Tài năng là điều tiên quyết
để có tác phẩm hay
Lâu nay vẫn xuất hiện đâu đó cụm từ: Văn học chưa có các tác
phẩm ngang tầm với thời đại. Văn học ngang tầm thời đại thật sự là một
khái niệm hết sức mù mờ, khó hiểu. Thời đại ở đây là cái gì và có chiều cao cỡ
bao nhiêu, mét mốt hay mét hai để văn học cố viết tới tầm kích đó? Tôi thiển
nghĩ nên hiểu ý ấy một cách đơn giản nôm na là, thời gian qua chúng ta chưa mấy
nhiều tác phẩm hay. Vậy tại sao các nhà văn chưa sáng tạo ra được tác phẩm hay?
Có rất rất nhiều nguyên do, ở đây, trong khuôn khổ một bài viết ngắn, tôi xin
được có mấy ý kiến nho nhỏ.
Trước hết tôi xin nói lại một thông tin. Năm 2003, 100 nhà
văn nổi tiếng nhất thế giới đã phải làm một công việc hết sức khó khăn, đó là tổ
chức cuộc bình chọn để cùng tìm ra tác phẩm văn chương hay nhất của nhân loại
trong suốt chiều dài lịch sử. Quả là một công việc không hề dễ dàng! Nhân loại
đã sản sinh ra nhiều nhà văn tài danh đáng kính, và họ đã để lại cho thế giới
này những tác phẩm văn chương tuyệt vời. Trong số rất nhiều, rất nhiều những
giá trị tinh thần ấy, tác phẩm nào là tuyệt hảo, đáng được tôn vinh để đời? Cân
nhắc, bàn cãi, so sánh. Và cuối cùng người ta cũng thống nhất được, không tác
phẩm nào khác, mà chính là Đôn kihôtê của xecvantéc là tác
phẩm văn chương bậc nhất, tác phẩm văn chương của mọi thời.
Chọn tác phẩm để trao giải, để xếp thứ bậc là con người, bằng
hình thức tôn vinh đó, bộc lộ quan điểm của mình đối với văn chương. Chọn Đôn
kihôtê là tác phẩm hay nhất trong đồ sộ các tuyệt tác, nhân loại đã bầy tỏ
quan niệm, thái độ đối với văn chương, thông qua đó, gián tiếp gọi ra văn
chương là gì, và định dạng thế nào là một tác phẩm văn học.
Trong tác phẩm của mình, xécvantéc không mô tả một giai đoạn
lịch sử cụ thể nào. Không nói về một cuộc chiến tranh nào, lại càng không minh
họa một cải cách, một phong trào nào. Ông bịa hoàn toàn, hay chính xác hơn, ông
tưởng tượng hoàn toàn. Bịa từ ý tưởng, cốt truyện đến nhân vật. Nhưng những
hành động điên rồ và đáng yêu để bảo vệ lẽ phải của Đôn kihôtê mang triết lý cuộc
sống sâu sắc. Tình yêu say đắm của chàng và nàng đixuynê, người do chàng, hay
đúng hơn do Xécvantéc tưởng tượng ra thật tuyệt vời, khiến bao con tim phải
theo dõi, rung động, cảm kích... Thực ra không có Đôn Kihôtê nào ở trên đời này
cả. Chàng là sản phẩm hư cấu của trí tưởng tượng phong phú tuyệt vời nơi nhà
văn. Nhưng từ khi ra đời, năm 1605 đến nay, hơn 4 thế kỷ đã qua, triệu triệu
con người ở hành tinh này đều yêu mến Đôn Kihôtê, coi chàng là bạn, là người đồng
hành. Tại sao vậy? Bởi mỗi người chúng ta dù ít dù nhiều đều có một chàng hiệp
sĩ, hoặc chí ít cũng muốn có một chàng hiệp sĩ trong mình biết còng lưng xuống
chiến đấu không mệt mỏi cho công lý, và sự công bằng. Đôn Kihôtê, bằng những
nguyên tắc hiệp sĩ cổ lỗ đã tả xung hữu đột để bảo vệ tình yêu, bảo vệ cái
chàng quan niệm là đúng trong một thế giới nhiều tội lỗi. Đôn Kihôtê là một
hình tượng văn học điển hình. Về hình tượng hiệp sĩ nơi chàng, một nhà văn đã
nói, đó là nghệ thuật đem lại cho cuộc sống cái mà lịch sử đã giết chết.
Văn chương bởi vậy phải chăng chính là ở tài năng tưởng tượng,
tài năng sáng tạo của nhà văn. Danh họa Picát xô nói rằng tôi không vẽ cái
tôi nhìn thấy mà vẽ cái tôi cảm thấy. Viết văn chắc cũng phải vậy.
Thông qua sự nhìn thấy để viết cái cảm thấy.
Nhân loại chọn Xécvantéc tức mặc nhiên loại bỏ lối viết chỉ lẽo
đẽo bám vào các sự kiên để minh họa mà ít chủ tâm huy động đến trí tưởng tượng
phong phú nơi người cầm bút. Nói cách khác, tác phẩm hay là tác phẩm không sa
vào sự viết cái thật thô thiển mà hướng tới sự bịa, sự tưởng tượng, sự
sáng tạo. Đâu phải ngẫu nhiên văn học hiện thực huyền ảo Mỹ la tinh khiến chúng
ta giật mình, và hiện thời đâu phải ngẫu nhiên hàng triệu trẻ em và cả người lớn
trên hành tinh háo hức đón đợi và thèm muốn được đọc Harri potter và coi Harri
potter là một hiện tượng văn học. Vậy Mác- két là gì? Harri poter là gì? Và xa
hơn nữa Giăng pôn sác, KápKa là hiện tượng gì? Không gì khác hơn là hệ quả của
sự thăng hoa tuyệt diệu của trí tưởng tượng nơi nhà văn khi được tự do bay bổng
...
Việt Nam ta có các nhà văn tài năng không? Và tại sao văn
chương chúng ta chưa có nhiều tác phẩm hay? Đây là câu hỏi mà chúng ta cần góp
phần bàn định.
Tôi quan niệm rằng, để có tác phẩm hay, viết bằng ý thức công
dân là cần nhưng chưa đủ, mà phải viết trong ý thức nghệ sĩ. Văn chương phải tạo
ra những giá trị trong quyền năng nuôi dưỡng tâm hồn con người ở tác phẩm của
người nghệ sĩ, là hoa kia thường héo cỏ thời tươi, là ngàn dâu gió cuốn
chim bay mỏi, là trống tràng đình rung rinh bóng nguyệt v.v...
Điều cuối
cùng tôi muốn bày tỏ nhưng lại là điều quan trọng nhất, quyết định nhất. Chúng
ta còn quá ít tác phẩm hay, và làm thế nào để có nhiều tác phẩm đáp ứng lòng
mong muốn của bạn đọc, dù biện minh thế nào, trách nhiệm trước hết thuộc về nhà
văn chúng ta... Một số anh em chúng tôi thường ngồi bên bàn trà và lo lắng nói
với nhau rằng hình như văn chương vẫn là thứ vời vợi cao sang đâu đó phía trước
mà mình tài thì hèn sức thì mọn nên đã cố vẫn chưa mon men với tới được...
Theo tôi, có ba yếu tố cơ bản làm nên tác phẩm hay, một là
tài năng, hai là tài năng và ba là tài năng. Tài năng của nhà văn là yếu tố đầu
tiên để có tác phẩm hay. Không có tài thì không thể viết ra tác phẩm có giá trị
nghệ thuật cao. Tài năng khó tự sinh ra. Tài năng là thứ trời cho. Người trời
cho ít. Kẻ trời ưu ái cho nhiều.
Người cầm bút tự trọng và có nhân cách là gắng
lao động hết mình, vét đến cùng kiệt, vét tới tận đáy thứ mà trời đã cho ấy.
Làm được vậy tức là vừa biểu thị sự tôn trọng những trang viết của mình, tôn trọng
văn chương; vừa tôn trọng người đọc. Và tôi tin người đọc không chỉ quý trọng
tài năng của nhà văn, đương nhiên, tôi nghĩ họ còn quý trọng một thái độ lao động
nghiêm túc nơi người cầm bút... Tài năng của nhà văn là nội lực có tính quyết định sự
hay của tác phẩm.
Tuy nhiên những yếu tố khác, đặc biệt là thời tiết chính trị
có tác động không nhỏ.
Để viết hay, nhà văn phải luôn tự đổi mới (tư duy, bút
pháp...). Không lặp lại người và không lặp lại mình... Đổi mới như một
nhu cầu tất yếu của văn chương để phù hợp với đời sống xã hội, với nhận thức.
Tuy nhiên, viết cho mới không là mục đích... Viết cho hay mới
là mục đích. Đổi mới được coi như phương tiện, bút pháp để
làm hay văn chương. Đổi mới không đơn thuần chỉ để đổi mới…
Ghi chú:
Đình Kính
Nguồn: Văn nghệ số 45/2018
Theo http://baovannghe.com.vn/
Theo http://baovannghe.com.vn/
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét