Hiểu thế nào về một bài phê bình hay?

Gần đây, có nhiều nhận định từ phía các nhà quản lý hoạt động văn học nghệ thuật rằng “… những năm gần đây công tác lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật dường như đã có những bước chuyển tích cực, tuy nhiên so với thực tiễn sáng tác vẫn còn rất trầm lắng” mặc dù nhiều người hiểu rõ sứ mệnh của lý luận phê bình văn học, nghệ thuật (LLPB VHNT) là lớn lao “Đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hướng sáng tác và thưởng thức của công chúng”. Bởi thế cho nên, người làm công tác LLPB VHNT không thể không trăn trở. Làm sao để bớt trầm lắng? làm sao để theo kịp sáng tác?

Phê bình nói chung và phê bình văn học nói riêng, xưa nay từng được hiểu là có phê (đồng nghĩa với chê) và có bình (đồng nghĩa với đánh giá, nhận xét). Và khi nhìn vào điểm yếu của phê bình văn học hiện nay, thường nhiều người chung một nhận định là “phê bình nặng về khen, về tán dương mà thiếu chê, thiếu chỉ ra tồn tại”. Nhận định đó đúng hay sai? Có lẽ nên hiểu theo cách vừa đúng, vừa sai.

Vâng, phê bình nói chung là có khen có chê. Tuy nhiên, nếu nhìn việc phê bình là cần chê mạnh dạn hơn, cần gia tăng chê thì chưa hẳn đúng. Gần đây, trong một buổi trò chuyện của PGS. TS Nguyễn Đăng Điệp – nguyên Viện trưởng Viện Văn học với hội Liên hiệp VHNT tỉnh Phú Thọ, PGS.TS có khẳng định: Một bài phê bình có thể vừa khen, vừa chê; có thể khen hoàn toàn, cũng có thể chê hoàn toàn. Tất nhiên, việc khen, chê phải có cơ sở khoa học và tác giả của đối tượng được khen hay bị chê, cùng với công chúng đọc bài viết bài phê bình văn học (PBVH) cũng thấy thực sự thỏa đáng.

Trong khuôn khổ bài viết này, tôi muốn nói về phê bình văn học, các lĩnh vực khác như điện ảnh, âm nhạc, hội họa, mĩ thuật… xin được bàn sau, ở một bài viết khác. Để có bài phê bình văn học hay, theo tôi, người viết cần trang bị kiến thức về Lý luận văn học (LLVH), về phân tích, nhận định, đánh giá các yếu tố thuộc về nội dung hoặc hình thức của một tác phẩm văn học. Phông kiến thức của người viết phê bình phải rộng, phải am tường kiến thức lý luận, hiểu phong cách tác giả, hoàn cảnh sáng tác tác phẩm và đặc biệt phải hiểu kỹ, hiểu sâu về tác phẩm.

Trước nay, chúng ta, phần lớn quen nghĩ theo lối mòn đã là PBVH là phải có chê, chê nhiều (mà không sợ “động chạm” là thành công); cũng quen lối nghĩ phê bình phải “đao to búa lớn”. Thực chất quan niệm đó khá phiến diện và không chinh xác. Lối phê bình nhẹ nhàng của Hoài Thanh trong “Thi nhân Việt Nam” tới nay vẫn nguyên giá trị, lối phê bình hóm hỉnh của Trần Đăng Khoa trong “Chân dung và đối thoại” cũng rất nên học tập. Như vậy, phê bình không đồng nghĩa “chê thẳng thắn”, “chê thật lực”, “chê càng nhiều càng có giá trị”… Nhận định trên âu cũng xuất phát từ việc PBVH hiện nay chưa có bài viết sâu sắc, chưa đánh giá hết các khía cạnh của nền văn học hoặc mỗi tác phẩm văn học cụ thể. Phần lớn các bài PBVH vẫn có khen nhiều chê ít. Đây đó có việc chê nhiều sợ mếch lòng các nhà văn, nhà thơ (người sáng tác) …

Có câu “Xây dựng được thói quen đã khó, phá vỡ thói quen còn khó hơn”, vậy quan niệm đã thành lối mòn đó làm sao thay đổi một sớm một chiều? Thực tế cho thấy, có tác phẩm mà người đọc khen nhiều hơn chê và ngược lại. Vậy cũng không thể đồng nhất tỷ lệ khen chê đối với một bài phê bình văn học. Nói khác đi, với tác phẩm này có thể khen nhiều chê ít, với tác phẩm  khác có thể khen ít chê nhiều, có tác phẩm thuần túy chỉ là khen ngợi (Đó là những đỉnh cao, những kiệt tác văn học… Ví như Truyện Kiều của Nguyễn Du , “Chinh phụ ngâm” của Đặng Trần Côn, “Cung oán ngâm khúc” của Nguyễn Gia Thiều, thơ Nguyễn Trãi, thơ Hồ Xuân Hương v.v…).

Thiết nghĩ, một bài phê bình văn học hay cũng được đánh giá trên hai khía cạnh nghệ thuật và nội dung. Tức là mỗi bài PBVH cũng được nhìn nhận như một tác phẩm văn học, như một bài thơ, một truyện ngắn, một tiểu thuyết… Về nghệ thuật cũng cần văn phong sáng sủa, câu chữ gọn gàng; bố cục chặt chẽ, lời văn giản dị, trong sáng, mạch lạc, khúc triết. Nói như cách nói của nhà PBVH Văn Giá là “Mỗi bài phê bình văn học phải trở thành một áng văn”. Về nội dung cũng cần có sự tập trung làm nổi bật khía cạnh cần bàn luận: Khen, chê phải rõ ràng và hợp lý. Phần khen cũng khen cả nghệ thuật và nội dung của tác phẩm được phê bình và phần chê cũng vậy. Tất nhiên, khen và chê đều dựa trên quan điểm mỹ học của thời đại, phải hợp lý, có tính lý luận. “Nói có sách, mách có chứng” chứ không nhận xét chung chung và không đo giá trị bằng độ dài trang viết hoặc cảm tình với người sáng tác v.v…

Đọc bài phê bình văn học thấy có “chất văn”, lưu loát, liền mạch và cơ sở lý luận sắc bén, quan điểm đánh giá đúng mức, khen chê rõ ràng, khách quan, có cơ sở khoa học, hợp lý hợp tình. Đó, thiết nghĩ, là một bài phê bình hay.

Việt Trì, 7/5/2024

Đỗ Nguyên Thương

Theo https://vanhocsaigon.com/