìn lên cho thỏa / Anh thấy lòng mở rộng đón trời xanh / Chim ngây ngất vào trong đôi mắt lả / Anh lim dim cho chết lịm hồn mình / Anh quên mất bò đương gặm cỏ / Anh chỉ nghe tiếng cỏ rì rào / Có hay không? bò đương gặm đó? / Hay là đây tiếng gió thì thào? / Hay là đây tiếng suối lao xao / Giữa dòng cỏ xuôi ghềnh chảy xuống? / Mùi thoang thoảng lách lau sương đượm / Mùi gây gây gấy gấy của hương rừng / Mùi lên men phủ ngập mông lung / Không biết nữa mà cần chi biết nữa / Cây lá bốn bên song song từng lứa / Sánh đôi nhau như ứa lệ ngàn ngàn / Hạnh phúc trời với đất mang mang / Với bò giữa rừng hoang đương gặm cỏ / Với người ngó ngất ngây đương nằm đó / Không biết trời đất có ngó mình không".

Đây là một bài thơ Mới hiếm hoi của Bùi Giáng. Có lẽ ông đã viết nó khi còn ở Quảng Nam, rất trẻ và bắt đầu làm thơ chưa lâu. Tưởng tượng một người nằm ngửa giữa đồi sim, mắt "lim dim" thấy "trời xanh đỏ chín", "bốn bề cây lá (...) rung rinh", tai lơ mơ nghe "tiếng cỏ rì rào", "tiếng gió thì thào", "tiếng suối lao xao", mũi mơ hồ ngửi "mùi thoang thoảng lách lau sương đượm", "mùi gây gây gấy gấy của hương rừng", "mùi lên men phủ ngập mông lung"... Thấy nghe ngửi nhiều quá, người ấy bèn "chết lịm hồn"! Hồn đã lịm, nhưng còn thắc mắc "không biết trời đất có ngó mình không"!

"Chào Nguyên Xuân"

"Xin chào nhau giữa con đường / Mùa xuân phía trước miên trường phía sau / Tóc xanh dù có phai màu / Thì cây xanh vẫn cùng nhau hẹn rằng / Xin chào nhau giữa lúc này / Có ngàn năm đứng ngó cây cối và / Có trời mây xuống lân la / Bên bờ nước có bóng ta bên người / Xin chào nhau giữa bàn tay / Có năm ngón nhỏ phơi bày bóng con / Thưa rằng những ngón thon thon / Chào nhau một bận sẽ còn nhớ nhau / Xin chào nhau giữa làn môi / Có hồng tàn lệ khóc đời chưa cam / Thưa rằng bạc mệnh xin kham / Giờ vui bất tuyệt xin làm cỏ cây / Xin chào nhau giữa bụi đầy / Nhìn xa có bóng áng mây nghiêng đầu / Hỏi rằng: người ở quê đâu / Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà / Hỏi rằng: từ bước chân ra / Vì sao thấy gió dàn xa dặm dài / Thưa rằng: nói nữa là sai / Mùa xuân đang đợi bước ai đi vào / Hỏi rằng: đất trích chiêm bao / Sá gì ngẫu nhĩ mà chào đón nhau / Thưa rằng: ly biệt mai sau / Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân".

"Mùa xuân phía trước...", "Mùa xuân đang đợi...", "Mai sau (...) trùng ngộ...", "Vui bất tuyệt..."... Nghe vui quá, mà không biết có "đúng" không? Thôi, "nói nữa (e) là sai"... thêm!

"Mùa xuân phía trước", lâu rồi
Người chào "ngẫu nhĩ" thôi đời cũng lâu
"Cây xanh" tóc "có phai màu"
"Giờ vui bất tuyệt" nơi nào? "Nguyên Xuân"...

"Chuyện bữa trước bữa sau"

"Em đi thương tiếc những gì
Người ngồi mơ tưởng nhu mì của em
Chiêm bao đầy mộng êm đềm
Mộng mơ tưởng mộng hiên thềm nhớ nhung
Vườn cây cành lá ngại ngùng
Hành lang rộng mở mông lung một giờ
Tôi ngồi chép mãi bài thơ
Quẩn quanh vần điệu bao giờ cho xong
Ðôi phen lệ chảy ròng ròng
Tâm tình kín đáo dòng dòng tuôn ra
Tiếng cười tiếng khóc tiếng ca
Tưởng chừng khép mở màu hoa mấy mùa".

"Người ngồi mơ tưởng..." biết bao lần. Cũng biết bao lần "ngồi chép mãi...". Hình như chỉ có đúng một bài mà mỗi lần chép mỗi khác! Dù lần sau khác lần trước, nhưng "quẩn quanh vần điệu" luôn là sáu tám. Dù "dòng dòng tuôn ra" rồi lại tuôn ra, rút cuộc "tâm tình kín đáo" vẫn nguyên kín đáo tâm tình!

Nhớ em nhu mì
Ròng ròng lệ chảy
Rơi đầy trang giấy
Ô này, là thơ!...

"Râu tóc bạc phơ"

"Rong chơi râu tóc bạc phơ
Còn nghe đắm đuối vần thơ yêu người
Người đi ở cuối chân trời
Có nghe tình mộng nửa đời dằng dai
Vỡ toang cung bậc tuyệt tài
Còn rơi rớt hột miệt mài ngàn thu
Ngày theo năm tháng trầm phù
Lượm từng đóa đóa phù du tặng người".

Râu tóc bạc phơ vẫn còn đắm đuối, tình mộng dằng dai lâu ghê. Tình dai mà lại đi lượm từng đóa đóa không dai chút nào để tặng! Ờ, nhưng biết thực ra cái gì mới là dai...

"Thần tiên trên núi"

"Ðùa với tuyết rỡn với vân
Một mình nhớ mãi gái trần gian xa
Sương buổi sớm nắng chiều tà
Trăm năm hồng lệ có là bao nhiêu".

Tuyết lạnh, vân có như không, sao bằng gái. Nhưng thui thủi trên núi mà nhớ vậy, chứ "gái trần gian" tuyết vân với "thần tiên" lắm. Thì có sao, là đùa rỡn cho chóng qua "trăm năm hồng lệ" thôi mà...

"Người điên"

"Người điên đuổi mộng mơ mòng
Cà-phê bên nọ cháo lòng bên kia
Ði về phố chợ uống bia
Chép tờ vội vã bên kia bên này
Loạn hò cuồng hét hôm mai
Chầy chầy ghi chép một vài chịu chơi
Trở cơn cuồng mộng tót vời
Trần gian du hí giữa đời phiêu du
Phiêu bồng ngôn ngữ trầm phù
Xót thân chìm nổi tạc thù la-de
Giữa đêm đứng phố ngồi hè
Phồn hoa thịnh vượng đâu dè thế ru".

Mòng mơ mộng đuổi điên người
Cuồng cơn mộng trở tót vời la-de
Hoa phồn vượng thịnh đâu dè
Hí du đứng phố ngồi hè giữa đêm
Gian trần tờ chép để bên
Hò cuồng hét loạn nổi nênh cháo lòng
Chầy chầy ngôn ngữ phiêu bồng
Chép ghi vã vội đôi dòng cà-phê
Bia đi chợ phố uống về
Chịu chơi vài một chê ề thế ru
Mai hôm thân xót trầm phù
Du phiêu chìm nổi tạc thù de-la!

"Ngôn ngữ người điên"

"Thằng điên viết bậy vô cùng
Thằng không điên cũng vô cùng bậy ba
Quả mai ba bảy chan hòa
Ồ thưa em ạ! ồ! à! ồ! ô!".

Hòa chan mai quả bảy ba
Điên không, viết cũng bậy ba vung cồ
Ạ thưa em á! à! ô!
Vùng cô bậy viết, điên ồ! ồ điên!

"Niềm đau"

"Nằm đây nhớ phố bên ngoài
Nhớ chân trời mộng lạc loài đi hoang
Tử sinh liều giữa dặm ngàn
Rơi vào ngõ cụt khôn hàn éo le
Bao phen đứng phố ngồi hè
Giai nhân ríu rít cộ xe dập dìu
Cõi đời phút chốc tàn xiêu
Máu tim bất chợt hoang liêu tận cùng".

Người bỏ "chân trời mộng" "đi hoang" nhớ về..., và nhớ cả nơi đã "bao phen" và đang tạm thời "bên ngoài". Ngoài ấy, người rất "lạc loài" nhưng những "ríu rít (...) dập dìu" dường như có giúp làm khuây. "Nằm đây", chắc cách phố có một cánh cửa thôi, mộng xa và đời cũng xa, "hoang liêu" thừa dịp ùa tới, xô xiêu...

Phố phường tuy chẳng quen ai
Ngồi nghe ríu rít bên tai dễ cười
Nằm đây xa mộng cách đời
Hoang liêu kín bủa, tận trời niềm đau...

"Về Quảng Nam"

"(...)
Tìm người bạn cũ không ra
Còn phong cảnh cũ khác xa những ngày...
Xóm làng, đồng ruộng, lạ thay!
Chỉ còn dáng núi chạy dài xa xa
Giữ nguyên hình ảnh đậm đà
Còn trong kỷ niệm bao la tuổi nào...
Ngắm nhìn, tim máu xôn xao
Tôi rời đất Quảng trở vào Miền Nam
Tâm hồn bao xiết hoang mang
Bài thơ viết vội, dở dang lạ lùng".

Bài thơ này làm năm 1995. Bao nhiêu năm rồi mới trở về mà mất bạn mất xóm mất đồng thế, "tôi" ơi. Cũng may, còn cái "dáng (...) chạy dài xa xa"... Người mất tất cả chỉ còn núi bỏ núi trở vào nơi không núi để viết vội bài thơ "dở dang lạ lùng" diễn trạng thái "tâm hồn bao xiết hoang mang"...

"Chiều hôm hoài niệm"

"Hoàng hôn sắp trở lại rồi
Chiều hôm thổn thức đất trời đê mê
Những hoài niệm những hương thề
Thôn làng xúm xít tình quê ban đầu
Em cầm giỏ đi hái dâu
Còn anh, bất chợt ngờ đâu thế này
Thôn làng từ bấy tới nay
Biết còn thơ mộng như ngày xưa kia?".

Bài thơ này hẳn làm trước bài "Về Quảng Nam". Thơ "Hoài" hỏi, thơ "Về" đáp: "phong cảnh (...) khác xa", "xóm (...) đồng (...) lạ thay", bạn cũ mất dấu... "Thôn làng từ bấy...", cả một bể dâu! Không biết làng của Bùi Giáng thế nào, chứ bây giờ ở nhiều nơi làng trông giống hệt như những cụm phố xây giữa lúa, "thơ mộng" lên trời! "Hoàng hôn sắp...". Trời chiều hay nhớ quê. Nhất khi chính đời cũng đang chiều.

"Ở đời chút kỷ niệm cỏ thơm"

"Ở đời sáng uống cà-phê
Quán trong hẻm nhỏ như quê quán nhà
Ngoại ô thành phố phồn hoa
Ấy Sài Gòn, ấy thiết tha bấy chầy
Phồn hoa nô nức lắm thay
Càng hăm hở lắm càng ngây thơ nhiều
Lạ cho đất nước diễm kiều
Miền Nam nước Việt sóng triều Cửu Long
Ngồi đây tưởng nhớ xa xăm
Nhớ nhung Lục Tỉnh trăng rằm Long Xuyên
Ba mươi năm trước hiện tiền
Hình về hiện tại bóng nghiêng nghiêng đầu
Ở đời được có mấy đâu
Hoa thơm cỏ lạ thơm màu ngẫu nhiên
Ôi người thục nữ Long Xuyên
Tìm đâu thấy lại thuyền quyên một lần
Tình và nghĩa, nghĩa và ân
Tình yêu ân nghĩa tình thân hơn tình
Về sau vạn lý tiền trình
Ngẫu nhiên ngồi quán một mình ngoại ô
Nhớ nhung từng đợt xôn xao
Tuổi già vây chặt chiêm bao lối về".

Thơ Cỏ Thơm hít vào, hít đi hít lại, thấm, say say, thở ra:

Cà-phê sáng, hẻm ngoại ô
Ngồi lâu, đợt đợt nhớ xô nhau về...
Dặm đời sắp bước hôn mê
Cỏ thơm kỷ niệm còn tê tái lòng...

Rồi lại thở ra:

Cà-phê một mình quán hẻm
Sóng nhớ dồn dập ngất ngư
Trùng trùng tuổi tác vây ngất
Ba mươi năm, về đó ư?

"Thu" (3)

"Chiều thu mây trắng nhớ nhung
Những trăm nghìn nỗi mông lung nhớ gì
Nhớ gì có lúc lâm ly
Có lần thư thái thuận tùy nhớ nhung
Nhớ gì cũng thể như không
Nhớ gì cũng được – nhớ mong không gì
Không gì cả! Chẳng có gì
Nhớ gì chẳng có, có vì nhớ suông".

Trăng suông chỉ thấy ánh trăng mà không thấy trăng. "Nhớ suông" chỉ thấy nhớ mà không thấy cái gây nhớ. Không thấy vì "thu" rồi, "mây trắng" che khuất hết, "mông lung" hóa hết "những trăm nghìn nỗi" rồi... Trăng suông hình như bao giờ cũng buồn. Nhớ suông lúc vui lúc buồn...

Niềm niềm nỗi nỗi mông lung
Một mình ngồi nhớ lung tung dài dài
Nhớ không gì! nhớ không ai!
Chiều thu mây trắng lai rai nhớ về...

"Mái đầu sương tuyết"

"Nghe sương một thoáng trắng đầu
Mới hay ngày tháng qua mau lạ lùng
Bước đời đâu ngại mông lung
Chiều xanh cỏ úa tơ chùng tóc phai
Vần thơ nhớ trúc thương mai
Bút hoa vờn múa bàn tay bỗng sầu
Trăng vàng sầu tỏa về đâu
Bao nhiêu sóng nước qua cầu thả chơi
Nước đi về tới đâu nơi
Dòng sông sẽ lạnh cuối đời ra sao".(2)

Bùi Giáng nổi tiếng "trung niên thi sĩ". Bài này chắc làm khi người đã quá trung. Soi gương thấy sương, tơ từng luôn căng nay có lúc bỗng chùng...

Trung niên cũng đã lâu rồi
Tóc pha sương tuyết nay người "lên cao"
Tơ chùng, thoáng bận: nơi nao
Nước đi về tới, ra sao cuối dòng...

"Mây chiều nay"

"Chiều nay gặp lại chiều nào
Chiều vàng óng ả chiêm bao lan tràn
Chiều lộng lẫy mộng thênh thang
Màu vàng gợi nhớ huy hoàng nắng mai
Nắng vàng ôi! nắng lung lay
Vàng thay nắng sớm! vàng thay nắng tà!
Suối vàng ắt sẽ nhận ra
Màu vàng vô tận của ta nhìn mình
Những chiều say rượu lặng thinh
Nhìn mây vàng nhớ bóng hình những ai
Buông xuôi nửa tiếng thở dài
Những ai hình nhạt những ai bóng nhòa
Những người mộng tưởng thiết tha
Những người mất hút mây xa cuối trời
Chiều nay chẳng biết ai mời
Ly đầy rượu đỏ yêu đời hơn đau
Điên chơi cho bớt điên đầu
Điên đầu cho bớt điên rầu rĩ chơi".

Nắng chiều nhắc nhớ nắng mai
Vàng tươi vàng úa, độ vài mươi năm...
Hình nhòa bóng nhạt xa xăm
Chiều nay chợt kéo về thăm chật lòng...

"Vui và buồn"

"Các con còn nhỏ phải không
Thấy ông cười khóc mà không vui buồn
(Không vui sao cười? Không buồn sao khóc?)
Khóc vì trăng mọc mưa nguồn
Cười vì tuyết đổ vui buồn muôn phương
Quanh năm lạc nẻo lầm đường
Thu về xuân lại mộng trường chia xa
Đời bất tuyệt, mộng nguy nga
Lẽ nào có thể tiên nga điêu tàn
Ngày xuân chín chục thiều quang
Cành lê trắng điểm, lá vàng ở đâu?
(Em đi từ tỉnh mộng đầu
Một mình ở lại, anh sầu trăm năm
Em từ vô tận xa xăm
Trùng lai chất vấn: từ trăm năm nào?)".

Buồn không, mà giọt ngắn dài
Vui không, mà cứ cười hoài không thôi
Trăm năm, ờ cũng sắp rồi
Trăm năm nào đó? đợi người nào đây?

"Xa cõi đi về"

"Quên rồi những đổi những thay
Quên rồi bụi cát vần xoay bước đời
Nhớ chăng chút giọt sương phơi
Trên đầu ngọn cỏ dưới trời ban mai".(3)

Tưởng tượng nhé một người
Chân lảo đảo bước đời
Tóc râu lầm bụi cát
Lòng lấp lánh sương phơi!

"Thần tiên bất ngờ"

"Các con có vẻ bực mình
Như dường bực bội trước tình tự điên
Ông già tuyệt đối là điên
Mà xem có vẻ thần tiên bất ngờ".

Tình tự điên khiến bực mình
Hơi đâu ngồi đọc như hình thơ điên
Bất ngờ tuyệt đối thần tiên!
Thơ ông già lại liên miên đọc hoài...

Như thường lệ, "viết" đây là tập trung những lời bàn viết đã lâu, có thể sửa chút ít, nhuận sắc, rồi viết thêm một lời dẫn.

Chú thích:

(1) Phạm Xuân Đài, tạp chí Giao Điểm, Mỹ, 1992, dẫn theo Võ Phiến trong bài viết về thơ Bùi Giáng.

(2) BG "làm bài khác" thơ Thân Thị Ngọc Quế. Tiếc chúng tôi chưa tìm lại được bài thơ ấy.

(3) BG "làm bài khác" thơ Thân Thị Ngọc Quế: "Đã quên rồi những đổi thay/ Sá gì bụi cát tỉnh say bước đời/ Ngọn cỏ nào giọt sương phơi/ Long lanh hát với mặt trời ban mai".

Thu Tứ

Theo http://chimvie3.free.fr/