ĐỌC CỌP BẾP LỬA

TRÊN VỈA HÈ SÀI GÒN, THỜI 1950'S

 

1.

Trong một bài tạp ghi, tản mạn - được gọi hứng từ một bài điểm cuốn ‘Đọc Lolita tại Teheran’, trên phụ trang văn học của tờ Thời Báo Luân Đôn, TLS - tôi có viết về hình ảnh của chính mình, khi đứng ngay trên vỉa hè Sài Gòn, đọc cọp cuốn Bếp Lửa của Thanh Tâm Tuyền, được ông chủ nhà xuất bản của nó, là Nguyễn Đình Vượng đem ra bán xon, lấy lại vốn, chắc là vì chẳng có ma nào đọc. Tôi còn nhớ cuốn sách bìa mầu vàng (1).

Tôi nói đọc cọp, là vì hồi đó, nghèo quá, không thể nào có tiền mua nhiều thứ, không cứ gì sách: một xa xỉ phẩm!

Hình như đó là lần đầu tôi biết đến cái tên Thanh Tâm Tuyền, tác giả cuốn Bếp Lửa.

Lần thứ nhì, là biết đến tờ Sáng Tạo của nhóm bạn bè của ông.

Cũng là qua một anh bạn cùng lớp Nguyễn Hải Hà, học cùng với nhau năm Đệ Nhị, tại trường Hồng Lạc, khi đó còn là một lớp học, trên đường Sương Nguyệt Anh, ở gần vườn Bờ Rô, ngã tư Lê Văn Duyệt, Hồng Thập Tự.

Kỷ niệm lần đầu đọc Bếp Lửa trên vỉa hè Sài Gòn làm tôi liên tưởng tới một mẩu chuyện của nhà soạn nhạc lừng danh, thuộc dòng nhạc Thời Đại Mới, New Age, Yanni, người đã từng mang cả bộ sậu tới chơi tại Đền Thiêng Ấn Độ, và Tử Cấm Thành Bắc Kinh.

Và cũng có thể ngược lại: chính câu chuyện của Yanni làm tôi nhớ đến cái cảnh đứng như trời trồng, giữa vỉa hè Sài Gòn. ngấu nghiến đọc Bếp Lửa, đọc xong len lén đặt nó trở lại vỉa hè, rồi len lén bỏ đi, tránh cặp mắt chẳng có gì là hài lòng của người bán!

Ông Yanni này tâm sự với thính giả, qua một lần phỏng vấn trên TV, hình như vậy, là ông rất biết ơn ông bố của ông. Vào năm ông chín tuổi, biết ông con quá mê âm nhạc, và quá cần cây đàn piano, ông bố bèn đem cầm cố căn nhà, tài sản độc nhất mà ông có được, để mua cây đàn cho ông con.

Ông nói, mua chậm là hỏng. Năm đó, tôi rất cần cây đàn. Tất cả những gì gọi là mầm nhạc ở trong tôi, chúng đòi hỏi cây đàn. Để chậm một tí, là những mầm đó héo đi, sau đó có được cây đàn thì cũng cẩm như không!

Kinh nghiệm của tôi đọc cuốn Bếp Lửa cũng như vậy. Phải đọc đúng vào lúc đó [Lúc đó, là lúc nào, tôi sẽ xin nói rõ, sau này]. Từ nó, mà ra những anh em bà con họ hàng của nó, thí dụ như Buồn Nôn, Bức Tường của Sartre, Kẻ Xa Lạ của Camus, và nói rộng ra, cả thế giới văn chương.

Có lần, tui hùng dũng tuyên bố, tôi đọc những tác giả khác, thí dụ Thanh Tâm Tuyền, thí dụ Sartre, thí dụ Camus, là để hiểu tôi, cũng là theo ý nghĩa đó. Nói bạo hơn một chút: Những kỷ niệm của riêng Gấu tui, chỉ Gấu tui biết, tôi nhờ đọc họ, mới thấy ra được. Mới biết là mình có những kỷ niệm đó đó. Chúng thực sự ở trong tôi, nhưng tôi không thấy, không hề biết đến chúng. Nếu không có họ, như những mầm âm nhạc mà Yanni nói đó, chúng cứ thế mà khô héo đi, cùng với cuộc đời thường của mỗi con người thường…

Tôi lấy thí dụ, một lần đọc Salman Rushdie, ông kể lần trở về thành phố quê hương, Bombay, nhìn tấm hình căn nhà cũ, hình đen trắng, vẻ lem luốc tiều tụy của nó làm bật ra ở nơi ông giấc mộng lớn văn chương: Ta sẽ viết một cuốn sách thay thế cho tấm hình nghèo nàn dơ dáy kia. Cuốn sách của ta sẽ là một bức hình mầu Technicolor về thành phố Bombay.

Đọc tới đây, đột nhiên Gấu nhớ ra kỷ niệm về cây viết chì xanh đỏ lần đầu tiên có trong đời.

Cây viết chì đó thực sự không phải của Gấu, mà của một ông cậu, em bà cụ thân sinh ra Gấu. Cậu Cầu. Con Bà Ba, tức vợ thứ ba của Ông Ngoại Gấu.

Nhà Gấu nghèo, bố mất sớm vì tai họa đảng phái ngay năm 1945, bà cụ phải đem mấy đứa con ăn chực nơi bà con, mỗi người è cổ chịu một đứa. Gấu được Ông Ngoại, sau khi Bà Ba gật đầu, nuôi, một phần là để ba cậu con của Bà Ba có người hầu.

Trong số ba cậu, Cậu Cầu là người thương Gấu nhiều nhất.

Lần đó, Bà Ba đi Hà Nội, khi về mua khá nhiều quà cho ba cậu con, trong có cây viết chì đầu xanh đầu đỏ. Cậu Cầu đưa cho thằng cháu chơi một tí. Thấy thằng cháu mê quá, không muốn trả, ông tặc lưỡi, thôi cho mày, nhưng giấu thật kỹ nhé, thằng mắt lác!

Chả là Gấu vừa lùn lại vừa lé [lác].

Có thể nói, giống như Rushdie, Gấu viết văn bằng cây viết chì xanh xanh đỏ đỏ mà ông cậu cho, vào lúc chín, hay muời tuổi…

__________

(1) Cuốn Bếp Lửa sau đó, được tái bản mấy lần. Lần sau cùng là vào năm 1974, nhà xuất bản Kẻ Sĩ do nhà thơ Tô Thuỳ Yên chủ trương.

Lạ một điều, hành động trên của Nguyễn Đình Vượng như tiên đoán ra được số phận của cuốn Bếp Lửa, phải tái sinh từ những tro than của vỉa hè Sài Gòn, cũng như số phận của cả một nền văn học trước miền nam, tái sinh từ những tro than của cuộc phần thư 1975.
 

2.

 

Vạn sự là do cái duyên.

Tôi đọc cọp cuốn Bếp Lửa luôn một mạch, ngay trên vỉa hè Sài Gòn.

Cuốn sách mỏng, chừng trăm trang, và tôi đã luyện cho mình một cách đọc sách thật nhanh, ngay từ những vỉa hè ở Hà Nội.

Hồi đó, mê đọc truyện kiếm hiệp, thời của những Long Hình Quái Khách, Bồng Lai Hiệp Nữ, Người Nhạn Trắng… Tôi còn nhớ, chúng được xuất bản thành từng tập, và tôi đã quen với cái thú chầu chực ngay ở tiệm sách, khi tập mới vừa ra lò, chụp liền và cứ thế vừa đi vừa đọc, chưa về tới nhà là đã ngốn gọn nó. Có khi mê mẩn quá, sợ đụng người đi đường, thế là tì người vào một cột điện, và cứ thế ngốn!

Đó là thời gian được bà cô nuôi, cho ăn học. Hiệp định Genève, cô theo chồng về Pháp, thằng bé xuống tầu vào nam, tới mãi năm 2001 mới gặp lại, ở Sài Gòn, khi bà về dự đám tang người em trai, tức Chú Thanh của tôi, cũng là lần đầu tiên Gấu trở lại đất bắc, rồi sau đó, vô Sài Gòn gặp bà.

Đang còn choáng váng với Bếp Lửa, bạn Nguyễn Hải Hà dí vào tay tờ Sáng Tạo.

Sau này, tôi vẫn thường tự hỏi, bạn tôi gần như suốt một đời sau đó, không hề tỏ ra là một con người say mê văn chương, vậy mà tại làm sao lại biết đến tờ Sáng Tạo, trong khi tôi mù tịt. Chỉ có thể trả lời, là tại tôi không một xu dính túi, giả như có nhìn thấy tờ Sáng Tạo thì cũng đành đứng nhìn!

Rồi thi đậu Tú Tài I. Trường tư lúc đó chưa có lớp Đệ Nhất, thế là được vô học Chu Văn An, khi trường này mở thêm xóm nhà lá, ở kế bên trường Pétrus Ký, khu đất sau thành Trung Tâm Học Liệu, khi trường Chu Văn An dọn về cơ sở khang trang trong Chợ Lớn [ở Sài Gòn lâu như thế, vậy mà Gấu vẫn không biết, nó nằm ở góc nào?].

Thế là gặp cả một lô bạn mới, từ các trường tư khắp nơi tụ lại. Thế là quen Phạm Dzư Chất, em trai nhà thơ Thanh Tâm Tuyền.

Chất học Hồ Ngọc Cẩn, trước tôi một lớp thì phải, anh rớt Tú Tài I, phải ra trường tư học, đậu năm sau, nhờ vậy mà tôi trở thành bạn của anh, cùng học lớp B.8, ngay cổng ra vào của khu xóm nhà lá.

Qua anh tôi quen thêm một số bạn, lập thành nhóm Thất Hiền, trong có Phạm Năng Cẩn, cũng dân Hồ Ngọc Cẩn, nhưng bỏ ngang, đi tìm việc làm.

Chất đưa tôi về nhà. Tới lúc đó tôi mới biết anh là em trai của anh Tâm, tức nhà thơ Thanh tâm Tuyền.

 

Căn nhà, nơi bà cụ TTT hiện ở, vẫn như ngày nào...
[hình chụp năm 2001]

 

Chân Dung cụ [Ngọc Dũng vẽ, 1962], và hình NQT chụp năm 2001

 

Giả như tôi không đọc Bếp Lửa thì cái sự gặp nhà thơ, nhà văn TTT chắc cũng bình thường giản dị, như mọi chuyện bình thường giản dị ở trên đời. Giả như tôi không nhớ Hà Nội đến điên cả người chắc gì tôi đã may mắn được gặp cuốn Bếp Lửa, mà như chính tác giả nói về nó, trong bài viết Thơ Giữa Chiến Tranh Và Trại Tù: “… miêu tả không khí Hà-nội trước 1954; đi và ở đều là những chọn lựa miễn cưỡng, chia lìa hoặc cái chết. Lập tức có phản ứng của những nhà văn cách mạng. Trong một bài điểm sách trên Văn Nghệ, một nhà phê bình hỏi tôi: "Trong khi nhân dân miền Bắc đất nước ra công xây dựng xã hội chủ nghĩa, nhân vật trong Bếp Lửa đi đâu?". Tôi trả lời: "Anh ta đi đến sự huỷ diệt của lịch sử," mỗi nhà văn là một kẻ sống sót”.

Tôi đọc Bếp Lửa vào lúc lớ ngớ nhất. Còn con nít nhất, và nhớ Hà Nội theo kiểu con nít. Tôi vô Nam cũng không hề theo cái kiểu của TTT nhận định, ‘đi hay ở đều là những chọn lựa miễn cưỡng’. Sau này nghe Cẩn kể lại, anh bỏ đi vào Nam, vì cứ ngỡ, đi ít lâu rồi lại về, giống như một chuyến liều lĩnh trốn nhà đi chơi xa. Có thể, tôi cũng có cùng một tâm trạng như vậy, nhưng ẩn sau tâm trạng liều lĩnh trốn nhà đi chơi xa, còn có những hình ảnh, do đọc một số truyện ngắn của Tô Hoài, về một nước Sài Gòn không hề có mùa đông, không hề có đói khổ.

Thời gian học trung học, mỗi lần ghé quán cơm xã hội, mua một tí đồ ăn, còn cơm thì tha hồ, mặc sức mà đớp, Gấu tôi lại nhớ đến cái lý do bỏ bắc vào nam, thật là đơn giản như vậy.

Chẳng có chọn lựa miễn cưỡng chi hết.
 

 

3.

 

Một năm học tuyệt vời.

Đọc đã lâu, nên không nhớ rõ, hình như nữ văn sĩ Tây, Francoise Sagan, do rớt tú tài, buồn quá, bèn bầy đặt viết một cuốn tiểu thuyết, vẫn nghe nói, không được đúng văn phạm Phú Lăng Xa cho lắm, và ‘con chim lạ’, do hỏng thi, bèn ngứa cổ hót chơi bèn biến thành một hiện tượng văn học Tây. Khiến một anh nhà văn già, nhà bình luận số một của giới trưởng giả Tây, François Mauriac, phải ngả nón chào, “Ôi con quỉ nhỏ mới ngộ, mới đáng yêu làm sao!”

[What a charming little monster, said the ageing François Mauriac, a great chronicler of the bourgeoisie, theo bài ai điếu Sagan trên tờ Guardian (1) ]

Ngộ, tiếng miền nam, có nghĩa là đẹp, thường dùng để chỉ một em mới trổ mã, hay ‘hót’ theo Đinh Hùng:

Nhan sắc ấy chớ nên tàn nhẫn vội!

Thấy người sang bắt quàng là cùng họ: Gấu tui viết truyện ngắn đầu tay của mình, cũng là do hỏng đợt I, kỳ thi Tú Tài Hai, tức là vào cuối năm học Đệ Nhất, niên học 1957-1958, lớp B.8, Xóm Nhà Lá trường Chu Văn An, lúc còn ở ké bên trường Petrus Ký.

Năm đó, ba đứa, Chất, Quốc, và tui cùng hỏng kỳ một. Trước khi vào cuộc hành xác, khổ hạnh, ‘thức trắng đêm nay và đêm mai….’ cho kỳ hai, bà cụ Chất thương tình cho cả ba đi Nha Trang tắm biển.

Ấy là cũng ăn ké một cuộc đi chơi hè của con em gia đình ngành Hoả Xa, do bà T. bạn của cụ Chất tổ chức. Bà T, là phu nhân một ông công chức bự của ngành này. Lần đó đi, có thêm Hải, cũng con một người bạn thân của cụ Chất. Hải có cô em gái tên Khanh. Về già, Gấu vẫn còn nhớ được một điều là cô bé rất ngây thơ, rất ngoan. Sau này, khi Gấu gặp nhiều chuyện khổ tâm về cái vụ vợ con, bà cụ Chất có lần tiếc giùm, phải chi mà hồi đó mày quen con Khanh, có khi lại hóa hay cũng nên!

Đúng ra cụ phải nói: Phải chi hồi đó, con Khanh nó để ý đến mày một tị, nhưng làm sao có chuyện đó cơ chứ, Kh. lúc đó còn con nít quá, làm sao có chuyện để ý!

Bởi vì trong cuộc đi chơi lần đó, không phải cô Khanh quá con nít đó hớp hồn Gấu, nhưng mà là cô Hà, con út của bà T.

Cô chị, tên Ph., thì nhắm bắt bạn Chất!

Gấu nhớ, sau chuyến đi, hai người có dính mí nhau, và cả hai cụ coi bộ hơi phiền.

Một bữa, quanh mâm cơm, bà cụ Chất đem chuyện ra kể.

Gấu nói:

-Hai người còn đi chơi mí nhau không?

Bà cụ gật đầu:

-Còn.

Gấu bèn đoán mò:

-Như vậy là chưa sao đâu, chưa có chuyện gì xẩy ra. Nếu có, là tránh mặt nhau liền!

Anh T. cười, khen Gấu:

-Thằng này tâm lý gớm! Đúng như vậy đấy. Chưa có gì ghê gớm xẩy ra đâu, mẹ đừng lo!

____________

(1) Françoise Sagan, Iconic writer of 1950s French intellectual chic whose life mirrored the indulgent world of her characters

Anne CorbettMonday September 27, 2004

The Guardian

 

4

 

Thất Hiền

Thất Hiền, tức bẩy người hiền, tức bẩy đứa chúng tôi, đều quen nhau qua Chất, em trai nhà thơ TTT.

Năm đó, do trường tư không có lớp đệ nhất, đám chúng tôi, sau khi đậu tú tài I, đều được trường Chu Văn An thâu nhận, do đó Chất và tôi quen nhau. Sủng, Luận tuy cùng bọn, nhưng đậu Tú Tài I năm trước. Cẩn bỏ học ngang đang tìm việc làm. Giả sử như Chất đậu năm trước đó, cùng với hai tên Sủng và Luận, tôi đã không có cơ hội làm quen với anh, và như thế mọi chuyện trong cuộc đời của tôi chắc chắn sẽ đổi khác.

Phải đến mãi sau này, khi về già, nhớ lại, tôi mới nhận ra, một số chuyện xẩy đến với tôi, tưởng như chẳng liên quan với nhau, vậy mà, “ma đưa lối quỉ dẫn đường”, chúng đều như xúi giục, năn nỉ , hăm dọa, “này Gấu, mày là phải viết văn chứ không thể trở thành một ông thầy dậy toán, hay lý hoá như mấy tên Sủng tên Luận bạn mày đâu”!

Tôi cứ như nhìn ra con đường dẫn, từ cái cảnh Gấu tôi, đứng ngay trên vỉa hè Sài Gòn ngấu nghiến đọc cọp cuốn Bếp Lửa của TTT. Cảnh này dẫn tới cảnh anh bạn Nguyễn Hải Hà “tình cờ” giúi vào tay Gấu tờ Sáng Tạo, trong khi cả hai đều là những thằng mê toán đến phát điên, và có thể trở nên khùng, nếu gặp một bài toán khó, không làm sao giải được!

Tất cả là để dẫn tới chuyện, tôi quen Chất, tại năm học đệ nhất ban toán, tại lớp B. 8, trường Chu Văn Anh. Và được anh dẫn về nhà chơi, biết bà cụ anh, và ông anh của anh, nhà thơ TTT.

Tôi đã có lần kể lại, trong "Một Người Anh”, cái cảnh đến nhà, lần thứ nhất gặp nhà TTT ngồi ở một cái bàn nhỏ ở góc nhà.

“…. Rồi thi đậu Tú Tài phần một. Khi đó trường tư chưa có Đệ Nhất. Tôi được vào Chu Văn An, hiệu trưởng là thầy Trần Văn Việt, khi nhà trường còn nằm nhờ phía sau trường Pétrus Ký. Học chung với đám dân trường tư, trong có Chất, em anh T. Qua Chất, tôi có thêm một số bạn, Cẩn, Quốc, Sủng, Luận, Tín. Đúng 7 đứa. Nhà bà cụ Chất là nơi chúng tôi thường tụ họp. Ngay từ những ngày đầu tới chơi, thấy anh T. ngồi co cả hai chân lên ghế, trước một cái bàn nhỏ ở góc nhà, tôi đã tưởng tượng, phải nói là đã mơ ước, tương lai của mình sau này rồi sẽ y hệt như vậy.”

[Một người anh ]

Cái bàn nhỏ đó, tôi lại nhớ ra nó, khi gặp lại ông cậu, lần trở lại Hà Nội. Ông cũng nhớ lại, lần đầu tiên ông có được cái bàn ở trong đời, đấy là nhờ ông Nguyễn Văn Linh và chính sách cởi trói. “Không có ông Linh, với chính sách cởi trói cho đảng viên, mợ mày đâu có cơ hội mở ra cái quầy bán đinh sắt ở phía dưới nhà, nhờ vậy mới có đồng ra đồng vào."

Tôi nhìn lên bàn, thấy cuốn Larousse, ấn bản đời thứ tiền sử.

"Cậu dùng cuốn từ điển này?”

Ông gật đầu.

“Cũng mới mua sau này, nhờ cái sạp bán đinh sắt.”

Ông bùi ngùi kể lại, lần hai cậu cháu gặp gỡ năm 1954, cậu thì từ rừng núi Việt Bắc về tiếp thu thủ đô, cháu, sau khi nhường thủ đô cho ông cậu, bèn vội vàng chạy ra ga Hàng Cỏ, lên tầu hoả, xuống Hải Phòng, xuống tầu há mồm, ra vịnh Hạ Long, lên tầu Đệ Thất Hạm Đội, chuồn vô Nam, năn nỉ Sài Gòn nhận thằng bé Bắc Kỳ làm con nuôi.

Năm 2001, về lại Hà Nội, nghe ông cậu than thở:

"Suốt cả tuổi trẻ, cậu lên rừng, theo kháng chiến, 1954 về Hà Nội, lập gia đình, suốt quãng đời còn lại, chỉ mong sao có được một cái bàn để mà làm việc."

Ôi chao câu nói của ông cậu, làm tôi nhớ đến Nguyên Hồng, khi viết Bỉ Vỏ, trên mấy cái thùng gỗ, thay cho cái bàn!

Khỉ như thế đấy, viết, tức là nhớ lại, những khổ với sướng chung quanh một cái bàn!.

Nguyễn Quốc Trụ

Nguồn: Tin Van tinvan.limo

Theo https://www.art2all.net/