Đọc Gửi lời theo gió bay đi

Cuốn sách “Gửi lời theo gió bay đi” của dịch giả, nhà nghiên cứu Phật học Trần Tuấn Mẫn tập hợp các bài viết chuyên môn, chứa đựng tâm huyết, trải nghiệm và cái nhìn mới mẻ, sâu sắc của một học giả uyên thâm. Trong dòng chảy sách Phật học hiện nay, không thiếu những công trình khảo cứu đồ sộ, cũng không hiếm những tác phẩm thiên về diễn giảng tín tâm. Tuy nhiên, “Gửi lời theo gió bay đi” của Trần Tuấn Mẫn xuất hiện như một trường hợp khá đặc biệt: đó là một cuốn sách không chủ ý “giảng đạo”, không nặng tính giáo điều, mà lặng lẽ mở ra một cuộc đối thoại chân thành, dung dị nhưng thâm sâu giữa giáo lý Phật giáo với tư duy khoa học và đời sống con người hôm nay. 

1. Vài nét về tác giả - nền tảng học thuật và căn cơ văn hóa

Nhận định về cuốn sách này, không thể không nhắc đến con người tác giả. Trần Tuấn Mẫn sinh quán tại Huế (sống và làm việc tại thành phố Hồ Chí Minh). Huế- vùng đất thấm đẫm Phật giáo và văn hóa truyền thống, lại xuất thân trong một gia đình có truyền thống văn chương lớn (Cha là nhà phê bình văn học Trần Thanh Mại, chú là nhà văn Trần Thanh Địch), Trần Tuấn Mẫn mang trong mình sự giao thoa giữa trí tuệ học thuật, cảm quan văn chương và chiều sâu tâm linh. Anh chọn một lối đi riêng: dấn thân vào con đường nghiên cứu, dịch thuật và giảng dạy Phật học. Sự kết hợp giữa căn cơ văn chương di truyền, nền tảng Hán học vững vàng (từ ông nội và bác đều là những đại quan triều Nguyễn). Sự thông thạo nhiều ngôn ngữ cổ và hiện đại (Hán, Anh, Pháp, Phạn…) đã tạo nên một lợi thế đặc biệt, giúp anh tiếp cận giáo lý nhà Phật từ nhiều nguồn tư liệu gốc, với tư duy phân tích khoa học cùng năng khiếu văn chương thừa hưởng từ gia đình đã tạo điều kiện thuận lợi trong lĩnh vực nghiên cứu và dịch thuật Phật học. Trần Tuấn Mẫn là một gương mặt quen thuộc trong giới nghiên cứu và giảng dạy Phật học. Hơn hai mươi năm giảng dạy triết học, Phật học và văn học Phật giáo; từng giữ những vị trí quan trọng như Tổng thư ký Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh, Tổng thư ký Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, Phó Tổng biên tập Thường trực kiêm Thư ký tòa soạn Tạp chí Văn hóa Phật giáo… cho thấy một nền tảng học thuật vững vàng, bền bỉ và nhất quán.
 

Khi có dịp gặp gỡ tác giả.Tôi hỏi anh:
 

-Thưa anh! Truyền thống gia đình là những nhà văn lớn thì cơ duyên nào anh lại rẽ hướng sang lĩnh vực khác: Đó là dịch thuật, nghiên cứu và giảng dạy, làm báo,…về Phật giáo?
 

Anh trả lời:
 

-Lúc 10 tuổi, bà nội tôi thường dẫn đi chùa. Có lần đi chùa Hiếu Quang (đường Phan Bội Châu, Huế) bà nội cho 10 đồng để tiêu vặt. Lên chùa, tôi rủ mấy chú tiểu cùng trang lứa đi ra quán ăn bánh bèo. Bà nội biết được, về phạt anh lạy 100 lạy trước bàn Phật vì tội cho các chú tiểu ăn mặn. Bà nói: “Phải sám hối không thôi mai sau bị đọa địa ngục”.

Câu chuyện thời thơ ấu không chỉ là một kỷ niệm đời thường, mà dường như đã trở thành một dấu mốc tinh thần, là khởi điểm cho một sự thôi thúc nội tâm mãnh liệt hướng về đạo Phật. Từ đó Phật pháp không còn là điều gì trừu tượng, mà gắn với trải nghiệm sống, với ý thức sám hối, trách nhiệm và nhân quả. Tất nhiên sau này trưởng thành trong quá trình sống và làm việc anh thấy mình thuộc về lĩnh vực này.

Anh đã xuất bản nhiều đầu sách giá trị. Cuối năm nay, anh vừa xuất bản tác phẩm mới có tựa là: “Gửi lời theo gió bay đi”(Nxb Thế Giới, tháng 12/2025). Và tôi may mắn là một trong những người được tiếp cận tác phẩm khá sớm của anh. Những bài viết trong cuốn sách này rất thuyết phục, dưới góc nhìn khoa học có nhiều phát hiện mới.
 

2. Nội dung: Sự kết hợp hài hòa giữa học thuật sâu sắc và tinh thần phổ độ
 

Tác phẩm “Gửi lời theo gió bay đi” gồm có 20 bài viết, dày gần 200 trang kiến thức sâu rộng đề cập đến nhiều vấn đề cốt lõi của Phật học: Tứ hoằng thệ nguyện, Thiền định, Tái sinh, Từ bi, A-la-hán và Bồ-tát,… cho đến các vấn đề mang tính triết học và tâm lý học như vô ngã, duy tâm, linh hồn, công án thiền, hay những khảo cứu lịch sử như sự suy tàn của Phật giáo tại Ấn Độ.

Ngay từ nhan đề, “Gửi lời theo gió bay đi” đã gợi lên một tâm thế khiêm nhường. Không phải “truyền trao”, không phải “khẳng định chân lý”, mà chỉ là “gửi lời”- gửi đi những suy tư, những chiêm nghiệm, những hiểu biết trong khả năng của mình, để mặc cho gió - tức là duyên- đưa đến với người hữu duyên.

Trong lời nói đầu, tác giả viết một cách chân thành: “…chỉ mong gửi đến độc giả một số kiến thức căn bản của giáo lý Đức Phật, kèm theo những lập luận mới mẻ, sinh động, có thể khác với quan niệm của một số học giả hay hành giả”. Cuốn sách -lời tâm tình của tác giả, “Gửi lời theo gió bay đi” khiêm cung, chân thành nhưng đầy trách nhiệm trước tri thức bao quát nhiều chủ đề then chốt của Phật giáo. Chính điều đó tạo nên sức thuyết phục của tác phẩm.

Từ giáo lý căn bản (Tứ hoằng thệ nguyện, Từ bi, Vô ngã) đến những vấn đề triết học và lịch sử phức tạp (Tái sinh, Duy tâm trong Kinh Lăng Già, sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ), tác phẩm cho thấy tầm vóc của một nhà nghiên cứu toàn diện.
Điểm nổi bật và cũng là giá trị lớn của cuốn sách, nằm ở góc nhìn khoa học có nhiều phát hiện mới. Trần Tuấn Mẫn không chỉ trình bày kiến thức kinh điển mà còn đưa ra những lập luận, phân tích và đối chiếu riêng, có thể “khác với quan niệm của một số học giả, hành giả”. Chẳng hạn:

Khi bàn về “Tái sinh”, anh không dừng lại ở khái niệm nhân quả nghiệp báo trong kinh điển, mà còn điểm qua niềm tin phổ quát của nhân loại và đặc biệt nhấn mạnh đến “những bằng chứng xác đáng về tái sinh đã thể hiện trong thực tế”, mở ra hướng tiếp cận gần với khoa học hiện đại: “Tái sinh nghĩa là chết đi rồi sinh trở lại và mang một thân xác mới” (S/tr 31) “Đã có nhiều bài viết của nhiều tác giả về tái sinh trong ý nghĩa nhân quả, nghiệp báo, luân hồi trong giáo lý Phật giáo, bài này chỉ nhằm chứng minh tái sinh là ý niệm của con người từ nhiều ngàn năm trước cho đến nay và những bằng chứng xác đáng về tái sinh đã thể hiện trong thực tế. Tất nhiên bài viết này cũng phải dựa vào những điểm cơ bản của nhân quả, luân hồi, nghiệp báo, tái sinh, đồng thời thêm vài lời về lợi ích của niềm tin về tái sinh”.

Trong phần viết về “Thiền tông Việt Nam” Trần Tuấn Mẫn đưa ra một nhận định đáng chú ý: Thiền không phải là đặc quyền của Phật giáo. Thiền, xét cho cùng, là một phương cách tư duy, tập trung và tĩnh lặng tâm thức, mà bất kỳ con người nào, thuộc tôn giáo hay không tôn giáo, đều có thể tiếp cận. “Thiền có nghĩa là tư duy, tập trung ý, tĩnh lặng thông hội tâm mình với ngoại cảnh, từ đó tập trung vào một đề tài, một đối tượng đấy là Định”. Như thế nếu không kể đến mức độ sâu cạn, thì thiền định là phương cách tư duy của mọi người thuộc một tôn giáo hay không tôn giáo nào chứ không riêng của Phật giáo”. Quan điểm này mở ra một cái nhìn cởi mở, hiện đại, giúp Phật học đối thoại được với đời sống đương đại cho thấy tư duy khai mở, vượt khỏi ranh giới tôn giáo để tìm đến bản chất phổ quát của tâm thức. Việc phân tích nguyên nhân suy tàn của Phật giáo tại Ấn Độ với nhiều góc độ (nội tại và ngoại tại) thể hiện cái nhìn khách quan, sử học của một học giả: Một số nguyên nhân:

- Sự sa đọa của các tu sĩ Phật giáo
-Sự cạnh tranh đố kỵ của Ấn Độ giáo
-Người Hồi giáo xâm lược
-Sự phân phái trong Phật giáo

Cuối bài nhận định liên tưởng thực tế: “Thấy người lại nghĩ đến ta”
 

Ở bài viết về “Tứ hoằng thệ nguyện”, tác giả không chỉ dừng ở việc giải thích bốn đại nguyện của Bồ-tát, mà nhấn mạnh ý nghĩa thực hành: thệ nguyện là quyết tâm thực hiện những việc vô cùng lớn lao, đòi hỏi dũng khí, sự kiên trì, trí tuệ và lòng yêu thương chúng sinh. Đây là cách nhìn đưa giáo lý ra khỏi không gian nghi lễ, để trở thành động lực sống.

Bài viết “Tái sinh là sự thật hiển nhiên” cho thấy rõ cách tiếp cận khoa học của tác giả. Anh không né tránh những nghi vấn, cũng không áp đặt niềm tin, mà trình bày tổng quan các quan niệm về tái sinh từ cổ đại đến hiện đại, đưa ra những dẫn chứng thực tế, đồng thời nhấn mạnh lợi ích đạo đức của niềm tin về tái sinh đối với đời sống con người.

Những bài viết về Từ bi, A-la-hán và Bồ-tát, Bồ-tát Quán Thế Âm hay Vu lan báo hiếu đều được trình bày bằng văn phong trong sáng, mạch lạc, tránh tối đa thuật ngữ khó hiểu, giúp người đọc - kể cả những người không thuộc tôn giáo nào vẫn có thể tiếp cận và suy ngẫm.

Đặc biệt, các bài mang tính triết học như “Duy tâm và vô ngã trong kinh Lăng Già”, “Niêm hoa vi tiếu và các công án thiền”, hay “Lang thang một linh hồn” cho thấy khả năng dung hợp giữa Phật học và tâm học hiện đại, giữa kinh điển và tư duy phân tích.

 

3. Giá trị lớn nhất của “Gửi lời theo gió bay đi” không nằm ở việc cung cấp kiến thức mới lạ, mà ở cách tác giả trình bày những vấn đề quen thuộc bằng một góc nhìn mới: tỉnh táo, khoa học, nhưng vẫn đầy từ tâm. Dù đề tài đa dạng, các bài viết vẫn được liên kết bởi một tinh thần chung: tiếp cận Phật học bằng tư duy lý tính, khoa học, nhưng không đánh mất chiều sâu tâm linh và tính nhân văn. Với văn phong giản dị, giàu tính đối thoại, “Gửi lời theo gió bay đi” có thể xem là một nhịp cầu nối giữa Phật học hàn lâm và độc giả phổ thông; giữa truyền thống và hiện đại; giữa tôn giáo và khoa học. Sách đề cập đến những vấn đề học thuật cao thâm, văn phong vẫn trong sáng dễ hiểu. Điều này xuất phát từ mục đích phụng sự rõ ràng: lan tỏa tri thức Phật học đến đông đảo độc giả. Mỗi bài viết như một lời chia sẻ tâm huyết, một sự “trải lòng” của tác giả, khiến người đọc cảm nhận được sự ấm áp và chân thành, vượt lên trên những thuật ngữ khô khan.

Cuốn sách không đòi hỏi người đọc phải là Phật tử, càng không ép buộc niềm tin. Nó mở ra những gợi ý suy tư, để mỗi người tự đối thoại với chính mình về nhân quả, vô thường, từ bi, trách nhiệm và ý nghĩa của đời sống.

 

4. “Gửi lời theo gió bay đi” xứng đáng là một tác phẩm giá trị, đánh dấu bước chuyển mình của việc nghiên cứu Phật học Việt Nam theo hướng hiện đại, khoa học và hội nhập, nhưng vẫn giữ được cốt lõi tinh thần và giáo lý nguyên thủy. Cuốn sách không chỉ cung cấp kiến thức, mà còn truyền cảm hứng về một tinh thần học thuật nghiêm cẩn, một trái tim phụng sự nhiệt thành và một tầm nhìn rộng mở. Đó là món quà tinh thần quý giá không chỉ cho người nghiên cứu Phật học, mà còn cho bất kỳ độc giả nào muốn tìm hiểu về những giá trị triết lý sâu sắc, hướng thiện của đạo Phật dưới một ánh sáng mới mẻ và thuyết phục.

Là người yêu thích việc đọc sách, bao gồm cả sách về các tôn giáo, tôi dễ dàng cảm nhận được sự thuyết phục và thiện chí trí tuệ toát ra từ từng trang sách của Trần Tuấn Mẫn. “Gửi lời theo gió bay đi” không tìm cách thuyết giáo, mà lặng lẽ gieo vào lòng người đọc những hạt giống suy tư. Gió có thể bay đi, nhưng lời khi đã chạm đến tâm người có thể ở lại rất lâu. Ở nghĩa đó, đây là một cuốn sách đáng đọc, đáng ngẫm, và đáng được trân trọng trong đời sống tinh thần hôm nay.

Sài Gòn, 28/1/2026
Hoàng Thị Bích Hà

Theo https://www.art2all.net/