Tôi đã "Đạo" văn như thế
nào
Mấy hôm nay trên mạng diễn
ra một cuộc tranh luận hiện đang còn bất phân thắng bại. Song điều đó không mấy
quan trọng. Trong tranh luận văn nghệ, đôi khi quan trọng không phải kết quả.
Quan trọng là quá trình và… thái độ. Tôi rất lấy làm mừng, lần tranh luận này
đã mở ra một vấn đề khá cơ bản của lý luận và thực tiễn sáng tác văn học: liên
văn bản và đạo văn. Đã đến lúc cần phân biệt thế nào là liên văn bản và thế nào
là đạo văn.
Không khí tranh luận tuy nóng, nhưng không ai nóng tính, tranh luận bằng văn chữ, không bằng võ chữ. Ấy là tôi mới chỉ nhận xét về một bên. Còn phía bên kia, đại diện là nhà thơ Trần Mạnh Hảo, người cho rằng bài thơ Mùa thi đổ lửa của Văn Gía đăng trên Văn Nghệ bộ mới, là đạo ca từ trong bài Ngẫu hứng phố của Trần Tiến, không hiểu sao còn chưa đưa ra ý kiến của mình, nên tôi không lạm bàn.
Và tôi có ý chờ các nhà
lý luận vào cuộc. Cuối cùng thì nhà lí luận Nguyễn Văn Dân hôm qua cũng đã xuất
hiện và đưa hẳn lên tút mục từ “Liên văn bản” trong cuốn từ điển Mỹ học sắp ra
của ông. Sau khi tiếp thu ý kiến của độc giả đòi phân biệt giữa đạo văn với
liên văn bản, lát sau ông, không giải thích sự khác biệt giữa 2 khái niệm này,
mà đưa hẳn 2 trích đoạn nói về đạo văn của một nhà nghiên cứu nước ngoài. Tôi
xin chép lại nguyên văn:
1/ “Những nghiên cứu về
liên văn bản cho thấy tác phẩm giống như một bản viết trong đó các văn bản chồng
lấn lên nhau đến vô cùng. Từ đó, đạo văn được xếp vào trong một thủ pháp thẩm mỹ
viết lại và cùng lúc nó thoát khỏi mọi nội hàm đạo đức để trở thành một vấn đề
văn học thực sự”.
2/ “Theo quan điểm này, đạo
văn tỏ ra là một dạng liên văn bản ‘hợp pháp’, thậm chí là một hành vi sáng tạo
thực sự. (…) nhìn từ góc độ thẩm mỹ, nó hoàn toàn ‘có thể tha thứ được’ và thậm
chí còn có thể tạo ra một tác phẩm độc đáo” (Marie-Hélène Beaudry, 2011).
Nếu tin tưởng ý kiến của
nhà liên văn bản học này, thì chỉ còn nước thốt lên: ôi trời, có thế thôi mà mấy
ngày nay cứ ầm ĩ hết cả lên! Mới biết cái từ “đạo văn” ở ta nó khiếp thật, tội
đạo văn được xếp trên tội tham nhũng và sau mỗi tội phản quốc! Có điều, để phân
biệt thứ đạo văn “chân chất”, diễn nôm là “thuổng” mà ta không khó nhận
ra ở một vài cuốn sách, những luận văn, luận án (chép y xì cả đoạn dài khự, thậm
chí vài chục trang với đầy đủ các dấu chấm dấu phẩy), thì phải rất lưu ý tới điều
cốt lõi mà hai đoạn trích nêu trên nhấn mạnh: “thủ pháp thẩm mỹ viết lại”,
“hành vi sáng tạo thức sự”, “tạo ra tác phẩm độc đáo”. Điều đó có nghĩa, cũng một
thủ pháp nghệ thuật, một chất liệu ngôn từ, mô típ, hình tượng… nhưng người đi
sau phải cho ra được sản phẩm Mới, có tính sáng tạo, tức tạo được trường nghĩa
mới có khả năng mở rộng để tham gia vào các liên văn bản khác và đầy chất thẩm
mĩ. Nó khác hẳn với sự bệ nguyên xi cái của người khác rồi chắp vá vào sản phẩm
của mình, không sáng tạo, phi thẩm mỹ, bởi nó chỉ là một mụn vá!
Để hiểu thêm vấn đề tôi dẫn
ra đây cuộc đối thoại giữa tôi và nhà vật lý – nhà văn Gia Ninh Trần trên fb
(không hiểu sao các nhà tự nhiên thường khi rời bỏ lĩnh vực của mình toàn nhảy
sang văn chương nghệ thuật). Ông viết: “Mỗ viết văn nghiệp dư, chả học hành trường
lớp gì, chỉ có đọc sách đông tây kim cổ, đủ thứ tiếng có thể hiểu. Thế chắc chắn
là văn phong ý tứ, câu chữ của thiên hạ chui vào đầu cả đống, chả biết của ai nữa,
thành một mớ hổ lốn nó nhảy múa trong đầu, vô thức viết ra, thế nào cũng bị quy
là đạo văn rồi. Vậy thì nhận tội trước là đạo văn vô thức cho nó lành, khỏi phiền
đến các văn nhân, nhà phê bình chuyên nghiệp. (Bác nhà văn này rất giống bần cố
nông xưa, chưa gì đã nhận mình là địa chủ với đầy đủ tội lỗi để đỡ bị vu, quy
thành phần, do đó đỡ bị đấu tố). Và tôi đã trả lời: “Anh nói thành lí luận rồi
đấy ạ. Cái mớ hỗn độn chứa trong vô thức ấy chính là phông nền văn hóa. Đọc ai
đó dễ nhận thấy cái phông nền đó mỏng hay dầy”. Người viết mà phông nền văn hóa
(cũng là một thứ liên văn bản) mỏng như lưỡi mèo thì việc thuổng văn của người
khác là điều không khó hiểu lắm. Còn nếu dầy, thì việc gì phải xoắn trước những
lời vu vạ!
Trong cái tút trích đoạn
kết truyện Bà đỡ, tôi cũng tự nhận mình “đạo văn” và mời mọi người
tìm ra cái sự đạo ấy. Kết quả: người cho rằng câu cuối cùng: “Bà ơi, thế giới
mênh mông, mênh mông không bằng nhà mình” – là ca từ của Trần Tiến (lại Trần Tiến!).
Nhưng cho rằng tôi “không đạo” vì nói rõ “lắng nghe tiếng nhạc trong con tim
đang thổn thức” và ca từ của Trần Tiến được in nghiêng. Có người thì cho rằng
câu đầu là đạo Dế mèn; người khác – đạo tận bài thơ Em bé
Hiroshima của ông Nazim Hickmet! Cuối cùng họa sĩ Ba Tỉnh đoán đúng,
câu “dõi theo khói hương vẽ nẻo, tôi ngước nhìn lên chốn cao xanh” là đạo từ
câu thơ “Khói hương vẽ nẻo đường lên niết bàn” trong bài Ngồi buồn nhớ
mẹ ta xưa của Nguyễn Duy. Nhưng vẫn chưa đủ, tôi còn đạo một câu thơ nữa
của ông, khi viết “Mùa thu năm ấy tôi về quê thăm bà ngoại giờ chỉ còn là một nấm
đất phủ đầy cúc dại, khúc tần.…”. Những ai từng đọc và nhớ thơ Nguyễn Duy, hẳn
biết ý này có trong bài thơ nào của ông.
Vấn đề đạo văn và liên
văn bản là vấn đề phức tạp và tinh tế, đòi hỏi được chú ý để: phát triển, bổ
sung vào lý thuyết liên văn bản (điều các nhà lý luận của ta có thể làm và làm
tốt được); đóng góp thiết thực cho những thực hành thẩm mĩ của giới sáng tác;
ngoài chuyện vạch rõ hành vi phi đạo đức của những kẻ lười và vô trách nhiệm
khi thuổng văn của người khác, quan trọng hơn, còn là cố gắng đừng làm tổn
thương đạo đức, tinh thần của người khác. Nhưng với một bài trên fb không thể
viết dài và thấu đáo được. Tuy vậy, tôi cũng cố nói thêm một chút: Từ những điều
viết trên đây, thấy rõ rằng, tôi mới chỉ nói tới đạo văn như một hành vi thẩm
mĩ, như sự đồng điệu trên mọi cấp độ của các văn bản, như thước đo phông nền
văn hóa của người viết và người đọc. Nói ngắn gọn, mới chỉ nói tới khía cạnh tiếp
nhận và ảnh hưởng của văn học. Đạo văn (tức là khái niệm mang tính tích cực mĩ
học như Marie-Hélène Beaudry khẳng định) còn rất nhiều các khía cạnh khác nữa,
mà ở đây tôi chỉ có thể nêu thêm một cái nữa thôi, để phòng tránh những điều dở
khóc dở cười có thể xẩy ra, đó là sự tương đồng về cấu trúc tư duy-xúc cảm của
những người sáng tác trước những hiện tượng giống nhau. Trong bài viết gần đây
của nhà văn Đinh Văn Chinh, có chi tiết ông gọi là “quy chiếu rộng” khi nói tới
sự giống nhau (tới 7 chữ) giữa 2 câu thơ, 1- của Hà Tốn (?-518) “Mây mỏng bay
lên từ đá núi/ Trăng non nhô lên trên sóng” và 2- của Đỗ Phủ (712-770) “Mây mỏng
ngủ nhờ trên đá núi/ Trăng lẻ vươn mình trên sóng khơi” và khẳng định: Suốt
1251 năm qua, cả Trung Quốc lẫn Việt Nam không ai bảo Đỗ Phủ đạo thơ của Hà Tốn.
Và ông nhận xét: “Riêng cá nhân tôi, tôi thán phục Đỗ Phủ ở chỗ, có mấy thứ vật
liệu như nhau mà qua bàn tay phù thủy Đỗ Phủ, vẻ đẹp ngôn từ trở nên sang trọng,
lộng lẫy khác thường”. Cứ giả sử Đỗ Phủ có đạo thơ của Hà Tốn đi (ngày ấy
thơ ít, tác gỉa ít, họ đọc của nhau nhiều, chứ chả như bây giờ, người nào viết
kẻ ấy đọc, cùng lắm là bắt vợ/chồng đọc), thì có làm sao, khi câu thơ, nhờ tài
Đỗ Phủ mà “trở nên sang trọng, lộng lẫy khác thường”!. Chưa hết, cái sự tương đồng
tư duy-xúc cảm trước hiện tượng tự nhiên “mây, núi” này còn khiến cho Lermontov
ở thế kỷ 19 đã cho ra câu thơ tương đồng: “Đêm. Mây vàng ngủ lại/ Trên ngực đá
khổng lồ” (mà A, Chekhov đã lấy làm đề tựa cho thiên truyện Dọc đường của
ông). Bảo 2 cụ kia đạo nhau còn được, chứ bảo Lermontov đạo của 2 cụ kia
thì chỉ là những người phông nền văn hóa mỏng như lá lúa, hoặc bằng o. Lại nữa,
trong Kiều có câu “Thuyền tình vừa ghé tới nơi/ Thì đà gương vỡ bình rơi bao giờ”
còn thủ lĩnh của chủ nghĩa Vị lai Nga Maiakovski thì có câu “Thuyền tình va phải
đời thường vỡ tan”. Hình tượng “thuyền tình” có thể bơi tới bất cứ nơi đâu, neo
đậu ở bất kỳ bài thơ nào “Chỉ có thuyền mới hiểu, biển mênh mông nhường nào”…
Trên đây là câu chuyện về
đạo văn. Tôi buộc phải viết hơi dài, không phải để thanh minh cho bài thơ Mùa
thi đổ lửa của Văn Giá, vì bài thơ ấy không cần phải thanh minh. Văn
Giá không đạo-thuổng của ai hết. Anh sáng tạo ra bài thơ của mình; cũng không
tranh luận với nhà thơ Trần Mạnh Hảo, vì bạn bè cùng trang lứa như anh Văn
Chinh từng khuyên ông rồi, là đừng có làm ầm lên vì một chuyện không đâu vào
đâu, mà ổng còn không nghe. Huống hồ tôi, một người không đủ tài và tầm để phá
đổ bất cứ định kiến nào, nhất là định kiến của người có tuổi.
Điều tôi muốn ở đây, là
thông qua câu chuyện này đặt và giải quyết (ở mức độ nào đó) một vấn đề quan trọng
của lý luận và sáng tác văn học: liên văn bản. Có chút tri thức này rồi thì
chúng ta, nhỡ có thấy ai đó dùng một hình tượng giống mình, cốt truyện na ná
mình, một tứ thơ tương tự… thì cũng đừng vội nhảy dựng lên quy kết họ đạo văn
mình. Cả một sinh mạng văn chương đấy.
Bài viết đã ngang ngửa một bài nghiên cứu. Tôi hứa sẽ không quay lại đề tài này.
13/8/2021
Đào Tuấn Ảnh
Theo https://vanhocsaigon.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét