Thơ với đề tài vật lý vũ trụ

Thơ với đề tài vật lý vũ trụ 

I/ VẬT LÝ KỲ DIỆU CHƯA PHẢI LÀ THƠ (Tránh những thuật ngữ chuyên môn)

Xem ra trong văn học, cái dễ gây tranh luận là về văn thể, về hình thức văn chương, về ngôn từ (cổ điển, tân kỳ, mới một cách táo bạo). Thành công cũng do ở đó (như bài Tình Già của Phan Khôi, thơ lục bát của Cung Trầm Tưởng, thơ tự do của Thanh Tâm Tuyền). Và ít có tranh luận về nội dung văn chương nếu tư tưởng trong văn thơ không đá động đến chính trị hoặc niềm tin tôn giáo. Nội dung đi lừng lững vào văn chương mà không có gì cản trở, chẳng hạn nội dung lãng mạn cá nhân trong văn chương Việt Nam thập niên 1930 - 1940, nội dung đổi mới phong tục tập quán trong tiểu thuyết nhóm Tự Lực Văn Đoàn, nội dung triết lý hiện sinh ở miền Nam Việt Nam trong cuộc chiến tranh trước năm 1975, nội dung lưu vong và hải ngoại trong văn chương người Việt ở nước ngoài sau năm 1975. Các nội dung trên đến với văn chương một cách tự nhiên, vì đó là lẽ tất yếu của một thời kỳ.

Những năm cuối thế kỷ 20 bước sang thế kỷ 21, có vài vấn đề trọng đại đến đức tin tôn giáo, như khám phá vũ trụ đang giãn nở do trận nổ Big Bang, liên hệ đến niềm tin Sáng Thế Ký (GENESIS); như việc đúc sinh vật thành nhiều phó bản giống hệt nhau (CLONING), liên hệ đến quyền thiêng liêng của tạo hóa. Đây là những vấn đề đang được tranh luận giữa các nhà bác học và tôn giáo, hơn là giữa đại chúng. Thuyết Big Bang và những khám phá thiên văn vật lý khác, mặc dù là những khám phá do vệ tinh quan sát từ dụng cụ thăm dò thu nhận được tia hồng ngoại hay tia cực tím, nhưng vẫn còn ở ngoài tầm kiểm chứng ở phạm vi toàn diện vũ trụ, một vũ trụ vô bờ. Văn chương chỉ nên trình bày những khám phá mà không ý kiến, vì các nhà bác học còn không dám quả quyết, huống gì phải có ý kiến cho nội dung văn thơ.

Kỳ diệu của vật lý hạch tâm, kỳ diệu của vật lý vũ trụ, kỳ diệu của cái nhìn y khoa về cơ thể con người, đó chưa phải là thơ. Nếu đồng hóa, chính là vì tác giả quá cảm kích, tưởng kỳ diệu khoa học đã là thơ. Ví dụ kỳ diệu của trọng lực khủng khiếp nơi vực trời Black Hole, có người đồng hóa điều đó với thơ. Xin nói rõ: Đối với sức hút còn tương đối nhẹ như sức hút của Trái Đất thì khoảng cách từ đầu đến chân ta không có gì đáng kể, cả thân ta đều rớt xuống cùng một lúc khi ta nhảy lên bị mặt đất hút xuống. Nhưng với sức hút mạnh gấp trăm triệu lần nơi một Black Hole thì khoảng cách đó đã đủ ghê gớm làm cho thân ta bị kéo dài nhằng ra và tơi tả thành hơi bụi ngay tức khắc. Điều này được nói đến qua đoạn văn xuôi của nhà vật lý học danh tiếng Stephen Hawking, trong cuốn "A brief history of Time", trang 88:

"Trọng lực càng yếu khi anh càng ở xa một ngôi sao, cho nên sức hút vào đôi chân một phi hành gia táo bạo (giả dụ dám đến ngôi sao đó) luôn luôn mạnh hơn sức hút đối với đầu của anh ta trước khi ngôi sao (đến giai đoạn) co rút vào mức nghiêm trọng (bị sụp vào bởi trọng lực quá lớn), từ đó biên bờ Black Hole được tạo thành (Biên bờ Black Hole tức The Event Horizon - thuật ngữ khoa học là Chân trời sự cố, Chân trời biến cố). Cũng với kỳ diệu vật lý này, một nhà khoa học khác dạy ở đại học Princeton đã diễn thành thơ có vần điệu như sau đây:

ĐIỀU GÌ XẢY RA KHI TA RỚT XUỐNG VỰC TRỜI

Khi bạn nhảy, chân xuống trước
Vào vực thẳm vũ trụ
Bạn sẽ không thể sống sót
Bởi vì bạn sẽ không bị lỡ dịp đâu.

Sức hút tràn trề của trọng lực
Sẽ tạo ra một hoàn cảnh nguy biến
Khi mà bạn bị căng dài ra từ đầu đến chân
Bạn có chắc còn muốn đi đến không?

Các nguyên tử thân thể bạn, bạn sẽ thấy
Lần lượt rơi tuột vào
Biên vực của rún trời sẽ nuốt chúng
Bạn không có gì để vui đâu.

(In your feet-first dive
To this cosmic abyss
You will not survive
Because you will not miss.

The tidal forces of gravity
Will create quite a calamity
When you are stretched head-to-toe
Are you sure you want to go?

Your body's atoms-you will see them
Will enter one-by-one
The Event Horizon will eat them
You won't be having fun.)

NEIL DE GREASE TYSON

Nhan đề bài thơ: 

What would happen to me
if I fell into a Black Hole

Bài thơ trên diễn tả quá sát với khoa học, kỳ diệu mà không huyền ảo. Bí ẩn tự nó đã là thơ, còn những khám phá khoa học dù kỳ diệu vẫn là sự thật. Vật lý hạch tâm thì quá thông thái, nhưng vật lý vũ trụ có thể vớt vát chất thơ vì từ lâu con người đã thêu dệt về vòm trời tinh tú từ cái nhìn dưới trần thế. Muốn đưa vào thơ phải tận dụng ngôn ngữ văn chương mà ẩn dụ mỹ cảm đóng vai trò chính, và bất đắc dĩ mới nhờ đến từ ngữ khoa học, có như vậy mới phục hồi thi tính cho thơ.

II/ SỰ GIẢI THÍCH TRONG THƠ (Chỉ nên giải thích vừa đủ hiểu khám phá khoa học)

Giải thích cho rõ nghĩa trong thơ, một điều rất tối kỵ. Nhưng xét cho cùng, bài thơ nào cũng có ít nhiều dấu vết của biện biệt. Bởi vì thơ cần ở sự thông cảm của trái tim, của tâm hồn, mà cũng cần sự thông qua của trí hiểu. Tuy nhiên, sự giải thích nếu có ở trong thơ phải diễn ra một cách tiềm ẩn, càng dấu mặt càng hay, càng lược bỏ đi những giới từ biện giải, thường có trong văn xuôi như bởi vì, do đó, cho nên...

Thơ Haiku của Nhật là thể thơ cô đọng nhất, rất ít lời. Tác giả tạo ra những khoảng trống giữa các câu thơ, giữa các sự kiện mô tả, để ta bắt gặp những ẩn chứa. Vậy mà, nếu xét kỹ, ta vẫn thấy có dấu vết của sự giải thích. Như sự sáng rõ dưới đây thể hiện dưới dạng một so sánh:

Vỏ trai tách rời
Chia tay cùng bạn
Mùa thu ra đi

Ta biết thơ Haiku qua bản dịch từ Nhật Ngữ, và ta tưởng rằng càng ít lời và thu gọn trong ba câu là cấu trúc của thơ Haiku. Thực ra, thu gọn trong ba câu mà còn quy định chỉ gồm có 17 âm vận. Mười bảy âm vận đối với tiếng độc âm của Việt Ngữ là 17 lời, nhưng đối với Nhật Ngữ là tiếng đa âm nên số lời lại càng ít ỏi. Ít lời như vậy, nên tinh thần của thơ Haiku không cốt ở mô tả, mà chính là vận động thể nghiệm trong tâm linh của độc giả:

Khi nhìn kỹ
Tôi thấy nazuna nở hoa
Bên hàng dậu

Sự thể nghiệm ở tâm linh này có thể kinh qua được khi ta ngồi tịnh tâm trong khu vườn cổ trên 500 năm thường thấy ở Nhật. Nơi đó chỉ có vài tảng đá nằm rải rác trong một sân vuông phẳng phiu, chung quanh là những dãy nhà trệt mái ngói rêu phong. Phía ngoài nữa là ngàn cây im vắng. Ngồi đó, ta lắng nghe mối tương quan giữa những cái đơn giản mà khai lộ về huyền diệu của siêu hình.

Tạo ra khoảng trống giữa các câu thơ để dành cho sự thể nghiệm trong tâm linh của độc giả. Tuy vậy, đọc các bài thơ tuyệt tác của Basho như bài "Ao Cũ" hay "Con Quạ", ta vẫn thấy sự giải thích qua mối tương quan nhân quả giữa những sự kiện được nói đến trong bài thơ. Huống chi là ở các thể thơ khác. Ví dụ trong bài thơ "Thề Non Nước" của Tản Đà:

Non cao đã biết hay chưa
Nước đi ra biển lại mưa về nguồn...

Đây là một kiến thức phổ thông về sự vận chuyển nguồn nước cứ muôn đời tiếp diễn giữa núi non và biển cả. Thời hòa bình, đó là một ẩn dụ về tình gắn bó của phu thê. Thời chiến tranh, đó là ẩn dụ về tình non sông đất nước. Sự giải thích ở trong thơ mang đến niềm hân hoan hội ngộ, lạc quan trong lẽ tuần hoàn:

Sông kia dù hãy còn đi
Ngàn dâu xanh tốt non thì cứ vui...

Thi sĩ Tản Đà hướng về quần chúng, hướng về độc giả, nên có sự giải thích ở trong thơ. Tuy nhiên, có những người làm thơ chỉ cho mình hiểu, hoặc chỉ dành cho một nhóm nào đó, ví dụ riêng cho nhóm nhà nghiên cứu khoa học qua bài thơ dưới đây của nữ thiên văn gia Nancy Abrams:

Trong thành phố Santa Cruz,
Những nhà thiên văn tìm kiếm trên bầu trời
Và họ nói với tôi điều gì họ thấy được
Trong ba trăm đêm miệt mài quan sát
Chúng ta sống trong một vũ trụ đang giãn nở
Vũ trụ đang giãn nở, vũ trụ đang giãn nở....
Vật chất tối lạnh trong vũ trụ không đầy đủ
Chúng ta sống trong vũ trụ đang giãn nở
Vũ trụ đang giãn nở, vũ trụ đang giãn nở.

(In the town of Santa Cruz
Worked astronomers who searched the sky
And they told me what they found
In three hundred nights of observing time
We all live in an expanding universe
Expanding universe, expanding universe....
Cold dark matter is not enough
We all live in an expanding universe
Expanding universe, expanding universe).

Tác giả không giải thích thế nào là vũ trụ giãn nở và vật chất tối lạnh (cold dark matters). Không phải ai cũng đã đọc qua những khám phá mới đây về môn thiên văn vật lý. Thật khó khăn cho Thơ khi phải giải thích, và đã là văn chương thì phải tránh dùng từ ngữ khoa học (bất đắc dĩ phải nhờ đến nó). Lấy ví dụ thông thường như khi ta ăn một ổ bánh mì: trong đó có những miếng thịt thái mỏng, và dưa cà hành ớt được cắt xẻ gọn gàng. Thái và cắt, ví như những giải thích ở trong thơ. Tự chúng, không làm thành miếng ngon, không làm thành cái hay cho bài thơ, nhưng chúng là những cần thiết để đưa tới một thưởng thức trọn vẹn, khỏi bị gián đoạn tìm đọc chú thích dưới bài thơ.

III/ VAI TRÒ CỦA ẨN DỤ MỸ CẢM (Cần biểu tượng có chất thơ cho đề tài khoa học)

Đã khá lâu, từ thời mới vào trường trung học, ta đã học văn phạm. Và vì đã khá lâu nên đến nay ta ngờ ngợ giữa liên từ và giới từ, giữa từ và chữ... Ta thử ôn lại ẩn dụ và hoán dụ. Ví dụ khi ta viết: "Chiến tranh giáng xuống một cơn giông bão thời cuộc". Ta đã so sánh chiến tranh với cơn giông bão, sự so sánh không cần liên từ "như" làm trung gian đứng ở giữa. Đó là một ẩn dụ, một so sánh tương đương. Còn như khi ta viết "chiến tranh, cơn khói lửa" hay "cơn đao binh", thì khói lửa hay đao binh chỉ là một phần của chiến tranh, một sự so sánh không phải tương đồng. Đó là một hoán dụ.Vậy hoán dụ là sự so sánh do tương quan kết hợp. (Xin xem phần mỹ từ pháp trong cuốn "Việt Nam Văn Phạm" của Trần Trọng Kim, và phần tu từ pháp trong cuốn "Cấu Trúc Thơ" của Thụy Khuê). Ẩn dụ hay hoán dụ có thể chỉ ở vài từ, mà có khi gồm trọn bài thơ hay cả một tập truyện. Trọn bài thơ "Thề Non Nước" của Tản Đà, truyện "Bản Chúc Thư Trên Ngọn Đỉnh Trời" của Mai Thảo, đều là những ẩn dụ. Ta cần lưu ý ẩn dụ và nhân cách hóa, vì cả hai thường đứng cận kề nhau. Ví dụ "Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông" (Nguyễn Du). Hoa đào là ẩn dụ, so sánh với người đẹp. Nhưng "hoa đào cười" là nhân cách hóa, coi sự vật sinh hoạt như con người.

Ta cũng nên phân biệt ẩn dụ thường và ẩn dụ mỹ cảm. "Ẩn dụ thường" chỉ dùng để tránh điệp ngữ, nghĩa là dùng một sự so sánh để tránh lặp lại những từ đã dùng nhiều lần. "Ẩn dụ mỹ cảm" cần thiết cho thơ. Ẩn dụ mỹ cảm cần phải sáng tạo riêng, đừng lặp lại của người khác để tránh khuôn sáo. Khi đặt vấn đề thơ phải tận dụng ngôn ngữ văn chương (vì cảm hứng về đề tài khoa học) thì ẩn dụ mỹ cảm sẽ đóng vai trò chính. Ví dụ khi ta viết về đề tài những thiên thể vĩ đại có trọng lực hút lẫn nhau. Thiên thể vĩ đại hơn hết trong vũ trụ là các Thiên hà. Ngân hà cũng là một Thiên hà, có tên riêng như vậy vì chi chít sao của nó trông xa giống như một con sông bạc màu sữa ngà. Các Thiên hà khác cũng chi chít tinh tú, nhưng ở quá xa nên ta không thể thấy được bằng mắt thường. Các Thiên hà tụ thành do hàng tỉ tinh tú, và những khối hàng tỉ tinh tú ấy quay quần như từng hòn đảo riêng và phân bố rải rác trong vũ trụ rất xa nhau, nhưng đôi khi có hai khối lại tao ngộ chỉ cách nhau một hay hai triệu năm ánh sáng. Khoảng cách ấy kể như rất gần đối với vũ trụ bao la vô tận. Gần kề, nên trọng-lực hai Thiên hà hút nhau, nhưng đồng thời lại bị sức giãn nở sau trận Big Bang làm cho tất cả đều bị trôi giạt ra ngoài rìa vũ trụ. Ta so sánh điều này như một đôi lứa keo sơn, gắn bó cùng đi trên chuyến tàu thời gian, cứ đi mãi cho đến tàn cuộc đời. Thiển nghĩ đây là một ẩn dụ mỹ cảm do diễn tả bằng biểu tượng có chất thơ. Cố công thi hóa những khám phá vật lý vũ trụ, người viết bài này đã đôi lần thử nghiệm sáng tác, xin giới thiệu bài thơ dưới đây (những bài thơ khác cùng loại, đã tuyển chọn lại, trong http://www.tranvannam.com):

Đỉnh núi xanh với Viễn vọng đài
Khiến trời bí ẩn đã cung khai
Ngân hà không phải nơi cùng tận
Còn rải rác trời dấu nhạt phai.

Những đốm mờ mờ như bụi hơi
Bấy lâu tưởng ở cùng bầu trời
Mà bao nhiêu triệu quang niên cách
Những đảo Thiên hà tụ lẻ loi.

Từng đốm Thiên hà một cõi nơi
Có khi tao ngộ, hút song đôi
Mỗi giây vạn dặm gần nhau lại
Vài tỉ năm là xáp nhập thôi.

Hấp lực quần nhau riêng biệt phương
Khi vòng ngoài, vũ trụ phình trương
Khởi từ Trận Nổ rồi lan rộng
Những đảo trời trôi giạt thảm thương!

Cục bộ giao tình hút kéo lôi
Mà miên trường, tất cả cùng trôi
Như hai hệ lụy đời chung kiếp
Trên chuyến thời gian bất phục hồi.

(Bài thơ: Ghì Nhau Khi Trôi Giạt - Tạp chí VĂN, bộ mới, số 2, năm 1997 - California)

Rất may mắn (vì thật hiếm hoi) khi tìm được một bài thơ ẩn dụ mỹ cảm rất sát với vấn đề đang bàn tới: bài thơ của thi sĩ John Updike cảm hứng về những tia vật chất tàng hình trong vũ trụ. Khoa học gọi là Dark Matter (chất tối), đó là loại vật chất (có thể là những hạt vô cùng nhỏ, có thể là những thiên thể vô cùng vĩ đại) mà khoa học chưa thể dùng viễn vọng kính mặt gương để thâu nhận hình ảnh vì nó không phát ra ánh sáng. Nó cũng không phát ra những tia vũ trụ khác để thâu nhận hình ảnh qua vô tuyến viễn vọng (Radio-telescope), hồng ngoại viễn vọng (Infrared-telescope), cực tím viễn-vọng (Ultraviolet-telescope), quang tuyến viễn vọng (X-Ray-telescope). Vì vậy nó là vật chất tàng hình. Tàng hình nhưng nó lại chi phối sự vận hành trong vũ trụ, có tới 90% vật chất trong vũ trụ là tàng hình. Nếu không có 90% vật chất đó thì vũ trụ (bao gồm những thấy được bằng viễn vọng kính mặt gương nắm bắt ánh sáng; và những thấy được bằng các loại viễn vọng nắm bắt tia vũ trụ); tất cả gọi là vũ trụ đó vẫn không đủ trọng lực để hãm bớt đà bành trướng giãn nở sau trận Big Bang. Một trong những thứ vật chất tàng hình là trùng trùng lớp lớp hạt Neutrinos. Chúng đang đi xuyên qua thân thể con người, xuyên qua cả Trái Đất, chỉ có thể đặt các máy dò tìm chúng ở dưới đáy biển sâu, hoặc dưới các hầm mỏ thăm thẳm trong lòng đất. Một đoạn trong bài thơ như dưới đây:

Những hạt Neutrinos vô cùng nhỏ
Chúng không có điện tính,
cũng không có sức nặng
Và không kết hợp với bất cứ chất gì khác
Trái Đất đối với chúng
chỉ là một khối cầu mềm
Giản dị, bởi vì chúng đi xuyên qua...
Từ không gian đến,
chúng là những máy chém không đau
Đi xuyên qua đầu ta xuống đến đồng cỏ
Ban đêm, chúng đến xứ Nepal
Đâm sâu qua thân thể hai kẻ đang yêu
Xuyên lên từ phía dưới giường của họ
(Vì chúng qua từ hướng bên kia Trái Đất)
Bạn gọi đó là một điều kỳ diệu
Còn tôi cho là một sự xâm nhập thô lỗ

(Neutrinos, they are very small
And do not interact at all
The earth is just a silly ball
To them, through which they simply pass...
And painless guillotines, they fall
Down through our heads into the grass
At night, they enter at Nepal
And pierce the lover and his lass
From underneath the bed - you call
it wonderful; I call it crass.
(Trích trong bài thơ Cosmic Gall của John Updike)

Một vấn đề khoa học, một khám phá kỳ diệu về vật chất, lại được diễn tả bằng hình ảnh rất gần với nhân sinh, gần với thế gian phàm tục, khác với khoa học viễn tưởng của ngành vật lý lý thuyết. Vật lý lý thuyết gần kề với truyện khoa học giả tưởng, nhưng tưởng tượng của nhà bác học dựa vào các phương trình toán học cao cấp; không phải hoàn toàn giả tưởng. Thuyết tương đối của Einstein, Baby Universes được hình thành sau khi các Black Holes tiêu thụ vật chất của vũ trụ này (do Stephen Hawking nghĩ ra); wormholes (lỗ con sâu) tức là những đường hầm thông qua các vũ trụ thuộc kích thước thứ tư thứ năm... đều là những vấn đề của Vật Lý Lý Thuyết (Theoretical Physics). Đây là một bài thơ viễn tưởng cảm hứng từ vật lý lý thuyết:

Có một cô nàng tên là Hào Quang
Nàng đi mau hơn tốc độ ánh sáng
Nàng đi trong một ngày, đi vào lẽ Tương Đối
Trở về khởi điểm trước lúc khởi hành.

(Xin dịch thoát câu cuối cho dễ hiểu điều nghịch-lý thời-gian trong Thuyết Tương Đối)

(There was a lady named Bright
Who traveled much faster than light.
She departed one day in a Relative Way
And returned in the previous night)

(Tác giả: A.H.R. Buller)

Dựa vào vật lý lý thuyết hay dựa vào những khám phá vật lý vũ trụ mà viết thành truyện hoang đường thì đó là văn chương khoa học giả tưởng. Nhà văn Nguyễn Mạnh Côn với tập truyện "Ba Người Lính Nhảy Dù Lâm Nạn" (xuất bản 1960 tại Sài Gòn) dựa vào thuyết tương đối của Einstein. Truyện con người đi với tốc độ ánh sáng làm thời gian chậm lại mà trở về thế kỷ 18, trở lại Thăng Long vào năm vua Quang Trung lâm bệnh nặng, cứu sống nhà vua để hoàn tất phần lịch sử đã bỏ dở do cái chết lúc còn quá trẻ của ngài: "Một lít huyết thanh khô đóng bánh ở ngân hàng máu thành phố Nữu Ước, được Khang cho pha loãng trở lại và chảy dần dần vào huyết quản vị anh hùng Tây Sơn" (trang 222, sách đã dẫn). Cũng như loạt phim khoa học giả tưởng "Star Trek" đã dựa vào những khám phá mới đây của vật lý vũ trụ, qua phân tích của giáo sư thiên văn Lawrence Krauss của trường đại học "Case Western Reserve University", rất rõ ràng dễ hiểu trong chương 9 của cuốn "The Physics of Star Trek", xuất bản năm 1995 tại Hoa Kỳ (New York).

VIỄN KHÁCH NGÀN NGÀN NĂM

Từng mảng bay ngoài Hệ Thái Dương
Những băng đá tảng thoát từ trường
Nương theo quỹ đạo thiên hà lớn
Rồi cũng trong vòng lực hỗ tương.

Cả trời Trọng lực đang tranh đua
Vũ trụ giằng co sức giạt lùa
Có tảng rơi dần vào sức hút
Xuống vùng thiêu đốt Mặt Trời Vua.

Gió mặt trời làm nước bốc hơi
Thành đuôi sao chổi sáng xanh ngời
Dài mươi triệu dặm bay lừng lững
Quét lửa dạ hành, đuôi tả tơi.

Có cái ngàn năm một giáp vòng
Cái trăm năm, quỹ đạo đi xong
Bầu trời cũ, những chòm sao bạn
Viễn khách ngàn năm, ai ngóng trông?

Chợt nhớ năm nào sáng thủy tinh
Góc trời Khánh Hội chớm bình minh
Ta xem sao chổi bên kia bến
Sau đó, đường ai quỹ đạo mình.

Quỹ đạo trời, vòng khép lạc quan
Hẹn nhau thiên kỷ năm hai ngàn
Đường bay tái ngộ, đường sao chổi
Dù mất hay còn cõi thế gian.

LỐC XOÁY

Tần số chu kỳ ánh sáng xa
Đến từ thăm thẳm những thiên hà
Mỗi đêm thưa bớt vòng truyền sóng
Vì vũ trụ này giãn nở ra.

Vang động Ngân Hà trên cõi cao
Đang vào cơn trốt chuyển, lao đao
Lực gì khiến thiên hà xoáy lốc
Lực của Rún Trời mạnh xiết bao.

Ta lắng tai nghe vô bến bờ
Bên thềm khuya khoắt đêm xanh lơ
Đem lòng phơi trải vào cao rộng
Khi phố buồn yên lặng ngủ mơ.

Hình như có hạt bụi chơi vơi
Có giọt sương khuya xuống rạc rời
Sinh vật hành trình vào số kiếp
Đến rồi đi, một cuộc rong chơi.

Ếch ngồi đáy giếng đoán trời mưa
Con kiến truyền tin gió đổi mùa
Nhân thế phóng tâm dò vũ trụ
Biết mà chơi, biết mấy cho vừa.

Trăng sáng đầu giường vọng cố hương
Bên kia giờ ngọ, đây đêm trường
Vòm sao còn ở tầm trông thấy
Thì bán cầu nào phải viễn phương.

THÁNG TÁM NHIỀU SAO BĂNG

Tháng tám trời khuya quẹt lửa diêm
Sao băng từng chập rọi vô biên
Có đêm liên tục rồi thưa hẳn
Như một định ngày tự cõi thiên.

Bởi Địa Cầu xoay tới điểm giao
Gặp dòng thiên thạch vút lao đao
Đá trời, vụn mảnh, bay rầm rập
Sức mạnh vận hành, vũ trụ chao.

Những tảng dị hình muôn cổ sơ
Tuân theo quỹ đạo tự bao giờ
Vụn từ tan rã hành tinh đụng
Trên cõi ngàn năm như nhởn nhơ.

Trái Đất hút, nguồn lực chứa chan
Đá vào khí quyển, cháy tro than
Cả đêm, sao xẹt rừng thông lớn
Những đốm tàn hơi xuống bãi ngàn.

Cổ đại nghìn thu đá trước thềm
Còn là quá trẻ với tầng trên
Đá này đá nọ bao nhiêu tuổi
Ở với đời người mấy kiếp thêm.

SỬ GHI TỪ ĐỜI TỐNG

Một đêm Trung cổ trên hoàng cung
Chợt lóe vì sao lúc nổ bùng
Rực sáng vài đêm rồi lại tắt
Suy ra triều đại sắp lâm chung.

Nhà thiên văn đã lỡ thông tri
Dư luận xôn xao lẽ trị vì
Hình phạt phao đồn là trảm thủ
Chuyện xưa đời Tống, sử còn ghi.

Tính đã ngàn năm biến đổi đời
Bao nhiêu triều đại đã thay ngôi
Mà tàn dư của vì sao nổ
Còn tụ mờ mờ đám bụi hơi.

Xa lắm, con người không thấy đâu
Chỉ luồng tín hiệu đến địa cầu
Bụi hơi quần tụ hình cua biển
Điện toán họa từ viễn vọng thâu.

Năm ngàn năm cách biệt quang niên
Tro bụi còn trên một cõi miền
Trụ bóng loài cua nằm biển lặng
So đời dưới thế, nắng qua hiên.

HỐ ĐEN BLACK HOLE CÓ THẬT

Viễn vọng kính phóng lên thượng tầng
Hướng về chi chít giải sao giăng
Giữa Thiên Hà, Vực Trời xoay chuyển
Vòng xoáy ngoài, ngàn tia phát quang

Trước khi hút xuống vũng càn khôn
Vẩn thạch, hành tinh, chạy dập dồn
Tia cực tím khó vào Trái Đất
Chính từ vực thẳm bắn ra luôn.

Đo tia cực tím xuyên qua trời
Gần miệng vực, càng rải khắp nơi
Quả có Vực Trời đang hiện diện
Lực vào sức hút biệt tăm hơi.

Nhìn trời tự hỏi ta nơi đâu
Dù ở Đông hay Tây bán cầu
Dù nắng quê là đêm viễn xứ
Địa Cầu xanh nhỏ biển năm châu.

Trăng lặn phương nào ở chốn xa
Cuối đêm mọc sáng giải Ngân Hà
Nhìn Thiên Hà giữa lòng cao thẳm
Mà thấy thế gian chỉ một nhà.

Vạn niên ánh sáng, muôn trời sâu
So với cuộc đời khoảnh khắc mau
Trái Đất ta đang vòng quỹ đạo
Xứ người, quê cũ, khác gì nhau.

Tàu vũ trụ về Trái Đất quen
Báo tin tìm thấy Vực Trời đen
Nghe như bốn biển vòng quanh nhỏ
Và nghĩ quê mình chỉ kế bên.

LỬA TẬP TRUNG

Phòng thí nghiệm dài trong đất sâu
Chạy vòng dưới núi bên trời Âu
Tăng cường nhiệt độ lên hàng tỉ
Tái diễn càn khôn buổi khởi đầu.

Vật chất siêu vi chạy nổ tung
Trong lò phản ứng đường vòng cung
Nhanh bằng ánh sáng, hạt đụng hạt
Nhân tạo làm nên lửa tập trung.

Họ đang tái tạo hạt căn nguyên
Vật chất sinh ra tự ảo huyền
Vũ trụ do từ nguồn hạt nhỏ
Hình thành qua lớp lớp cơ duyên.

Thí nghiệm càn khôn, lúc nổ tan
Bầu trời, một đám cháy miên man
Cái lò nung nấu sinh muôn vật
Đất đá nguội dần đón thế gian.

Trận nổ Khai Thiên có thật không?
Trời sao nay vẫn lửa đang hồng
Thiên hà, tinh tú, còn bay miết
Sóng nhiệt đầy trời chẳng viển vông.

Người tốn hao, tìm lẽ nhiệm mầu
Hợp nhau nhiều nước ở trời Âu
Bình thường, mình cũng mê huyền ảo
Thử hỏi ngàn sao tự bởi đâu?

VÔ TUYẾN TỪ GIẢI NGÂN HÀ

Làn sóng khó thâu qua điện đài
Hướng trời, giàn Viễn Vọng căng tai
Ngóng nghe từ giải Ngân Hà đến
Tín hiệu trùng trùng xuống vãng lai.

Các thiên thể chính là nam châm
Gây triền miên những chuyển động ngầm
Từng luồng sóng hạt siêu tốc độ

Tạo cuồng lưu vô tuyến vi âm.

Không hệ thống do từ trí khôn
Sóng âm, mớ hỗn tạp vô hồn
Tín hiệu đồ truy ra vô nghĩa
Sinh vật nào đâu, cõi trống trơn!

Đan chéo dọc ngang, xoáy cực mau
Siêu vi hạt cháy lửa thiên thâu
Đụng nhau, hủy thể, rồi tân tạo
Vật chất ngàn tia vút địa cầu.

Đêm đêm Viễn Vọng quay thăm dò
Mong sứ điệp nào xuống nhỏ to
Vẫn biệt tăm hơi ngoài Trái Đất
Lẽ nào không, khắp cõi vô bờ.

Hãy nghĩ không gian còn chúng sinh
Những đời sống tít tắp hành tinh
Hãy chờ làn vô tuyến hệ thống
Từ trí khôn ngoài Trái Đất mình.

QUÁI VẬT VŨ TRỤ

Các viễn vọng kính từ Trái Đất đều chụp được hình ảnh Thiên Hà M.87. Trung tâm của nó phóng xuất ra một luồng năng lượng dài sáu ngàn quang niên. Thiên Hà M.87 cách Ngân Hà 50 triệu năm ánh sáng.

Phía chòm sao Xử Nữ Đồng Trinh
Nhưng thật sâu trong trời lặng thinh
Nơi ẩn một Thiên Hà cực lớn
Quang niên vời vợi triệu hành trình.

Năm chục triệu năm tới cõi trần
Đường đi ánh sáng xé tinh vân
Từ xa ta thấy như toàn cảnh
Sức mạnh quần cư sao chuyển vần.

Tâm điểm Thiên Hà lửa hỗn mang
Vọt ra xanh biếc vòi hào quang
Giăng dài sáu ngàn năm ánh sáng
Xa thẳm nhìn như sợi chỉ ngang.

Nếu biết trăng soi chỉ một giây
Ánh dương tám phút lại về đây
Vòi hào quang quả là ghê gớm
Năng lực nào trong khoảng tối đầy.

Quái vật kia là sức vạn năng
Hỗn mang lập lại thế cân bằng?
Vực Trời tác động hay sao nổ?
Vòi sáng nhìn như lửa giá băng.

So thấy mong manh trái đất này
Chỉ là thiên thể vật vờ bay
Huống chi mình, phận hèn cây cỏ
Hang dế nhìn ra vũ trụ bày.

QUẦN TỤ RẢI RÁC

Viễn vọng cõi trời bằng mặt gương
Nhãn quan cực mạnh vào miên trường
Thấy xa hàng triệu năm ánh sáng
Vạn Thiên hà, vạn bãi kim cương.
Mỗi một Thiên hà hàng tỉ sao
Quay tròn thành bãi như cù lao
Do từ Trận Nổ thời mù mịt
Tinh tú quần cư tự thuở nào.
Tinh tú rải trời tốc độ mau
Tụ quần từng cõi, biệt xa nhau
Thời gian khởi sự là khi đó
Mười ba tỉ năm, thuở bắt đầu.
Rồi triệu bãi sao giãn nở hoài
Làm không gian rộng mãi ra thôi
Tiêu hoài năng lượng thành băng giá
Thiên thể sẽ ngừng, dứt chuyển trôi?
Nghĩ xa nghĩ lại cái ta gần
Với phận người mang một tấm thân
Bảy tám mươi năm làm giới hạn
Trách sao người chẳng khóc phù vân.
Nghĩ xa nghĩ lại không gian mình
Trái Đất, trời quê, ta quẩn quanh
Tre mọc bìa làng, dừa thẳng tắp
Hồn từ viễn xứ nhớ quê xanh.

Trần Văn Nam

Theo http://chimviet.free.fr/