Mưa dắt ngang chiều
Thơ dắt về ký ức
Gần đây nhiều người “sính làm thơ”, cho rằng “thơ” là câu chữ
vần vè ghép lại nên số lượng thì tăng mà tỷ lệ nghịch với nó là sự nghèo nàn,
thô cứng. Hay chăng thơ xưa và nay khác gì nhau? Ngô Thì Nhậm nói “thơ khởi
phát từ lòng người ta” nghĩa là thơ: cốt cảm hơn cốt nghĩ! - Một vài câu chữ
thô sơ thôi mà thay hộ được con tim, làm người đọc run lên hơn là dắc người đọc
đi tìm “sâm” hết cánh rừng này đến cánh rừng khác mà chỉ gặp toàn củ ấu.
“Mưa dắt ngang chiều” - tập thơ mới của nhà thơ Lâm Bằng
tôi mới được đọc, dù còn nhiều việc phải bàn, nhưng như người theo chân tác giả
vào rừng tôi chí ít cũng tìm được những “củ sâm” dẫu “chưa già” những là củ sâm
“tự nhiên” hoang dã với bao suy tư, trải nghiệm, những ký ức buồn vui về cuộc sống,
về đời người.
Nhà phê bình Thy Lan ở Thanh HóaNếu nói thơ là tiếng nói bộc bạch, tâm tình sâu kín nhất, với
Lâm Bằng cũng đúng. Cái vẻ bên ngoài thản nhiên, gai góc, trầm lắng, ẩn giấu
trong lòng anh những nỗi niềm, những ký ức gian khó, thiệt thòi, chênh chao đã
ám vào anh, hãy nghe anh tâm sự: “Những buồn vui sau lũy tre một thuở/ Mãi mãi
là ký ức của riêng tôi”. Anh làm thơ để giải bày, để chiêm nghiệm và để tri ân
cha mẹ, xóm làng, những anh hùng, những con người nhỏ bé giữa đời thường giàu
lòng nhân ái, biết trọng nghĩa nhân.
Trước hết anh thuyết phục tôi với những câu thơ viết về cha mẹ.
Nhất là nói về hiếu nghĩa, dù thời nào cũng cần, nhưng có lẽ thời này khi mà
các giá giá trị có phần bị đảo lộn cần được nhắc nhở nhiều hơn. Xã hội đồng tiền
lên ngôi thì chữ hiếu lại chao đảo, bị coi nhẹ. Đọc những câu thơ của Lâm Bằng
viết, người đọc tìm lại được một khoảng không gian cân bằng. Đó là các
bài: Vu Lan 2010, Mẹ tôi, Ký ức tôi… Những câu thơ tặng mẹ quả thật rất
cảm động: “Nắng xiên bóng đuổi liêu xiêu/ Mẹ đi gió thốc cả chiều nón mê/ Đường
làng hun hút phía đê/ Níu hai đòn gánh mùa quê chùng chiềng/ Sắt se sợi buộc sợi
buông/ Mẹ tôi gánh cả đoạn đường trên vai/ Cau xanh ba bảy bổ dài/ Lá trầu vội úa
mẹ tôi trở chiều/ Đời mẹ như nắng liêu xiêu/ Dặm xưa chưa tới bóng chiều đã
buông” (Mẹ tôi). Cái rấm rứt, tê tái, chua xót gửi vào những câu lục bát
tròn trịa về niêm luật, ngôn ngữ giàu biểu cảm, hình ảnh có sức gợi dường như
không còn của riêng tác giả mà nó lan tỏa, làm ta buốt nhói. Cậu bé mất mẹ khi
tuổi “chửa rời nôi” để rồi “Ký ức tôi không giữ nổi bóng Người/ Qua lời kể tôi
hình dung chật vật” (Ký ức tôi). Nghiệt ngả số phận nhà thơ để câu thơ trĩu nặng.
Hiểu mẹ mình trong cái gian lao của người mẹ quê miền chiêm trũng anh đã tái tạo
chân dung con người lao động vất vả nhưng đẹp và nhân văn: “Mẹ đi gió thốc cả
chiều nón mê”, “Níu hai đòn gánh mùa quê chùng chiềng”. Những câu thơ gợi bởi
những hình tượng sống động. Như một bức tranh quê hiển hiện với bát ngát cánh đồng,
hun hút gió và mùi rơm rạ đâu đây. Để rồi những cái hiển hiện đó ném vào không
gian một tiếng kêu đắng lòng của một người con khát khao có mẹ trên đời, tủi phận
vì mồ côi quá sớm: ”Lá trầu vội úa/ Mẹ tôi trở chiều“. Cách nói của anh tưởng nhẹ
nhàng nhưng ta nghe có tiếng gằn lòng trong đó. Cái tái tê, cay xót lại từ đó
nhói lên. Nỗi đau mất mẹ hằn lên trong trái tim non dại nhưng khắc nghiệt và hụt
hẫng với cha “Cau xanh trầu úa… chiều vàng/ Mẹ tôi đứt gánh giữa lang bang đời/ Trời
chi nghiệt ngã bấy trời…/ Thân cha gà trống nghẹn lời võng đưa” Hình ảnh cau
xanh, trầu úa lại một lần nữa xuất hiện trong thơ và cả hình ảnh rau răm, cây cải
nữa…. Chất liệu dân gian làm cho tứ thơ trở nên đằm thắm. Bởi vậy dẫu tâm trạng
rất đau xót nhưng vẫn chia sẻ bằng cách nói sâu đằm: “Gian nhà trống lời cha
khàn đục/ À ơi/ Gió đưa cây cải… sang mùa/ Rau răm đi mãi…”. Cái sự vì con của
cha, càng khiến anh cảm phục. Cha đã vì con mà quên nỗi niềm riêng một cách “dửng
dưng”, quên đi cái đơn côi “lẻ buồm”, “còm cõi”. Bởi vậy anh càng thương và nể
phục cha hơn: ”Chát lòng vả, đỏ lòng sung/ Đắm con cá chuối, dửng dưng bến
người/ Lẻ buồn cha ngược dốc đời/ Cau xanh một bóng bạc vội, chát trầu/ Một đời
đi muộn về mau/ Cõi còm cha chắt mỡ màu phần con”. Sự chịu đựng của người đàn
bà góa bụi xưa nay đã làm ta không khỏi xót thương, nhưng cái sự chịu đựng, tảo
tần của người đàn ông - gà trống nuôi con mới cám cảnh làm sao! Chỉ có người
nhân hậu, vị tha mới “Cau xanh một bóng bạc vôi chát trầu”. Cách nói ý nhị, có
dấu ấn cá nhân dù rất dân gian. Có thể nói đây là câu thơ hay nói về một hiện
thực không mới nhưng thể hiện một lối viết “biết tiếp lửa” cho những gì đã có.
Câu thơ có sức nặng không phải bởi sự bóng bẩy, ngoa ngôn mà có sự sâu đằm,
chia sẻ cảm xúc của cái tôi đau thật, thương thật, tủi thật chia sẻ với cha
mình, với chính bản thân mình. Trong bài Ký ức tôi, anh thêm một lần nữa bày tỏ
tình cảm của anh dành cho cha: “Ký ức tôi hình dung lời khàn đục/ Lời cha ru khấp
khểnh trưa hè/ Tấp tểnh ngõ tre, cha về rười rượi/ Bánh đúc bánh đa tôi đâu đáu một
thời/… Ký ức dập dềnh thao thức/ Lời cha ru lấm láp thân cò/ Chưa đi hết câu ầu ơ
một thuở/ Tôi trở về gom ký ức…” tuổi xa xưa. Ký ức tuổi thơ với mỗi con
người là sự sum vầy bên cha mẹ, nhưng với anh thật xót xa, thiệt thòi. Cái sự
chênh vênh, hụt hẩng ấy có khi làm anh khép mình với tâm tư không thể giải tỏa.
Nhưng có một điều anh khiến người ta phải thừa nhận là sự vươn lên chiến thắng
số phận. Sự nghèo khổ của gia đình, mồ côi mẹ, rồi cha mất, sống cùng bà ngoại.
Ở tuổi thiếu thời càng hun đúc trong anh ý chí để vươn lên. Tự học, tự kiếm sống,
anh tìm đủ cách để học, để bằng bạn, để lập thân. Trường học của anh lớn nhất
là trường đời. Cái sự say mê học hỏi anh có được như hôm nay là con đường không
hề bằng phẳng. Có người chưa hiểu anh đôi khi ganh tị với anh, nhưng ở hoàn cảnh
như anh không có nghị lực làm sao chiến thắng nổi. Hay lại trở nên buông lỏng,
chênh vênh…? Nhà văn, nhà thơ trưởng thành trước hết nhờ năng khiếu bẩm sinh
nhưng sống với văn chương thì cái quyết định vẫn là đam mê và tự rèn luyện. Anh
là người yêu văn chương và sống với nó như một duyên nợ. Đến nay ở cái tuổi được
“nửa đời” rồi anh vẫn hăng hái viết với nhiều khát khao, kỳ vọng, dẫu để đến được
bên bờ kia không dễ chút nào.
“Mưa dắt ngang chiều” - tập thơ của Lâm Bằng
Bài thơ An nhiên là bài viết có tứ, tràn đầy cảm
xúc khi tác giả nghe tin đại tướng Võ Nguyên Giáp vị tướng tài ba của dân tộc về
cõi vĩnh hằng “Giữa cây ngàn/ Ông/ Một sắc lá xanh/ Dâng hiến hết mình lá an
nhiên về cội/ Bình dị vậy thôi/ Giữa muôn ngàn gió nổi/ Lá mang theo mình triệu
triệu trái tim đau”. Một chiếc lá rất giản dị, gần gũi - Chiếc lá như một
đời người “Lá mang trong mình triệu triệu trái tim đau” thì chiếc lá đã có một
sự thoát thai để mang trong mình vẻ đẹp mới: Có nội tâm và vĩnh hằng cùng người
“nơi tiên cảnh”. Như một nén tâm hương ngưỡng vọng, nhà thơ cũng gửi lòng mình
vào chiếc lá ru giấc ngủ người an nhiên về cội.
Bên cạnh người mẹ sinh ra anh, người mẹ quê cũng được anh tái
hiện. Và đặc biệt là người mẹ Vĩnh Linh vá cờ Tổ quốc đã là một sự lựa chọn để
anh bày tỏ cái tố chất anh hùng cách mạng của người phụ nữ Việt Nam. Nhân hậu
trong đời thường, giản dị trong cách sống, dũng cảm trong đấu tranh và còn vững
vàng trong tư tưởng chính trị. Người mẹ Vĩnh Linh vá cờ tổ quốc không chỉ đơn
thuần là cái sự giỏi thêu thùa, vá may của người phụ nữ Việt Nam mà cao hơn là
tư tưởng là cái sự ghé vai của họ trong sự nghiệp chung của non sông: “Mẹ ngồi
đó đường kim mũi chỉ…/ Mẹ ngồi đó với dáng hình đất nước/ Cờ Tổ quốc nguyên
lành bên người mẹ Vĩnh Linh”.
Và còn nữa những con người bình thường nhưng thanh sạch một đời
cũng là đối tượng thẩm mỹ của thơ anh. Bằng lối thơ tự sự, qua câu chuyện của một
người nhưng nói xa hơn về đời người. Anh bàn đến cái sự sang. Cái sự sang không
cứ chỉ có ở những người giàu có, nó cũng có con đường riêng cho mọi con người
bình dị: “Sòng phẳng đến mức cực đoan là gã/ Gã mua bánh mì chủ quán ưu đãi bán
rẻ một xu, gã trả lại bánh bỏ đi/ Vào xem nhà hát lão mua hai vé, một vé gã gồi,
một vé đòn gánh gã ngồi/ Nhặt được ví tiền dày cộp/ Gã mang nộp công an/ Rồi lại
chạy theo gánh hàng với những đồng bạc lẻ“. Người dân ở xứ Thanh gọi tên gã là
“Sơn Tỉ” thành tên chung cho nhiều đứa trẻ con “yêu mến” và “nghịch ngợm đáng
yêu”. Hay như trong bài “Những kẻ lang thang” anh viết: “Mọi sự khôn ngoan đều
là chạy trốn chính mình”. Cuộc sống hôm nay với bộn bề nỗi lo mưu sinh. Ứng xử
với cuộc đời vẫn là bài học ai cũng nghĩ là “biết rồi, nói mãi” mà luôn luôn vẫn
tồn tại, không cũ, không nhàm. Sống hết mình cho thơ, có lẽ trước hết cần phải
hết lòng với đời.
Mỗi nhà thơ muốn trau dồi về nghệ thuật cần phải không ngừng
tích lũy vốn sống, gìn giữ nhân cách. Cái đẹp như nhụy vàng của thơ phát lộ khi
cửa sổ tâm hồn rộng mở - Cách mà các nhà thơ bậc thầy họ đã làm, hình như nhà
thơ Lâm Bằng đang cố gắng mở rộng hồn mình để đón những va đập của cuộc sống
phong phú ngoài kia.
Như một thói thường của cái “duyên thơ” mà nhân vật em “ào ạt”
xuất hiện trong thơ anh với nhiều cung bậc khác nhau: Yêu say, mê đắm, buồn sầu…
thể hiện rõ nhất chất lãng mạn có khi pha chút ngu ngơ, khờ dại, có khi day dứt,
hờn trách, đắm chìm. Từ “say” trở đi, trở lại trong tập thơ hơn chục lần như để
giải bày, khỏa lấp ham muốn không thể nào kiềm chế trước cái đẹp. Cái sự “dửng
dưng” của anh mà người không gần gũi khó nhận ra thì giờ đây cũng chừng muốn cởi
mở, không nề giấu diếm. Một sự náo nức đến vò võ, đợi chờ đến đắm đuối bên dòng
Hương, tình tứ từ một ánh mắt “mi ướt” giữa hội xuân, hay chỉ “làn tóc mây” đã
làm anh bối rối. Bài thơ “Có một chút tình si” là sự thú nhận thành thực: “Có
đôi chút tình si bên mái lá/ Nợ ríu ran cho suốt một mùa yêu“. Yêu đến ngẩn ngơ
“Tôi hóa đá trong vô cùng mắt biếc” và mất cả cảm thức thời gian “Ngất ngư say
nắng thả sang chiều” để “nợ… cả mùa yêu” và “ngẩn ngơ” lạc cả “hồn vía” là đáng
quý trọng. Tôi không ngờ là anh cũng đa mang đến thế.
Thơ nối dài hơn cho cảm xúc thăng hoa và thơ cũng “khôn
ngoan” hơn trong cách tỏ tình. Bài “Em về bên ấy” lại là một cảm xúc
khác, với nỗi cô đơn: “Níu gì một chút hoa ngâu/ Ngày dài như dài thêm mãi/ Xa
xăm khói cay đồng bái/ Đò sang… Mưa dắt ngang chiều” Em gần đó mà xa đó,
huống chi bên này, bên kia đã là sự khác biệt, cách trở lắm rồi. Bài thơ gợi buồn,
ly cách, cứ ngầm định người “làng bên”, “ngóng theo” chạnh lòng đến tê tái. Người
yêu lấy chồng, cái cách dân gian, các bậc cha ông mình vẫn nói là “Đò sang…” đã
được anh kế thừa lạ hóa.
Viết về “em” Lâm Bằng gắn kết với trăng. Trăng gắn với thế
thái nhân tình. Trăng phá phách, trăng u sầu, lạnh lẽo. Trăng mang tâm hồn người
con gái đa đoan, sầu cảm, trói buộc. Còn một sự táo bạo, dữ dội muốn bung phá để
“Tuột nút gia phong” để “bung… neo lễ giáo”. Người đẹp thời “Cung oán ngâm
khúc” và “Chinh phụ ngâm”… phá rào cất lời “khát khao”. Rằng “Đêm hoàng cung”
tưởng cao sang mà sao “cô quạnh quá”? Bởi thế “trăng kinh thành” mà “giọt trăng
rơi lã chã”. Trăng vừa hóa thân, trăng vừa là chứng nhân. Trăng soi, trăng chứng
giám nước mắt người thiếu phụ dù sống giữa “Bệ ngọc đêm dài/ thiếp/ lạnh/ giấc/
nữ/ vương” (Trăng kinh thành), bởi đã “chật căng niềm ước”. Ước muốn nhỏ nhoi,
trần tục với chỉ một lần “Thế gian ngưng, chao đảo cả trời sao” (Trăng). Cái bản
năng hạnh phúc, thế tục xưa nay vẫn luôn là tình yêu và khát khao chiếm đoạt. Nếu
công phu hơn cả về cách nghĩ, cách cảm chắc chắn bài thơ sẽ gợi hơn, nhiều
độc giả hơn.
So sánh hai bài thơ Trăng và Trăng kinh thành ở trên với một
loạt các bài anh viết về “em” như: Sông Hương đêm, Chút ngẩn ngơ, Kìa trăng,
Thì cứ hẹn… ta thấy anh có lý khi đã biết “quy kết’ chuyện yêu muôn thuở: “Em lỗi
hẹn mưa bay ngăn ngắt lá “để ” Cho bến hẹn chênh chao mặt sóng” và “Cho
ngày đi chộn rộn đến nao lòng”…
Biết được giới hạn, biết khắt khe với chính mình mà tìm tòi,
sáng tạo để thơ được “vun vén, cắt tỉa” âu đó cũng là việc mà ai muốn dấn thân
vào công việc đam mê, đầy khổ ải này phải luôn nhớ. Lâm Bằng cũng như bao người
khác cũng có ý thức như vậy! Liệu anh muốn bứt phá, hay bằng lòng với những gì
đã có còn là vấn đề thời gian, nghị lực, và sức cảm, vốn văn hóa, kiến thức mà
anh tích lũy. Trong tập, nhiều bài anh viết theo lối tìm tòi của thơ đương đại
như: Khúc luân vũ của những giá trị, Ru khúc, phiếm luận về sáng tối hay sự
khinh bỉ của loài dơi, Giảng giả, Tự phu, Những kẻ lang thang… nhưng viết còn
rườm rà, ý không rõ. Anh đặc biệt quan tâm đến thực tại xã hội với thật giả lẫn
lộn, giá trị đạo đức nhân phẩm xuống cấp, những kẻ giả danh trí thức, trọc phú
vô văn hóa, những giá trị ảo… đang tồn tại, lẩn khuất cần được lên án. Nhưng vẫn
mới dừng lại ở một cái tôi bản lĩnh dám đề xuất, thể nghiệm những suy nghĩ của
mình cùng bạn đọc, chứ chưa thơ, chưa thuyết phục. Nhưng có lẽ sự mạnh dạn đó
cũng cần thiết cho sự khởi đầu của thơ để anh có “của ăn” lấy sức mà mải lộ.
Trong tập thơ không tránh khỏi nhiều bài mang tính luận giải, triết luận nhưng
tính ước lệ, nhuần nhị chưa cao, tứ lỏng lẻo, từ ngữ luận giải chưa gợi, chưa đạt
được mục đích của tác giả. Đó là các bài: Sẽ là tội lỗi ở một góc
nhìn khác, Ghi ở quán Karaoke, Ngẫu cảm nguyên đán, Ngày, Trọc…
Nhà thơ Chế Lan Viên viết “Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta
đi đất bỗng hóa tâm hồn”. Triết lý giản dị mà thơ, dễ lay động lòng người. Vẫn
mong mảnh đất Hà Trung nơi anh sinh ra và lớn lên là chất liệu, ngọn nguồn cho
anh tiếp cận, cho cảm xúc anh thăng hoa. Dù nói gì đi chăng nữa “Mưa dắt ngang
chiều” [1] là một tập thơ ghi nhận sự cố gắng tiếp cận hiện thực, những ám ảnh
của anh về những gì anh đã có, anh nhìn thấy và anh đang tiếp cận. Cầu mong anh
gặt hái được nhiều thành công, thêm một lần nào đó lại được theo chân anh vào rừng
nhặt được nhiều “củ sâm” thơ anh đã tụ lõi, hóa trầm.
Chú thích:
[1] Mưa dắt ngang chiều, NXB Hội Nhà văn, 2014 của nhà
thơ Lâm Bằng.
13/3/2021Thy LanTheo https://vanhocsaigon.com/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét