Về bài thơ “Những người trồng hoa” của Nguyễn Quang Thiều

Trong một thế giới còn nhiều chiến tranh, đói nghèo, bi kịch, cái chết, sự bình thản “trồng- cắt- tôn vinh” hoa hồng, biểu tượng của cái đẹp gắn với sự thụ hưởng an nhàn cho cá nhân mình, nhìn qua không xấu, nhưng có gì ích kỉ và thờ ơ không? Sao ở đây tôi cứ liên tưởng tới nhân vật Hoàng trong Đôi mắt của Nam Cao?. Thử đưa ra một so sánh khập khiễng: hai nhà thơ cùng đến Thủ Thiêm cách đây vài thập kỉ, một nhà thơ say sưa viết về vẻ đẹp của những thảm hoa hồng trên đại lộ. Nhà thơ kia lại viết về những tiếng kêu đau của những người dân oan Thủ Thiêm. Hai cách nhìn, hai cách viết đó thì cái nào đáng trân trọng hơn?Nhà nghiên cứu, nhà giáo Nguyễn Đức Hạnh ở Thái Nguyên

Là một giáo viên già về hưu, gặp bài thơ hay, lại đang là “tỉ phú thời gian”, tôi bình bài thơ này không phải để tranh luận với ai, chỉ để đưa ra cách hiểu của mình, nhằm chia sẻ với bạn văn chương của mình mà thôi.

1. Đây là một bài thơ hay

Đây là một bài thơ hay bởi đã có một cách nói mới cho  vấn đề muôn thuở của nhân loại, một vấn đề mà Nam Cao từng viết rất hay: “Nghệ thuật không phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là những tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than“…

Một câu hỏi lớn đặt ra: đối tượng thẩm mĩ trung tâm của văn học nghệ thuật, của thơ là gì?. Thái độ của văn nghệ sĩ với đối tượng thẩm mĩ ấy?

Cả bài thơ này trả lời câu hỏi ấy bằng một phương thức nghệ thuật khác với thơ truyền thống. Còn đúng sai hay dở như thế nào, người tiếp nhận sẽ tự đánh giá và trả lời.

Bài thơ cô đọng, hàm súc tối đa, làm người đọc phải suy nghĩ rồi mới rung động trái tim: một quy trình ngược với cách tiếp nhận thơ truyền thống, vốn từ “cảm” đến “hiểu” nay ngược lại.

2. Bài thơ hay ở đâu và hay như thế nào?

Bằng cấu trúc tương phản với hai hình tượng “người trồng hoa” thứ nhất và thứ hai, chủ thể trữ tình không xuất hiện trực tiếp, triệt tiêu toàn bộ cảm xúc chủ quan vốn thường được bộc lộ thống thiết trong thơ truyền thống. Nhà thơ để cho “bức tranh thơ” này tự lên tiếng, như hai cảnh đồng hiện trong điện ảnh, rồi người tiếp nhận tự rút ra  cảm nghĩ, đánh giá của mình.

Ba khổ thơ đầu khắc họa hình tượng người trồng hoa thứ nhất với ba lần điệp lại từ ”Nghi lễ“ để nhấn mạnh sự trang trọng của ba hoạt động:

Như một nghi lễ

Một kẻ trồng những khóm hồng

Bằng những dụng cụ làm vườn rất đẹp

Khóm hồng trổ hoa

Kẻ đó làm nghi lễ cắt những bông hồng

Trong một sáng chủ nhật

Và một nghi lễ thực hiện buổi tối

Rượu vang và cá hồi

Để tôn vinh vẻ đẹp hoa hồng …

Ba lần điệp lại từ “nghi lễ” gắn với ba động từ “trồng – cắt – tôn vinh” để khái quát thật ngắn gọn một quá trình: gieo trồng – thu hoạch – thụ hưởng của người trồng hoa, một cách trang trọng nhất. Việc ấy không có gì xấu, thậm chí hết sức tốt đẹp trong cuộc sống quanh ta. Nhưng nếu đặt nó vào trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể thì có thể sẽ mang một ý nghĩa thẩm mĩ khác.

Khổ kết với hình tượng người trồng hoa thứ hai: một một “cú bẻ lái đột ngột”, một “động tác” xoay chiều “180 độ” không ai ngờ tới:

Lúc đó trên cánh đồng rộng lớn

Một người trồng hoa khác

Như một kẻ điên

Đang nhổ từng khóm hồng

Để tìm một người

Bị giết trong đêm tối

Xác vùi dưới một khóm hoa.

Từ “Lúc đó” cho thấy hai hoạt động diễn ra đồng thời giữa hai người trồng hoa. Hoạt động của người trồng hoa thứ hai diễn ra trên ”cánh đồng rộng lớn” hoạt động “nhổ từng khóm hồng” diễn ra trong không gian rộng lớn kia cho thấy sự khó nhọc, gian khổ và đau đớn nữa …

Sao anh ta không thanh thản như người trồng hoa thứ nhất?. Cứ trồng, cắt, thụ hưởng thật thanh nhàn có phải sung sướng không?. Cái khác thường ấy biến anh ta “như một kẻ điên” trong mắt mọi người. Chao ôi! Trong đời sống, khoa học, văn chương nghệ thuật từng có một số “kẻ điên” không đi theo lối mòn thông thường, Copernicus; Galilei,  Acsimet… từng bị coi như người điên trong thời đại ấy.

Trong văn chương Việt Nam, Bùi Giáng chẳng từng bị gọi là kẻ điên?

Vậy vì sao người trồng hoa thứ hai bị coi như kẻ điên? Tự tay nhổ bao khóm hồng trên cánh đồng rộng lớn mà mình trồng phải đau xót lắm? Anh ta tìm xác một người bị giết bị vùi dưới một khóm hoa. Hành động bị coi như một kẻ điên ấy có đáng trân trọng, đồng cảm không? Bạn có cảm nghĩ như thế nào về hành động ấy?

Nhà thơ không trao cho người đọc một đáp án có sẵn, cũng chẳng áp đặt ai về một chủ đề cố định, cho trước. Nhà thơ chỉ kể một câu chuyện dài bằng hình thức cực ngắn, cuối cùng bỏ ngỏ một câu hỏi để người đọc tự trả lời, và rồi thời gian trôi qua, người đọc trường thành hơn, câu trả lời có thể rất khác nhau ở từng giai đoạn sống của từng người. Đặc biệt lưu ý hình ảnh “xác chết “chỉ là một biểu tượng nghệ thuật.

3. Bài thơ cuối cùng có điều gì muốn nhắn nhủ tới chúng ta không?

Dù không áp đặt một chủ đề có sẵn, lộ liễu cho người đọc, dù kín đáo kiệm lời tới đâu, nhà thơ nào cũng sẽ âm thầm định hướng cho người tiếp nhận về một thông điệp thẩm mỹ nào đó, chỉ là bằng những cách khác nhau mà thôi.

Với riêng tôi, bài thơ này là một cấu trúc nghệ thuật đa nghĩa, nhưng ít nhất có một vài  thông điệp nghệ thuật sau:

Một lời khuyên thầm kín về lẽ sống:

Trong một thế giới còn nhiều chiến tranh, đói nghèo, bi kịch, cái chết, sự bình thản “trồng - cắt - tôn vinh” hoa hồng, biểu tượng của cái đẹp gắn với sự thụ hưởng an nhàn cho cá nhân mình, nhìn qua không xấu, nhưng có gì ích kỷ và thờ ơ không? Sao ở đây tôi cứ liên tưởng tới nhân vật Hoàng trong Đôi mắt của Nam Cao?. Thử đưa ra một so sánh khập khiễng: hai nhà thơ cùng đến Thủ Thiêm cách đây vài thập kỉ, một nhà thơ say sưa viết về vẻ đẹp của những thảm hoa hồng trên đại lộ. Nhà thơ kia lại viết về những tiếng kêu đau của những người dân oan Thủ Thiêm. Hai cách nhìn, hai cách viết đó thì cái nào đáng trân trọng hơn?

Còn hình tượng người trồng hoa thứ hai bị coi như kẻ điên lại làm tôi nhớ tới Nhật ký người điên của Lỗ Tấn?. Một người có tình yêu thương, lòng dũng cảm, sự cô độc (khi bị coi là kẻ điên), để đi tìm sự thật, chia sẻ nỗi đau với nạn nhân của tội ác có phải là người điên? Có đáng được tôn vinh không?

Một quan niệm nghệ thuật về Văn học nghệ thuật nói chung, về thơ nói riêng của Nguyễn Quang Thiều:

Nếu văn học nghệ thuật chỉ phản ảnh biển hoa hồng tươi đẹp, ca ngợi người trồng hoa thứ nhất mà bỏ quên xác người bị giết vùi dưới khóm hoa, đấy có phải là văn học nghệ thuật chân chính không? (Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu cũng từng đề cập đến vấn đề này)

Lưu ý: hình ảnh “xác chết” ở đây là biểu tượng nghệ thuật cho những nỗi đau, mất mát còn khuất lấp chưa được sáng tỏ.

Vậy cái đích cuối cùng của văn học nghệ thuật chân chính là gì? Là toàn bộ cuộc sống của nhân dân mình, có cả niềm vui và nỗi đau, nụ cười và nước mắt, nhưng bao giờ cũng nghiêng nhiều hơn về những thân phận bất hạnh, những người yếu thế, về bản chất  của đời sống mang tính lịch sử, đôi khi bị khuất lấp trong “lớp vỏ” là cái đẹp hình thức.

Và mỗi người đọc sẽ tiếp tục khám phá những thông điệp thẩm mĩ khác tuỳ thuộc vào vốn sống, tầm văn hóa, quan điểm thẩm mĩ của riêng mình. Nhưng dù có khác nhau đến đâu, như bao con sóng trên đại dương, tất cả cuối cùng phải tìm về với “bờ” Chân Thiện Mỹ thì mới có lý do để tồn tại, để có ích cho CON NGƯỜI, cho nhân dân và tổ quốc mình.

30/6/2026
Nguyễn Đức Hạnh
Theo https://vanhocsaigon.com/