Tản mạn về ngôn ngữ bóng đá

Tản mạn về ngôn ngữ bóng đá

Trong giới ngôn ngữ học, trước đây GS Cao Xuân Hạo có bài viết rất thú vị về ngôn ngữ bình luận bóng đá in ở KTNN số 144/1994, sau in lại ở Tiếng Việt, văn Việt, người Việt (NXB Trẻ, 2003). Trong đó, tác giả xác nhận là rất thông cảm với các bình luận viên vì phải ứng khẩu rất nhanh cho kịp với những diễn biến nhiều khi rất bất ngờ của trận đấu trên sân cỏ nên không tránh khỏi một số lỗi vô tình, những câu nói nhịu. GS Cao Xuân Hạo chỉ chú ý đến một số kiểu câu chưa được chuẩn, chưa minh xác, được lặp đi lặp lại hàng chục lần trong mỗi trận đấu. Và tác giả dành thời gian phân tích 4 kiểu nói, như “Phải nói là cú sút rất điệu nghệ của Klinsman”, hay “Thời gian đang ủng hộ đội X., vì đội này đang dẫn trước 2-0”.
Bài viết này, dựa vào những buổi tường thuật, những buổi bình luận, xác định mã tri thức  bóng đá trong mối quan hệ với ngôn ngữ biểu đạt về chúng (bóng đá), qua diễn giải những mô hình có tính chất chung nhất, góp phần kiến giải nhận xét rất được nhiều người đồng tình: ngôn ngữ bóng đá là ngôn ngữ không cần lời. Nói rõ hơn, thông qua trường thị giác, thông qua ngữ pháp hình ảnh, các diễn biến trên sân cỏ, một người bình thường nhất cũng có thể nắm được mọi diễn biến của trận đấu, không cần tường thuật.
Ta biết bóng đá là môn thể thao du nhập từ phương Tây, nên giai đoạn đầu người Việt sử dụng nhiều thuật ngữ tiếng Pháp, có thể kể: cọc nê (corner) – phạt góc; tết (la coup de tete) – đánh đầu, me (toucher la main) – chạm tay, ọt rơ (hors-jeu) – việt vị, tắc bóng (tacler) … đến nay phần lớn đã được bản địa hóa, ngoại trừ một số thuật ngữ phải đọc theo nguyên dạng gốc vay mượn của tiếng Pháp và tiếng Anh, kiểu như: vô lê, pê na ti hay pen, sút, pret sing, check VAR…
Hẳn, bạn không ít lần chứng kiến sự kiện, đang ngồi xem bóng đá trên sân hay trước màn hình, bỗng bạn phải nhận một cú đá đau điếng của một khán giả bên cạnh. Đây cũng là một thứ ngôn ngữ bóng đá nhưng được thể hiện qua ngôn ngữ cơ thể. Nói rõ hơn, người khán giả đó đã  nhập thân vào cầu thủ, đã đặt mình vào vị thế của cầu thủ X., cầu thủ Y., đang xử lý quả bóng trong chân.
 Ẩn dụ trong ngôn ngữ bóng đá
Trước hết, có thể nói, BÓNG ĐÁ LÀ MỘT CUỘC CHIẾN ĐẤU (CHIẾN TRANH). Trong đó, huấn luyện viên là tổng chỉ huy, ban huấn luyện là ban tham mưu, cầu thủ là chiến binh, các cầu thủ phía trước là ở tiền phương, hậu vệ và thủ môn là ở hậu phương. Sơ đồ trận đấu (hằng thể) là chiến lược, sơ đồ thích nghi (biến thể) là chiến thuật (kèm người, kèm vị trí, chống bóng bổng, pressing tầm cao…). Nào là phòng thủ, tấn công, đánh phủ đầu, bẻ gãy ý đồ của đối phương, ru ngủ đối phương, bẫy giăng ra, sập bẫy, vũ khí phạt góc, rút về cố thủ, cuộc đấu trí giữa hai huấn luyện viên, nổ phát súng đầu tiên (ghi bàn), đường bóng sát thương, rồi thắng trận, thua trận. Liên quan đến hai ý niệm sau, bạn có bao giờ để ý cách biểu đạt THẮNG (Chiến thắng), mang nghĩa phấn khích thường gắn với hướng đi lên, THUA (thất bại) mang nghĩa ủ dột thường gắn với hướng đi xuống không?
Chẳng hạn, khi một đội bóng đá thắng một đội bóng khác mà xét về thực lực và thứ hạng của đội bóng thua cao hơn nhiều so với đội thắng. Lập tức, huấn luyện viên đội thắng cảnh báo, các cầu thủ hãy giữ đôi chân trên mặt đất, thế có nghĩa là không được bay bổng quá mà sinh ra chủ quan. Ngược lại, khi một đội bóng với nhiều tham vọng, đang cầm chắc chiến thắng trong tay, bỗng sơ sẩy trong mấy phút bù giờ bị đối phương gỡ hòa và vượt lên. Tiếng còi kết thúc, các cầu thủ đổ gục xuống sân, kết quả trận đấu đã làm cho họ hoàn toàn suy sụp. Cách phân tích này dựa vào đến nguyên lý của khoa học tri nhận, đó là con người thường dùng những trải nghiệm của chính cơ thể mình để nhận thức thế giới. Nói cụ thể, ý niệm LÊN/ XUỐNG liên quan đến sự biểu hiện của cơ thể với những trạng thái tâm lý khác nhau. Dáng vẻ thẳng đứng, mặt ngước lên, ngực ưỡn ra, thường gắn liền với những cảm xúc tích cực, dương tính, trái lại, dáng vẻ thiếu sức sống, ủ rủ, mặt cuối gầm xuống thường thể hiện những cảm xúc tiêu, cực âm tính. Đó là chưa kể, thắng trận/ thua trận cũng thường hay được liên tưởng đến mùi vị của thực phẩm (ngọt ngào, cay đắng, khó gặm, khó nuốt).
Với cách dùng như vừa phân tích bên trên, phải thừa nhận ngôn ngữ bóng đá có cả một hệ thống ẩn dụ đa dạng. Có thể kể, BÓNG ĐÁ LÀ MỘT THỨ TÔN GIÁO, BÓNG ĐÁ LÀ MỘT VỞ KỊCH MÀ KẾT CUỘC KHÔNG BIẾT TRƯỚC, BÓNG ĐÁ LÀ MỘT CANH BẠC, BÓNG ĐÁ LÀ CUỘC ĐỜI, BÓNG ĐÁ LÀ THƯƠNG TRƯỜNG MÀ CẦU THỦ LÀ HÀNG HÓA, BÓNG ĐÁ LÀ MỘT BỮA TIỆC v.v...
Xin được phân tích thêm một số ẩn dụ được sử dụng phổ biến, liên quan đến thời gian. Trước hết, thời gian vật lý vốn khách quan, khi ta nói thời gian ủng hộ đội này hay đội kia, là ta đã nhân hóa, thậm chí ta hư cấu khá sâu, rồi trận bóng trôi qua rất nhanh, quỹ thời gian của hiệp hai không còn nhiều, Tthời gian cạn dần, câu giờ, đội X lội ngược dòng thắng lại 3-2, cơ hội làm bàn đã trôi qua, từ những cách biểu đạt này có thể khái quát thành những ẩn dụ: THỜI GIAN CỦA TRẬN ĐẤU LÀ MỘT VẬT THỂ, thậm chí là một vật thể trôi trong nước, THỜI GIAN TRẬN ĐẤU LÀ DÒNG NƯỚC CHẢY mà các cầu thủ đang hoạt động trong đó, THỜI GIAN TRẬN ĐẤU LÀ CHẤT LỎNG trong vật chứa, THỜI GIAN TRẬN ĐẤU LÀ MỘT HÀNH TRÌNH TRÊN SÔNG.
 Hoán dụ trong ngôn ngữ bóng đá
Nhật Bản thắng Tunisia 4 – 0, một câu nói bình thường phải không? Thật ra, ở đây là ta đã dùng nguyên lý, lấy Toàn thể thay cho bộ phận, nói khác không làm gì có chuyện quốc gia Nhật Bản, dân tộc Nhật bản thắng xứ sở Tunisia, dân Tunisia đến 4-0 mà chỉ là chuyện bóng đá, thậm chí bóng đá Nam trong một kỳ World Cup. Như vậy là, lấy cái này để thay thế (đại diện) cho cái kia, cụ thể là hoán dụ, tên quốc gia thay cho đội bóng. Còn khi ta nghe câu nói, Pháp sư Ghana tiên đoán: Messi bị loại sớm, Ronaldo vô địch World Cup thì ngược lại, nghĩa là cũng là hoán dụ nhưng ở đây là Bộ phận thay cho toàn thể.
So với ẩn dụ, hoán dụ trong ngôn ngữ bóng đá xuất hiện nhiều hơn dễ quan sát hơn. Nội hoán dụ Chân thay cho kỹ năng, hành động và hoán dụ Kết quả thay cho hành động hoặc/ và nguyên nhân, ta có biết bao nhiêu biểu thức như: bóng cháy lưới, bóng dội xà ngang, đường bóng mỹ miều, bóng xoáy vòng cung, đường bóng lá vàng rơi, đường bóng vòng cung hình quả chuối, đường bóng không có ý tưởng, đường chuyền thiếu ý tưởng, đường chuyền rất tối, đường chuyền sáng, kiến tạo một đường bóng ngon ăn, đường bóng vô hại.
Diễn giải, thuyết minh một trận bóng, ngôn ngữ của tường thuật viên, bình luận viên có thể khác nhau ở giọng điệu, cảm xúc, cách thức nhấn nhá, đệm lót câu chữ, khác nhau ở nhận định, lập luận. Tuy nhiên, tri thức, luật chơi của bóng đá mang tính quốc tế, vả lại, ngôn ngữ bóng đá mang tính kế thừa, có sự quan sát, tương tác, học hỏi lẫn nhau giữa những người cùng nghề, do vậy, sự khác biệt chủ yếu từ dấu ấn cá nhân. Còn về mặt khái quát, tư duy mô hình về cơ bản là khá giống nhau. Vậy, với một dữ liệu ngôn ngữ đủ lớn, cung cấp đầy đủ các biểu thức, các lược đồ biểu đạt ở cấp độ vi mô cũng như vĩ mô, theo bạn AI có thể tường thuật bóng đá được không?.
7/7/2026
Trịnh Sâm
Theo https://vanhocsaigon.com/