Sử thi Tây Nguyên, huyền thoại và sự thực

Sử thi Tây Nguyên,
huyền thoại và sự thực

Từ lâu, Tây Nguyên được ví như là miền đất huyền thoại, là nơi cư trú của các dân tộc thiểu số: ÊĐê; M’Nông; Gia Rai; Ba Na,… Các dân tộc Tây Nguyên từ bao đời nay vốn giàu lòng yêu nước, kiên cường bất khuất trong các cuộc đấu tranh chống ngoại xâm với những người con ưu tú sống mãi với buôn làng: Ama Trang Lơng, anh hùng Đinh Núp… Người ta còn biết đến Tây Nguyên là vùng đất với những giá trị lịch sử, văn hóa tinh thần vô giá. Đó là vùng đất của những điệu cồng chiêng, của rượu cần, đàn Tơrưng… và đặc biệt là một “vùng sử thi”.
1. Bản anh hùng ca hoành tráng
Cũng như thần thoại Hy Lạp, sử thi Tây Nguyên gắn liền với tên tuổi những anh hùng thần thoại, những anh hùng của buôn làng Tây Nguyên từng được bao thế hệ, bao đời nay ngưỡng vọng như Đăm San, Đăm Di, Dyông Dư… mà đồng bào Tây Nguyên gọi là các Mtao.. Nhưng điều thú vị và hấp dẫn ở sử thi Tây Nguyên là những giá trị lịch sử, giá trị văn hóa của nó với những cứ liệu lịch sử đầy thuyết phục về một giai đoạn lịch sử của dân tộc mà theo một số nhà nghiên cứu, sử thi Tây Nguyên có thể ra đời vào khoảng thế kỉ XVI khi xã hội Tây Nguyên có những thay đổi to lớn do các cuộc chiến tranh của các buôn làng… Cũng theo các tài liệu lịch sử, sử thi Tây Nguyên đã được biết đến từ khá lâu, từ thời Pháp thuộc, đầu những năm hai mươi của thế kỉ trước… Nhưng phải đến gần đây, mới được nghiên cứu, khai thác một cách quy mô, sâu rộng hơn…Trong khuôn khổ bài viết có hạn này, xin được nêu lên vài cảm nhận và đôi nét khái quát về sử thi Tây Nguyên hẳn là chưa được đầy đủ hầu được nói cùng bạn đọc niềm yêu mến, tự hào về mãnh đất đã sinh ra những con người, những tác phẩm vô giá.
Xét ở góc độ vĩ mô, cho đến nay sử thi Tây Nguyên được biết là có đến hơn hai trăm bộ đã được sưu tầm, ghi chép và đang được tổ chức biên soạn. Và số còn lại đã được biết đến nhưng chưa kịp ghi chép cũng có hàng trăm bộ nữa. Đây đích thực là một kho tàng văn học dân gian khổng lồ, một kho lịch sử - văn hóa vô giá có thể so sánh với kho thần thoại Hi- Lạp nổi tiếng. Nhưng điều hơn hẳn (so với thần thoại Hi Lạp) là ở dung lượng của nó. Có những sử thi ngắn mà cũng có tới mấy trăm câu( sử thi H’điêu có 570 câu); có những sử thi tương đối dài như Đăm San (2077 câu) , Khinh Dú (5880 câu). Và có những sử thi rất dài, có lẽ dài nhất trong số những sử thi đã được biết cho đến nay là Ot N’rông của người M’nông khoảng 30.000 câu… Có lẽ trong văn học dân gian thế giới, sử thi Tây Nguyên được xếp vào loại có dung lượng lớn nhất. Nhưng điều quan trọng hơn là dù vắn dài, sử thi Tây Nguyên vẫn phản ánh một cách trung thực, sinh động, đời sống sinh hoạt cộng đồng, cuộc đấu tranh vì những ý tưởng nhân văn cao cả mà sự kiện trung tâm là hình ảnh những người anh hùng (các M’tao) qua các cuộc chiến đấu dũng cảm, với tài năng phi thường của mình, đưa nhân dân đến hình thành những cộng đồng mới, đông đúc, giàu mạnh, vinh quang hơn… Một trong những hình ảnh tiêu biểu ấy là Đam San, người anh hùng của các buôn làng Tây Nguyên mà mối tình của họ (Đam San và H’ Nhí ) đã là một câu chuyện dài… Có thể nói sử thi Tây Nguyên là một bản anh hùng ca hoành tráng nhất trong giàn hợp xướng của một dân tộc có 4000 năm lịch sử đấu tranh kiên cường, bất khuất để sinh tồn và phát triển …
2. Những nghệ nhân huyền thoại
Điều đặc biệt ở sử thi Tây Nguyên là cách kể độc đáo. Dù văn bản có độ dài hàng trăm, hàng ngàn câu, nhưng vẫn có các cụ già thuộc lòng. Họ là những nghệ nhân, là những “kho tàng sống”, góp phần lưu giữ những giá trị tinh thần vô giá của người Tây nguyên. Và đêm đêm bên bếp lửa nhà sàn vẫn trầm ngâm kể cho con cháu nghe, thường phải kể hàng chục đêm mới xong… Có lẽ vì được sáng tác theo một loại văn vần đặc biệt của người Tây Nguyên nên người ta dễ thuộc, dễ nhớ đến như vậy. Nhưng còn một lý do quan trọng hơn là tình yêu thiết tha và lòng say mê đối với vốn văn hóa vô giá của dân tộc. Với họ mỗi lần kể sử thi (người ÊĐê gọi là kể Khan) là mỗi lần được nhập cuộc, được sống lại cái không khí cuộc sống cộng đồng cách nay hàng trăm năm…Mặt khác, cái khung cảnh huyền ảo của màn đêm, của không gian núi rừng như tạo nên một không - thời gian huyền thoại mà cũng rất thực và sống động lạ thường… Nếu ai đã được nghe kể Khan Ê Đê thì hẵn không quên được cái ấn tượng của những đêm Tây Nguyên khi bên bếp lửa bập bùng và bên ché rượu cần giữa nhà rông hay nhà dài, nghệ nhân ngồi giữa kể sử Thi và xung quanh con cháu, buôn làng ngồi nghe như nuốt từng lời, như hòa vào cái không gian huyền ảo, lung linh, lặng thầm cuộc sống.
Ngoài cách kể trên, còn một cách kể độc đáo hơn. Đó là cách người ta nằm kể. Mỗi lần như thế, nghệ nhân nằm trên một chiếc ghế chỉ dành cho khách quý và là chỗ ngồi của giàn cồng chiêng trong các ngày lễ hội lớn. Họ nằm đấy “đầu gối lên một chiếc gối cao, tay gác lên trán, trang nhã và đẹp như một vị tiên”. Và có điều rất kì lạ “ông cụ nhắm mắt lại mà kể. Vì sao vậy? Chính ở đây chứa đựng một trong những điều bí ẩn tuyệt diệu nhất của sử thi Tây Nguyên…” (Theo nhà văn Nguyên Ngọc, người có nhiều năm tháng gắn bó với các buôn làng đồng bào Tây Nguyên…)
Như vậy, với những giá trị văn hóa tinh thần vô giá, sử thi Tây Nguyên đã góp phần làm nên diện mạo của các dân tộc giàu bản sắc văn hóa ở một vùng đất huyền thoại và nhiều tiềm năng. Cho nên việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên, trước hết là tiếp tục sưu tầm, tổ chức biên soạn cũng như việc bảo tồn, lưu giữ, phát huy tác dụng và truyền lại cách kể Khan hay kể sử thi nói chung là những việc làm cấp thiết và có một ý nghĩa cực kì to lớn. Đây có thể coi là sự sống còn của một cộng đồng, một dân tộc. Bởi lẽ, trong đời sống của người Tây Nguyên xưa nay, văn hóa phi vật thể mà Sử thi là một yếu tố hay một bộ phận quan trọng có những tác động trực tiếp và gián tiếp… Bên cạnh đó, gần đây do tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường, dường như trong các buôn làng Tây Nguyên việc đêm đêm các con cháu, buôn làng tụ tập về nhà Rông hay nhà dài, nghe già làng kể sử thi đã thưa vắng dần. Điều đáng nói hơn là lớp người kế tục công việc của những nghệ nhân thì hầu như chưa được chú trọng đào tạo, bồi dưỡng bài bản, đúng mực trong khi lớp nghệ nhân - già làng thì ngày một vắng bóng dần…
Tuy nhiên, văn hóa cũng như đời sống xã hội vẫn luôn tịnh tiến về phía trước, về phía ánh sáng của chân lý và khát vọng cuộc đời bởi quy luật và động lực tiến hóa của nhân loại. Và nó cũng đẹp như ý thức câu nói của nghệ nhân Ae Jek (ở xã Ea Bhôk Krông A na- Đắk Lắk) tại liên hoan Dân ca, Dân vũ Tây Nguyên lần thứ II năm 2004: “Phải giữ lại giá trị văn hóa của người trước”. Một câu nói như làm vơi đi nỗi băn khoăn của bao người hằng quan tâm đến văn hóa “vùng Sử thi”. Và thực tế vẫn còn những điểm sáng khác nữa trong bức tranh đã dần bừng sáng lên về đời sống tinh thần của người Tây Nguyên. Một trong những điểm sáng ấy là việc tổ chức truyền dạy kể khan Ê Đê trong các buôn làng Tây Nguyên với sự hỗ trợ kinh phí của Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia và Viện nghiên cứu Văn hóa dân gian. Đó là việc gần đây UBND huyện Cu M’gar (Đắk Lắk) đã phối hợp tổ chức lớp truyền đạt hát kể khan cho nhiều học viên, trong đó chủ yếu là các em học sinh, thanh niên của xã Ea Tul…Đây là một việc làm thiết thực, sống động trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa cổ truyền của cha ông. Thiết nghĩ cần phải có nhiều hơn những hình thức, việc làm như thế trong đời sống hôm nay để không phũ phàng mà xứng đáng hơn với những giá trị văn hóa tinh thần mà tổ tiên các cộng đồng dân tộc Tây Nguyên đã để lại. Đồng thời góp phần xây dựng “một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” như tinh thần nghị quyết Hội nghị TW V (khóa 8) của Đảng đã chỉ rõ.
4/1/2015
Nguyễn Trọng Đồng
Theo http://vanchuong.com.vn/