Tình đầu, hồi ức và thành phố
Orhan Pamuk
Gửi tới Cha tôi, Gunduz
Pamuk (1925-2002)
Cái đẹp của một phong cảnh
thì nằm ở trong nỗi buồn của nó
Ahmet Rasim
1
Một Orhan khác
Ngay từ khi còn bé tí,
tôi đã hồ nghi thế giới của tôi rộng hơn nhiều so với những gì tôi có thể nhìn
thấy: ở đâu đó, trong những con phố của Istanbul, có một căn nhà giống như căn
nhà của chúng tôi, ở đó có một thằng bé Orhan khác, rất giống tôi, tôi và nó là
hai đứa sinh đôi, hơn thế nữa, nó có thể là một thế thân của tôi. Tôi không thể
nhớ, tôi lấy ý nghĩ đó ở đâu, và làm thế nào nó đến với tôi. Hẳn là nó nhập vào
tôi, từ mớ bòng bong, là những câu chuyện xì xầm, những hiểu lầm, ngộ nhận, những
ảo tưởng, và những sợ hãi. Nhưng, trong một hồi ức sớm sủa nhất mà tôi còn giữ
được, tôi đã cảm nhận thật rõ ràng, về một thằng bé Orhan khác, một bóng ma của
mình rồi.
Khi lên năm tuổi, tôi được
gửi tới sống trong một thời gian ngắn tại một căn nhà khác. Sau một, trong rất
nhiều những cuộc chia ly bão tố, cha mẹ chúng tôi bằng lòng gặp nhau tại Paris,
và theo quyết định, ông anh tôi và tôi ở lại Istanbul, tuy nhiên, không sống
chung dưới một mái nhà. Ông anh tôi sẽ sống với bà tôi cùng toàn thể bà con
trong gia đình, tại khu nhà của dòng họ Pamuk, tọa lạc ở Nisantasi, còn tôi thì
được gửi tới ở với cô của tôi, tại Cihangir. Trên tường nhà của cô tôi, nơi tôi
được tiếp đón thật là niềm nở, có treo bức hình một đứa bé, và, cứ mỗi lần, hoặc
cô tôi, hoặc dượng tôi, nhìn bức hình, là lại nhìn qua tôi, chỉ tay, và cười:
“Cháu đó!”
Cái chú bé đáng yêu ở
trong bức hình, với cặp mắt to, quả có giống tôi. Chú đội một cái mũ, một trong
những cái tôi vẫn thường đội, khi đi ra đường. Tuy nhiên tôi biết chú không phải
là tôi. (Sự thực, đó là một bản sao, một kitsch, bức hình một chú bé dễ thương
mà một người nào đó đã đem về từ Âu Châu). Tuy nhiên, tôi vẫn băn khoăn tự hỏi,
liệu chăng, có một thằng bé Orhan khác, sống trong một căn nhà khác?
Lẽ dĩ nhiên, tôi, bây giờ,
cũng sống trong một căn nhà khác. Như thể, tôi phải dời đổi, để gặp đứa bé song
sinh với mình, nhưng, bởi vì tôi chỉ muốn trở về căn nhà thực của tôi, tôi chẳng
thích thú gì khi làm quen chú bé đó. Cái trò đùa vui nho nhỏ của vợ chồng cô
tôi, tôi là đứa bé trong bức hình, trong đó, có chút chế nhạo tuy không cố
tình, nó giống như một giọt nước làm tràn một cái ly đã đầy, là mớ cảm xúc, ý
nghĩ của tôi về một thằng bé giống hệt mình, về bức hình của tôi và bức hình mà
tôi giống, căn nhà của tôi và căn nhà khác. Tất cả những điều này càng làm tăng
thêm ước muốn lại được trở về cùng với mọi người trong gia đình.
Chẳng bao lâu, ước muốn của
tôi trở thành sự thực. Nhưng cái bóng ma của một thằng bé Orhan khác, trong một
căn nhà khác, đâu đó trong thành phố Istanbul chẳng bao giờ rời bỏ tôi. Suốt thời
ấu thơ, và luôn cả những năm mới lớn, nó ám ảnh, quấy nhiễu tôi. Vào những buổi
chiều mùa đông, lang thang trên đường phố, tôi thường đưa mắt nhìn vô những căn
nhà hai bên đường, qua ánh đèn vàng nhạt ở bên trong nhà, và mơ mòng tưởng tượng,
những gia đình hạnh phúc, bình dị, sống những cuộc sống thoải mái dễ chịu của họ.
Thế rồi, bỗng dưng tôi giật mình đánh thót khi nghĩ đến một anh chàng Orhan
khác, có thể đang sống, trong một trong những căn nhà đó. Lớn dần thêm, già dặn
hơn, bóng ma trở thành tai quái, và tai quái trở thành ác mộng cứ thế trở đi trở
lại. Trong một vài giấc mơ, cuộc gặp gỡ giữa tôi và anh ta, một Orhan khác đó,
luôn xẩy ra trong một căn nhà khác, khiến tôi sợ khiếp vía. Trong những lần mơ
khác, hai Orhan im lặng nhìn nhau, lạnh như băng. Trong những khoảnh khắc giữa
tỉnh thức và mê muội, tôi ôm ghì cái gối, bám riết căn nhà, con phố, cái chỗ của
tôi, ở trên cõi đời này. Khi tủi thân, cảm thấy bất hạnh, tôi tưởng tượng ra
mình ở trong căn nhà khác, trong cuộc đời khác, ở cái nơi chốn mà anh Orhan
khác sống, và, mặc dù mọi chuyện, tôi nửa thuyết phục chính mình, tôi là anh ta
và thích thú khi tưởng tượng, anh ta hạnh phúc, sự thích thú như thế đó, có một
thời gian, nó khiến cho tôi cảm thấy không cần thiết phải tìm kiếm cho ra căn
nhà khác, trong một phần khác, được tưởng tượng ra, của thành phố.
Và bây giờ, chúng ta đi đến
trung tâm của vấn đề: Tôi chẳng bao giờ rời khỏi Istanbul, chẳng hề rời những
căn nhà, những con phố, và những lối xóm của thời thơ ấu của tôi. Mặc dù, lúc
này lúc nọ, tôi sống trong những khu vực khác nhau, năm chục năm sau, nhìn lại,
tôi lúc nào cũng cảm thấy mình đóng rễ ở khu nhà của dòng họ Pamuk của tôi, nơi
những tấm hình đầu tiên được chụp, nơi bà mẹ tôi lần đầu tiên ôm tôi trong vòng
tay của bà, và phô tôi ra với thế giới, với cuộc đời. Tôi biết, sự bền bỉ này,
mang nợ một điều gì đó, từ người bạn tưởng tượng, anh chàng Orhan khác kia, và
từ niềm an ủi mà tôi có được từ mối thân quen giữa hai chúng tôi. Và chính vì
lý do đó mà tôi cảm thấy câu chuyện của tôi có một điều gì đặc biệt cho thành
phố, và cho chính tôi: chúng ta sống trong một thời đại, được định nghĩa bằng
di dân hàng loạt và bằng sự sáng tạo mang đậm tính di dân, do những người di
dân mà có được, bởi vậy, có nhiều lúc tôi thật khó cảm nhận được, và thật khó cắt
nghĩa, tại sao tôi cứ ở lỳ một chỗ, không chỉ ở lỳ một chỗ, mà còn ở lỳ mãi
cùng một tòa nhà. Và giọng nói buồn phiền của mẹ tôi lại vẳng lên: “Tại sao con
không đi ra ngoài một lát? Tại sao không thử thay đổi quang cảnh, làm một chuyến
đi đây đi đó?”
Conrad, Nabokov, Naipaul
– những nhà văn này được biết đến, là do đã hỳ hục xoay sở, tìm cách thiên di,
chuyển đổi, giữa những ngôn ngữ, văn hóa, xứ sở, đại lục, và ngay cả những nền
văn minh. Sự tưởng tượng của họ được nuôi dưỡng bằng lưu vong, một sự nuôi dưỡng
không được chiết ra từ gốc rễ, nhưng chẳng cần gốc rễ. Tuy nhiên, sự tưởng tượng
của tôi, đòi hỏi, tôi phải ở lỳ ở trong vẫn chỉ cùng một thành phố, cùng một
con đường, cùng một căn nhà, cùng một cái nhìn từ đó. Bộ mặt của Istanbul là bộ
mặt của tôi. Tôi mắc míu, duyên nợ với thành phố này, bởi vì nó đã làm cho tôi
trở thành tôi là tôi, như bây giờ.
Gustave Flaubert, viếng
thăm Istanbul 102 năm trước năm tôi ra đời, ngỡ ngàng vì muôn vàn vẻ này nét
kia của cuộc sống, trong những con phố nguyên thuỷ, cổ xưa của nó, trong một bức
thư, ông tiên đoán, chỉ trong chừng một thế kỷ, thành phố sẽ trở thành thủ đô của
thế giới. Sự trái ngược đã biến thành sự thực: Sau khi Đế quốc Ottoman sụp đổ,
thế giới hầu như quên hẳn, thành phố Istanbul đã từng hiện hữu ở trên cõi đời
này. Thành phố mà tôi từ đó sinh ra, ngày một nghèo hơn, thê thảm thêm, và ngày
càng thêm trơ trọi, tách rời, so với trước kia, so với lịch sử hai ngàn năm của
nó. Với tôi, nó luôn luôn là một thành phố của điêu tàn, và của tận điểm, buồn
ơi là buồn, của một đế chế. Tôi trải qua cả cuộc đời của mình, chỉ để đánh lộn
với nỗi buồn này, hay, như tất cả những cư dân của thành phố, để biến nó thành
của riêng tôi.
Trong đời người, ít ra
cũng có một lần, sự nhìn lại bản thân dẫn chúng ta tới chuyện, quan sát những
hoàn cảnh, điều kiện, mà từ đó, chúng ta ra đời. Tại sao ta sinh ra, tại cái
góc đặc biệt đó của thế giới, vào một ngày đặc biệt đó? Những gia đình, mà từ
đó chúng ta sinh ra, những xứ sở, thành phố, mà, cuộc xổ số đời đã chỉ định cho
chúng ta – chúng mong ước tình yêu từ chúng ta, và sau cùng, chúng ta yêu
chúng, từ tận cùng trái tim của mình; nhưng, liệu chúng ta có lẽ còn xứng đáng
được hưởng, thêm hơn nữa, tốt hơn nữa? Tôi, chính tôi, thỉnh thoảng lại ban cho
mình cái ý nghĩ, làm sao mà mình kém may mắn đến như thế, vì đã sinh ra tại một
thành phố già nua, nghèo nàn, bị chôn vùi dưới những tro than của một đế quốc
điêu tàn. Nhưng, một giọng nói từ bên trong tôi luôn luôn nài nỉ, rằng, may đấy,
may đấy, không phải không may đâu. Nếu đây là vấn đề của cải, giầu sang, thì chắc
chắn kể như tôi là một kẻ may mắn vì đã sinh ra trong một gia đình dễ dãi khi
ngọn thuỷ triều của thành phố đang ở lúc thấp nhất (tuy nhiên, có nhiều người lại
nói ngược lại). Nói gì thì nói, tôi không thích than van: tôi chấp nhận thành
phố tôi sinh ra từ đó, như tôi chấp nhận hình hài của tôi (nhiều như là tôi muốn,
giá mà mình đẹp trai hơn, to con hơn) và cái sự tôi sinh ra là đàn ông, (ngay cả
chuyện, tôi vẫn thường tự hỏi, một cách ngây ngô, giả như mình sinh ra là đàn
bà, thì sự tình có tệ hơn chăng). Đó là phần số của tôi, và ngu gì mà sửng cồ với
nó. Cuốn sách này là về “cái gọi là” phần số.
Tôi sinh vào lúc nửa đêm
ngày 7 Tháng Sáu, 1952, trong một nhà hộ sinh tư tại Moda. Những hành lang của
nó, tôi nghe kể lại, thì thật là êm ả, vào đêm hôm đó, và thế giới, thì cũng vậy.
Ngoài chuyện núi lửa Strambolini, từ hai ngày trước bất thình lình phun lửa và
tro, kể như chẳng có gì xẩy ra cho trái đất của chúng ta. Nhật báo toàn những
tin vụn vặt: vài câu chuyện binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ đi chiến đấu tại Korea; vài tin
đồn xuất phát từ phía người Mỹ, về nỗi sợ, có thể Bắc Hàn đang sửa soạn sử dụng
vũ khí sinh học. Vào những giờ trước khi tôi ra đời, mẹ tôi mải miết theo dõi một
tin địa phương: Hai ngày trước đó, mấy người gác đêm và một số cư dân “dũng cảm”
tại Trung Tâm Sinh Viên Konya đã nhìn thấy một người đàn ông đeo mặt nạ ghê sợ
tìm cách leo vô một căn nhà qua cửa sổ phòng tắm; họ rượt đuổi người này qua những
đường phố, tới một nhà máy cưa, tại đây, sau khi chửi rủa cảnh sát, người đàn
ông chai lì đã tự sát; ngày hôm sau, một người bán hàng vải nhận diện xác chết,
là của một tên găng tơ, một năm trước, tại Harbie, ban ngày ban mặt, hắn, tay
lăm lăm khẩu súng, xông vào tiệm của ông ta để ăn cướp.
Khi đọc đến dòng chót của
cái tin gay cấn, mẹ tôi, một mình ở trong phòng, vì, như nhiều năm sau này, bà
kể lại cho tôi nghe, với một giọng giận dữ và buồn rầu, bà lúc đó thật bồn chồn,
một phần vì tôi chậm ra đời, một phần vì ông bố của tôi, sau khi đưa bà vợ tới
nhà bảo sanh, bèn bỏ bà một mình, đi du hí với đám bạn. Người độc nhất ở trong
phòng sinh, cùng với bà, là bà của cô của tôi. Đang đêm, bà trèo qua tường, bao
quanh khu vườn nhà bảo sanh, để vào với mẹ tôi. Khi nhìn tôi lần đầu, bà mẹ
tôi, so tôi với thằng anh ra đời trước đó hai năm, và nhận thấy, tôi bèo nhèo,
mảnh mai, hơn.
Nhưng, “hay là, hình như
bà đã nói với tôi như vậy”? Ở Thổ Nhĩ Kỳ, chúng tôi có một cách nói đặc
biệt, một thì đặc biệt, nó cho phép chúng tôi phân biệt giữa ba chuyện nghe qua
nghe lại, với những gì chứng kiến tận mắt; khi kể về những giấc mơ, chuyện thần
tiên, hay sự kiện đã qua, chúng tôi sử dụng cách đặc biệt này. Thật có ích, vì,
khi chúng ta "nhớ lại” những kỷ niệm đầu đời, khi còn nằm nôi, những bước
đi chập chững đầu tiên, tất cả những chuyện đó, chúng ta nghe người lớn, nghe bố
mẹ, kể lại, thường là, chúng ta có cảm giác ngọt ngào như nhìn thấy mình trong
giấc mơ của mình. Và chúng ta phải trả một cái giá thật đắt cho cái cảm giác ngọt
lịm này. Một khi in vào trong đầu, những gì nghe kể lại, từ những nguời khác, về
những gì chúng ta đã làm, đã trải qua, như thế, chúng thường gây ấn tượng, nhiều
hơn nhiều, so với những gì chính chúng ta nhớ lại. Và, đâu có khác, một khi
chúng ta biết về cuộc đời của chúng ta, từ những người khác, thì cũng vậy,
chúng ta để cho những người khác tạo dáng, tạo khuôn, cho hiểu biết của chúng
ta, về thành phố mà chúng ta sống ở trong đó.
Những lần, khi chấp nhận,
những câu chuyện mà tôi nghe về thành phố của tôi, và về chính tôi, là của
mình, tôi thèm viết ra, như vầy: “Ngày xửa ngày xưa, tôi là họa sĩ. Tôi sinh ra
ở Istanbul. Tôi là một đứa trẻ ưa tò mò. Rồi thì, tới năm tôi hai mươi hai tuổi,
không hiểu sao, tôi lại đâm ra viết tiểu thuyết. Tôi thèm kể câu chuyện của đời
mình theo kiểu đó, như thể đời mình là một chuyện gì xẩy ra cho một người khác,
như thể đời mình là một giấc mơ, trong đó, tôi nghe tiếng nói của mình nhạt
nhòa dần đi, ngọt lịm, và điều mình ước muốn, thì, ôi chao, thật là tuyệt vời.
Đẹp thật, tuyệt vời thật, tuy nhiên, tôi nhận ra, kể chuyện đời mình như một sử
thi như thế là không đáng tin cậy, cứ như thể chúng ta có tới hai cuộc đời, cuộc
đời thứ nhất sáng hơn thực hơn, so với cuộc đời thứ nhì, bắt đầu, khi chúng ta
thức giấc.
Bởi vì - với những người
như tôi, ít ra - cuộc đời thứ nhì đó, kiếm ở chi đâu, nếu không là, ở trong
chính cuốn sách này, mà bạn đang cầm ở trong tay.
Và chính vì thế, hãy thật cẩn thận, bạn đọc thân mến. Hãy cho tôi nói thẳng với bạn, và, đổi lại, tôi yêu cầu ở bạn, sự cảm thông.
Orhan Pamuk
Nguyễn Quốc Trụ dịch
Nguồn: Tin Van www.tanvien.net
Theo https://www.art2all.net/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét